ყანწარაშვილი გიორგი 

ამირანი

 

წინასიტყვაობა

 

ამირანის ეპოსი უძველესი და უმდიდრესი მოვლენაა ძველ ქართულ შემოქმედებაში რომლის ფუძეც წარმართულ ხანაში, ქრ.შ-მდე მრავალ ათეული საუკუნის წინაა სავარაუდებელი.

ამ თქმულებამ, ისევე როგორც ქართველმა ერმა, გამოიარა მრავალი საუკუნე და შეითვისა მისი ხასიათობრივი ელემენტები, მისი ყოფითობიდან გამომდინარე. როგორც აკადემიკოსი შ.ძიძიგური აღნიშნავს, ამირანმა დროთაგანმავლობაში შეიძინა სხვადასხვა სახობრივი ელფერი, სადაც შეზავებული იყო «ამირანდარეჯანიანის» და სხვა, უცხოდან, შემოსული პერსონაჟებიც. საბედნიეროდ მეცნიერებმა დაამუშავეს თქმულების ასორმოცდაათამდე ვარიანტი რომლებიც შემონახულნი იყვნენ: ქართლში, კახეთში, რაჭაში, ფშავში, ხევსურეთში, ხევში, მესხეთ ჯავახეთში, გურიაში, თუშეთში, მთიულეთში, იმერეთში, სვანეთში, აფხაზეთში და ჩრდილოეთ კავკასიაში. ამ ვარიანტების შედარებით მოხერხდა აღედგინათ ამირანის ერთიანი უძველესი სახე.

განსაკუთრებით დიდი შრომა გაუწევია პროფესორ მ.ჩიქოვანს რომლის ნაშრომებშიც გამოირჩევა ჩანაწერები: ფშავური ვერსიიდან ჩაწერილი თედო რაზიკაშვილის მიერ 1899 წ. ქართლული ვერსიიდან ჩაწერილი მთქმელი ვანო ჩინჩალაძის მიერ 1887 წ. რაჭული ვერსიიდან მთქმელების: გაბრიელ ბაკურაძის, მალაქია ბერიშვილის, იასონ ბიჭიაშვილის ჩაწერილი ელენე ვირსალაძის მიერ 1953 წ. და სვანური ვერსიიდან ჩაწერილი ბესარიონ ნიჟარაძის მიერ.

ყველა ზემოდ ჩამოთვლილი ვერსია მოგვაგონებს თვითნაბად ოქროს ზოდებსო, რომელთა ერთმანეთში დაკავშირებამ ცხადყო ამირანის ეპოსის გრანდიოზულობა. ბატონი შოთა ძიძიგურის აზრით თქმულებას თვით პირველყოფილური ეპოქიდანაც შეიძლება ედოს საფუძველი. და მაინც სად და როგორ შეიძლება დაბადებულიყო ამირანი? უპირველეს ყოვლისა მინდა ყურადღება გავამახვილო სახელის წარმომავლობაზე და მოვიყვანო ის ფაქტები და მაგალითები რაც, ერთი პერიოდი, საზღვარგარეთის, კერძოდ ევროპელი მეცნიერების განსჯის საგანი გახდა. საკითხი ეხება სახელწოდება: მარიამ/მირიამ-ს და მის წარმოშობის წყაროებს. აღსანიშნავია ამ სახელწოდების მსოფლიო მნიშვნელობა, რომელიც დღესაც გამოიყენება და  იბლიურ

პერსონაჟებსაც წარმოგვიდგენს, მაგ: მოსეს და და შემდეგ მშობელი იესო ქრისტესი, ახალი და ძველი აღთქმის მიხედვით, რომელთა სახელებს მჭიდრო კავშირი აქვთ ძველი ეგვიპტის სახელწოდებებთანაც.

ერთხანს მეცნიერთა აზრი იკვეთებოდა იმაზე, რომ სახელი მარიამ/მირიამ, რომელიც ასევე მირიან/ამირიან/ ამირანადაც იწარმოება, წარმოშობილია ძველი აკადური ეპოქის ნაშთებიდან. როგორც მეცნიერი ვ.ზოდენი აღნიშნავს: აკადურად რამუ/რიამუ სიტყვასიტყვით ითარგმნება როგორც ჩუქება, აქედან გამომდინარე წინსართების «მა» და «მი»-ს დამატებით ვიღებთ შედგენილ სახელწოდებას ისეთი დატვირთვით როგორც: «ღვთის საჩუქარი», აქვეა მოყვანილი ის აკადურიდან  ნათარგმნი სიტყვები რომლებიც რამუ-ს იდენტურია და სხვადასხვა მნიშვნელობით

გამოირჩევიან (მაგ: რამუ-სიყვარული, შესაბამისად ირამ-უყვარდა.

გრაფიკულად ირამ განსხვავდებოდა სიტყვა ირემისგან რაც მოწყალეს  აღნიშნავდა. აქვეა ირიმ-ის მაგალითი რაც ჩუქებით ითარგმნებოდა.) მიუხედდავად  მკაფიო მსგავსებისა, ასირიოლოგები ამ აკადურ სიტყვებს ერთმანეთისგან  სრულიად აცალკევებენ. იმის გამო, რომ სიტყვა«რიამუ/რამუ» უძველეს აკადურში თითქმის გამოუყენებელი და ისეთი უიშვიათესი იყო, რომ წყაროებში ძლივს მოიპოვებოდა, მეცნიერები მის აკადურ წარმოშობას, გარკვეული მასალების მიხედვით, მაინც ეჭვ ქვეშ აყენებენ. აქვე ავღნიშნავ, რომ შედარებით ახალ აკადურში სიტყვა «რიმუ»-ს   შეეტყვისება ფართოდ გავრცელებული სინონიმი «ქასუ/ქისუ/ ქიასუ» – ჩუქება.

მეცნიერთა შემდეგი კვლევა-ძიება წარიმართა სახელ «მირიამ/მარიამის» მისადაგება სხვა უძველესი ენების: ძველი ბაბილონურ, ებრაულ, არაბულ და კანაანურ-ამორიტულ სიტყვათა მნიშვნელობასთან.

მ.ნორის წიგნის «ისრაელის პიროვნული სახელები»-ის მიხედვით ებრაული სიტყვათა ლექსიკონი ასახავს კიდევ ორ სიტყვის მნიშვნელობას, სახელდობრ:  «მა´იან» - წყარო და «მიდიან» – კამათი, ჩხუბი. აქედან გამომდენარე, მეცნიერთა აზრით სახელები: მიდიან, მოსე და მარიამ შორსაა ებრაულ წარმოშობასთან. ეჭვი იყო იმაზეც, რომ სახელი მარიამ ან მირიამ არა სემიტური ენის არამედ ძველი ამორიტული ენის ფუძიდან შეიძლებოდა წარმოშობილიყო.

რაც შეეხება არაბულს, რამა/იარიმუ-დატოვება, წასვლა საერთოდ არ უკავშირდებოდა სახელწოდებით ტერმინს. დაწვრილებით იქმნა გაშიფრული და ნათარგმნი სიტყვა «საჩუქარი» ბაბილონურ და ამორიტულ ენებზეც. როგორც ძველი ბაბილონის ლექსიკა ცხადჰყოფს, აქ ტერმინებული სიტყვა გამოითქმის როგორც «თარიმთუმ» და პიროვნების სახელად ხშირადაც გამოიყენებოდა. ასევე სახელი: ლარიიმ-ლიიმ» (იარიმ ან ჯარიმ) როგორც «საჩუქარი» გვხვდება ალალაჰის ტექსტებშიც მეფის სახელად, მაგრამ ამგვარმა კვლევამ და სემიტურ ტექსტებში ჩაძიებამ მთლად დააშორა მეცნიერები სახელ მარიამ/მირიამის შესატყვისობას.

როგორც შემდეგ გაირკვა სიტყვა რამუ/რიამუ თავდაპირველად 1400 წ. ქრ.შ.მდე შუა ბაბილონის სამეფოში ჩანს და ასირიელები მას როგორც რიმუტუ-საპატიო/ პატივცემულის სახით საკუთარ ტერმინოლოგიაში იღებენ. ეს რომ აკადური სახელი ყოფილიყო აუცილებლად უნდა გამოჩენილიყო მკაფიოდ აკადურ წყაროებში, მაგრამ როგორც ზემოთ აღინიშნა მას თითქმის არც კი იყენებდნენ.

ვინაიდან ბაბილონურ ენაში «მა» თავსართი არსად არ გვხვდება, გაუგებარია სახელ მირიამ-მარიამის წარმოშობის ზუსტი და უძველესი მონაცემები, მას არც სამხრეთ კანაანურ სიტყვასთან მი/არიამ-საჩუქართან ჰქონია კავშირი. სახელი რომ მოსეს და მარიამის დროს კი ვრცლად გამოიყენებოდა ეს ნათელია.

კალებიტურ კლასიფიკაციაში, რომელზეც ძველი აღთქმაც მეტყველებს, მოხსენიებულია ვინმე მირიამი რომელიც მამრობითი სქესის წარმომადგენელია და რომლის დედაც ეგვიპტის პრინცესად გვევლინება. იგივე სახელობითი ტენდენცია გვხვდება ჩრდილოეთ მესოპოტამიაშიც. ძველ ისრაელში კი მსგავსი სახელები ძვ.  აღთქმის მიხედვით ნაკლებად გამოიყენებოდა რასაც ვერ ვიტყვით ქრისტეს შობიდან შემდგომ პერიოდში.

 ის თუ, მარიამ/მირიამ, (ა)მარიან/(ა)მირან, როგორ დამკვიდრდა მდედრობით და მამრობით სახელად, თვით ბიბლიურ პერსონაჟებშიც, კვლავ მეცნიერთა თავსატეხად და განსჯის საგნად რჩება.

თუმცა აქ საყურადღებოა კიდევ უფრო უძველესი კულტურა ე.წ. ჰარების ნაშთებიდან, რომელთაც მჭიდრო კავშირი ჰქონდათ ძველი ინდოეთის და ვედების ხალხებთან, მოგვიანებით კი ცნობილი გახდა მათი, სავარაუდო საერთო სახელი, როგორც ინდოარიული. მეცნიერ გ. ვილჰელმის ნაშრომებში საუბარია უძველეს ერზე რომელთა ტერიტორია ჩრდილოეთ მესოპოტამიაში აღინიშნებოდა, ხოლო მათი ფუძე კიდევ უფრო ჩრდილოეთით, კავკასიაში მოისაზრებოდა. მათში ინდოარიული კულტურის გავლენა შეიმჩნეოდა და განსაკუთრებული ადგილი სამხედრო ძალას ეჭირა. აქვეა ნახსენები მათი ორი მნიშვნელოვანი საბრძოლო იარაღის სახელწოდება კერძოდ: «სატივარა» და «მარიანინა», ეს უკანასკნელი კი ცხენებზე შეკაზმულ  ორთვლიან საბრძოლო ეტლს წარმოადგენდა და ფართოდ იყო მოგვიანებით: მითანში, სირიაში, პალესტინაში და ეგვიპტეში გავრცელებული.

 აქ კი მათი სახელის წარმომავლობას ძველ ინდოურ და ვედურ ენებს მიაწერენ, რადგან სიტყვა «მარი» ძველ ინდურ ენაზე ახალგაზრდა ვაჟს აღნიშნავს. თვით სახელი ბოლოსართის «ნა»-ს გამოკლებით, გვევლინება როგორც «მარიანი», რასაც უსათუო კავშირი უნდა ჰქონდეს მარიან/ მირიან–ამარიან/ამირანთან. ამ შემთხვევაში ა წინსართი იმ არტიკლად გვევლინება რაც დღესაც იხმარება აფხაზურში და რაც უძველეს ქართულშიც გამოიყენებოდა, თუმცა დროთა განმავლობაში არტიკლმა დაკარგა თავის მნიშვნელობა და საბოლოოდ შეერწყა სიტყვებს, უმეტესწილად   თანხმოვნის სახით, მაგ: (ღ)-ვინო ან (ღ)-უინო, (ჭ)-ამა, (ყ)-ნოსვა უფრო გვიან (ყ)-ნოსუა, (მ)-შვენი ან (მ)-შუენი, (ყ)-ური და სხვ... აღსანიშნავია ისიც, რომ ზემოდ ხსენებული არტიკლი «ა» დღესაც შემორჩენილია აღმოსავლეთ საქართველოში, პიროვნებათა სახელებთან, ოღონდ თავსართის ნაცვლად ბოლოსართად მაგ: დავითი როგორც დავით(ა), გიორგი– გიორგ(ა) და ა.შ...

თუ ჩვენ ზემოთხსენებული წინსართის მეშვეობით, სიტყვა «მარს» გავშიფრავთ, მივიღებთ რამოდენიმე მნიშვნელობის ტერმინს, რომელიც ახალგაზრდა მებრძოლი ვაჟის მახასიათებელს და გარკვეულ მამრობით როლსაც ასახავს.

მაგ: (გ)-მირი და (ქ)-მარი. არაა გამორიცხული სიტყვა «მეომარიც» მსგავსი ფუძიდან იწარმოებოდეს. უცნაურია, რომ ზემოდ ხსენებული ინდოარიულ/ვედურქარითული «სატივარაც» და «მარიანინაც» იშვიათი დამთხვევით მიესადაგება თვით ამირანის სახელს და მის მოკლე ხმალსაც, ანუ «სატევარს».  ვინაიდან ამირანი უძველეს ეპოქას განეკუთვნება და მასში, ერთ დროს, ჩრდილოეთ მესოპოტამიაში მკვიდრი ქარითების როლიც მოიაზრება, შეგვიძლია უკვე განვსაზღვროთ მისი როლი მისვე მერმისში და ქართულ ყოფიერებაში.

თქმულება გვესახება სამი სახის და ხასიათისად, – ერთის მხრივ მკაფიოდ ჩანს ზეპირი გადმოცემის შედეგად შეთვისებული ფანტაზიები, მთქმელების მიერ, რამაც  დროთა განმავლობაში ზღაპრის სახე მიიღო, – მეორესმხრივ კიშერწყმული აქვს რამოდენიმე სცენა; ერთ-ერთი უმთავრესი კი კამარის მოტაცებაა, რაც საეჭვოა ამირანის პირვანდელ სახეში მსგავსი სცენები ყოფილიყო. ალბად ის უპირველესი ლეგენდის შინაარსი იქნებოდა მხოლოდ ბრძოლები და გამარჯვებები გმირისა, რაც ზეპირი ისტორიის სახით ვრცელდებოდა ჩვენს უძველეს ხალხში. კამარის მოტაცებისას კი მკაფიოდ იჭრებიან თქმულებაში მისტიკური და ციური ძალები რომელთა წინააღმდეგ გმირს უწევს ბრძოლა. არის ვარაუდი, რომ შესაძლოა კამარის მოტაცება, შუა საუკუნეების ნაწარმოებიდან, კერძოდ ვეფხისტყაოსნიდან იყოს შეთვისებული. თუმცა არც იმას ფარავენ, რომ რუსთველის ნაწარმოებების შინაარსში, სამი გმირის ბრძოლაში და ნესტანდარეჯანის გამოხსნაში, ამირანის ეპოსის დიდი გავლენა იყოს. მართალია რუსთველის «დასასრულში» ვეფხისტყაოსნის შესახებ აღნიშნულია «ესე ამბავი სპარსული» ... ვპოვე და ლექსად გარდავთქვიო, მაგრამ ის ფაქტი, რომ რუსთველი დასასრულში თავის ნაწარმოებებს სპარსულად ნათლავს და მეორეც, იგი თავის წინ აბდულ მესიას და მოსე ხონელს ასახელებს, გარკვეულ ეჭვს ბადებს. სწორედ ამის გამო შეიძლება ჭეშმარიტად ჩაითვალოს, ქართველი მეცნიერების ის აზრი, რომ «დასასრული» სულაც არ ეკუთვნოდეს რუსთველის კალამს და იგი სხვათა ჩანამატი იყოს. რაც შეეხება ამირანში კამარის მოტაცებას, სავარაუდოა მისი კიდევ უფრო ძველი წარმომავლობა ეპოსში. როგორც ივ. ჯავახიშვილი აღნიშნავს, საყურადღებოა ამ ზეციური ქალის სახელი, რომელსაც ქართლული თქმულება «კამარს», ფშაური «ყამარს», ხოლო სვანური ქეთუს უწოდებს. არსებობდა ელამიტელთა ღვთაება რომელიც ბაბილონურ და ელამურ ლურსმნულ წარწერებში «ლაგამარ»-ად არის აღნიშნული. საფიქრებელია, რომ ეს სახელი   შესდგებოდა თავსართ «ლა» თვით სიტყვა «გამარ»-ისგან. ეს სახელი შედის როგორც პირველი ნაწილი ორნაწილედ სახელში «კედორლაომერ» ანუ «ხოდოლლოგომორ».   მაშასადამე სახელ «გამარს» რაღაც კავშირი აქვს «კედორთან», აქედან გამომდინარე სვანური «ქეთუ» შესაძლოა «კედორს» უდრიდესო. აქ ივ. ჯავახიშვილი არ აკონკრეტებს, გადმოღებულია თუ არა კამარის მოტაცება რომელიმე უცხო სფეროდან, თუმცა ერთი რამ ნათელია, რომ ძველ დროში, ქრისტეს შობამდე, ძალიან გავრცელებული იყო ქალის მოტაცება თვით სამეფო კარიდანაც კი. მაგ: ძველ ტროას შემთხვევაში ელენეს მოტაცება და ასევე ძველ არგონავტებში, როდესაც მედეას გატაცებას დიდი თავზარი მოჰყვება კოლხას სამეფოში.

თქმულებაში განსჯის საგანია ასევე ორი ძმის ბადრისა და უსუპის კავშირი ამირანთან. კახურ-ნინოწმინდურ ვერსიაში ნათქვამია ამირანის ორ უცნობთან შეხვედრა და მათთან დაძმობილება: «შეხვდნენ ამირანი და ორი ჩინელნი – ბადრი და უსუპიო, მათ უთხრა ამირანმა ან უნდა მეძმოთ ან უნდა მეყმოთო, – გეძმობითო, მიუგეს მათ... და მას მერე დაძმობილდნენ...» .

დალის ძის უმამისძმობის შესახებ მოცემულია ფშავურ თქმულებაშიც მაგ: «უძმოსა უმამისძმოსა ამირანს თავი მოეკლა»-ო. ასევე პირდაპირ არის სვანური ვერსიის თანახმად მოცემული, რომ ბადრი და უსუპი ამირანის ძმები კი არა არამედ ძმობილები არიან, სადაც იამანს მიჰყავს აკვანში წოლილი ყმა და ამბობს – ეს ჩემი უსუპისა და ბადრის ძმად გამოდგებაო. თუმცა ერთი რამ კი ნათელია რაც განსაკუთრებით ფშავური ვერსიიდან ირკვევა, როდესაც გულმოსული ამირანი ბადრის ეუბნება:

 «მაშინ სად იყავ შავ ბადრო,

 როცა ჩემ ხმალი წრთებოდა?

ცა ჭექდა მიწა გრგვინავდა

სამჭედლო ექანებოდა...»

აქ შეგვიძლია ამოვიკითხოთ ის უძველესი, ზეპირი გადმოცემითი მატიანეს ნაპერწკალი, სადაც ამირანი უფრო ძველი დროის გმირი, ბადრს მიმართავს – შენ  აშინ სად იყავ ჩემი ხმალი, რომ ხმალობდა და მიწას მისით ზანზარი გაჰქონდაო. სავარაუდებელია, რომ გმირების უკან გარკვეული ეპოქა და მისი გამორჩეული მოვლენები იდგნენ, რასაც ისტორიის სახით გადმოსცემდნენ თაობებს და   რელიგიური დატვირთვითაც გამოირჩეოდნენ. ასე მაგალითად ჩრდილოეთ მესოპოტამიაში, ძველ ქარითებში იყო ბუნებისა და ამინდის ღმერთი «ტესუპი», რომელსაც ტაძარში უმაღლესი ადგილი ეკავა. ყოველი ძლიერი მეფე და მთავარსარდალი შემდეგში, მოხსენებული იყო სწორედ ამ უმაღლესი ღვთაების სახელის მატარებლად. მართალია ზოგჯერ ბადრისა და უსუპის სახელებს «დარეჯანიანის» გავლენას აწერენ, მაგრამ თვით თქმულება, რომ მოსე ხონელზე და დარეჯანიანზე ბევრად ძველია ეს ჯერ კიდევ V–IV საუკუნეებში ქრ.შ-მდე ძველი ელინელი ავტორების ჩანაწერებიდანაც ირკვევა, სადაც ისინი აღნიშნავენ, რომ «პრომეთე»-ს თქმულება, რომელიც ამირანის ანალოგიაა, კავკასიურია და მისი მიჯაჭვის ადგილიც კავკასიაა. იგივეს წერდა, ქრ.შმდე VI საუკუნეში, მწერალი ჰეროდოტე ჰერაკლეელი და თვით ბერძენი გეოგრაფოსი სტრაბონიც, რომლის თანახმადაც პრომეთეს თქმულების სამშობლოდ კავკასია უნდა ეღიარებინათ.

ამირანის თქმულების ვარიანტები მეტწილად პროზით ვლინდება, თუმცა უმრავლესობა ლექსნარევითაა, თავიდან ბოლომდე გალექსილი თქმულება არ იყო დადასტურებული. მისმა იდუმალებით მოსილმა ძველთაძველმა სიმდიდრემ მიმიზიდა და ღრმად ჩამიყოლა, რამაც გადამაწყვეტინა ეპოსი, ერთიანი შინაარსით, თავიდან ბოლომდე გამელექსა.

პოემაში დართულია და შესაბამისი დატვირთვა აქვთ იმ სახელებს რასაც თვით ძველი თქმულების შინაარსი წარმოგვიდგენს და რასაც უცხოეთში, უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკაში, კერძოდ მეცნიერთა, ძველი ლურსმნული დამწერლობის, გაშიფრულ ვარიანტებში წავაწყდი. ამ მასალებში მოცემული იყო, ჩრდილოეთ მესოპოტამიაში მცხოვრები ერის და შუმერულ-სუბარული სიტყვათა კრებული (ასევე ასირიულიც) სადაც ბევრი საინტერესო წყარო ამოვიკითხე. მოგიყვანთ იმ ლურსმნულიდან ნათარგმნ სიტყვებს, რომლებიც გერმანელი მეცნიერების მიერ იყო დამუშავებული, მაგ: «ლამაზუ» – არის ძველ ღვთაებაში მშვენიერი ქალღმერთის კეთილი სული.

«ქალუ» – მოსამსახურე დიაცი.

«სახალუ» – საცხოვრებელი სახლი.

«ბაანცალუ» – მოქანავე-მოლაყლაყე.

«კალაგუ» – ბოროტი სული, (სხვათაშორის უფრო

მოგვიანებით «კალაგუ» კეთილ სულად ითვლებოდა).

«სულკალმახუ – ითარგმნებოდა როგორც ვეზირი.

(სწორედ ამან დაუდო საფუძველი, რომ პოემაში სულკალმახი ვეზირად გამომეყვანა). «კამკამათუ» – კამათი და ა.შ... ამირანის დამუშავებისას გამოყენებული მაქვს ასევე სულხან-საბა ორბელიანის ქართული ლექსიკონი, რათა პოემა, ძველი წმინდა ქართული სიტყვათა მარაგით, შემესრულებინა. ლექსიკონში მოცემულია ის სიტყვები რაც თანამედროვე ქართულში თითქმის მივიწყებულია. აქვე მოვიყვან მაგალითად რამოდენიმე მათგანს:

«ზოსტერი» – რაც ს.ს.ორბელიანის თქმით, ქამარს ჰქვია. ხოლო ქამარი თურქთა ენააო. ასევე: «ნარაჯი» – მურაბა (თურქულია მურაბაც).

«ეპარხოზი» – ვეზირი.

«სარეგვავი» – მახე ყოველთა ცხოველთა.

«ურვა» – ვაება გამოთქმული კაცთაგან ენით.

«სტოლი» – უდიდესი საბრძოლო გემი.

«ვარსკვლავედი» – მეფის მოსასხამი და ა.შ...

მგონი ნაწარმოებები ქართველ მკითხველში გარკვეულ

ინტერესს გამოიწვევს და შეიძლება მან დროთა განმავლობაში მცირე გამოხმაურებაც ჰპოვოს.

ტყეს უდაბურსა შვენოდა, სალისა კლდენი მაღალნი, ცის კარად ზე აზიდულნი, არ ჰქონდა გზანი სავალნი, ამბობდნენ მისსა მახლობლად სოფელნი იყვნენ მრავალნი, ხევშეკიდულნი ლამაზად, ამკობდნენ წყალნი მავალნი. ტურფად ნაგები სასახლეც მათთანა მდგარა რჩეულად, ნატიფად ქმნილი ქვაწყობით, ახლოსვე არა ეულად, პატრონი მისი, ვეზირი, მეფისა კარზე ქცეულად, გონით და რჩევით დიადი, კაცთაგან გამორჩეულად; მას სახელად სულკალმახი ერქვა იყო მჯობთა მჯობით, მეფის კარზე სულ პირველი, საქმენით თუ აზრთმარჯვობით, ცნობილ იყო ლაშქრობებშიც ბრძოლითა და გამარჯვობით, მეფის პირი, აღჭურვილი   ერთგულებით, მის ღრმა ნდობით; დიდად უყვარდა ეპარხოზს1 თვისეულ ადგილსამყოფი, ტყე-კლდესა შიგან შეკიდულ, სოფელი სალაღოდ მყოფი, დაიანების მხარეში, ედემის ბაღად ნამყოფი, ნადირ-ფრინველით უბადლო, სანადიროდვე სამყოფი.

----------------------------

1. ეპარხოზი – დიდი ვეზირი (სულხან საბა).

 

 

ამირანი

 

ვით ჩვეულ წესით სალხენად, ადგილს მცირე სპით სწვეოდა,

უდაბურ ტყეში სულკალმახს ღრმად ნადირობა სჩვეოდა,

ერთხელაც, შეუცნობელად, ძლიერი ჟინი სწვეოდა,

მისსა გუნებას წადილი ნადირობისა მჩნეოდა;

მოემზადა სალაღობოდ დიდვეზირი პირვეული,

გვერდით ახლდა თან მხლებალი, მცოდნენი, არ ჭირვეული,

სპანი იმ მხრით შეუსია, სითაც ჰყავდა მიჩვეული,

ჯუბა1 ტანსა უმშვენებდა, მხართ ეფინა თმა ხვეული;

ტყენი გავლნეს, მოიარეს ადგილნი მიუდგომელნი,

ხოცეს ნადირი გზადაგზა შემხვედრი სადმე მდგომელნი,

მზა ჰქონდათ ტანზე საკმაზი, მშვილდი, ისარი რომელნი...

არად ჩააგდეს დღის ბინდი, შეიქმნენ დაუდგომელნი.

მოსაღამოვდა, დაბნელდა, ძნელი გაუხდათ სავალი,

დასხდნენ, კარვები აღმართეს, არეს დაუწყეს თვალთვალი,

რათა ენახათ დილისთვის უკან გზა, გამოსავალი,

დაანთეს ცეცხლი ზე ყარნეს, ნანადირევი მრავალი;

რა შუა ღამეც მოვიდა, ცეცხლ-ჩირაღდანი ამრავლეს,

ბუნების ღრმა გულ-წიაღში, მხედრებმა ლხინი ამთავრეს,

ანაზდად ხმები გაისმა, რაღაც გმინავსო სხვა მხარეს,..

თქვეს მხეციაო დაჭრილი, ან ირმის ყივილს ამგვანეს.

-----------------------------

1. ჯუბა – სამოსელი

 

 ყრუდ და უცხოდ იმავ ღამეს, ორჯერ-სამჯერ კვლავ გაისმა,

 სულკალმახ თქვა: «გული მიწევს, მსურს შევიტყო რის ხმა ისმა,

რამ იგმინა უჩვეულოდ, მოციქულმა ქვეყნად ვისმა?»

არა დადგა, ვერ უთმინა გუნებამ და გულმა მისმა,

 ადგა, ქარაფებს აუყვა, თან მიჰყვა ოცი მხედარი,

სხვა ოცნი დაბლა დასტიეს, სავალი მეტად ღრედ არი,

 სულკალმახ ჯიქურ მიიწევს, როგორც სჩვევია მხნედ არი,

 მაგრამ სიბნელემ თვისი ქმნა, გზაც სახიფათო კლდედ არი;

დაღონდა დიდი ვეზირი, თავი მისცა ფიქრთა ზღვასა,

მასთან მისი თან მხლებელნიც, მისცემიან დათრგუნვასა,

 ბრძანა: დილით მოვუნახავთ, ასასვლელსა რამე გზასა,

 კლდესა ზედა ანუ ავალთ, ან დავიმხობთ თავზედ მთასა,

 დილაადრიან დაიწყეს ზე სვლა სალისა პირზედა,

წაღმა აუყვნენ ტინებსა, იყვნენ კვლა უშრეტ ჟინზედა,

რა კლდენი გავლნეს მიადგნენ ქვაბულსა მდგარსა მაღლზედა,

მზეც კარგად ამოსულიყო სხივებსა ჰფენდათ თავზედა;

მცირედ შედგნენ, განიცვიფრეს, შუბლსა ოფლი მოიწურეს,

საიდანაც ხმა მოესმათ იმავ მხარეს მიაშურეს,

არემარე, ქვაბის პირი მიათვალეს უცნობ ყურეს,

 ქვაბულს შიგან შემავალთა ქალის კივილს მიაყურეს;

 წინა დახვდათ სამი ლანდი, მოახლეთა მსგავსი ქალნი,

პირსახითა მოუვლელნი, ტანად ჯმუხნი, თან დაბალნი,

შიში სახეს ეტყობოდათ, დარჩენილნი სახტად მკრთალნი,

 მოსულებსა უჭვრიტავდნენ, მიუნდობლად ედგათ თვალნი; 

ჰკითხათ: «ვინ ხართო რა გინდათ!» უტია ერთმა მათგანმან,

«ან რა დასტიეთ, რას ეძებთ!» ხელთა იმარჯვა დანა მან,

«ჩვენგან თქვენ ვერას გაარკვევთ, რომც გვძლიოს თქვენმა ძალამან,»

 დაჰკივლა: «თუნდაც დაგვხოცეთ!!» არაფრით მოიკრძალა მან.

ქალის მსგავსმა საქციელმა გააკვირვა სულკალმახი,

 წყნარად უთხრა: «ნუ შინდებით, არ გაქვთ ჩვენზე დასაძრახი,

 არ ვართ სამტროდ მოსულები, ვქნათ რა, გვექცეს ჩვენზედ

ახი არ ვყოფილვარ აქამომდე, ამისთანა რამის მნახი,

 ვარ ეპარხოზი პირველი, ჰაბურთ სამეფო კარზედა,

ნადირობაზედ მოსული, მშვილდით და ისრით მხარზედა,

 თვალაუწვდენელ კლდის პირას მოვდექით, შევსდეგ გზაზედა,

შემოგვიღამდა, გავშალეთ კარავნი ტყისა თავზედა;

ანაზდად ხმა შემოგვესმა, მაღლით შორი ტინებიდან,

ვერ ვარკვიეთ რა მოგვესმა, გმინვასა ჰგავდა ვნებიდან,

ვთქვით ავსულია ან რამე ნადირი კლდისა მხრებიდან,

ნახვა მომინდა, ვუბრძანე: ზე გვევლო ქვედა გზებიდან».

რა ეს თქვა სიტყვა ასრულა, გაისმა კვლავაც კივილი,

დიაცის ჰგავდა განწირულს, ხმაში ერთვოდა ტკივილი,

მისი გამგონე მსახურთაც, ავარდათ მწარე ტირილი,

ყელსა და ღაწვებს იგლეჯდნენ, ღმერთსა დაუწყეს ჩივილი;

ვეზირი ახლოს მივიდა, იხილა მზეთუნახავი,

ტანზედ გრძელი თმა ეფინა, ოქროსფრად, თვალთუნახავი,

თვალს ვერ მოსწყვეტდა, კრთებოდა ყოველი მისი მნახავი,

თქვა: «ღმერთო, მესო ნაღველი, სევდა მე გულსა მდაღავი!»

იწვა უღონოდ ქალღმერთი, ტკივილით იტანჯებოდა,

მის ულამაზეს სახიდან, სიცოცხლე ნელა ქრებოდა,

ხან მცირედ თვალთა ახელდა, ხანაც კვლავ ავად ბნდებოდა,

თითქოს მას თანაუგრძნობსო, ცაც ღრუბლად იფარებოდა;

ერთ წამს მოვიდა ცნობასა, ზღვისფერად თვალნი ახილა,

ანაზდად მისსა მშვენებას, მზერა ვერვინ მოაცილა,

მან ქალმა, ძალის მოკრეფით, მოსულებს თავი ამხილა,

მიუგო: თქვენმა ნახვამო, მე ყოფა გამიადვილა..

რქუა: «თქვენ ხართ ჩემი მხსნელნი, უფლის მიერ მოგზავნილნი,

ვით კეთილი ანგელოზნი, სულმაღალნი და გულჩვილნი,

აღარ ვჩივი ამად ყოფას, ან რა დღენიც მაქვს განცდილნი,

აჰა, ვნახე ხელნი ქველნი, ამა ჭირვის გზანი ხსნილნი,

გახლავართ დალი, ასული მეფისა ჰართა მხარიდან,

ვერ წაუვედი სიყვარულს, ცოდვა ვსვი მის ფიალიდან,

გმირი ჭაბუკი ვიყვარე, ვუმზერდი ყოფას მთვარიდან,

ფეხმძიმედ ვიქმენ უწესოდ, ველოდი რისხვას გვარიდან,

რა შემატყო მამაჩემმან, უკანონო სიყვარული,

განირისხა, დარდს მიეცა, გულსა ედო მწარე წყლული,

თანვე მტერნი შემოგვეჭრნენ, დაგვაწიეს ყოფა რთული,

მოაოხრეს სრულად ყოვლი, არა ჰქონდათ სიბრალული;

მე ჩემი თანამხლებლებით, ტყე-ტყეზე გავიხიზნენით,

ძნელი დროება მოგვადგა, აღუწერელი აწ ენით,

ბევრნიც გზადაგზა დავკარგეთ, სულითაც დავიღალენით,

უკან მოგვდიეს თვეობით, ღრე-ღეტე მოვიარენით.

წუხელის სიზმრად მესიზმრა, მოხუცი კაცი წვერითა,

მითხრა: «ხარობდე, შეიძენ ჭაბუკსა მუცლით შენითა,

სხვანი ხელს გაგიმართავენ, შენ ვერ შობ ძალით შენითა,

ჩვენ კი შენს სულსა ტურფასა, აქ მოუთმენლად ველითა.»

ისმინე ბოლო მუდარა, დანატოვარი გულითა,

ჰქენი სიკეთე ჩვილისთვის, მე ვინც ვატარე მუცლითა,

აიღე დანა ალმასის, გამკვეთე აწ ვარქუ ვითა!

ნუ შეშინდები, არ შედრკე, ამა თხოვნითა რთულითა;

ვიცი გაუწევ მამობას, ედგმები ვითა მფარველად,

თუ მართლა ბიჭი აღმოჩნდა, ამირან არქვი სახელად,

თვით ღმერთი ზეცით მყოფელი, მოევლინება მნათვლელად,

უფლისა მიერ რჩეული, გახდება ერისა მხსნელად» .

შემდეგ უბრძანა მწუხარედ, სამივე მსახურსა თვისსა:

«შემხსენით ძეწკვი ოქროსი, შემჭერით ნაწნავი თმისა,

გულსა მკიდია ბეჭედი, ჩვენეულისა გვარისა,

ჩასწანით თმანი ნიშნზედა, წესად, სახსოვრად ვაჟისა,

ამა დღენი, განსაცდელნი, ნურვის ერგოს ჩემდაგვარი,»

ეს თქვა, ძალა ვეღარ ეყო, თავი მისდო ვითა მკვდარი,

აღარ ჰქონდა გულთა ხოკვას, ვაი მოთქმას რამ საზღვარი,

რა იტირნეს, დააყენეს სისხლნარევი ცრემლთა ღვარი.

ვეზირმა, ხელის კანკალით, მუცელი უხსნა დალისა,

გაუჭრა, ნელა დაუსვა, ალმასი, პირი დანისა,

მყის გამოვარდა ჭაბუკი, კაშკაშა, მზისა დარისა,

ჯერ არ უნახავთ მსგავსი რამ, მშვენება კაცთა თვალისა;

აიყვანა, მკერდს მიიკრა სულკალმახმა ყმა შობილი,

უთხრა: «ვიყო შენთვის მუდამ სანაქებო მამობილი,

ჩემი სახლი, კარმიდამო, შენთვის მქონდეს დათმობილი,

იყო რა ჩემად ოჯახში, ჩემსავე ვაჟად ცნობილი,»

დედისეული ნიშნული, ხელსა ჩაუდო სათუთად,

ღმერთს მადლი უთხრა: შუბლმზისა ყმაწვილი მარგე საჩუქრად,

ჩემები ბადრი, უსუპი, შინ გაიცნობენ საკუთრად,

შვილებთან ერთად გავიზრდი, ერთურთს უძმობენ სანუკვრად.

ვეზირს პირველი სახლ-კარი, ქალაქის გულზედ მყოფელნი,

ჰქონდა, თვით მეფის კარიდან, არც ისე შორით მდგომელნი,

ნაგები ჯავარ-ფაზარით, ქვანი ძვირფასი რომელნი,

ეზოს სარაჯნი მშვენოდნენ, მდიდრულად შემამკობელნი.

მოიყვანეს ამირანი, სასახლესა მოაღწიეს,

ყმა დალოცეს, ადღეგრძელეს, თასი-ყანწი მაღლა სწიეს,

დაიძრა მეფის ოჯახიც, მის სანახავად გასწიეს,

აწვინეს ოქროს აკვანში, დამღერეს ნაზად არწიეს;

მეფემ თქვა: «ოდეს შეიქმნეს ქებული, არა გმობილი,

დავაკვირდებით, განვსაჯავთ ვით გაგვაოცებს ყმობილი,

რა ისახელებს, იგმირებს, გახდება ქვეყნად ცნობილი,

იქნება ჩემი სახლკარი მისთვის ღია, გახმობილი1.»

ატამან იყო სახელი, მეფისა მის დიადისა,

მართველი ძველი სამეფოს, ჰაბურნთ-ჰარიას კარისა,

მასვე ჰმონობდნენ მრავალნი, უცხო და უცხო გვარისა,

მისსა სამეფო ალამზე, მშვენოდა ხატი ხარისა.

----------------

1. გახმობილი – გაღებული

 

 

დროშა ედგა წინაპართგან, უძველეს სამსა ფერისა,

შავი თეთრი და წითელი, საქვეყნოდ შესაფერისა,

იყო იმ ქვეყნის მფლობელი, დიდისა მშვენიერისა,

პატრონი მისი გენისა, ძველისა, ბედნიერისა.

თვით ხელმწიფე დიდებული, ქველი და პატიოსანი,

ლაშქარსა ფლობდა ურიცხვსა, იყო მისი თაოსანი,

ერთი ჰქონდა დარდი ქვეყნად, საფიქრალი ჭიროსანი,

ძე-ვაჟის ნაცვლად განგებამ არგუნა მანდილოსანი;

კამარი ერქვა სახელად, ჰყვა დედისერთა ასულად,

ქვეყნადა მთელ სამეფოში, ნიჭით, სიტურფით განთქმულად,

მღეროდნენ მასზე მგოსანნი ლექსებად, სახოტბოდ თქმულად,

სახავდნენ მის ბრწყინვალებას, ცის კიაფამდის ასულად.

ვეზირის ძე ამირანიც მეფეს კარზედ ეზრდებოდა,

ათი წლისა მზეჭაბუკი, ფიცხელ ომში იწვრთებოდა,

ხელმწიფეს მის შემხედვარეს, გულსა დარდი ეხსნებოდა,

მცირე ყმისგან მეომარი, დიდი გმირი იზრდებოდა.

ასე ამბობდნენ: ამირანს თვით ღმერთი ჰყავსო ნათლია,

უფალსა ჩამოუვლია, გმირი თვით გაუნათლია,

მგლის მუხლი, ხარ-ლომის ღონე უხვადა დაუმადლია,

ზვავისა შეუდრეკლობაც, თან ზედვე დაუნათლია.

უძღვნია მისთვის ხანჯალი, ღვთიური, ალმასიანი,

უთქვია: ჭირსა, ომის დროს, რომ მტერსა სწიო ზიანი,

ამ ქვეყნად შენი შემბმელი, ვერვინ გახდება სვიანი,

იყავ და იცავ ავთაგან, შენი მხარეო მზიანი.

რა დაჭაბუკდნენ ყმაწულნი ერთუთს დაუწყეს დარობა,

მათი შიშითა საქვეყნოდ, ვერ გაებედათ რამ მტრობა.

ამბობდნენ გვერგო სიკეთე, ზეცით გვეწია წყალობა!

აჰა დამცველნი, მოგვესწრო ამქვეყნად სვე და ხარობა!

«ბადრი ქალსა ჰგავს ლამაზსა, საქმაროდ გამზადებულსა,

უსუპი ბროლის ციხესა, თავ-ბოლო გამაგრებულსა,

ამირან შავსა ღრუბელსა საავდროდ გამზადებულსა,»

მათზე სდიოდა მზე-მთვარე, ატამანს გახარებულსა;

ამირანს, ძესა უფლისას, ცხრა ხარის ძალა მჩნეოდა,

ძალით და ხასიათითა, ძმებს ოდნავ გამორჩეოდა,

უსუპ-ტესუპსა მზიანსა, ბუნების ნირი სჩვეოდა,

ბადრისა ბეჭების შუა, მთვარისა ხატი შვენოდა.

გაირბენს ხანი, სამივე უკეთესები არიან,

მათ ძალღონესა ქვეყნადა, ვერავის ვერ ადარიან,

ომშიაც უკეთ მებრძოლნი, გამარჯვებულნი არიან,

ავად მათზედა შემბმელსა, ნურავის გაუხარიან;

ბადრი, უსუპი, ამირან, ჭაბუკნი პირწვერშიშველნი,

სახელგანთქმულნი მათ ხალხში, ზნე-ჩვეულებითაც ქველნი,

ჭირში უნდობლად მებრძოლნი, ლხინში ხალისის დამრთველნი,

მათ ფეხ ქვეშ იყო სამეფო, ტყენი, მინდორნი და ველნი.

ერთ დღესაც გაინადირეს, შორით მთის ფერდობებზედა,

თანვე ჰყვათ მცირე ლაშქარი, მოშორებით მდელოზედა,

უცაბედად შეეყარნენ ხალხსა, სადმე, გზასა ზედა,

მწარედ ჰქონდათ დატყდომილი მათ, კაცთა, ჭირი თავზედა.

ამირან ჰკითხა: «რას სჩივით, რათა ხართ ვაი-ვიშითა,

რა არის ესე მიზეზი, რომ მოსთქვამთ დია თიშითა1?»

მათაც მიუგეს ურვითა2: «გვნახეთ, რომ არ ვართ იშითა3,

თავზარდაგვეცა, გზადაგზა დავიარებით შიშითა,

გახსენოთ ესე ყოველი, ქვეყნად რაც ავად გვიწიეს,

ანი დაგვიშრეს წყარონი, მხარე უდაბნოდ გვიქციეს,

ანი დაგვტაცეს მერწყულნი, ნიაღვარ თვისად იქციეს,

ანი დაგვატყდა რისხვანი, დღე ტანჯვად გადაგვიქციეს;

შორი ქალაქი მთას იქით, შვიდი დღისა სავალითა,

დავტოვეთ არე ლამაზი, აღუწერელი თვალითა,

დაგვეცა დევთა ლაშქარი, გვიხოცეს კაცნი ხმალითა,

ატყვევეს ქალნი და ბავშვნი, თან წაიყვანეს ძალითა;

----------------------------

1. თიშითა – გულით, გულიანად.

2. ურვა – მწუხარება დამამძიმებელი (სულხან საბა).

3. იში – სიტყვა განცხრომისა (სულხან საბა).

 

 

მივდივართ, რომ შველა ვთხოვოთ დიდ ხელმწიფეს ენათბილად,

ჩვენი ქალაქის თავკაცი, მასვე მონებდა მორჩილად,

ატამან ჰქვია სახელად, მეფე გვიჩანს ვითა გმირად,

გვსურს ავთა ავ საქციელზე, ახდევინოს ძვირძე ძვირად!»

ელდა ეცათ მყისვე ძმებსა, სახე რისხვით აელეწად,

უთხრეს: «გაუხდით საქმესა მათ შორით გადასახვეწად,

მივალთ მტრულად საბრძოლველად, დასახოცად, დასალეწად,

თავზედ დავამხობთ, მოვაქცევთ მათვე სიცოცხლის სახვეწრად.»

ჯერ სასახლეს უკუ იქცნენ, მეფეს ახსენეს ყოველი,

მოითათბირეს, იმსჯელეს, ომი თქვეს დამამხობელი,

სულკალმახ ამბობს: «ვიფრთხილოთ, ბრძოლისა კი ვართ მდომელი,

მაგრამ დევების ზნე-მოდგმა, რთულია, მიუნდობელი.»

ამირან ეტყვის მამასა: «რად ვიყო დაშინებული?

ჩვენი სამეფოს სახელი ცნობილია და ქებული.

რა მივუხდებით გავწყვეტავთ, საქმე ეკუთვნით რგებული,

თორე არ გვქონდეს სამვე ძმას, დედისა რძეი რგებული.

ამირან, ბადრი, უსუპი, საომრად ემზადებიან,

სამივე მცირე ლაშქრითა, ლაღად, მიემართებიან,

ცნობისმოყვარე მცხოვრებნი, კარიბჭეს მოაწყდებიან,

ომში გასვლის წინ გმირებსა, დალოცვით, ქებით ხვდებიან.

იარეს ოთხი დღე-ღამე, წინა ქალაქი ენიშნათ,

ახლოს მივიდნენ, შეიცნეს, დევებს არე მოენიშნათ,

მისულ მხედრებს, კაცის მსგავსი, ცოცხალ ვერვინ შეენიშნათ,

ავთა ყველგან მათი ხელი დაეტოვათ მწარე ნიშნად,

ქალაქში შესვლა დაიწყეს, თვალთ იხილეს ყოფა რთული,

ადგილი ნახეს სრულიად გადამწვარ-აოხრებული,

ქუჩები, სახლის ეზონი, სისხლისა ღვარით მორწყული,

გზადაგზა კარნი-სვეტები, ავთაგან, ძვლებით მორთული.

უსუპი კრთის მოუსვენრად, ავი უგრძნობს მისსა გულსა,

წაღმა ბადრის წაეწევა, ეუბნება წარბშეკრულსა:

«უჩვეულო სიწყნარეა, რაც მიშფოთებს უცხოდ სულსა,

ამირანსა მოვახსენოთ, არ ვეწიოთ საქმეს რთულსა...»

ანაზდად ისმა ყიჟინა, მტერმა არე ფარა სრულად,

შეუკრა ალყა მათ ჯარმა, წინვე მიუხვდნენ მზაკვრულად,

თურმე ავსულთა ლაშქარი, ჩასაფრებოდა ფარულად,

წინ მოეგებათ დევკაცი ამირანს უცქერს თვალმტრულად;

წაუძახებს: «მოგელოდით აქვე თქვენდა დასახვედრად,

გახლავართ მთავარსარდალი, კალაგუ მქვია სახელად,

მეფეს ვმორჩილობ დევების, ვარ მისვე მარჯვენა ხელად,

თქვენ აქ დაგამხობთ, დაგხოცავთ, ვიქმ საქმეს ჩემდა სახელად,

ვიცოდი ოდეს გნახავდით, სამივე ძმებსა ქვეყნადა,

თქვენთან შეხვედრა პირისპირ, მე ოდიდგანვე მეწადა,

შენთან კი, ძეო დალისა, მსურდა რამ ბრძოლა მეცადა,

დაე იხილონ ტირილი, შენი მშობლისა ზეცადა!»

ამირან მისი მუქარა ისმინა არად ჩათვალა,

ხმალი იშიშვლა, უტია, ცოცხლები მკვდრებს მიათვალა,

ფიცხლად კალაგუს ეძგერა, მარჯვენა ყური ათალა,

«ცოცხლად იპყარით!» უყივლა, უსია დევმა ამალა.

დაეცათ ჯარი ზღვასავით, ყოველი მხრიდან უტიეს,

იბრძოლეს ძმებმა გმირულად, მტერი შუა ჭრეს და ხიეს,

მთავარსარდალი ბრძოლასა გააცალეს, გააქციეს,

სამივემ წინა მომხდურნი, ვითა ფოთოლი დახიეს;

მოსაღამოვდა, მოყმენი მთელი დღე ცხარედ იბრძოდნენ.

ნელა წყდებოდა მტრის ჯარი, ძმები წინ ჯიქურ იძროდნენ,

ომს დასასრული დაეტყო, გმირებიც ამას ფიქრობდნენ,

დატყვევებულნი, დაჭრილნი ხმალ-აბჯარს კვნესით იძრობდნენ;

განვლეს ქალაქი, დატოვეს დევთა ზღვა სისხლი ქცეული,

ბადრიმ თქვა: მოვრჩით ქარტეხილს, ძლივსღა გათავდა წყეული,

ეს იყო, კვლავ წინ გამოჩნდა, მტრის ჯარი წყევლად ქცეული,

ღალატმაც თავი იჩინა, დარჩა სპა ზურგშექცეული...

ძმებსა მწარე ღალატისგან, თვალთ სისხლი აქვთ ჩაქცეული,

ექმნათ მოგება, მზაკვრულად, წაგებად გადაქცეული,

კალაგუც უკუ მოიქცა, ბრძოლის ველსა გაქცეული,

უძახის: «აჰა, ვიხილე, დღენი თქვენი დაქცეული!»

რა დაეცნენ ერთსა ასნი, გმირნი შეიპყრეს მუხთლადა,

წაზიდნეს მათვე სასახლეს, ციხეს ამწყვდიეს მტრულადა,

ეტყვიან: «ცხრაკლიტულიდან ვეღარ გააღწევთ ცოცხლადა

თუ არ სცნობთ თქვენს მბრძანებელად, ჩვენს მეფეს ამა სოფლადა.»

ამირან თქვა: «გამიგია, თქვენი ხელმწიფის ქებანი,

თვალად მზე, დიდი ძლიერი, საქმენი რამ დიდებანი,

ყოველთა მისსა მჭვრეტელთა გულსა სდებია ვნებანი,

ვიქნებით მისად მორჩილად, იყოს რა თქვენი ნებანი,»

კვლა ამბობს წყნარად: «ერთსა გთხოვთ, რომ ჰქმნათ არც ისე ძნელია,»

კალაგუს ეტყვის: «შენს დაზედ მრავალი ხოტბა მსმენია,

მის სილამაზე რომ ქვეყნად, სიამურისა მგვრელია,

მსურს ერთხელ ვნახო ცხადადა, არა ვარ ავის მქმნელია.»

კალაგუ ცხარობს, გულში აქვს, მწარედ ყურსა ქმნილი წყლული,

მიდამო ძრწის, მჯიღსა იცემს, შუღლი უდევს მასზედ რთული,

ეუბნება: მას დაგაწევ, შენგან რაც მაქვს დამართული,

თორე ვერა მოისვენებს, სამუდამოდ ჩემი გული!

მოვიდნენ მეფის მსახურნი, მთავარსარდალს უქადიან:

«თქვენს მბრძანებელსო სამივე ძმებისა ნახვა სწადიან,

მათი ნებაა ჭაბუკნი, სალამათად რომ არიან,

ოთხ დღეში თქვენგან ამ საქმის, ქმნასა ნუ დაუზარიან.»

შეუტყვია დევის დასაც, ყმისგან თქმული, ნაამბობით,

რომ უქია ამირანსა, სიტურფით და დიაცობით,

«ყოფილაო კალაგუს დის სილამაზე მჯობთა მჯობით,»

შეპყრობილა მისი გული, მიჯნურობის დიდი გრძნობით;

მას მერეა, რომ მის გულსა, იმ ყმაწვილის ნახვა სურსა,

მას მერეა არ მიეცა მოსვენება მისსა სულსა,

არც კი იცის რა უშველოს, მოზღვავებულ გრძნობას რთულსა,

ვერა მართავს, თავბრუს ახვევს, გახელებულ უსუსურსა;

ადგა, თავისი მონანი, თან გაიყოლა ფარულად,

შევიდა საპყრობილესა, შეუმჩნევლად და მალულად,

მივა ამირანს უჭვრეტის, იგი უჩნს მის სიხარულად,

სახეს ხელს უსვამს უკოცნის, იღვრება ზღვა სიყვარულად;

ამირანი თვალებს ახელს, ხედავს დიდსა ცხვირსა, კბილსა,

ჯერ შეკრთება რა იხილავს, დევის დისა წყნარ ღიმილსა,

შემდეგ დროსაც მოიხელთებს, ეტყვის: გიმხელ გრძნობა თბილსა,

პირს უკოცნის ეფიცება: «შენ გიყვარებ ჩემთვის ტკბილსა,

შენთვის ვიქნები, შენზედვე მექნება გული და თვალი,

მისრულე ოღონდ სურვილი, აბა ჩემთვის თუ ხარ ქალი,

რა გამიგონებ გახდები, შენ ძმისგან თავისუფალი,

ცოლად მოგიყვან, არ გავნებ, თავდებად იყოს უფალი,

დამხსენი ამა ბორკილებს, მთელ ტანს, რომ მადგა წყეული,

მინდა ვიცოდე სად არის, ჩემი ძმა სპანი მწყვდეული,

მასწავლე ადგილსამყოფი, იმ შენი ძმისა რჩეული,

მას მოვკლავ, შენთან ვიხარო, გაქციო მთლად ჩემეული.»

ქალმაც ახსნა, მიასწავლა, სასახლის გზანი და კარი,

მასზე აქვს გული და სული, მის სიყვარულით ბრმად არი,

გამოუტანა უჩუმრად აბჯარი, ხმალი და ფარი,

უჩვენა მის ძმა-სპისთვისაც, აღჭურვილობა სახმარი.

ამირანმა ხმალ-აბჯარი სასწრაფოდ ტანსა ჩაიცვა,

ქალს უთხრა: «შენი სიკეთით, ეს გული დადნა, დაიწვა,

ეს დრო შენს ოთახს დაჰყოვნე, მერმე რომ უკეთ დაგიცვა,»

თვითონ ჯერ, რომ არსად ეცნოთ, მოახლეთა კაბა იცვა;

ჩუმად მივიდა, დალეწა საპყრობილეთა კარები,

დახოცა მათი გუშაგნი, იქვე უბნელა თვალები,

გამოხსნა ძმები უყივლა: «აქ თქვენთვის დავიარები»

ათავისუფლა მათი სპაც, ნაწამებ-განაწვალები.

მიადგა მძინარ კალაგუს, აგდო წიხლისკვრით ტიალი,

წამოხტა დევი, შიშისგან თვალებს გაჰქონდა ბრიალი,

სცა ხმალი, გადმოაფრინა, სარკმლიდან უდის ბზრიალი,

ცეცხლს მისცეს ძმებმა ყოველი, გაუდიოდა გრიალი,

სასწრაფოდ ჰპოვეს ოთახი, სპისთვის ხმალ-აბჯარ, ფარები,

დაეცნენ შიგან ანაზდად, მომხდურებს აჭრეს თავები,

დაამხეს ავთსამყოფელი, ადინეს სისხლის ღვარები,

დევთაგან არვინ დაინდეს, გახადეს შესაბრალები.

სასახლეში ამირანსა, დიდი რბევა წარემართა,

მის წინა, გზისა დამჭერსა, თვისი ჭირი დაემართა,

დასძახებთ: «მე თქვენს წინაშე, სისხლის აღება მემართა!»

საჭირბოროტოდ მტერზედა, ხმალი მარჯვედ აღემართა;

რა ყოველი ამოხოცეს, დაამგვანეს სრულად მკვდარსა,

მოტრიალდა ამირანი, ეუბნება ძმებს და სპასა:

«მმართებს საქმე რამე მცირე, მუნ საქმნელი ამა სახლსა,»

შედის შიგან ძახილითა, დადის, ეძებს დევის დასა;

დიდხანს ეძება, იპოვა ბნელ კუთხეს მოფარებული,

ფრჩხილსა იკვნეტდა, ძრწოლავდა სახითა დაღონებული,

ამირან ახლო მიუდგა, წყნარად გულდაოკებული,

ქალი მის ყელსა მოეჭდო, შემკრთალი, გაოხებული,

ყმამან უთხრა: «დაგიფასებ, მაგ სიკეთეს, სპეტაკ გულსა,

შენგან ჩემთვის ქმნილსა საქმეს, დაუვიწყარ სამსახურსა,

მაგრამ ერთსა გკადრებ ამბავს, სათქმელადაც ძალზედ რთულსა,

ვიცი ამით ვუღალატებ, სიტყვასა და ჩემსა რჯულსა,

ჰაბურნ-ჰავურნთა ხელმწიფეს, ვის ვეკუთვნით თვისვე ყმათა,

ვემსახურებით კარზედა, ვართ მმართველნი მისვე სპათა,

ლაშქარი მისი ძლიერი, ჩვენ გვმორჩილობს სამვე ძმათა,

იმის მეტსა ვერვისა ვცნობთ, საბატონოდ, საქებრათა.

მეფეს ვუყვარვარ, ვაჩნივარ ვით პირველი შვილობილი,

ასული მისი კამარი, არის საქვეყნოდ ცნობილი,

ჩემი გული და სიცოცხლე მისად მიჩნს, მისთვის თმობილი,

ერთურთის გვაქვს მიჯნურობა, ვითა ლახვარი სობილი.»

ქალი რა უსმენს ნაამბობს, შესცქერის გაშტერებული,

შემოიბღავლებს მჯიღსა სცემს, გაჰკივის გახელებული:

«წყეულიმც იყავ აწ გევლოს მუდამჟამ შეჩვენებული,

არა იხარო, არა გხვდეს გზა მშვიდი, დამშვენებული!!»

გაიგონებს ამირანი ქალის წყევლას, გულგამწყრალი,

აემღვრევა თვალში სისხლი, უსმენს წყნარად, ცრემლჩამდგარი,

ფიქრობს: ცოცხალს არ ვამსგავსო, ვაქციო ვით შუქგამქრალი.

ქალი ყვირის, კვლავაც ქენჯნის, კივილითა დამაშვრალი;

ყმამან უჯიკა, იშორა, მიაგდო იმავ კუთხესა,

ეტყვის: «დაგტოვებთ მხოლოდ შენ, ცოცხლად ამა სასახლესა,

მოვლენ ჯარად დევთ მეფესგან, ეტყვი რაც დაგიბარესა,

რომ ბევრი ვერ გადაურჩა, ჩვენის ჯანყით, სიცოცხლესა,

თან წაგიყვანენ სასახლეს, მათვე ადგილსამყოფელსა,

თავისუფალი იქნები, სრულიად ამა სოფელსა,

თვალში ეცემი მათ მეფეს, ავლა-სამეფოს მფლობელსა,

ალბად ეს ბედი უნდოდა, შენთვისვე, წუთისოფელსა.»

წამოვიდნენ, ოქრო-განძი, უხვად თანა წარიტანეს,

«დასხდნენ ძმები სამსჯავროზედ, თანაც ყველა დაიტანეს,

ვინც იმ ომში უღალატათ, სულ ხმალის ქვეშ მოატარნეს,

ვინც ღალატი არ უჩვენათ, ძმებურადა გაიყარნეს.»

მეორე დღესა გზაზედა, კვლავაც დაუხვდათ ჯარია,

ამირან ჰკითხავს მეთაურს: თუ რა საქმისად არია,

ის უპასუხებს: «შენ გეძებ, მაქვსო შენივე ჯავრია,

ჩემი ძმა, დევი კალაგუ, შენივე ხელით მკვდარია,

დილას მოვიდა, მაუწყე, სასახლეს გამოქცეული,

გვეწია თავსა ზარიო, სახლ-კარი მთლად დაქცეული,

გიოხრებია ძმისეულ, მიდამო ავლად ქცეული,

არას შეგარჩენ, დავძრულვარ თქვენს ხოცვად გადაქცეული...»

დასცეს ყიჟინა, ეკვეთნენ, ომი გამართეს ცხარია,

ამირან შეხვდა მეთაურს, პირისპირ გულმხურვალია,

ხმლითა დაჰკოდა, გახადა კაცთაგან შესაბრალია,

აქციეს ძმებმა სრულადა, მათი ლაშქარი მკვდარია.

შინისაკენ შემოიქცნენ, მოამთავრეს სრულად ომი,

იმღერიან სალაღობოდ, რა მოხოცეს დევთა ტომი,

სურს ამირანს შეეყაროს თავის მზესა, ვითა ლომი,

გული უშფოთს მოუსვენრად, არის მისი ხილვის მდომი.

მოუახლოვდნენ მამულსა, რომ მოდგნენ ქალაქის თავსა,

არე დახვდათ ნაომარი, ირგვლივ ცეცხლის ალი სწვავსა,

დაემდუღრათ ძმებსა გული, დაეტეხათ ჭირი თავსა,

მტერი მხარეს დასცემია, მოუოხრავს მუხთლად ავსა;

სასახლესა გაექანნენ, ნახეს დრო-ყოფა ჭირისა,

კაცთაგან გადარჩენილნი, ყველა ვაებით ტირისა,

შემოეხვივნენ მოსულებს, მოყვნენ უმწარეს ჩივილსა,

ძმებიცა ვეღარ ითმენენ, გულში გაჩენილ ტკივილსა.

უთხრეს: «დავიმხეთ, ჩავცვივდით, საუბედურო ჟამშია,

ერთად დევ-ქაჯთა ლაშქარი, გვესია ჩვენს სახლ-კარშია,

ვუძალიანდით, სულკალმახ ედგა ჩვენ ჯარსა თავშია,

მოგვიკლეს თქვენი მამაცა, ვერ ვძლიეთ ავთა ჯანშია;

სამეფო კარსა დაეცნენ, დახოცეს მტრებმა ყოველი,

არ დაგიტოვეს ცოცხალი, ძმებსა არცერთი მშობელი,

მეფის ასულიც გაგვტაცეს, ავთ ხელმწიფისთვის მდომელი,

გვეწია თავსა ღვთის რისხვა, საწუთრო დამამხობელი;

გმირნი ისმენენ, ნახავენ, იწყებენ მწარე ტირილსა,

ამირან გახელებული, შემაძრწუნებლად ყვირისა,

მჯიღს იცემს გამალებული, მოჰყვება ხოკვას პირისა,

ცრემლი იდინეს ცხარედა, დრო სწყევლეს სიმძიმილისა.

«დედამ გვიბარა, საბრალომ: დევებს ნუ შეეყრებითა,

თუ შეეყრებით, შვილებო, ადვილ ნუ გაეყრებითა,»

ეტყოდათ დედა ბავშვებსა, თბილად და დარიგებითა,

სამივე მწარედ იხსენებს, მშობლებსა დანანებითა.

ქვეყნად გავიდნენ საძებნად, ხელმწიფისა ასულისა,

დიდხანს ეძებეს, ვერ ჰპოვეს, კვალი რამ დაკარგულისა,

დარდსა მიეცა ამირან, დაეტყო სევდა სულისა,

თქვეს ალბათ დაიპატრონა, ხელმან რამე ავსულისა.

დალის ძე კი მჭმუნვას ვერ სძლევს, კვლავაც უკლავს გულსა დარდი,

მოსთქვამს: «ვაი სითღა გპოვო, ვის მხარეში გადავარდი,

სადა გნახო, სად მოგწყვიტო, რომელ არეს ტურფა ვარდი?

ვერ დაგიცავ, ვერ მოგისწარ, ვერ ვიყავი შენთვის მარდი.»

ადგა ძმებსა დაუბარა, ნუ მომძებნით სადმე გზასა,

გავიჭრები სამუდამოდ, საძებნელად მზისა დარსა,

ვისიცა მჭირს სიყვარული, მარად ვისი ვნებაც მწვავსა,

რა ვიპოვი გავიხარებ, გავიქარვებ გულის დარდსა.

ბადრი, უსუპიც თან გაყვნენ, წესად მცირე ამალითა,

აბჯარ ასხმულნი ლამაზად, წელს შემორტყმული ხმალითა,

სამივე ერთად, საამო სანახავები თვალითა,

განთქმულნი ვით უძლეველნი, გმირნი ქებულნი ძალითა.

გარდახდა ხანი, მიდიან, განვლეს გზა, მხარე ულევი,

იარეს, გადაიარეს მრავლადა წყალნი, მთა-ხევი,

იკითხეს ქვეყნად ყოველგან, დიაცის ბედი ურკვევი,

ვერსად ჰპოვეს კვალი რამე, კამარისა, შესამჩნევი.

«იქვე შევლენ სანადიროდ, ამირან და ძმანი მისნი,

მინდორს კვალი მოუკვლიეს, დანაჭლიკნი ეშმაკისნი,

მთას ირემი წამოუხტათ, ოქროს იყო რქანი მისნი,

უკუ მიჰყვნენ, გადირბინეს გზები უცხო ადგილისნი;

არ დამდგარან, ძმები ჟინით, მისდევოდნენ კვალსა მისსა,

არა ჰქონდათ მათ გულებში, ადგილ რამე რიდსა, შიშსა,

მთებში ნახეს ციხე-კოშკი, ანაგები თლილი ქვისა,

მოუარეს გარემურგვლად, ვერ აკვლიეს კარსა მისსა;

სადაც რომ მზემ პირი მოჰკრა, ამირანმა მუხლი მგლისი,

ციხემ პირი იქ გააღო, იქ შეება კარი მისი,

მუნ ციხესა ქალაქ იყო, ნაშენები ხელით ღვთისი,

შევლეს, შიგან მოახსენეს სამძიმარი გმირი ყმისი;

კოშკში ლომი წოლილიყო, მომრევ არვინ იყო მისი,

იმის თავით რაში ება, ტორით მიწას თხრიდა ისი,

მარცხნივ რომ შუბი ეყუდა, წვერი ცასა ხევდა მისი,

მარჯვნივ ედო თავის ხმალი, პირი ჰქონდა ალმასისი,

ერთ კუთხეში ოქრო-ვერცხლი, ნაგროვები იმა ყმისი,

გვერდით ეჯდა, დასტიროდა ცრემლად შვილსა დედამისი,

თავით ერთი ქალი ეჯდა, ზღვას ერევა ცრემლი მისი,

თითებსა და თითებს შუა, წიგნი ჰქონდა ანდერძისი,

წაიკითხავს შიგ ეწერა: «მოყვარე ვარ სამთა ძმისა,

ცამცუმ მქვია, დისწული ვარ, დიდვეზირ სულკალმახისა,

სანამ ვიყავ მტერი ვმუსრე, არ შევჭამე ჯავრი სხვისა,

მოვკვდი, მხოლოდ ჯავრი გამყვა ერთი დევის, ბაყბაყისა;

ვინაც მოჰკლავს ბაყბაყანსა, ჩემი შუბი ალალმისი,

ვინც დედმამას დამიმარხავს, ჩემი კოშკი ალალმისი,

ვინც მე მომივლის, დამმარხავს, ჩემი რაშიც ალალმისი,»

ვინც სამეფოს უპატრონებს, ცოლიც, ტახტიც ალალმისი.»

თურმე იმ დევსა ბაყბაყსა, ცამცუმის მხარე სდომია,

უბარებია: «თუ არ ხართ, ავად სიკვდილის მდომია,

ეგე სამეფო მდიდარი, ჩემთვისა მომინდომია,»

შეუკრავს ავსა ლაშქარი, მათკენ გზას გამოსდგომია.

ამირან თქვა: «ესე საქმე გვიჩნს იოლ თამაშივითა,

რა მივალთ, დევთა ამოვწყვეტთ, დღეს დავუბნელებთ თვალთ ვითა,

რაშიც და მისი ქონება, თან წარვიტანოთ ნებვითა,

ცამცუმმაც ასე გვიბარა, მოვიქცეთ ანდერძივითა.»

ძმებმა უშალეს: «არ იყო, მქმნელი საქმისა მსგავსისა,

«ნუ ამირან ძმათა მზესა, ნურა გინდა ნურავისა,

გამოვიდეთ, გამოვხუროთ, საყდარი და კარი მისა,

თორემ გმირნი დაგვძრახავენ, მკვდარი გაუძარცვავთ სხვისა.»

წყნარად გამართეს თათბირი, ომი დათქვეს დევთან ცხარი,

შემოიერთეს რჩეული ქალაქისა მკვიდრი ჯარი,

შესაფერი პატივითაც გადუხადეს სამძიმარი,

მკვდარს მოუარეს დამარხეს, გამოხურეს კოშკის კარი.

ბევრი დრო იყო ამირანს, დიდ ომში შნო არ ეცადა,

სწყუროდა ბრძოლა ძლიერი, დევებთან შეყრა ეწადა,

რა გაიარნეს წინა ხვდათ, ბაყბაყიანიც ზე გზადა,

მათი ბუკისა გუგუნი, მძლავრად ისმოდა ზეცადა.

დევი დინჯად მოაბიჯებს, დედამიწა შეიძრესა,

მისი ჯარი უამრავი, მოსდებია მინდორ-ველსა,

ხუთი უდგას სარდლეული, მის ლაშქარსა სათავესა,

მეთაურად თვითონ არის, შუა მხრიდან უძღვის სპებსა.

აქეთ-იქით ორი თავი, უდგას ცალკეულ ლაშქარსა,

ორვე ძლიერი სარდალი, უმშვენებენ ორთავ მხარსა,

უკან სამი დროშოსანი, უმაგრებენ ზურგსა ჯარსა,

სამვე სარდლად წოდებულნი, ეკუთვნიან მისავ გვარსა.

შეეყარნენ ძმები ლაშქრით, დაუხვდნენ დევსა სპიანსა,

ამირანი წინ გამოვა, ჯარს უცქერს სარდლებიანსა,

იკითხავს მთავარსარდალსა, არა ჰგავს სათნოიანსა,

გადაუდგება ავთა თავს, უმზერის ბაყბაყიანსა;

ეტყვის: «მოვედი საკითხრად, ვისკენ მიგიძღვის გზა-კვალი,

ან თუ რა სადმე დაკარგე, ან ვისი გმართებს, რა ვალი?»

დევი მიუგებს თვალთჭვრეტით: «ჩემს გზაზე ვარ მიმავალი,

ერთ სამეფო სიმდიდრეზედ, დადგმული მაქვს მყარად თვალი;

ხელმწიფეს გეტყვი ცამცუმსა, სამეფო კარიც მისია,

თუცა თვით ცოცხალ აღარ არს, მის მხარეც ჩემად მიცნია,

შენ რიღასთვისღა ირჯები, ჩემი გზა რას გიკითხნია?!

გზა მომეც, ჩემი ძალ-ღონე ვამჩნევ კარგად ვერ გიცვნია!»

«ამირან დევი ბაყბაყი, ჩასაუბრობენ მტრულადა,

ხმალზე ხელი აქვს ამირანს, ცხარე ომი აქვს გულადა,»

კვლავ ეტყვის დევი: საქმესა ნუ გავიხდითო რთულადა,

ნუ გადაიქცევ შენს თავსა, სვე-ბედის დასამდურადა!

უსმენს ამირან, იცინებს, მოჰხედავს ძმებსა წამითა,

ძმებიც მაშინვე საბრძოლო ნიშანს აძლევენ თვალითა,

ერთს ეტყვის: «ცამცუმის მხარეს, ხელთ არ ჩაგიგდებთ ძალითა,»

ბუკსა დაჰკრავენ გმირები, აფრენენ ალმებს მაღლითა;

ბადრი, უსუპი მტრის სპათა, აქეთ-იქიდან უტევენ,

დევების ჯარის თავები, ორივე სულს განუტევენ,

მის რაზმებს ალყას ავლებენ, გმირნი ცხვრებს მგლებსა უსევენ,

დალის ძე შუას მიეჭრა, ბაყბაყსა ლაშქარს უქცევენ;

«ამირან, დევი შეიბნენ, მინდორი ნახეს ტრიალი,

პირისპირ შეხვდნენ ხმალდახმალ, მიწას გაჰქონდა გრიალი,

ამირანმა დევი დასცა, არ გაახარა ტიალი,

დასცა და მხარიც მოსტეხა, დააწყებინა ღრიალი.»

ხმალი ყელსა დააბჯინა, თქვი ბოლო სიტყვა კრულიო,

მაგის მეტს ვეღარას იზამ, ჰა შენი აღსასრულიო,

დევი შეშინდა მიუგებს: დღე დამაწიე რთულიო,

სთხოვა: მაკმარე რაც მიყავ, რაცა მაქვს დამართულიო;

«ეტყვის: «ნუ მომკლავ დალის ძევ, ხელი გაფიცო ხმლიანი,

მანდილი დედაშენისა, თაკლაი ოქროიანი,

ზღვას გაღმა იმ ქალს გასწავლი, სახელად კამარ ჰქვიანი,

საკამაროსა კაბასა, შვიდი დღე უნდა მზიანი,

შვიდკვირეული საპონი, შვიდმეტი კოკა წყლიანი,

წასვლა ადვილი იქნება, მოსვლა გახდება გვიანი,

მოყვარული ხარ ომისა, გზა იქ გექნება მტრიანი,

თან შიკრიკს გამოგაყოლებ, ვაჟი არ ღალატიანი;»

ვიცი მის გამო სამეფო, დაგდებული გაქვს მზიანი,

შიკრიკი ზღვამდის მოგყვება, მას იქით მთანი კლდიანი,

მოსჩანან კლდენი ცათამდის, ზე აზიდულნი ქვიანნი,

ზედა დგას ციხე-ქალაქი, მტკიცეა გალავნიანი;

ის არის ქაჯთა სამეფო, თვით მეფე უზით გრძნეული,

შენი კამარიც იქა ჰყავთ, იმ მაღალ კოშკში მწყვდეული,

კოშკამდე ჯარით ვერ მიხვალ, გზა ვიწროა და ხვეული,

გნახავენ, ომს დაგიწყებენ, ბრძოლა მოგიწევს წყეული.

თუ ქაჯებს ომსა მოუგებ, ვაჟი გახდები სვიანი,

მიხვალ საცოლეს დაიხსნი, არც ახლა არის გვიანი,

თუ არ მიუსწრებ გახდება, შენი კამარი ქმრიანი,

ქაჯთა ხელმწიფე მის წულსა, ცოლად აკუთვნებს ჭკვიანი.»

რა მოუსმინა დალის ძემ, უნდოდა ცოცხლად გაშვება,

ეტყვიან: «არ გეკადრება, მსგავსი შეცდომის დაშვება,

იცი მათი ხასიათი, დევი ჩვენ არ მოგვეშვება,

შემოიკრიბავს ავ-ქაჯებს, არ გვეღირსება რამ შვება!»

ბევრი ურჩია ორმა ძმამ: «ნუ რისხავ ღვთისა შვილებსა!»

ბადრი უსუპიმ, ამირან კვლავ ბევრი გააფრთხილესა,

მსგავსი ამბები მოუყვნენ, გმირი მთლად გააწბილესა,

ამირან ბაყბაყიანის მოკვლასა დააპირებსა;

დევი ეტყვის: «მომიხოცეთ, სპა ორვე გვერდსა მდგომია,

ორივე ჩემსა სარდალსა, სიცოცხლე თვალთ ჩაქრომია,

ის ორი თავი ხო მომჭერ, ჩემიცა დამითმობია,

სამვე თავკაცთა სიცოცხლის მოსპობა მოგინდომია;

რადგან შენსას არ დაიშლი, ამოგვწყვეტ შენივ ხელითა,

ერთსაც შეგთხოვ სიკვდილის წინ, სავედრებელსა ენითა,

რა ჩვენ ყველასა დაგვხოცავ, განაჩენითა ძნელითა,

წინ მოდგებიან ჩემ თავთან, ყმა დროშოსანნი ნებითა,

სამნი არიან ჭაბუკნი, უწვერო მხედაროსანნი,

ჯერ კარგად გამოუცდელნი, ომშია სასწვართოსანი,

მათ სიდიადეს ერთ დროსაც, ქებად იმღერენ მგოსანნი,

ჯარსა უდგანან მცირესა, ჩემს უკან ვით დროშოსანნი,

სამივეს სამსა ალამსა, მშვენიან სამნი ჭიანი,

წითელი თეთრი და შავი მებრძოლნი, სახელიანნი,

მათა ნუ დაჰხოც, ამირან, იქნები სვე მადლიანი,

ნუ დაღვრი ყმათა ნორჩ სისხლსა, ჰქმენ საქმე მოწყალიანი!»

ასრულა თხოვნა ბაყბაყმა, მწარე დრო დააწიესა,

მის მოწინავე ლაშქარი, სრულიად ამოწყვიტესა,

უკანით მდგომნი დევ-ჯარნი, სვლით მიჰყვებიან წინებსა,

მოვიდნენ ის დროშოსანნიც, წაღმა წარუდგნენ გმირებსა.

ბადრი უსუპი ეტყვიან: «ისმინე ეს რჩევაც ჩვენი,

ამირან არ უნდა იყო, მაგათი ცოცხლად დამრჩენი,

არ არიან ეგ ჭიები, სასიკეთოდ გამომჩენი,

ბაყბაყი მოკალ, მათაცა ვარგუნოდ ეს განაჩენი.»

«ამირან უთხრა: «რას ამბობთ, მაგან რა უნდა მიყოსო?

დევმა რა მიქნა მოთავემ, ჭიამ რა უნდა მიყოსო?

იტყვიან: «ჭამამ რა მიყო, ლოკვამ რა უნდა მიყოსო,»

იმ დევის თხოვნას ვასრულებ, სამვე ცოცხალი იყოსო!

არც იმა ბაყბაყიანის მოკვლა მინდოდა ჩემითა,

მოვკალი ისე მოვიქეც, ვით იყო თქვენი ნებითა,

მათ კი ცოცხალსა დავტოვებ, გაუშვებ თვისა გზებითა,

აწ ისე ვიქმნი საქმესა, მესურვებოდეს მე ვითა.»

ძმებმა უწყინეს, მიუგეს: ვითაც გსურს ისე ჰქენიო,

ოღონდ დაიწევ სიძნელეს, ჩვენ არ ვართ დამხმარენიო,

შიკრიკსა უთხრეს, გაგვიძეხ, გვითხარ სავალი ჩვენიო,

აჩქარდი, გზანი გვასწავლე იმ ზღვამდის გასავლენიო.

გაუძღვა წინა შიკრიკი, ორი დღე-ღამე ატარა,

სხვადასხვა გზებით სამივე, იგივე მხარეს ატარა,

როდესაც ძმები ორჯერვე ერთ გზაზე გამოატარა,

აუღო ეჭვი უსუპმა, არე ერთმანეთს ადარა.

უსუპი ეტყვის ამირანს: «შიკრიკის მახე ვიცანი,

«ვერ გაგიგია ამირან, არ გამარჯვების ნიშანი?!»

მერე შიკრიკსაც უტია: «თუ არ ხარ თავის მისანი,»

გზანი სწორედა გაიხვენ, მისადგომელნი ზღვისანი!

იგივე მხარით გვატარებ, შენი ღალატიც ის არი,

«მესამედ იქვე მოვედით, გუშინ რომ ვსტყორცნე ისარი,

მოგვატყუებ და იცოდე, შენი დამსჯელი ვინც არი,

აგიღო, ისე გაგთალო, ვით საკიდობნე ფიცარი!..»

ამირან უცქერს ბრაზითა, თვალი დაუდგამს ცხარედა,

ეტყვის: გაგიხდი მაგ მიწას, სადაც ხარ, შავ სამარედა!

შიკრიკსა გული უსკდება, უსიტყვოდ დგას, მდუმარედა,

შიშითა გზას გაუყვება, ოფლსა იწურვის მწარედა.

დღენი განვლეს, მიეახლნენ, ქაჯთა სამეფო მიწასა,

დინჯად გასცქერის ამირან, სანაპიროსა ზღვისასა,

თვალწინ უდგება ღელვითა, სახენი კამარისასა,

ზღვას ერთვის მისი გონება, ლანდი აქ დიაცისასა.

დასხდნენ, თათბირი დაიწყეს, ბრძოლად მომდევნო დღისთვისა,

ამირან ეტყვით: «გვმართებსო, ბჭობა ამა გეგმისთვისა,

ზღვის იქით მარტო გადავალ, მოსატაცებლად მისთვისა,

ზღვის აქეთ ძმებსა დაგტიებთ, ჩასაფრებულთა მტრისთვისა,

გამორჩეული მებრძოლნით, გავცურავ კარპაჭებითა1,

მივალ, ციხესა ვუმსტოვრებ2, არეს მოუკვლევ ჩემითა,

ჩემი მზის კიაფს შევიტყობ, გულსა მიწვავდეს მე ვითა,

გამოვაპარებ, ვიტაცებ, ვაგელვებ რაშა ცხენითა.

რა ფეხდაფეხ მომედევნონ, ლაშქარითა ზღვას იქითა,

თქვენც იცით, რომ არ ეგების, წაღმა შეყრა მცირე სპითა,

რომ პირისპირ ასჯერ გვჭარბობს, ქაჯთა ჯარი სიმრავლითა,

მსწრაფლად ნაპირს მოვექცევი, კამარითა, მოვალ ზღვითა;

გამოვალ, გამოვიტყუებ, ავ-ქაჯთა უზღვავ ჯარებსა,

მათი ხელმწიფე ლაშქარსა, ჩემს კვალზედ გაატარებსა,

მოექცევიან მახესა, სარეგვავს3 დასადარებსა,

თქვენც საფარიდან შეუტევთ, მტერი ვერ გაიხარებსა.»

----------------------------

1. კარპაჭი – ერთგვარი მცირე ნავი (სულხან საბა).

2. ვუმსტოვრებ – დავზვერავ.

3. სარეგვავი – მახე ერთგვარი (სულხან საბა).

 

 

ძმებმა უწონეს თათბირი, ქებანი უთხრეს წყლიანი,

შემოუკრიბეს მებრძოლნი, ამირანს სანდომიანი,

საღამო დადგა გრძნეული, მდუმარე, არა ხმიანი,

ბრძოლა უსურვეს ერთურთსა გმირებმა ომახიანი.

«ამირან და ძმანი მისნი სამნივ ისხდნენ ზღვისა პირსა,

ამირანი ხმალს ლესავდა, ძმანი მისნი შუბის პირსა,»

მათვე ჯარი ბევრის-ბევრით1, მოდგომიან განაპირსა,

ომი უდევთ გმირებს გულში, არ უხსნიდათ დანა პირსა.

წყალსა შევიდა დალის ძე, წყნარად გაუყვა ღამითა,

შუაგულ ზღვიდან გამოჩნდა, ქაჯების ციხე თვალითა,

შემდგარი აკრა2-კლდეზედა, ნახატსა ჰგავდა ყალმითა,

ღრუბლებს აჭრილი, თითქოსდა ცას ჰკიდიაო რამითა.

რა ციხე-ქალაქს მიადგა, ჯაჭვ-აბჯარ დამალულითა,

ტანსა ოქსინო3 ემოსა, მდიდრულად, ოქრო რთულითა,

შევლო ქალაქი იოლად, გზა შესაღწევი რთულითა,

ვერა შეატყვეს, რომ მათი მომტერე იყო გულითა.

ამირან შიგან ქალაქსა, მოვლო ყოველი მხარია,

იპოვა მონამსახური, გაუბა საუბარია,

შეჰპირდა: ოქრო, საუნჯე, პატიოსანი თვალია,

ასწავლებინა, მოქრთამვით, კოშკისა ყველა კარია.

---------------------------------

1. ბევრის-ბევრი – 100 000 (სულხან საბა).

2. აკრა – კლდოვანი ზღვის პირი (სულხან საბა).

3. ოქსინო – ოქრო ქსოვილი (სულხან საბა).

 

 

მუნ სასახლესა შეუვა, გულითა მით მამაცისა,

შეიტყო ადგილ-სამყოფი, ნატაცი იმ დიაცისა,

მწყვდეულად მყოფი კოშკშია, თვალთუნახავად კაცისა,

ავ-ქაჯთა მიერ პყრობილი, ვარსკვლავად ვით დია ცისა.

მონამ უჩვენა იდუმალ, სადაცა ტყვე კამარია,

კარს ედგა ექვსი გუშაგნი, მხნენი და ტანმაღალია,

ამირან მცველთა უტია, ყველა გახადა მკვდარია,

მძლავრად შეხეთქნა ერთურთსა, წიხლითა ლეწა კარია,

შეიჭრა, ოთახს იხილა, მტირალი მეფის ასული,

იცნო და გულსა ჩაიკრა: აწ იქნებიო დაცული!

კამარი ეტყვის: «ვიყავი, მკვდართა სახამდის დასული,»

ყელსა ეხვევა, უშფოთავთ, ორივეს გული და სული;

რა წასვლას დააპირებენ, კარებში გამოსვლისასა,

კამარი ამბობს: «მოვნახავ, კაბასა მოახლისასა,

ჩავიცვამ, თავს დავიბურავ, გასვლისას სასახლისასა,

არა გვამჩნიონ, არ გვიცნოს იმ ავმა თვალმა მტრისასა,»

გარე გავიდნენ ქალაქსა, თან გაიყოლა მხლებელი,

ამირან ეტყვის: შენ იყავ, ამ საქმის მომგვარებელი,

დიდი დამხმარე, ჭკვიანი, ჩემთვის დიდი მარგებელი,

უბოძა აუარება, განძი ფასდაუდებელი;

კოშკში კი ვინმე მსახურნი, ჭურჭლისა დამტარებელნი,

წაადგნენ, ნახეს ნაქნარნი მცველებზე დაუნდობელნი,

ლეწეს ჭურჭელი, იტაცეს სახეზე, მოთქმითა, ხელნი,

მორთეს კივილი, შეყარეს სასახლის მცველნი ყოველნი;

ყვირილითვე გაემართნენ, ცაში აჭრილ კოშკის წვერსა,

ყველას ახსენეს ამბავი, მეფეს თუ სამეფო წევრსა,

ქაჯთ ხელმწიფე სიმწრისაგან, დგას, იგლეჯავს ცხარედ წვერსა,

ბრძანებს: «მწარედ გადავუხდი, ჩემზედ ამის დამაწევსა!»

ამირან მოჰქრის ზღვისაკენ, მოაფრენს რაშსა ქებულსა,

შორიდან ამჩნევს მტრის ჯარსა, მომდევარს, გამეხებულსა,

კამარსა უმზერს დალის ძე, შეამჩნევს აღელვებულსა,

მიმართავს ენა ტკბილადა, ღიმილით გახუმრებულსა:

«ვაი იმ ცხენის ზედასო, რაზეც კამარი ჯდებაო,

ქვეშია, ფეხის ფლოქვებზედ ნალები დაუცვდებაო,

ზეშია, ასალ საგებზე, სულ ტყავი გადასძვრებაო,

მაგრამა მაინც გადიფრენს, ჩვენს მხარეს დაადგებაო.»

კამარ პასუხობს მწუხარედ: «მალე გავიდეთ მხარესა,

თორემ მდევნი და ავქაჯნი ცხენს შესხდებიან ჩქარესა,

მალევე მოგეწევიან, ომს გაგიწევენ ცხარესა,

დაგვხოცენ ან შეგვიპყრობენ, ცეცხლით დაგწვავენ თვალებსა.»

ამირან ეტყვის მშვიდადა: «გზასა გავივლით რბენითა,

თუცა სიძნელეც შეგვხვდება, აღუწერელი ენითა,

ვანანებ მაინც მწარედა, ამოვწყვეტ ჩემი ხელითა;

არა ვართ ჭალის კურდღლები, რომ დაგვიჭირონ მწევრითა,

არცა ვარ ტყისა ხოხობი, მომინადირონ ძალითა,

მოვლენ და მეც აქ დავხვდები, ამ ჩემი გორდა ხმალითა,

უსუპითა და ბადრითა, მესამით ამირანითა,»

ნახავ, რომ ქაჯთა ლაშქართა, დღეს დავუბნელებთ თვალითა!»

გამოვიდა კამარითა, ზღვას აქეთა გამოცურა,

აბჯარი კარგად მოირგო, მუზარადი დაიხურა,

ამოვარდა ქარიშხალი, არე უცხოდ დაიბურა,

ამირან თქვა გაოცებით: «ცაც გვრისხავსო ზეცით თუ რა?»

კამარი ეტყვის: «ისმინე, ნათქვამი ჩემი რჩევითა,

როს ავსულებთან იბრძოლებთ, ხანგრძლივსა ომს მორჩებითა,

თუკი იმარჯვებ მათზედა, დასცემდეთ თქვენივ ხელითა,

გიჩვენებ ქაჯთა ხელმწიფეს, მათ ძეთაც ნებით ჩემითა,»

კვლავ რქუა: «ოდეს მტერზედა, შეიქმნა გამარჯვებული,

ჩემთან მოხვიდე, შენთვისვე ვიქნები მარად რგებული,

ხმალს ნუ ჩააგებ ქარქაშსა, მოდი ხმალამოღებული,

ნეტარ გიხილავ, ჩემსავე რჩეულად, გახარებული.»

მოვიდნენ ქაჯთა ჯარებიც, ნაპირს მოადგნენ უხვადა,

პირველ რაზმებსა დალის ძე, მარტო დაუხვდა მუხთლადა,

მასთან შეყრა მოწინავეთ, სანანებლად გაუხადა,

ზღვის გადმოლახვა მომდევრებს, მწარედა გადაუხადა;

მოადგა მათი ხელმწიფეც, უამრავი ლაშქარითა,

გაივსო მთელი ზღვის გული, მათი ნავებით ჩქარითა,

სტოლებით1 მოდგნენ ნაპირსა, ჯარი ჩანდა უშქარითა2,

ამირანი ნიშანს აძლევს, მტერსა უცქერს მუქარითა,

ანაზდად ცხენი მოსხლიტეს, დალის ძემ ზურგი აჩვენა,

უკუ იქცია სპამ პირი, ტყე-მთებისაკენ აჭენა,

ეს იხილეს ავქაჯებმა, დასტყობოდათ გულსა ლხენა,

მტერი გარბისო ბრძოლიდან, დაუწყეს უკან გადევნა;

რა შეიტყუეს რაზმები, ძმებს ყიჟინა დაუცია,

ბადრიმ, უსუპიმ, ამირან სპა ერთიანად უსია,

მომწყვდეულ ჯარებს სამივემ, ყოველი მხრიდან უტია,

ალყის შემორტყმას, ქაჯთათვის, დიდი თავზარი უცია.

«მდევთა, ავსულთა თავზედა, სულ ქვა და ლოდი ცვიოდა,

იმათ ნაომარ ადგილზე, მიწა და მყარი ხვიოდა,»

ყოველი მხრიდან ძლიერი, ბუკი და ნობა ჰკიოდა,

ხევიდან ნაღვარ ჩანჩქერად, ქაჯების სისხლი დიოდა.

-----------------------

1. სტოლებით – დიდი საბრძოლო ხომალდები (სულხან საბა).

2. უშქარი – მილიონი ძვ. ქართულად (სულხან საბა).

 

ძმებმა ერთად მტრის ლაშქარი, დახოცეს, არ დაინდესა,

გაქცეულნი მათი სპიდან, შეეხიზნენ ველსა-ტყესა,

მისდიეს და დარჩენილნი ყველა ცოცხლად შეიპყრესა,

ჯარი სრულად ამოწყვიტეს, ცათა ღმერთი შერისხესა.

გასრულდა ბრძოლა არესა, შავად არმური სდიოდა,

შორიდან, ველზედ ლაქადა, ძოწისფერივით ღვიოდა,

ნაომარ-ნაოხარალზე, ნადირ-ფრინველი დიოდა,

დახოცილთ თითქოს ვით დედა, ზედ ქარი მწარედ ჰკიოდა!

ყოველი ღვთისა ნებითვე, დანაბად-განაჩენია,

ამბობენ: მათი სვე-ბედიც, უფლისა განაჩენია,

ბევრი მოყვარე დაკარგეს, ბრძოლის ველს დანარჩენია,

თვით ძმები ბადრიც, უსუპიც, სიკვდილს ძლივს გადარჩენია.

მზე ჩაეწურა, კამარას იასამნისფრად ჰფინავდა,

სხივების ბოლო კიაფი, უჩვეულოდა ბრწყინავდა,

მთის ხევებიდან მძვინვარედ, ქარი დროდადრო გმინავდა,

მიყუჩებულა გარემოც, თითქო დამაშვრალს სძინავდა.

კამარი მისსა მიჯნურსა, ხმლით მომავალსა ხედავდა,

ყმას მკლავსა წყლული ემჩნოდა, ნეკიდან სისხლი წვეთავდა,

ხედავდა ხმალშიშველითა, დიაცი კრთოდა, ღელავდა,

ქარი უშლიდა თმა გრძელსა, გული მხურვალედ ფეთქავდა;

გაეგება სიხარულით, ჩაეხუტა თვისსა გმირსა,

მკერდში იკრეს ერთმანეთი, უკოცნიან ბაგეთ, პირსა,

ქალი მკლავებს შემოაჭდობს, თავჩარგული ჩუმად ტირსა,

ამბობს: «ნუთუ საწუთრომან, მოგვაშორვა მწარე ჭირსა.»

მონახა ბადრი, უსუპი, გადაეხვია ძმურადა,

პყრობილი ქაჯთ მოთავენი, წინ ჩაიმწკრივა სრულადა,

გვერდსა დაისვა კამარი, შესცქერის ტყვეებს მტრულადა,

ეტყვის: «მაჩვენე ქაჯთ მეფე, ყოფა ვაწიო რთულადა.»

კამარი ტყვეთა უთითებს, მეფეს სცნობს ერთი ნახვითა,

ამირანს ეტყვის: მიცნია მთავარი მტერი სახითა,

მეფე გაუგებს, შესძახებს, მწარედა სიტყვა მკვახითა:

«წყეულიმც იყავ ჩაუგდე, მტერს ჩემი თავი ძალითა!!

«შეხედეთ ბრიყვსა ქალასა, ეს ვინ არჩია მამასა,

დაგვიმხო მთელი სამეფო, სვეც ანაცვალა ამასა,

რისთვის გაგზარდა დედამა, რისთვის გეტყოდა ნანასა?

რად გაწოვებდა ძუძუსა, გირწევდა აკავანასა!»

კამარი ეტყვის პასუხად: «რა ენით ჰქადებ ამასა?

არცა ვარ თქვენი გაზრდილი, არცა მეტყოდით ნანასა,

მიტაცეთ, იავრად მყავით, ძალით მაშორეთ მამასა,

დამსვამდით გაჯიუტებულს, მაღირებოდით დანასა!»

რა წამს მოუსმენს დალის ძე ყოველსა, კამარის თქმულსა,

ემღვრევა გული ბრაზისგან, სახით გავს გაწბილებულსა,

დასძახებს: «გამოვასწორებ, საქმესა გაძნელებულსა!»

დახოცავს: მეფეს, ორვე ძით, მის ყველა წარჩინებულსა.

შევლენ ციხეს ქაჯებისას, დააწევენ ყოფას რთულსა,

წამოიღებენ სრულადა, ავლას მორთულ-მოკაზმულსა,

წამოვლენ, წამოიყვანენ ლხენითა მეფის ასულსა,

მოიგონებენ გზაშია ავ დროსა, აწ გარდასულსა;

მოდის ამირან ჯარითა, მთა-ბარსა გადმოიარებს,

მოდგება მხარეს, იხილავს, ლაშქარი ველსა ტრიალებს,

სპა მრავლად შლილი არესა, მღერის და მედგრად გრიალებს,

სათავეს მშვენის სარდლობა, დროშა-ალამი ფრიალებს;

ძმები იცნობენ მეთაურთ, მყისვე სამთა დროშოსანთა,

ცოცხლად გდებულთა ჭიათა, ბაყბაყდევის ნათესავთა.

უგროვებიათ მრავლადა, ლაშქარი ყმა ცხენოსანთა,

გველეშაპს მსგავსნი მოიქცნენ, ალმითა კვლა გველოსანთა.

თვალს უცემს ჯარსა დალის ძე, ომი სურს მათთან ცხარია,

იძახის: ჩვენსა შემბმელსა, არსადა გაუხარია,

ძმებს ეტყვის: სხვა გზა სხვა ღონე, აქ მეტი არცა არია,

შავი მე, თეთრ-წითელი თქვენ, ერთად დავრაზმოთ ჯარია.

მიუგეს ბადრიმ, უსუპმა: «აღარ გვსურს ომი წყეული,

დავაგდეთ ჩვენი მამული, ჩვენს უპატრონოდ ქცეული,

მაგათ დავზავდეთ, ვუგზავნოთ, სიმდიდრე ძვირი რჩეული,

დაგვთანხმდებიან, არვის სურს კერა გაუხდეთ ქცეული;

ამირან ამბობს: «ამაოდ ჰქადაგებთ ცრუსა მცნებასა,

თუ არ დავხოცავთ მაგათა, როგორღა ვიგრძნობთ შვებასა?!

აროდეს მოგვცემს ეგ მტერი, იცოდეთ, მოსვენებასა,

ბრძოლა ვაჩვენოთ ჯობია, მოჰყევით ჩემსა ნებასა.»

უსუპი ეტყვის ბრაზითა, შეჰკადრებს მწარედა ენით:

«შენი საცოლის გულისთვის, სულ ძმები დავიღალენით,

დავტოვეთ ავად სამეფო, უკანაც დაგედევნენით,

მაგ სიჯიუტის წყალობით, ვეღარა გავიხარენით!..

ეგენი მაშინ მოგეკლა, ვითარცა დაგიბარეა,

გზას გავივლიდით დღეს მშვიდად, წყნარი გხვდებოდა არეა,

გირჩიეთ, არა გვისმინე, დიაცებრ შეიწყნარეა,

შენ გაიფუჭე საქმენი, შენითვე მოაგვარეა!»

«ამირანს გული მოუვა: «გვერდში რა გველი მგდებია!

უსუპო, ჩემი სიმუხთლე, სულ მუდამ გულში გდებია,

ტვინი სადები თავშია, ჩაბალახშია გდებია,»

არ მინდა, შენ ნუ მიშველი, წადი გაიხვენ1 გზებია!

-------------------

  1. გაიხვენ – გაიკვალე, გაიხსენ

 

 

ბადრს ეტყვის: «ორნი შევებათ, სხვა ჩვენთვის აწ ზედმეტია,

ჩვენი რაზმები მტერზედა, ჯარად ისედაც მეტია,

სწრაფად შეუტევთ, დავარბევთ, თავზედა დავსცეთ რეტია,

მაგ ჭია-გველთა წიწილი, ჩვენივე გასაწყვეტია.»

მიუგებს ბადრი ამირანს, ვით უსუპი უარითა,

«გირჩევნის ეგე საქმენი, რომ მოაგვარო ზავითა,

სჯობს სასახლისკენ ვიჩქაროთ, აუტკივარი თავითა,

ქვეყნად ვერ დალევ ავგველთა, რომც დაიშრიტო ჯანითა,

უჩვენოდ ვერას გახდები, ვერცა სძლევ შენი ძალითა,

გვიჯერე, უკან მოგვყევი შენს ძმებსა, ჩვენი კვალითა...»

ამირან ბადრის უწყრება: «ნუ მენახვები თვალითა!

მაშ ამბობ ვერას გავხდები, უშნო ვარ ჩემი ხმალითა?!..

«მაშინ სად იყავ შავ ბადრო, როს ჩემი ხმალი წრთებოდა,

ცა ჭექდა, არე გრგვინავდა, ნანატრი ჟამი დგებოდა,

მიწა შუაზედ სკდებოდა, სამჭედლო ექანებოდა,

მჭედლები მემჭედურები, ერთმანეთს ეფარებოდა,

არა ყოფილხარ ძმავ ბადრო, ფერი აქატი გქონია,

დაჯე და ჰკერე ტყავები, სხვა ხელი არა გქონია,»

მარტოც გავხდები ომადა, ვეყოფი, შენ რა გგონია?

უთქვენოდ წყეულ მტერთანა, მრავალი ბრძოლა მქონია.»

დატოვეს ძმებმა ამირან, გამოემართნენ მდუმარედ,

მოჰყავთ კამარიც, დიაცი, ჭმუნვარედა ზის, მდუღარედ,

ძმებს ეტყვის: «მარტო შეუტევს ამირან ძალად მქუხარედ,

ვერა სძლევს, გულიც ცუდს მიცნობს,» ამბობს თვალცრემლით, მწუხარედ.

ძმები კამარს ამშვიდებენ, წყლიანად, სიტყვა თბილითა:

«ხვალევე მივალთ, ვუშველით, გავქუსლავთ სისხამ დილითა,

შემოვირიგებთ როგორმე, მივმართავთ ენა თბილითა;»

დიაციც გულს დაიმშვიდებს, კარავს მიწვება ძილითა.

ძრწის მძინარი ძრწუნვად ქმნილი, თან სწყრებოდა მოძულვითა,

ძილსა შიგან, ძოწეულსა ძიძგნის ძაძას მოძუძგვითა,

ძლივს თვალთ ახელს, გაიღვიძებს, ძმებს მოძებნის იმ ღამითა,

ჰპოვებს კარავს, გააღვიძებს, ჯდება მათ წინ მოღუშვითა.

ძმები უცქერენ კამარსა, სახითა გაკვირვებითა,

დიაცი ეტყვით: «ვევლინე, ამ ქვეყნად მწარე ხვედრითა,

სიზმრადა ვნახე ზმანება, სახითა საკვირველითა,

მე აწ გიამბობთ, თქვენ გმართებთ საქმის ქმნა, დაფიქრებითა...

ვიხილე ცხადად მთა-ბარი, ქვემორე, მინდვრით ტრიალი,

ზე იდგა სამი ურჩხული, გველეშაპივით ტიალი,

წითელი, თეთრი და შავი, გაჰქონდათ ორომტრიალი,

ცეცხლებსა ჰყრიდნენ პირიდან, იდგა იმათი ხრიალი;

გამოჩნდა იქვე ამირან, ეულად, მოკლე ხმლიანი,

უტია სამვეს ჯიქურად, ომი დაუწყო ხმიანი,

ებრძოდა მედგრად გველეშაპთ, გმირულად, ომახიანი

თეთრიც მოკლა და წითელიც, თვალთ დაუბნელა დღიანი.

შეება შავსა ურჩხულსა, დაღლილი ძალად მაშვრალი,

ვერ იგერია, ვერ ურტყა, სრული ძალითა მას ხმალი,

შავმა აიღო ჩაყლაპა, ვიხილე ვითა მართალი,

აღარ ემჩნოდა ამირანს სიცოცხლის რამე მარცვალი;

რა ჩაინთქა გმირი ავმა, შავი ზღვისკენ გაემართა,

იმღეროდა, თან ალამიც, გამარჯვების აღემართა,

ის-ის იყო დიდი ამბით, ლხინი უნდა გაემართა,

უცაბედად გულ-მუცელის მწარე გვრემა დაემართა;

იკლაკნებოდა, კიოდა, ტკივილი არ ასვენებდა,

მივიდა მყისვე დედასთან, შესჩივლა რაც ახელებდა:

«მირჩიე, ჩემსა სიმწარეს რა ხელი გაანელებდა?

მსგავსად, ტკივილი ჩემ თავსა არასდროს არ მაჩვენებდა.»

დედა მიუგებს მწუხარედ: «რატომ ხარ ასეთ დღეშია?

ჯერ არ მინახავს ჩემი ძე, ამგვარად, სიბეჩეშია,

შიშის ზარს სცემდი ავადა, ახლა რას შემომხვნეშია?!

თუ ვინმე ჩანთქე, მის გამო, ჩავარდი განსაცდელშია?!»

ქარცეცხლი ამბობს: «ძე იყო, ოქროს წვერ-ულვაშ, თმიანი,

ხმალსა ხმარობდა მოკლესა, სატევარ-გორდაიანი,

ბაყბაყიც იმან მოგვიკლა, ებრძოდა ორთა ძმიანი,

ჩვენცა შეგვება, გვიტია, ყმა ჩანდა სახელიანი.»

რა მოუსმინა დედამა, თავსა დაეცა ზარია,

«ამირანია, დალის ძე, მონახე რკინის სარია,

უშველებელსა სარ-ძელსა, შემოახვიე ტანია,

შიგან დაამტვრევ, სხვაგვარად შენი ხსნა არსით არია.»

ესაა სიზმრად რაც ვნახე, უბედურების ნიშანი,

ამირანს შველა სჭირდება, მისი ხიფათი ვიცანი,

თუ არ უშველით დავღუპავთ, ესა მაქვს გულის მისანი.

ზმანება ცხადად ხილული და სახოვნება მისანი.»

მოუსმენენ ძმები კამარს, მაშინვე აიშლებიან,

იმავ ღამესვე ლაშქრითურთ, შარაზე გაიშლებიან,

მთვარე უნათებთ შუქით გზას, მწყობრით არ დაიშლებიან,

ამბობენ ძმის გამწირველნი, შესაფრად დაიშჯებიან.

ცოტა გზაც განვლეს, სიბნელე რიჟრაჟის ფერმა შეცვალა,

ლაშქარმა ნაცნობ არეში შევლო ადგილი შეკვალა,

ბუნების სახის სიტურფე, ველად სურათმა შებღალა,

მისი ნახვითა ყოველი, შეუცნობელად შემკრთალა;

ველი დახვდათ ნაომარი, სავსე მოხოცილ ჯარითა,

მონახეს ყველგან დაჭრილნი, მწარედ ნაკოდნი ხმალითა,

იცნეს სპა ამირანისა, მებრძოლნი ცოცხალ-მკვდარ ვითა,

უწამლეს, ჰკითხეს: «თუ ვპოვებთ, ჩვენს ძმასო, რომელ კვალითა?»

მათაც მიუგეს ყოველი, ნანახი მათი თვალითა,

ამირან მტერსა შებმია, შეუტევია ჯარითა,

სამიდან ორი სარდალი, უწყვიტავს თვისივ ლაშქრითა,

მესამეს დაუძლევია, ხელთა უგდიათ ძალითა.

მისდიეს მყისვე მდევრებად, თავ-ბედს სწყევლიდნენ მგმობელნი,

თქვეს: ყოფილანო წყეულნი, ამირანისა მპყრობელნი,

დღედაღამ სდიეს ჯიქურად, შეიქმნენ დაუდგომელნი,

დილაადრიან შენიშნეს მტრის სპანი შორით მდგომელნი.

ძმებმა, ბადრიმ და უსუპიმ, მცირე თათბირი გამართეს,

ემზადებიან ომისთვის, საბრძოლო დროშა აღმართეს,

ორივემ მათი ჯარები სხვადასხვა მხრიდან წამართეს,

რისხვასა ჰგავდა ღვთისასა, რაცა მათ ავთა დამართეს.

ორივეს ტყვე ამირანი, სპის თავში ეგულებოდა,

ბადრი გაიჭრა, უსუპი მას როგორც ეუბნებოდა,

გეგმის მიხედვით, მტრის ლაშქარს, წინიდან დაუდგებოდა,

ყველაზე მარდი ძმებშია, სხვა გზებით დაუხვდებოდა.

უსუპი კი უკუ მიჰყვა, მსროლელთ თავი მოუყარა,

მტერმა მდევრად შეამჩნიეს, მყისვე ფეხსა მოუჩქარა,

გველოსანნი დარაზმულად მიჰყვებოდნენ ფარა-ფარა,

ყმამან მათ სპას შორიდანვე, ცად ისარნი გაუჯარა,

უსუპმა ავთა ლაშქარსა, უკუ რაზმები მოსწყვიტა,

ისართ წვიმებით მათ ჯარსა ცხრა რიგად კუდი მოსწყვიტა,

წინა მიუხდა ბადრიცა, საჭირბოროტოდ მოჟლიტა,

თავი-ბოლოდან ორივემ, მტერი სრულად ამოწყვიტა.

გმირსაც ამ დროს, შუა ჯარში ძმების მოსვლა გაუგია,

ბადრის სპის ბუკის ყივილი, ამირანს, რომ შეუცვნია,

უგლეჯავს მყისვე ბაწრები, ხმალზედაც ხელი უვლია,

ბრძოლითა, ლაშქრის გულიდან, გზა ხმლითა გამოუჭრია.

მტერი ავად დალეწილი, ველსა მიდამო ეყარნენ,

ცოცხლადა გადარჩენილნი, ტყე-ხევსა მიმოეპარნენ,

ომსა მორჩნენ, სამივენი, ურთიერთსა შეეყარნენ,

ერთმანეთსა კრძალვითა ხვდნენ, გულიანად გაეხარნენ.

დალის ძისთვის ტყვეობაში, თმა-წვერი გადაეპარსათ,

საქვეყნოდ, დასამცირებლად, მტერს ტყვე გმირზედა ემასხრათ,

შეხედეს ძმებმა მიუგეს: «აწ დაგკარგავთო ვეღარსათ!»

დასცინეს, უთხრეს: «მსგავსი რამ, არ გვინახია ჩვენ არსათ!»

 

უსუპი ეტყვის სიცილით: «მეტად გამსგავსებ სხვასაო,

ამირან უწვერულვაშოდ, გოჭს გავხარ ხახულასაო,

ბალანიც მოგშორვებია, ძლივსღა გემჩნევა თავსაო,

შინაცა ვერავინ გიცნობს, არ გაგიღებენ კარსაო!»

ამირანს ძლიერ ეწყინა, გული რისხვითა აღევსო,

უტია: «წესით ორპირი, საკადრის პასუხს აგებსო!

«კაცი გამოვა კაცობრი, წვერი არ დააკაცებსო,

თხასაც ასხია ბალანი, მაზმანი დააფასებსო;»

ძმა არ ყოფილხარ შენ ჩემი, არამედ მწარე მტერია,

გამწირავი და ორგული, ჩემი ძირისა მთხრელია,

ჩემი მარცხი კი მტრის ხელით, შენთვის შვებისა მგვრელია,

გადავრჩი, ახლაც დამცინი, შენგან რაც არ საქმნელია.

არ მინდა თქვენი არც ძმობა, არც მტრობა, არცა ლეშია,

თქვენი წყალობით ჩავვარდი ავადა ასეთ დღეშია!»

ბადრი მიუგებს: «ამირან, ნუ ამბობ მაგას ჩვენშია,

ნუ იწყენ, იცნობ უსუპსა რაც არის მაგ საქმეშია.»

წამოვლენ ძმები ერთადა, თან მოჰყავთ მანდილოსანი,

უსუპ გაუხდა ამირანს, ვით ენატკბილი მგოსანი:

«მინდორზე გადავდიოდი, დავკრიფე ვარდი, სოსანი,»

გზად უმღერს: «ნუ გეწყინება, სხვებიც არიან ქოსანი...»

იარეს მთანი დღედაღამ, უძღვიან რაზმებს წყებულსა,

მეორე დღესა უსუპსა, ამჩნევენ დადუმებულსა,

ამირან ეტყვის: «ვეღარ გცნობ, ამ ჩვენ მელექსეს ქებულსა,

არ გევხარ გუშინდელივით, მგოსანსა გაბრწყინებულსა.»

მოჰხედავს ძმასა ჭმუნვითა, უსუპი ჩაფიქრებული,

მიუგებს: «წუხელაც ვნახე, ჩვენი სამეფო გდებული,

მტრის მიერ აოხრებული, უღონოდ, დასიზმრებული,

ატამან თვალცრემლიანი, კაცთაგან დავიწყებული;

მერმე ვიხილე ავადა, დევების ჯარი დიოდა,

სასახლეს ჰქონდათ ქორწილი, სიმღერა ამოდიოდა,

ატამანს შემოვხედავდით, ცრემლები ჩამოსდიოდა,

ჩვენს სამეფოში გრიგალი და ქარიშხალი ხვიოდა;

«შეგვიპატიჟეს დევებმა, შევედით, ყველას გვშიოდა,

დედობილების ნაცხობი, ქადა კეცებში შხიოდა,

გობებით შემოაყენეს, კაცის თავ-ფეხი დიოდა,

საღვინით ღვინო მოგვართვეს, შიგ გველ-ბაყაყი წიოდა.

უსმელ-უჭმელად დავძეხით, ყელშიაც ამოგვდიოდა,

ტაბლასთან სამვეს სახეზე, სულ ოფლი ჩამოგვდიოდა,

დევების დედა თვალავად, წრიალით მიმოდიოდა,

პატარა შვილი მამასა, ლოგინად წამოჰკიოდა:

«აკი მას მიქადებდია, ამირანს მოგაკვლევინებ,

სამვე ძმას შენი ხელითო, საბლებით მოგათრევინებ,

უსუპის ზოსტერ1-სატევარს, წელზედ შემოგარტყმევინებ,

ბადრისა, წითელ გალოთა, სადილად დაგახვრევინებ!»

მამა შვილსა ჰკრავს პირშია, სისხლ წავა დასადინარად,

დევებ იწყებენ სიცილსა, ამირნის დასამშვიდარად,

«ყმაწვილის საუბარზედა, ამირან ომი გვინდა რად?»

ნეტავ რას უნდა ნიშნავდეს, რისთვისა ვზმანებ სიზმარად?

თუ ჩვენს იქ არყოფნაშია, დევთა გამართეს თარეში,

კვლავაცა დააწიოკეს, მიდამო იმ ჩვენ მხარეში,

ვაი თუ სამეფო ჩვენი, გვიწიეს ყოფა მწარეში,

ვფიცავ, რომ ჩავდებ ყველასა მტერს ავად შავ სამარეში!»

მოდიან ძმები ჯარითა, ზღვისებრ მდინარი არესა,

მოჰყავთ კამარი დიდებით, დიაცი მზის სადარესა,

გამოჩნდა მათი მამულიც, მოუახლოვდნენ მხარესა,

გაგზავნეს კაცნი მეფესთან, სასახლე გაახარესა.

გამოეგება ხელმწიფე გმირებსა გახარებული,

მათ შესაყრელად იჩქარის, გზად მხვედრი, გამალებული,

გულში იხუტებს ოთხივეს, დაჰკოცნის გულ-ცეცხლდებული,

ცრემლს იწმენდს მეფე, იძახის: «მადლი ღმერთს!» ატირებული.

--------------------------------

1. ზოსტერი – ქამარი (სულხან საბა).

 

 

გამართეს ზარით ნადიმი, ძმებმა სამეფო კარზედა,

ატამან უზით წინარე, თბილი გული აქვს მათზედა,

ამბობს: «ვიქარვე ჭირ-დარდი, რაც დამტყდომია თავზედა,»

იმღერის, მიბჯენილი აქვს, მეფესა ჩანგი მხარზედა.

ხარობენ და მოილხენენ, მარადღესა გადაბმულად,

უსუპი ზის მდუმარედა, გამხდარიყო უგემურად,

საფიქრალი შექცევია, გა-ცა-ჰყროდა ტაბლას პურად,

მივა მეფეს ეუბნება გულახდილი, გაბედულად:

«თქვენი დიდება, მეფეო, ჩვენთვის არს შვების მგვრელიო,

ჰკადროთ რა, ესე თათბირი, გულს მაწევს რამ სათქმელიო,

შევიტყვე, ოდეს მოვედით, სასახლეს ვითარც მცველიო,

გამხდარა დევთა სამეფო, ჩვენს სახლ-კარს ახლო მდგმელიო.

ყოფილან მათი ოჯახნი, უზომოდ გახვივებულნი,

თვალიც სდგომიათ ჩვენზედა, ავადა გაფიცხებულნი,

შიშის ზარს სცემენ სულიერთ, თურმე სამზაკვროდ გდებულნი,

თუ არ წავლეკეთ გავხდებით მათგანვე შეჭირვებულნი.»

მეფემან უთხრა: «ვიყავით, მდომნი მაგისა მბობელნი,

გვესივნენ, ომიც გავმართეთ, გაგვიხდნენ დაუპყრობელნი,

უფრთხიან მაგათ ყოველნი, არიან დაუნდობელნი,

მრავალი ციხე-ქალაქის მფლობელნი, დამამხობელნი.»

ამირან მეფეს მოუსმენს, დაიწყებს ძვინვა-ღრჭენასა,

იძახის: ჯარი დავრაზმოთ, მოვრჩეთო ამა ლხენასა,

გამოჰყავთ სპანი, უწყებენ, აბჯრისა ასხმა-რბენასა,

ვეღარ ეძლევა დალის ძე, გულითა, მოთმინებასა.

ასახრმალებენ ლაშქარსა, უვსებენ ხმალსა, აბჯარსა,

ამირან ეტყვით: «არ გვინდა, სპათა წაუძღვეთ მრავალსა,

მარტოდენ მივალ მცირედა, მივაგნებ მათსა სახლ-კარსა,

დამინახავენ ცოტა სპით, უებრად, მათკენ მავალსა,

ანაზდად ბრძოლას დავაწევ, შეუმტვრევ შიგან კარებსა,

ბადრი, უსუპიც დროულად, გამოჩნდებიან არესა,

სასახლეს მუნით დაუქცევ, ძმები კი ლაშქარს გარესა,

დავცემთ და პირქვე დავამხობთ, მტერსა ვუბრმავებთ თვალებსა.»

დაბნელდა, ჯარი დაიძრა, გავიდნენ კარსა მეფისა,

ბინდის წიაღში დინჯადა, სპა შარას გაუყვებისა,

ამირან წინ გაიჭრება, ლაშქარსა წაუძღვებისა,

მიაგნებს გათენებისას, სასახლეს მივა დევისა.

მცირე სპითა, ძე დალისა, ციხეს წინა გაუვლისა,

შეატყობენ დევნი ყმასა, უკვირთ: «არის მოყმე ვისა?»

მოგზავნიან მის წინაშე, ქალსა ვინმე გვარიშვილსა,

ქალი, ყმას წინ, ღიმილითა აუვლის და ჩაუვლისა;

ამირან მისსა საქციელს, არ აგდებს აინუნშია,

დევთა მეფესთან სასტიკი, ბრძოლა უდია გულშია,

ქალი მიუვა მცინარი, ჰკითხავს: თუ რის ხამუშშია?

მიუგებს ყმა ღიმილითვე, სიტყვას მასხრობით თქმულშია:

«რას მიცინი, დევის ქალო, რას მიელვი თეთრსა პირსა,

გამივლი და გამომივლი, გამისინჯავ ბაგე-კბილსა,

შორსა გზაზე მავალი ვარ, დავკარგე და ვეძებ ვირსა,

დღეს დავკარგავ, ხვალ ვიპოვი, ჩემი ბედი ასე სჭირსა.»

ქალი შევა სასახლესა, მოახსენებს ყმისა თქმულსა,

ეტყვით: «არის ვინმე შმაგი, ჰგავსო ავად დაკარგულსა,

არ იშურა სიტყვა რამე, თხზავდა მკვახედ გადაკრულსა,

ამაყადაც სეირნობდა, არ მჩნეოდა შიში გულსა.»

დევნი ამბობენ: «ვაი თუ ეგ ყმა დალის ძე არიო!

მოსულა ჩვენთან საომრად, ლაშქრითა გარე მდგარიო,

როგორი არის ტანად, ან მის ფარს თუ შვენის ხარიო?

თუ მართლა ამირანია, ეგ სტუმრად აქ არ არიო.»

ქალი მიუგებს დევებსა: «ყმა არის ოქროსთმიანი,

ოქროს წვერითვე მოსილი, ძლიერი, მხარბეჭიანი,

დიდრონი ჰქონდა თვალები, ხმა მისი ომახიანი,

ფარადა ხარიც შვენოდა, ზოსტერსა მოკლე ხმლიანი...»

წამოიშალნენ დევები, მიხვდნენ რა ახლო საფრთხესა,

ქალს არ აცალეს ნათქვამი, თქვეს: მივხედოთო საქმესა,

იძახდნენ: «დალის ძე არის, დავუბნელებთო აწ დღესა,

შევატყობინოთ ყველასა, დიდძალი ბრძოლა გვმართებსა!»

რა ეს თქვეს სასახლეშია, ავარდა გარეთ ღრიალი,

ამირან დევთა ეძგერა, დაუწყო ხეთქნა, ფრიალი,

თავზარი ეცათ სახლშია, დაიწყეს შიშით წრიალი,

შეუვარდებათ დალის ძე, გაუდით კედლებს ზრიალი.

დაუყვირა ავთა მთავარს: «ნუ გგონივარ მძინარეო,

სტუმრადა ვარ შემოსული, ვიცი გული გიხარეო,

«ვაჟოკაცო, გულოვანო, ღვინისფერო მცინარეო,

ხმლის სიმოკლე რას დაგიშლის, ფეხი წადგი წინარეო!»

დასცა, მოკლე ხმლით დაკოდა, მწარედა ხელი დარია,

მათი სამეფო ოჯახი, ყველანი მკვდრებში გარია,

მოდგნენ და მოდგნენ დევები, გაივსო სახლის კარია,

წინ ჯარი, უკან კედელი, შუა დგას სისხლის ღვარია.

აივსო სახლი სისხლითა, რაც მტერსა დაუღვარია,

ყელსა მოადგა ამირანს, ტანი მთლად დაუფარია,

ვეღარ სძლებს, სუნიც დაახრჩობს, წაღმა კვლავ ებრძვის ჯარია,

იძახის: დავიღუპები, მშველელიც არსით არია.

«მოაგონდება მიჯნური, კვლა იტყვის დანანებითა:

«მოვღალე გმირის მარჯვენა, ამდენი ომში ქნევითა,

დამაცვთა ჯაჭვის კალთები, ამდენი სისხლში რევითა,

ვაიმე, ჩემო კამარო, ვერ გავძეხ შენის ხვევნითა!»

ანაზდად ხმა გაისმება, გარეთ, საბრძოლო ბუკისა,

ავარდა კორიანტელი ცხენთა ნაქუსლი ბუქისა,

ძმებმა დაიწყეს მოჟლეტა, დევთა ჩაქრომა შუქისა,

დასცეს მტერს, უკუ აქციეს, სპამ ბადრის და უსუპისა.

დევთა ჯარმა კარს ბჯენილმა, ხმა მოიღო ქუხილივით,

«მოგვესივნენო ზურგს უკან,» იხუვლეს გარეთ ბურთივით,

დარჩა ამირან სასახლეს, მკვდართა მორევში კრულივით,

დარბაზსა, სისხლში ტივტივებს, მოჩანდა შიგან კუნძივით.

დევსა სწვდა მოფართხალესა, დაკოდილს, აბჯარიანსა,

მოზიდნა, კარსა გასტყორცნა, ჭექასა ჰგავდა ხმიანსა,

ნახავდნენ სისხლის გრიალსა, კოშკიდან, მდინარიანსა,

გამოვა გარეთ დალის ძე, კვლა უმზერს ცასა მზიანსა.

მადლიანად მოეხვევა, ძმათა ხმალსა შეუქებსა,

დევთა ყოველ მოკეთესა, მტრულად კარსა შეუღებსა,

«კვლავ მორჩილობთ ატამანსო,» მოყვარეთა მიუგებსა,

მხარეს ისევ მათ სამეფო, იერსახეს მიუღებსა.

ეახლებიან ატამანს, ძმები კვლავ გამარჯვებულნი,

მოზიდეს დევთგან ნატაცი, განძეულობა კრებულნი,

ეძლევა მეფე ნადიმსა, უსხედან გარს დიდებულნი,

ბადრი, უსუპი, ამირან, ხდებიან უფრო ქებულნი.

ხელმწიფის ციხე-კოშკებსა, ეხვივნენ გარსა დარაჯნი,

შიგან სასახლის დრუსოსა1, დამშვენენ ვრცელი სარაჯნი2,

მეფე ზის მორჭმით, ტაბლასა, ავსებენ ნარუქ3-ნარაჯნი4,

უსხედან სხვათა ქვეყნიდან: ნეფენი, სარნი და რაჯნი;

ატამან იხმობს ამირანს, დაისვამს გმირსა წინარე,

ყმასა მოასხამს ვარსკვლავედს5, საქვეყნოდ ამბობს, მცინარე:

«აღარ ეგების მეფობა, კვლა ჩემგან, ვით უწინარე,

გვიქია შენი მძლეობა, საქმისგან გამომდინარე.

ცნობილ არს ესე ამბავი, თქვენისა მიჯნურობისა,

ჩემი ასულის გულისა შენთვისა კრთომა-თმობისა,

შენამც მისითვე მწვარი და მდომი, გამწევი ქმრობისა,

მომთმენი და გამომჩენი, გმირულად თავმდაბლობისა.»

------------------------------

1. დრუსო – სასახლის ეზოდ ითქმის (სულხან საბა).

2. სარაჯი – ქვისა და ძელის ღარები; წყალსადინრები (სულხან საბა).

3. ნარუქი – ნუგბარი; ასევე პირველქმნილი და შემოღებული საქმე (სულხან საბა).

4. ნარაჯი – მურაბა (სულხან საბა).

5. ვარსკვლავედი – სამეფო სამოსელი; ასევე მეფის მოსასხამი (სულხან საბა).

 

 

დრო გარდასულა ამირან, ქცეულა ძლიერ მმართველად,

ყოფილა გმირი იმ ჟამად, თავის სამეფოს დამცველად,

ამბობდნენ: მოგვევლინაო, ხალხისთვის დია მფარველად,

მოყვარეთ სასიკეთოდო, მტრისაცა გასაქარველად.

გაყრილან ძმები, ამირან მას მერე მარტოდ იბრძოდა,

ეკავათ სამეფოები, მათ შიშით მტერი იძრწოდა,

ბადრი სამხრეთით ყოფილა, გმირი დიდებით იღწვოდა,

ნახევარმთვარის არეში, მის გულის ცემა იგრძნოდა;

უსუპსა ერგო მიწები, დასავლეთის და ჰარისა,

ბადრი და ამირანივით, დროშა შვენოდა ხარისა,

ყოფილა ბრძენი, ჭკვიანი, მმართველ სამეფო კარისა,

დამცველი სახელმწიფოსი, ერის, გენის და გვარისა.

ვით ჰქადაგებდნენ, ამირან გამხდარა როგორც ეული,

მედგრად უძღოდა ბრძოლებსა, სამეფო ექმნა რჩეული,

აღმოსავლეთი დაეპყრო, ყოფილა გამორჩეული,

უვრცელებია მხარეში, თვის ზნე, იერი, ჩვეული.

ლეგენდად უთქვამთ: დალის ძეს, ერთხელაც ბრძოლა უცდია,

გაეგო მტრისა სიკვდილი, ხმალისთვის ხელი უწვდია,

თურმე ამბრისა სამეფოს, დაპატრონება უცდია,

მაგრამ მცირედი ნაწილი, ხელთაც კი ვერა უგდია.

«უბარა ამბრის დედამო: «ჩემ შვილს როგორღა მტერობდი?

ა, ის ქვეყანამც კრულია, სადაც შენ ამირანობდი,

მკვდარმა გაჯობა ცოცხალსა, ცოცხალს რას ედარებოდი?!

თუ მაგის მეტი არ იყავ, რისთვისღა ჯაჭვიანობდი?!»

დაღონებულა დალის ძე, ემსგავსა სირცხვილიანსა,

ჯავრი და გულის ვარამი, დღეს უბნელებდა მზიანსა,

სიცოცხლეს გმობდა, სიკვდილსა ნატრობდა ნამუსიანსა,

საბნელოს ჩაჯდა, არ სურდა ეცქერა ცასა დღიანსა.

შესცოდებია ნათლიას, მამაღმერთს ყოვლად ძლიერსა,

უმატა მრავლად ძალები, ამსგავსებს მთლად ღონიერსა,

თანაც უბარა: «ნუ მოსწყვეტ, იმონებ ყოველთა ერსა,

თუ არ მიჯერებ, ეგ ხილი გარგუნებს მწარე იერსა!»

რა გაძლიერდა ამირან, იმ დღიდან ჯიქურ ომობდა,

ვერვინ ბედავდა შებმასა, ბრძოლისა შნო რომ ჰქონოდა,

დედამიწაზედ, მთლად თითქმის, ყოველი მასა ჰმონობდა,

მედგარი სულის პატრონი, ქვეყნად მძვინვარედ ლომობდა;

უვრცელებია ყოველგან, მისი სამეფო ძლიერი,

ჰაბურნ-ჰარების წეს-ჩვევა და ენა ის ღვთისნიერი,

თაყვანსა სცემდნენ ღვთაებას, ჰქონდა რა, ხარის იერი,

ეკავათ მიწა, მოსახლეთ, მდიდარი და ღვინიერი;

ამბობდნენ მასზე თქმულებებს, ყოფილა ღვთისა სულისა,

მიუჩნევიათ ერშიაც, ვითარცა შვილი უფლისა,

წაურთმევია ძეს თურმე, ცეცხლი კაცთ სიყვარულისა,

ღმერთებისათვის ნატაცი, ადამიანთა გულისა.

იმჟამად გმირსა ამირანს, თავი მხნედ გაუტანია,

შებრძოლებია გველვეშაპს, სამარეს ჩაუტანია,

ის გამარჯვება ლეგენდებს, ჩვენამდე მოუტანია,

მოუკლავს, მისგან ჩანთქმული, მზე კვლავ ცად აუტანია.

ვერ უთმენიათ ღმერთებსა, მისი სიმძლავრე მიწაზე,

წაართვეს ცეცხლი, უმკვიდრეს სიცივე დედამიწაზე,

შექმნილა ხვატი1 სუსხისა, დასულა ჟამი ყინვაზე,

ვეღარ ათბობდა მცხუნვარედ, მზე თურმე კვლავაც მის ცაზე.

გადუწყვეტია დალის ძეს და ღმერთებს შებრძოლებია,

მათ დამარცხება, ცეცხლისა წართმევაც კი შესძლებია,

მოუტანია ხალხისთვის, კვლავ მათთვის უმკვიდრებია,

ქვეყანას ისევ მზის სხივნი, ციაგი დაუფლებია.

გაკადნიერდა ეგონა, მომრევი არვინ ჰყოლოდა,

მისულა ღმერთთან, ვისგანაც ღონე ყოვლისა ჰქონოდა,

უთქვამს: მე ვარო ძლიერი და ერთადერთი მხოლოდა,

უცდია თვისი ნათლია ჭიდილში, რომ დაჰყოლოდა;

----------------------

1. ხვატი – სიცივე ძლიერი (სულხან საბა).

 

 

უბრძანა მისმა შემქმნელმან: «ამირან, გონსა მოდიო,

ნათლიის სახელს ამგვარად, კაცი იტყოდეს როდიო?!

არა ყოფილხარ უგონო, არცა მამასა ჰგმობდიო,

გაქებდი, ამპარტავანად მე შენ არასდროს გცნობდიო!»

ძე არ მოეშვა თავისას, ერთობ ჭიდილი უწყვია,

ღვთის მოგზავნილ განსაცდელსაც, ორჯერ თავი გაურთვია,

განრისხებულა უფალი, მისთვის ძალა წაურთვია,

უმარცხებია ამირან, თან ზედ წყევლაც დაურთვია;

მიუჯაჭვია მისსავე სიცოცხლის ხეზედ, მწარედა,

გადგმია მისი ფესვები, ქვეყნადა ყოველ მხარედა,

უფარებია გერგეტი, მთა, მყინვართწვერი ყმაზედა,

გადუქცევია მისთვისა, ის მხარე შავ სამარედა.

ეზიდნა მთელი ძალებით, იმ ხის მოგლეჯა ეცადა,

ერყია ძირფესვიანად, მიჯაჭვულ გმირსა მედგრადა,

დაძლევა, მხრებით აღება, დამორჩილება ეწადა,

რომ ქცეულიყო მებრძოლი, კვლავ სასახელო ქვეყნადა.

ერთ ხანს ძმებსაც შეუტყვიათ, გასაჭირი დალის ძისა,

ჯერ უსუპი წამოსულა, საშველადა თავის ძმისა,

მერე ბადრიც მიჰყოლია, თითქოს სწყვიტეს ჯაჭვიც ყმისა,

მაგრამ ჟამსა თვისი ექმნა, არ ყოფილა ნება ღვთისა.

ამბობენ: იმ ყმის გვერდითა, გულს შიგან დანაკოდისა,

დაუბამს ღმერთსა მასთანვე, შვილიცა არწივ-ორბისა,

ყურშად იტყვიან მის სახელს, ნიშნულად ერთგულობისა,

რამეთუ ცდილობს იგიცა, გამოხსნას იმა ლომისა;

ჯაჭვს უღრღნის, წყლულსა ულოკავს, ამირანს მკერდს რომ აჩნდება,

ყვავყორნებისგან ნაჯიჯგნი, საშველიც რომ არ ადგება,

მთათა ფერდობზედ ღმერთკაცი, არც კვდება და აღარც რჩება,

გულგაგლეჯილი მებრძოლი, გმირი, მწარედ იტანჯება.

სისხლი სდის დაჭრილ გულიდან, კალთებზედ მოსჩქეფს, იღვრება,

კავკასიონის გულ-მკერდზე, ამირან სისხლად იცლება,

ერთხელაც თავს დაიხსნისო, ამბობენ: «ეგ დროც იქნება...

დალეწავს ჯაჭვებს, ბორკილებს, კვლავ გმირად გარდაიქმნება...»

ამირანის სიყვარული, დღესაც ღვივის მის ხალხშია,

შეუნახიათ მასზედა, ამბები, მწარე ჟამშია,

ლეგენდად თქმული მერმისში, კვლავ უძევთ გონებაშია,

დიდება მის წარსულსა და მომავალს, მისვე გვარშია!

 

გვერდის მისამართი : ბიბლიოთეკა / მითოლოგია / ყანწარაშვილი გიორგი / ამირანი