ასტრონომია

 

      რა არის და ვისთვისაა საჭირო ასტრონომია?

 

      «ვარსკვლავების თოვლი ცას შელეკია»,

      გალაკტიონი

 

      «მხოლოდ ვარსკვლავთა თანამავალთა ვამცნო გულისა მე საიდუმლო».

      ბარათაშვილი

 

      «ნახეს, მზისა შესაყრელად გამოეშვა მთვარე გველსა».

      შოთა

 

      რით დავიწყოთ?

 

      ეს წიგნი ცნობისმოყვარეებისთვისაა ჩაფიქრებული. ისინი მრავლად არიან – სხვადასხვა პროფესიისა და ასაკისანი. მინდა მათ მოვუთხრო ყველაზე წარმტაც მეცნიერებაზე – ასტრონომიაზე.

      დავწერე სათაური და გავჩერდი. რით დავიწყო? ათეულობით ფრაზამ გაირბინა გონებაში. ყველა უკუვაგდე. ნახევარი საათი გავიდა, ფურცელი კი სუფთაა...

      ხდება ხოლმე, რომ რთულ სიტუაციაში ჩავარდნილი მოჭადრაკე ღრმად ჩაიძირება ფიქრებში, ითვლის ათობით ვარიანტს, ეძებს გამოსავალს, უმჯობესზე უმჯობეს სვლას. იხარჯება ძვირფასი წუთები, საჭიროა მოქმედება, მას კი არც ერთი მოფიქრებული სვლა ბოლომდე არ აკმაყოფილებს. ბოლოს, გადამწყვეტ მომენტში, მოჭადრაკე იღებს შემთხვევით ხელში მოხვედრილ ფიგურას და ასევე შემთხვევით გადააადგილებს, ე.ი. აკეთებს სვლას, რომელიც არცერთ გამოანგარიშებულ ვარიანტში არ გაუთვალისწინებია (შემდეგ იტყვის: ვერ ამიხსნია, რატომ მაინცდამაინც ასე ვითამაშეო). ადვილი შესაძლებელია, თითქმის მიღწეული წარმატების ნაცვლად ამ სვლამ წაგება მოუტანოს.

      ასევე მეც, ნახევარსაათიანი ფიქრისა და ათეულობით ვარიანტის მოსინჯვის შემდეგ სულ სხვანაირად დავიწყე: უცებ გონებაში გაკრთა გალაკტიონის სტრიქონები, რომელთაც, თავის მხრივ, მერანის «მხოლოდ ვარსკვლავთა თანამავალთა...» და შოთას საოცარი მეტაფორა გამახსენეს. ისინი ამ თავის ეპიგრაფად და, ამრიგად, წიგნის დასაწყისადაც იქცნენ.

 

 

      ასტრონომია სჭირდება ყველას

 

      მაგრამ იქნებ მხოლოდ ჩვენ, ასტრონომებს, გვეჩვენება ასტრონომია საინტერესოდ?

      მოუსმინეთ ნაპოლეონ ბონაპარტს:

      «ყველა მეცნიერებას შორის ასტრონომია იყო ყველაზე სასარგებლო გონებისა და ვაჭრობისათვის».

      ალბერტ აინშტაინს: «ინტელექტური იარაღი, ურომლისოდაც შეუძლებელი იქნებოდა თანამედროვე ტექნიკის განვითარება, ძირითადად ვარსკვლავების დაკვირვებამ მოგვცა».

      თქვენ მაინც არ დაუჯერებთ ამ ზოგად განცხადებებს და დამისვამთ კითხვას:

      რა არის და ვისთვისაა საჭირო ასტრონომია?

      ხომ მოკლე და ნათელია კითხვა. პასუხიც ასეთივე იქნება:

      ასტრონომია არის ციური სამყაროს შემსწავლელი მეცნიერება. იგი საჭიროა ყველასთვის!

      – ყველასთვის? მაგალითად, ბიოლოგისთვისაც? – უნდობლად იკითხავთ თქვენ.

      – დიახ, ბიოლოგისთვისაც! დედამიწა და ბოლოს, სამყაროს ნაწილია და მასზე ცოცხალი ორგანიზმების წარმოშობა და შემდგომი ევოლუცია კოსმოსური გარემოს ზემოქმედებაზეცაა დამოკიდებული. მზეზე მომხდარი აფეთქებების დროს ამოტყორცნილი ნაწილაკები დედამიწამდე აღწევენ და ძლიერ აშფოთებენ ატმოსფეროს; მზის ულტრაიისფერი, რენტგენული და გამა-გამოსხივებანი ცვლიან ატმოსფეროს შედგენილობასა და მდგომარეობას. ყოველივე ეს ცოცხალ ორგანიზმებში გარკვეულ ბიოლოგიურ «მუტაციებს» იწვევს. თუნდაც ე.წ. «ოზონის საფარი» გავიხსენოთ, რომელიც გვიცავს მზის ულტრაიისფერი რადიაციისაგან, და «ოზონის ხვრელი», რომლის წარმოშობა, კოსმოსურ ფაქტორთა გარდა, ადამიანის საქმიანობითაც უნდა იყოს გამოწვეული და რომლის გადიდება კიბოვან თუ სხვა დაავადებათა აფეთქებით გვემუქრება. დედამიწის მახლობელ სივრცეში კომეტათა შემოჭრასაც, როგორც ისტორიული სტატისტიკა მიუთითებს, ემთხვევა ზოგჯერ ეპიდემიათა გაჩენა. ყოველ შემთხვევაში, კომეტების კუდები, რომელნიც მომწამლავ ნივთიერებებს შეიცავენ, არაერთხელ შეჯახებიან დედამიწის ატმოსფეროს, ასე რომ მათი უგულებელყოფაც არ შეიძლება. ან თუნდაც, მზის აქტიურობის თერთმეტწლიანი ციკლი, როგორც აღმოჩნდა, საკმაოდ ცხადადაა ასახული ხეების წლიური რგოლების სიგანეთა პერიოდულ ცვლაში. მნიშვნელოვანია კოსმოსური სხივებიც, რომლებიც გალაქტიკისა და მეტაგალაქტიკის სიღრმეებიდან მოდიან და აქტიურად ზემოქმედებენ ბიოლოგიური სამყაროს განვითარების ტენდენციებზე. ან სამოციოდე მილიონი წლის წინათ დინოზავრების უეცარი და აუხსნელი გადაშენება გავიხსენოთ. ზოგიერთი მეცნიერი ამ ფაქტს ხსნის დედამიწის მახლობელი რომელიღაც ზეახალი ვარსკვლავის გრანდიოზული აფეთქებით და აქედან გამომდინარე ულტრაიისფერი გამოსხივების გაძლიერებით; სხვა მეცნიერები კი – დედამიწაზე 10 კმ დიამეტრიანი მცირე ცთომილის ჩამოვარდნით, რის გამო დედამიწიდან ავარდნილმა მტვრის ღრუბელმა თვეებისა და წლების მანძილზე შეცვალა ატმოსფეროს გამჭვირვალობა, შეასუსტა მზის სხივები და გააღარიბა დედამიწის მცენარეული სამყარო, რითაც საკვები ბაზა მოუსპო უზარმაზარ ქვეწარმავლებს. თითოეულ ამ ჰიპოთეზას გარკვეული საბუთები და მოსაზრებები ამაგრებს კიდეც, მაგრამ ისინი სწორნიც რომ არ იყვნენ წარსულის მიმართ, შეიძლება მნიშვნელობა შეიძინონ მომავალში, რაც გარდუვალს ხდის როგორც ვარსკვლავთა, ისე კომეტებისა და ასტეროიდების დაწვრილებით კვლევას. აღარაფერს ვიტყვით სიცოცხლის პანსპერმიის თეორიაზე, რის თანახმად დედამიწაზე სიცოცხლის საწყისი სახეობანი კოსმოსიდანაა გადმოტანილი...

      – ცოტა მოულოდნელია, – იტყვით თქვენ, – მაგრამ, ვთქვათ, დაგიჯერეთ. ეს მაინც გამონაკლისი იქნება. აი, ქიმიკოსს ხომ არ სჭირდება ასტრონომია?

      – რას ბრძანებთ! ბიოლოგზე უფრო მეტადაც სჭირდება! ჯერ ერთი, ქიმიური ელემენტების შესწავლა დედამიწის ლაბორატორიებში ბოლომდე ვერ ხერხდება. მზის დაბნელების დროს 1868 წელს მზის პროტუბერანცის სპექტრში უცნობი ელემენტების ხაზები რომ არ აღმოეჩინათ (მას ჰელიუმი, ე.ი. მზიური დაარქვეს; «ჰელიოს» ხომ მზეს ჰქვია ბერძნულად!), ვინ იცის, როდის აღმოაჩენდნენ ამ ელემენტს დედამიწაზე. მხოლოდ 27 წლის შემდეგ აგმოყვეს ეს აირი ერთ-ერთი მინერალიდან. ციანის მოლეკულას რომ ენერგიის უცნობი დონე ჰქონია, ესეც კოსმოსურმა გამოსხივებამ გაგვიმჟღავნა. უამრავ ორ, სამ და მრავალტომიან მოლეკულებზე რაღა ვთქვათ, რადიოტალღებით რომ «გვესაუბრებიან» ჩვენი გალაქტიკის სიღრმეებიდან? ან, მენდელეევის პერიოდულ სისტემას როგორ ახსნიდნენ, ატომთა კვანტური ბუნება რომ არ დაედგინათ? ამ საქმეში კი არც ისე უმნიშვნელო როლი შეასრულა ვარსკვლავთა სპექტრში შთანთქმის ხაზების მეტად საინტერესო მიმდევრობის, ე.წ. ბალმერის სერიის აღმოჩენამ. საქმე ისაა, რომ ამ სერიის სხვადასხვა ხაზების ფოტონებს განსხვავებული ენერგიები აქვთ. ფოტონი სინათლის ნაწილაკია. ფოტონის შთანთქმისას ატომი ენერგიის დაბალი დონიდან უფრო მაღალ დონეზე ინაცვლებს. ხაზთა არსებობა გვიჩვენებს, რომ ატომებს ნებისმიერენერგიანი ფოტონების შთანთქმა კი არ შეუძლიათ, არამედ მხოლოდ ზოგიერთი, წინასწარცნობილი ენერგიის მქონე ფოტონებისა (წინააღმდეგ შემთხვევაში ცალკეულ ხაზთა ნაცვლად გადაბმული, უწყვეტი შთანთქმა გვექნებოდა). მაშასადამე, ატომებს ნებისმიერ მდგომარეობაში ვერ გადავიყვანთ, ე.ი. მათ ენერგიის მხოლოდ წინასწარგანსაზღვრული, შერჩეული ანუ დისკრეტული დონეები აქვთ; სწორედ ამით გამოიხატება ატომთა კვანტური ბუნება. ესეც რომ არ იყოს, განა ნამდვილ ქიმიკოსს შეიძლება არ აინტერესებდეს, ციური სხეულებიც იმავე ელემენტებისაგან შედგებიან, რისგანაც დედამიწა შედგება, თუ არა? მარსზე რომ ოქრო ან სხვა ძვირფასი ლითონების უმდიდრესი საბადო აღმოჩნდეს, არც ეს ააღელვებთ? ან ქიმიური ელემენტების წარმოშობის რობლემას როგორ გადაწყვეტენ სატრონომიის გარეშე? სამყაროს არსებობის პირველ სტადიაზე მხოლოდ ცალკეული ელემენტური ნაწილაკები იყვნენ; შემდეგ წყალბადის ატომები წარმოიშვა. სხვა, მძიმე ელემენტები კი თურმე მხოლოდ ვარსკვლავებში «იხარშება».

      ან ქიმიურ ელემენტთა იზოტოპების შეფარდებითი გავრცელებულობის საკითხი არაა საინტერესო? იზოტოპები ერთმანეთისაგან ბირთვის მასით განსხვავდებიან. მაგალითად, ნახშირბადის ზოგი ატომის ბირთვი 6 ნეიტრონს შეიცავს, ზოგი კი 7-ს; ამ იზოტოპთა პროცენტული შემცველობა დედამიწაზე და სხვადსხვა კოსმოსურ სხეულში სხვადასხვაა. რატომ? ან 1987 წელს მეზობელი გალაქტიკის ზეახალი ვარსკვლავის გამოსხივებაში კოსმოსური ნეიტრონის აღმოჩენა – უმნიშვნელოა? ახლა ვარსკვლავებში მიმდინარე ბირთვულ გარდაქმნათა შესწავლა? ან სხვადასხვანიშნიან ნაწილაკთა – პოზიტრონებისა და ნეიტრონების «ანიჰილაციის» საოცრად მძლავრი პროცესები, ჩვენი გალაქტიკის ბირთვში რომ ხდება და ყოველწლიურად ათეულათასობით დედამიწისოდენა ნივთიერების გადაქცევა მოსდევს რენტგენულ გამოსხივებად? ან ანტიმატერიის საკითხი? ანტიმატერიას უწოდებენ ანტიატომთაგან აგებულ ნივთიერებას (მაგალითად, წყალბადის ანტიატომში პროტონის ირგვლივ მბრუნავი ელექტრონის ნაცვლად გვაქვს ანტიპროტონის ირგვლივ მბრუნავი პოზიტრონი). და როგორ მოხდა, რომ დედამიწა მთლიანად მატერიისგან შედგება, თუმცაღა ატომთა და ანტიატომთა წარმოქმნა ერთნაირად ალბათურია? განვაგრძოთ ჩამოთვლა?

      არაა საჭირო. ჩვენს, ჩვენ შემთხვევით თქვენთვის ხელსაყრელი პროფესიები დაგვისახელებია. აბა, გვითხარით: სჭირდება ასტრონომია ფიზიკოსებს?

 

      – კითხვაზე კითხვითვე გიპასუხებთ. რას სწავლობს ფიზიკა? ნივთიერების აგებულებას, გამოსხივებას, სხვადასხვა სახის ველებს. მერე, სად ნახავს იგი ამისთვის ისეთ ხელსაყრელ პირობებს, როგორიც კოსმოსშია? ვაკუუმს ვსწავლობთო, ფიზიკოსები რომ ამბობენ, ცოტა ძნელი დასაჯერებელია. რა სიცარიელეზე შეიძლება ლაპარაკი, როცა 1 კუბურ სანტიმეტრში, ყველაზე ძლიერი გაიშვიათებისას, მილიარდობით ატომი რჩება? დედამიწის ლაბორატორიებში მიღებულ «ვაკუუმზე» მოგახსენებთ. ციური ლაბორატორია უკვე სხვა საქმეა. ვარსკვლავებს შორის სივრცეში წარმოუდგენლად უფრო «ნამდვილი» სიცარიელეა – მხოლოდ ერთი ატომი კუბურ სანტიმეტრში, ანუ 200 გრამამდე ნივთიერება დედამიწისოდენა მოცულობაში. გალაქტიკებს შორის სივრცეში კი ერთი ატომი, შესაძლოა, ათეულობით კუბურ მეტრშიც კი არ აღმოჩნდეს! ეს ხომ დედამიწისოდენა სივრცეში გრამის მემილიონედს ნიშნავს! დააკვრდით და შეისწავლეთ ვაკუუმი! ან როგორ უნდა განხორციელდეს დედამიწის ლაბორატორიაში ისეთი ფიზიკური პირობები, სირიუსის თანამგზავრ ჯუჯა ვარსკვლავში რომაა? ეს, შეუთიარაღებელი თვალით უხილავი, ვარსკვლავი ჩვენი დედამიწის ზომისაა, მაგრამ მას რამდენიმე ასეულათასჯერ აღემატება მასით. ესაა აირი, რომელიც წყალთან შედარებით მილიონჯერ მაინც მკვრივია. ან ის ახლადაღმოჩენილი ვარსკვლავები გავიხსენოთ, რომელნიც ამ საოცარ ვარსკვლავზე მილიონჯერ და მეტად მკვრივია! განა არაა საინტერესო, რა თვისებებს ავლენს მატერია ამ ჯოჯოხეთური სიმკვრივისას? ვის დაესიზმრება დედამიწაზე ისეთი ძალის მაგნიტური ველები, პულსართა (სხვანაირად ნეიტრონულ ვარსკვლავთა) ზედაპირდზე რომაა და ასეულ მილიარდგაუსს აღწევს? ან ის სიჩქარეები, რომლითაც ამ ვარსკვლავთაგან ამოტყორცნილი ელექტრონები მოძრაობენ და რომელნიც მილიონჯერ აღემატება თვითმფრინავისას? ან უდიდესი გრავიტაციული ველები, სირიუსის თანამგზავრ ვარსკვლავზე რომ ათეულათასჯერ მეტ სიმძიმის ძალის აჩქარებას ქმნიან, ვიდრე დედამიწაზეა. ან ტემპერატურათა დიაპაზონი რამხელაა – თითქმის აბსოლუტური ნულიდან (ვარსკვლავთშორისეთში) ასეულ მილიარდ გრადუსამდე (ვარსკვლავთა წიაღში). ფიზიკურ პირობათა ამ უსაზღვრო მრავალსახეობაში უთვალავ ქიმიურ ნივთიერებათა თუ ნაერთთა ურთიერთმოქმედებანი და თვისებანი წარმოუდგენლად უფრო მრავალფეროვნად ვლინდება, ვიდრე ეს დედამიწაზე ჩატარებულ ფიზიკურ-ქიმიურ ექსპერიმენტებშია შესაძლებელი. აკი ამიტომაც მარვალი ფიზიკოსი აქტიურად ჩაება ამ ბოლო ათეულ წლებში ასტრონომიულ მოვლენათა შესწავლაში. ან ბირთული რეაქციები ვახსენოთ – განა ისინი პირველად ვარსკვლავების წიაღში ენერგიის წყაროების ძებნისას არ აღმოაჩინეს? ან განა ცოდვა არ იყო აინშტაინის ფარდობითობის ურთულესი ზოგადი თეორია, სანამ ასტრონომები არ აღმოაჩენდნენ მის გამოსაყენებელ ობიექტებს – ზემკვრივ ციურ სხეულებს?

      – გეთანხმებით. ახლა ჩვენთვის გასაგებია, რომ ფიზიკა არც უნდა გვეხსენებინა, – ის ხომ გარკვეულად ქიმიას უახლოვდება. აი, მათემატიკა სხვაა, იგი სრულიად დამოუკიდებელია, მას არავინ და არაფერი სჭირდება და, ალბათ, არც ასტრონომია, – ამბობთ თქვენ დაჯერებული სახით, მაგრამ გულში მაინც ეჭვი გრჩებათ. რას ვიზამთ, ეს ეჭვი საფუძვლიანია.

      – ხომ იყო გაუსი დიდი მათემატიკოსი? – გიპასუხებთ მე, – მან კი ციურ სხეულთა მოძრაობის მათემატიკური მეთოდები დაამუშავა. მთვარის რთული მოძრაობის ამოცნობით რომ არ დაინტერესებულიყვნენ, თანამედროვე მათემატიკის ურთულესი დარგები ეგებ კაგა ხანს არ შექმნილიყო. დიფერენციალური აღრიცხვა რომ ი. ნიუტონმა შექმნა – იმავე მეცნიერმა, რომელმაც მსოფლიო მიზიდულობის კანონი აღმოაჩინა და ამით საფუძველი ჩაუყარა ცის სხეულთა მოძრაობის კანონების შესწავლას – არც ეს გვგონია შემთხვევითი. სხვათა შორის, მათემატიკას ზოგჯერ თავს ესხმიან: იგი არცაა მეცნიერება, რადგანაც სინამდვილეს კი არ შეისწავლის, არამედ რაღაც აბსტრაქციებით ერთობაო. ეს თავდასხმა უსაფუძვლოა, ამას ასტრონომიაც ასაბუთებს, უხვად რომ იყენებს მათემატიკისი ხერხებს და წინაც უბიძგებს მას ახალი ამოცანებით. ბოლოს, ასტრონომიის გვირგვინი – კოსმოლოგია – რომელიც დრო-სივრცის თვისებებს იკვლევს, ფიზიკის, ასტრონომიისა და მათემატიკის ასეთ სინთეზს წარმოადგენს, რომლის დაშლა, ალბათ, უკვე აღარც მოხერხდება...

      ისიც ხომ ცნობილია, რომ მათემატიკა ქმნის კვლევის სპეციალურ აპარატს. ოღონდ ამ აპარატის ხასიათი არ უნდა ეწინააღმდეგებოდეს სინამდვილის, რეალური სამყაროს თვისებებს, რათა კვლევამ სწორი შედეგები მოგვცეს. მაგალითად, ოდითგან ცნობილი ევკლიდური გეომეტრიის გარდა, რომელსაც სკოლაში ვსწავლობთ, ბოლო საუკუნეებში შეიქმნა არაევკლიდური, მაგ. ლობაჩევსკისა და რიმანის გეომეტრიები. შესაძლოა, ლოგიკურად ყველა ისინი თანაბრად მწყობრი და დასაშვებია, მაგრამ რომელი მათგანი აღწერს შედარებით ადეკვატურად (ზუსტად) რეალური სამყაროს თვისებებს, ამას სივრცის კვლევა და, კერძოდ, ასტრონომიული დაკვირვებანიც ესაჭიროება. თანამედროვე ფიზიკის შეხედულებით, სივრცის გეომეტრიული თვისებები ყველგან ერთნაირი არაა. მაგალითად, მზის ახლოს გავლისას ვარსკვლავთა სხივები მრუდდებიან, ძლიერ გამრუდებულია სივრცე ზემკვრივ სხეულთა ახლოს. აქედან გამომდინარე, მთლიანად კოსმოლოგიაშიც რიმანულმა გეომეტრიამ ჰპოვა გამოყენება. ასე რომ, მათემატიკის ცალკეული დარგები, ასტრონომიის დახმარებით ახალ შინაარსს იძენენ და უფრო დაჩქარებულადაც ვითარდებიან. აღარაფერს ვამბობ იმაზე, რომ საჭიროა უწყვეტობისა თუ დისკრეტულობის, სასრულობა-უსასრულობის ცნებათა სამყაროული ანალოგიების ძიება.

      – საკვირველია! – ამბობთ თქვენ. – ჯერჯერობით, ყველაფერი ასტრონომიას დაუკავშირეთ. მაგრამ ასე ხომ ვერ გააგრძელებთ. ბოლოს და ბოლოს, აქამდე სულ ტექნიკურ დარგებზე იყო საუბარი. მაგრამ ხომ არსებობს ჰუმანიტარული დარგებიც, თუნდაც ისტორია. ეგებ ისტორიკოსებს მაინც მისცეთ უფლება – არ იცნობდნენ ასტრონომიას?

      – ვერმივცემთ! თუ, რა თქმა უნდა, მათ სურთ იყვნენ ნამდვილი ისტორიკოსები. ჯერ ერთი, ახლა უკვე არსებობენ მათემატიკის ისტორიის, ფიზიკის ისტორიის და ა.შ., კერძოდ, ასტრონომიის ისტორიის მკვლევარნი. მაგრამ ამასაც დავეხსნათ და «წმინდა» ისტორიკოსებს დავუბრუნდეთ. თქვენხომ მათ გულისხმობთ. რას იკვლევენ ისინი? საზოგადოების ისტორიას, ხომ? შედის ამაში, ვთქვათ, კულტურის ისტორია? ზნეჩვეულებების ისტორია? ადამიანის შემეცნების, აზროვნების ისტორია? მერედა, სად არის ყველაფერი აის ფესვები? ათეულ და ასეულ ათასობით წლის წინ, ხომ? რამ მისცა ბიძგი ადამიანის აზროვნების ჩასახვას? კი, რა თქმა უნდა, შრომამ. მაგრამ არც ვარსკვლავებმა შეასრულეს ნაკლები როლი. ფოიერბახის აზრით, სწორედ ვარსკვლავებმა ჩააფიქრეს ადამიანი და წარმოშვეს ხელოვნება, მეცნიერება და ფილოსოფია. ვარსკვლავების საოცარმა სილამაზემ, კანონზომიერმა მოძრაობებმა გააღვიძეს ადამიანში ინრელექტი. განა გასაკვირია, რომ ასტრონომია მეცნიერებათა შორის ყველაზე ადრე, კაცობრიობის გარიჟრაჟზე წარმოიშვა? ათეულობით ათასი წლის წინანდელ, კლდეზე შესრულებულ ნახატებში ციურ მნათობთა გამოსახულებებს ვხვდებით. არცთუ მარტო ცნობისმოყვარეობაში იყო საქმე: როდესაც სირიუსი პირველად გამოჩნდებოდა აისის სხივებში, ნილოსი ადიდებას იწყებდა (ეს ეგვიპტელმა ქურუმებმა ხანგრძლივი დაკვირვებებით დაადგინეს). ამიტომ ეგვიპტელები იძულებულნი იყვნენ გამუდმებით დაკვირვებოდნენ ციურ მნათობთა მოძრაობას. ახლა დროის აღრიცხვა? კალენდრები? ყველა კალენდარი მზისა და მთვარის მოძრაობებს ემყარება, ამიტომ ეს მოძრაობები გასაოცარი სიზუსტით უკვლევიათ უძველეს წარსულში. შემდგომში მთელი ეს ასტრონომიული თემატიკა მრავალი ხალხის კულტურას და მსოფლმხედველობას დაედო საფუძვლად, ხელოვნების მრავალ ისტორიულ ძეგლში და ფილოსოფიურ თეორიაში (კოსმოლოგიაში) აირეკლა, ასახვა ჰპოვა არქიტექტურულ ნაგებობათა სტილში, ზომებსა თუ ორიენტაციებში. შეიქმნა უზარმაზარი ობსერვატორიებიც (მაგ., სტოუნხენჯის დიდი კომპლექსი, 4000 წლის წინანდელი). ასტრონომიული საფუძველი გამოვლინდა რელიგიურ სისტემაშიც.

      განა შეუძლია ისტორიკოს მკვლევარს, ყველაფერ ამას გვერდი აუაროს?

      მსოფლიო წარღვნა გავიხსენოთ, რომელიც, როგორც ირკვევა, ნამდვილად მომხდარა დედამიწაზე დაახლოებით 11 000 წლის წინათ. ზოგიერთი მოსაზრებით, ეს მოვლენა დედამიწის მიერ მთვარის მიტაცებას და თანამგზავრად ქცევას უკავშირდება. ისტორიაა თუ არა ეს?

      – ზოგადად სწორია, მაგრამ ეს მაგალითები მაინც ძალიან შორეულ წარსულს უკავშირდება. შედარებით ახლო წარსულის მკვლევარს (ჩვენს წელთაღრიცხვამდე 3-4 ათასწლეულს თუ არ გავცილდებით) კონკრეტულად რაში დაეხმარება ასტრონომია?

      – ამასაც გეტყვით, ყველამ იცის, რამდენი წელთაღრიცხვა და კალენდარი გამოიცვალეს ძველმა ხალხებმა. ხშირად წლებს აღნიშნავდნენ ამა თუ იმ მეფის მეფობის დაწყებიდან, ხოლო რომელი წელია ეს თარიღი სინამდვილეში, აბსოლუტურ სკალაზე, არ ვიცით ხოლმე. ისტორიკოსთა დათარიღებანი ხშირად ერთი და იმავე მოვლენისათვის სრულიად სხვადასხვა თარიღებს იძლევა. მაგრამ ხანდახან მატიანეებში გვხვდება ცნობები, რომ ესა თუ ის ისტორიული ფაქტი დაემთხვა რაიმე ციურ მოვლენას, მაგ. მზის დაბნელებას. ასტრონომებს შეუძლიათ გამოთვალონ წარსულში მომხდარ დაბნელებათა ნამდვილი თარიღი და ამით იპოვონ შესანიშნავი საყრდენი სკალა. ვგონებ, კონკრეტულად გიპასუხეთ.

      – კი, მაგრამ ნუთუ ეს ზუსტად შეიძლება გამოვთვალოთ, როდის მოხდა დაბნელებები?

      – ამაში ეჭვი ნუ შეგეპარებათ. ფიქრობენ, რომ ჯერ კიდევ ძველ ბაბილონელებს შეეძლოთ მრავალი ასეული წლით ადრე წინასწარ გამოეთვალათ მზისა და მთვარის მოსალოდნელ დაბნელებათა თარიღები. ამაში მათ დაბნელებებზე ხანგრძლივი დაკვირვებით მიგნებული კანონზომიერებანი ეხმარებოდათ. საქმე ისაა, რომ მზის, მთვარისა და დედამიწის ნებისმიერი ურთიერთგანაგება მეორდება 18 წლისა და 11 დღის პერიოდის, ე.წ. საროსის შემდეგ. ამიტომ ამ პერიოდის შემდეგ მეორდება მზისა და მთვარის დაბნელების პირობებიც, ასე რომ, ურთიერთმომდევნო დაბნელებათა შორის დროის შუალედები ცნობილი ციკლური კანონით იცვლება და ეს კანონი შორეულ წარსულში აღმოაჩინეს (ქება-დიდება მათს უნარს და ცნობისმოყვარეობას!).

      იყენებდნენ კიდეც ამ კანონს. ცნობილია, მაგალითად, რომ ძველბერძენ მეცნიერს თალეს მილეთელს უწინასწარმეტყველებია მზის დაბნელება ძვ.წ. 588 წლის 28 მაისს.

      უფრო ძველ ამბებსაც მოგახსენებთ. ძველ ჩინეთში იმპერატორს კარზე ყოველთვის ჰყავდა ასტრონომები, რომელთა ძირითადი მოვალეობა იყო ცის თვალთვალი, მზისა და მთვარის მოძრაობათა შესწავლა და მათი დაბნელებების წინასწარმეტყველება. მოუსმინეთ, რა საშინელებას აღწერს ჩინური მატიანე.

      «ასტრონომებმა სიმ და ხემ დაივიწყეს ყოველგვარი წესიერება, მიეცნენ უზომო ლოთობას, მიატოვეს მოვალეობა და თავის მაღალ წოდებაზე დაბლა აღმოჩნდნენ. მათ პირველად დაარღვიეს ცის მნათობთა წლიური გამოთვლები და შემოდგომის ბოლო თვეს, თვის პირველ დღეს, მზე და მთვარე, მოლოდინის საწინააღმდეგოდ, შეხვდნენ (თანავარსკვლავედ) «ფანგში». უსინათლოებს ეს დოლმა აუწყა. ფრთხილი ადამიანები შეცბუნდნენ, უბრალო ხალხი გარბოდა. სის და ხეს, რომელთაც თავიანთი თანამდებობა ეკავათ, არაფერი გაუგიათ და არაფერი იცოდნენ!»

      დიახ, მზე დაბნელებულა და თანაც ისე, რომ წინასწარ არ ელოდნენ და ეს საშინელ შეურაცხყოფად აღიქვეს. ასტრონომებს სის და ხეს ძვირად დაუჯდათ ლოთობა – ისინი დახოცეს.

 

      მართლა მოხდა ეს ამბავი? ავსტრიელმა ასტრონომმა თეოდორ ოპოლცერმა 8000 მზის დაბნელებისა და 5200 მთვარის დაბნელების ელემენტები გამოთვალა ჩვენს წელთაღრიცხვამდე 1207 წ-დან ჩვენი წელთაღრიცხვის 2163 წ-მდე პერიოდისათვის. ოპოლცერმა იპოვა, რომ ძველი ჩინეთის ხიას დინასტიის მეფეების სატახტო ქალაქ ივან-იიში მზის სრული დაბნელება ჩვ. წ-მდე 2137 წლის 22 ოქტომბერს მომხდარა. დაბნელება დაიწყო მზის ამოსვლიდან 19 წუთის შემდეგ, მაქსიმალურ ფაზას მიაღწია 7 საათზე და ამ დროს მზის დისკოს 85 პროცენტი იყო დაფარული. აი, რა ფანტასტიკური სიზუსტით და წვრილმანი დეტალებით შეიძლება თურმე წარსულის აღდგენა!

      – უნდა გერწმუნოთ. ეს მართლაც ფანტასტიკას ჰგავს. მაგრამ მე სხვა დარგებმაც დამაინტერესა. ნუთუ ისეთ მიწიერ დარგს, როგორიც გეოლოგიაა ან გეოფიზიკა (ბოლოს და ბოლოს «გე» ხომ დედამიწაა.), აგრეთვე ესაჭიროება ასტრონომიის დახმარება?

      – დიახ, მათაც. ეს არც ისე ძნელი მისახვედრია. ჯერ ერთი, დედამიწის აგებულების, გეოლოგიური ლანდშაფტების, წიაღისეულის და სხვ. შესწავლა კოსმოსიდან, დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრებიდან, გაცილებით ეფექტურია, ვიდრე დედამიწიდან. ამასთან, ამ დროს ასტრონომიის მეთოდებს იყენებენ, რომლებიც დაამუშავეს დედამიწიდან სხვა პლანეტების შესწავლის დროს. დედამიწის ატმოსფეროს მდგომარეობას ხომ კოსმოსური გამოსხივებაც განსაზღვრავს. დედამიწის ისტორია მზის ისტორიას უკავშირდება (მზე და პლანეტები ერთდროულად უნდა იყოს წარმოშობილი); სხვა პლანეტების წარმოშობის საიდუმლოს გარკვევა აუცილებელია დედამიწის წარმოშობის გამოსაკვლევად. შემდეგ, მზესთან ერთად დედამიწა გალაქტიკის სივრცეში მოგზაურობს და ესეც რაღაცნაირად აუცილებლად აირეკლება ჩვენი პლანეტის ბედზე. საკმარისია, გზად რაიმე კოსმოსურ ღრუბელში გავიაროთ, რათა ეკრანირების ეფექტის გამო მზის სხივთა მცხუნვარება შესუსტდეს და დედამიწაზე გამყინვარების საზღვრებმა ეკვატორისაკენ წაიწიოს. ახლახან წამოაყენეს ჰიპოთეზა, რომელიც კოსმოსური ფაქტორებით ხსნის გამყინვარების ციკლებს. შესაძლოა შემთხვევითი არ იყოს ის, რომ დიდ გამყინვარებათა შორის პერიოდი დაახლოებით ემთხვევა გალაქტიკის გარშემო მზის ერთი გარემოქცევის პერიოდს (200 მილიონი წელი). დამაჯერებელი არგუმენტებია?

 

      – გეთანხმებით. დამაჯერებელია. ოღონდ ახლა ერთმა ფიქრმა გამიელვა: მგონი გეოგრაფია უნდა იყოს ის დარგი, იოლას რომ გავა უასტრონომიოდ... ოღონდ, გეოგრაფიას ალბათ მეცნიერებად არც ჩაგვითვლით.

      – აბა გეოგრაფებსაც ჰკითხეთ, არის თუ არა გეოგრაფია მეცნიერება. არის და ძალზე საინტერესოც. ჯერ რამდენ დარგს შეიცავს – ფიზიკურ, პოლიტიკურ, ისტორიულ, ეკონომიკურ თუ რა სახის გეოგრაფიებს აღარ. მათი აგების პრინციპებიც ხომ პრობლემებს ქმნის. თუნდაც მხოლოდ იმას შეგახსენებთ, რაოდენ რთულია დედამიწის სფერული ზედაპირის გამოსახვა სიბრტყეზე ისე, რომ პროპორციები მინიმალურად დამახინჯდეს და რეალობას ძალიან არ დავშორდეთ. ამისათვის სხვადასხვა სახის პროექციებს იყენებენ. ან თუნდაც ცნობილი ამოცანა გავიხსენოთ, – რამდენი ფერია აუცილებელი, რათა შედგეს რუკა ისე, რომ ყოველი ურთიერთმოსაზღვრე ქვეყანა სხვადასხვა ფერით გამოისახოს. ამ ამოცანის გადასაწყვეტად ხომ მათემატიკოსებს დიდხანს მოუწიათ სერიოზული მუშაობა! მაგრამ ჩვენს თემას დავუბრუნდეთ. დედამიწაზე რომ სხვადასხვა კლიმატური სარტყლები არსებობს, ამისი ახსნა და გაგება უასტრონომიოდ შეიძლება? რატომ იწყება პოლარული წრე მაინცდამაინც 66,5 გრადუს განედიდან? იმიტომ, რომ 66,5 გრადუსით არის დახრილი დედამიწის ბრუნვის ღერძი მისივე ორბიტის სიბრტყესთან. ტროპიკული სარტყელი კი 23,5 გრადუს განედზე იწყება, რადგან სწორედ 23,5 გრადუსს უდრის კუთხე დედამიწის ეკვატორისა და დედამიწის ორბიტის სიბრტყეებს შორის. ამიტომაა, რომ ტროპიკული სარტყლის შიდა წერტილებში წელიწადში ორჯერ მზე შუადღისით ზენიტში ექცევა და საგნებს ჩრდილები უქრება, დადამიწის სხვა არეებში კი ეს შეუძლებელია. სამაგიეროდ, პოლარულ სარტყელში ზოგჯერ მზე რამდენიმე დღის ან თვის მანძილზე არ ამოდის (ან არ ჩადის!). ყოველივე ეს მეტეოროლოგიისათვისაც საჭირო და გასათვალისწინებელია. უასტრონომიოდ ვერ გავიგებთ, რატომ იცვლება მზის საშუადღეო სიმაღლე ყოველდღიურად, რატომ ამოდის მზე ჰორიზონტის სხვადასხვა წერტილში, რატომაა დღე ხან ძალზე გრძელი, ხანაც მოკლე, ან რატომაა ეკვატორულ ქვეყნებში დღე და ღამე მუდამ ტოლები. ვერ გავიგებთ, რატომ აღმოაჩინა უახლოესი გალაქტიკა მაგელანმა მაინცდამაინც სამხრეთის ქვეყნებიდან. ან თუნდაც ის აღვნიშნოთ, რომ სხვადასხვა პუნქტების გეოგრაფიული კოორდინატები ასტრონომიული მეთოდით ისაზღვრება. თვით დედამიწის ფორმა და სიდიდეც ასტრონომიული მეთოდებით განსაზღვრეს უძველეს დროს. აი, როგორაა საქმე სინამდვილეში.

      – ბოლოს და ბოლოს; ნუთუ არ არსებობს ასტრონომიისაგან აბსოლუტურად დაშორებული დარგები? თუნდაც ხელოვნებისა? მაგალითად, პოეზია?

      – როგორ ფიქრობთ? – კითხვითვე გიპასუხებთ, – დედამიწას ბუნებრივი თანამგზავრი რომ არა ჰყოლოდა, «მთაწმინდის მთვარე» დაიწერებოდა? რუსთაველს რომ თვარისა და პლანეტათა თვისებები, ცაზე ვარსკვლავთა მიმართ მათი მოძრაობის ხასიათი ან მთვარის ფაზების ცვლისა თუ მზის დაბნელების მიზეზები არ ცოდნოდა, დაიწერებოდა ავთანდილის განწირული და მშვენიერი მიმართვა ციური მნათობებისადმი? მოიძებნებოდა ზუსტი პარალელები «ვეფხისტყაოსნის» გმირებთან? ან შეიქმნებოდა ბრწყინვალე ასტრალური მეტაფორები თუ აფორიზმები? «მთვარესა მცხრალსა ვარსკვლავმან ვითარცა ჰკადრა მტერობა», «მიწურვილ იყო ზაფხული, ქვეყნად ამოსვლა მწვანისა, ეტლის ცვალება მზისაგან, შეჯდომა სარატანისა»... ამ და სხვა მსგავს სტრიქონებს რომ ვკითხლობთ, განა ციური სამყაროსა და ადამიანთა ყოფიერების ერთიანობაში ღრმად გაცნობიერებული ავტორი არ გვესაუბრება და განა ამით არ შევყავართ მას მარადისობის შეუღწეველ წიაღში? ან ეს მაგიური სტრიქონები ნახეთ: «ახლა მე ცას ვუცქერი, ცაზე ანთებულია/ვარსკვლავები, სიმბოლო თეთრი მარადისობის» (ტერენტი გრანელი). და განა სხვაც ცოტა პოეტია დავალებული ცისგან? «ჯვარი, ლომი და კურო ფარშავანგების არის...» გაიგებთ თუ ვერა ბოლომდე გალაკტიონის ამ სტრიქონებს, ციურ თანავარსკვლავედებზე რომ გვესაუბრებიან, შორეული მისტიური მუსიკა ხომ მაინც მოგესმებათ?

      – პროზის შესახებ რა შეიძლება ითქვას?

      – დავკმაყოფილდეთ იმის აღნიშვნით, რომ ფანტასტიკაც ლიტერატურის ჟანრია, მას კი ყველაზე ერთგულად ასტრონომია ჰკვებავს. მოგზაურობანი სხვა პლანეტებზე, ვარსკვლავებთან, ათასგვარი წარმოსახვითი თავგადასავლები სხვა ცივილიზაციების წარმომადგენლებთან შეხვედრისას... არსებობს ამაზე წარმტაცი თემა? ან მითოლოგიური სიუჟეტები? მითოლოგიის წყარო კი ასტრონომიაა.

 

      მაგრამ სრულიად რეალისტურ მოთხრობათა თუ რომანთა ავტორებიც განა იშვიათად მიმართავენ მომქედებათა დროითი ლოკალიზაციისა თუ გარემოს ხატვისას მზის ან მთვარის ცაზე სრბოლის აღწერას, ღამის ცის აღწერას, ვარსკვლავებისა თუ პლანეტების მოხსენიებას? შეცდომებიც მოსვლიათ (მაგალითად, ვენერა «შეუნიშნავთ» საღამოს აღმოსავლეთით). პერსონაჟის სულის სიმაღლისა თუ განცდათა სიღრმის ჩვენება უსასრულო დროისა და სივრცის არსებაზე ფიქრის პროცესთან დაუკავშირებიათ, ადამიანური არსებობის მასშტაბების სიმცირე კი სამყაროს მასშტაბებთან შედარების საშუალებით დაუნახვებიათ. ასე, რომ აშკარაა – ასტრონომია ადამიანის სულიერი სამყაროს ნაწილია; ისიც ცხადია, რომ ასტრონომიის გარკვეული ცოდნა აუცილებელია ელემენტურ შეცდომათა ასაცილებლად, ისე როგორც პერსპექტივის კანონებისა – ხატვის რეალისტურობის მისაღწევად ან ფსიქოლოგიისა – ადამიანის ბუნების ადეკვატურად გადმოცემისათვის.

      – იქნებ ენათმეცნიერება, ენის თეორიაც ასტრონომიის ცოდნას საჭიროებს? – კითხულობთ თქვენ და იმედოვნებთ, რომ ნებისმიერი ენა სრულიად მიწიერი წარმოშობის მოვლენაა. მე კი ამ დროს მაგონდება ენის ერთ-ერთი მკვლევარი, რომელიც ფიქრობს, რომ ქართული ასო «ბანის» მოხაზულობა დიდი დათვის თანავარსკვლავედის ფორმიდან იღებს სათავეს. რა გასაკვირია, ასეც რომ იყოს? ციურ თანავარსკვლავედებს მართლაც შეეძლოთ ისტორიის გარიჟრაჟზე შთაეგონებინათ ადამიანები ანბანის, დამწერლობის შექმნისათვის. მაგრამ საქმე უფრო სერიოზულადაა. ენის შესწავლა მისი სტრუქტურის დადგენას ნიშნავს. ალბათ, უნდა გაირკვეს ენის საერთო ბუნება, მიზანდასახულება და შინაგანი არსი. განა ეს ამოცანა უფრო სრულად არ გადაწყდება სხვა, არამიწიერი ენების ცოდნის, ან თუნდაც მათი თეორიული «შესწავლის» დროს? ენის ბუნების სირთულე ნათელი ხდება, როცა ვფიქრობთ სხვა ცივილიზაციებთან შესაძლო შეხვედრაზე. ვთქვათ, გვინდა გადავცეთ მათ, ჩვენთვის მიუწვდომელ სივრცეებში მყოფთ, რაიმე ინფორმაცია. რომელ ენაზე? ამ საკითხის გარკვევა არის კოსმოსური «ენათმეცნიერების», ანუ ლინგვისტიკის ამოცანა. გარკვეული ნაბიჯები კიდევაც არის გადადგმული. ჰოლანდიელმა მეცნიერმა ფრიდენტალმა შექმნა სავარაუდო, ერთგვარად მათემატიზებული, კოსმოსური ენა «ლინკოსი» (ლინგვისტიკა კოსმოსისა), რომელიც საშუალებას მოგვცემს გადავცეთ და ავუხსნათ უცხო ცივილიზაციას არა მარტო მათემატიკის, ფიზიკისა და, საერთოდ, ბუნებისმეტყველების დარგის მონაცემები, არამედ ადამიანის სამყაროსთვის დამახასიათებელი სრულიად არამათემატიკური ცნებებიც, ვთქვათ, წარმოდგენა ჩვენს გრძნობათა სამყაროზე, ემოციებზე, ზნეობის ნორმებზე და სხვ. თუმცა, ვინ იცის, კონტაქტის რეალური პროცესი ეგებ უფრო ძნელიც აღმოჩნდეს...

      ლინგვისტიკის ერთ-ერთი ამოცანა უცნობ ენაზე შედგენილი ტექსტის ამოკითხვა, უფრო ზოგადად კი – კოდირებული ინფორმაციის გაშიფრვაა. ეს განსაკუთრებით რთული აღმოჩნდება, თუ ინფორმაციის წყარო სხვა ცივილიზაცია იქნება. ეს ამოცანა რომ გადაწყდეს, უნდა ამოვიცნოთ ენათა საერთო შინაგანი კანონები და ენის სტრუქტურის კავშირი იმ გარემობის ხსიათთან, რომელშიც ეს ენა შეიქმნა. მაგალითად, უწონობის მდგომარეობაში მცხოვრებ არსებათა ენაში განა იარსებებს ცნებები: «ძირს», «ზემოთ», «აღმართი», «მძიმე», «ვარდნა» და ბევრი სხვა? ან განა ექნებათ ცნებები «გაზაფხული», «ზაფხული» და სხვ. იმ პლანეტის მცხოვრებლებს, რომლის ბრუნვის ღერძი მისივე ორბიტის მართობულია? მათთვის ხომ სეზონთა ცვლა არ იარსებებს! ცნებები – «დღე», «ღამე», «დილა», «საღამო» და სხვ. ძნელად რომ ჰქონდეთ იმ პლანეტის მცხოვრებთ, რომელთაც რამდენიმე მზე აქვთ (ისინი ხომ რიგრიგობით გაანათებენ პლანეტას), სამაგიეროდ, მათ ექნებათ ჩვენთვის უჩვეულო სიტყვები. ისეთ არსებათა წარმოდგენაც შეიძლება, რომელთაც ჩვენგან განსხვავებული აღქმა დროის დინებისა, სივრცისა და სხვა, ასე რომ მათი ენის სტრუქტურა შესაძლოა ძალზე დაშორებული იყოს ჩვენსას, ამდენად ძნელად გასაშიფრიც. ზოგადი ლინგვისტიკის პრობლემატიკაში კი ეს საკითხებიც უნდა შევიდეს; მაშასადამე, ლინგვისტმა უნდა იცოდეს ასტრონომია და სხვაც ბევრი რამ, რათა ჩასწვდეს, თუ რა არის დედამიწაზე არსებულ ენებში წმინდა დედამიწისეუილ და რა არის უნივერსალური, ის, რაც სამყაროს ნებისმიერ ადგილას წარმოშობილ ენის სისტემასაც ექნება.

      თუ ახლა უბრალოდ სასაუბრო ენას დავუბრუნდებით, აქაც უამრავი ცნება იქნება გაუგებარი ასტრონომიის ცოდნის გარეშე; საკმარისია აღვნიშნოთ თანავარსკვლავედთა სახელები, ცნებები: «ზოდიაქო», «ეტლი», «ბუნიობა», «მზებუდობა», და მრავალი სხვა, რაც ენის სრულყოფილად დაუფლებას გამორიცხავს.

      – აქამდე მხოლოდ მეცნიერებებზე ვლაპარაკობდით. იქნებ გვითხრათ, რა რეალური სარგებლობა შეიძლება მოუტანოს ასტრონომიამ უბრალო ხალხს? ციური სხეულები ხომ წარმოუდგენლად შორსაა? ჩვენ მათ უდიდეს უმრავლესობას ვერასოდეს მივაღწევთ. რას გვარგებს ცოდნა მათ შესახებ? – ახლა მეორე მხრიდან უვლით საკითხს.

      – აქ ორი რამ შეიძლება ითქვას. ჯერერთი, ადამიანი მალე გავა დედამიწის საზღვრებიდან და დაიწყებს კოსმოსის დასახლებას. ამის მიზეზი უბრალოდ სივრცის უკმარობა იქნება. დედამიწის მოსახლეობა ხომ ყოველ 40 წელიწადში ორკეცდება და ბოლოს და ბოლოს პლანეტაზე აღარ დაეტევა. ამერიკელმა მეცნიერმა ო ნეილმა უკვე დაამუშავა კონსტრუქცია ხელოვნური პლანეტებისა, რომლებიცა იგება კოსმოსში. თითოეულ მათგანზე 20 მილიონამდე ადამიანი მოთავსდება. ხელოვნური პლანეტა ლითონის უზარმაზარი ცილინდრია, რომელსაც აქვს მტკიცე ღერძი და რადიალური კონსტრუქციებით შექმნილი კარკასები. შიგნით არის საცხოვრებელი ფართობი, ნიადაგი, რელიეფი, დედამიწისეულთან მიახლოებული პირობები და ატმოსფერო. მიმდინარეობს ჩვეულებრივი წრებრუნვის პროცესები. ცილინდრის ბრუნვა ქმნის აუცილებელ სიმძიმის ძალას, ხოლო ენერგიის წყარო ცილინდრის ფუძიდან შემომავალი მზის სხივებია. გამორიცხულია მიწისძვრები, წყალდიდობანი და სხვ. ამგვარ პლანეტათა ძირითადი კონსტრუქციები კოსმოსშივე აიგება, ორბიტაზე, სამშენებლო ნივთიერება კი ძრითადად კოსმოსშივე უნდა მოიპოვონ ასტროინჟინრებმა. მაგრამ საწყის «ნაგებობათა» მასალები დედამიწიდან უნდა გადავიტანოთ კოსმოსში, ასე რომ, ამ ამოცანის გადაწყვეტა კოსმონავტიკის განვითარებას მოითხოვს, ეს კი ასტრონომიულ ცოდნას აუცილებელს ხდის. კოსმოსის კოლონიზაციას რომ თავი დავანებოთ, ის მაინც აუცილებელი იქნება, რომ მრეწველობის მრავალი დარგი კოსმოსში გავიტანოთ. წინააღმდეგ შემთხვევაში ფაბრიკა-ქარხნების განუწყვეტელი ზრდა, მათი მუშაობის მეორადი პროდუქტები (გამონაბოლქვი, ჭუჭყიანი წყალი და სხვ.) თანდათანობით ატმოსფეროსაც მოწამლავს და მსოფლიო ოკეანესაც. ოკეანეთა გაჭუჭყიანების შედეგებს ადვილად წარმოიდგენთ, ატმოსფეროს შედგენილობის ცვლამ კი შეიძლება გამოუსწორებელი შედეგები მოიტანოს. მაგ., ე.წ. სათბურის ეფექტი.

 

      – ეს რა ეფექტია?

      – სათბურის კედლები, კარგად იცით, მზის სხივებს გარედან შიგნით ატარებს, სითბოს კი გარეთ აღარ უშვებს. ასეთი მოვლენა შეიმჩნევა პლანეტა ვენერას ატმოსფეროშიც (ამ პლანეტას ქართველები წინათ ხარიპარიას ან ცისკარს უწოდებდნენ. მისი ამოსვლა გათენებას მოასწავებდა). სახელდობრ, ატმოსფეროში მზის სხივები თავისუფლად შედის, პლანეტის ზედაპირის გათბობის შედეგად კი ინფრაწითელ გამოსხივებად იქცევა, რომელსაც ატმოსფეროდან გაღწევა არ შეუძლია. ამის გამო ვენერას ზედაპირი 500 გრადუს ცელსიუსამდეა გახურებული. ვგონებ, არ გენდომებოდათ, რომ დედამიწაც 500 გრადუს ცელსიუსამდე გაცხელდეს!

      – ფაბრიკა-ქარხნების კოსმოსში გატანა ამას აგვარიდებს?

      – ყოველ შემთხვევაში, ეს აუცილებელი პირობა იქნება. ეს ამოცანა კი აგრეთვე კოსმონავტიკის განვითარებისკენ გვიბიძგებს.

      – მაგრამ განა კოსმონავტიკის განვითარებას ასტრონომიაც ესაჭიროება?

      – ჯერ ერთი, რაკეტების გაყვანა ორბიტაზე, მათი საშუალებით ტვირთის გატანა კოსმოსში, ორბიტაზე კონსტრუქციების აწყობა შეუძლებელია ცის მექანიკის – ასტრონომიის უძველესი დარგის ცოდნის გარეშე. აუცილებელი ხდება მისი ახალი დარგიც – ასტროდინამიკა. მეორეც, საჭირო იქნება ენერგიისა და ნივთიერების ძებნა დედამიწის გარე სივრცეში. ფიქრობენ, რომ შევძლებთ გამოვიყენოთ მზის ირგვლივ უხვად მოფანტული მცირე ცთომილები, მაგრამ ამისათვის უნდა ვიცოდეთ მათი განლაგება და მოძრაობის კანონები! ე.ი. ასტრონომია!

      ამას გარდა, ასტრონომია წინ უბიძგებს მეცნიერებას და შეიძლება პრაქტიკული შედეგებიც მივიღოთ. მაგალითად, ენერგიის პრობლემა რომ ძირითადია ჩვენთვის, დამეთანხმებით. დედამიწის ბუნებრივი რესურსები გამოილევა. მზის ენერგიის ათვისება იაფ თავზესაყრელ წყაროს მოგვცემდა. ხოლო დედამიწას მზის სრული ენერგიის მემილიარდედიც კი არ ეცემა – დანარჩენი კოსმოსში განიბნევა. მზის ირგვლივ სპეციალური სარკეების სისტემის შექმნით შეგვეძლო მზის მთელი გამოსხივება დედამიწისაკენ მოგვემართა, რაც შორეული მომავლის თვალსაზრისითაც უზრუნველგვყოფდა ენერგიით.

      – მაგრამ ეს ხომ მთლად ასტრონომია არაა. უფრო «ასტრონომიული» წყაროც ხომ არ მოიძებნება?

 

      – ჯერ ერთი, ასტრონომიის ცოდნაა საჭირო, რათა შეფასდეს, რამდენად არის, ან არ არის ესა თუ ის საკითხი «ასტრონომია». ახლა თქვენს შეკითხვაზე. მზეში მიმდინარე თერმობირთვული რეაქციები რომ ლაბორატორიაში განხორციელდეს, ესეც სავსებით გადაჭრიდა ენერგიის პრობლემას.

      ეს ფიზიკისა და ასტროფიზიკის საერთო ამოცანაა და წარმატებითაც მუშავდება. კიდევ ერთი, ფანტასტიკური «შესაძლებლობაც» არის. ასტრონომიულმა კვლევამ შეიძლება აღმოგვაჩენინოს რომელიმე ვარსკვლავთან არსებული მაღალგანვითარებული ცივილიზაცია, რომელთან კონტაქტი უზარმაზარ მეცნიერულ ინფორმაციას მოგვცემს. განა შეიძლება უარყოთ ასტრონომიის დიდი მნიშვნელობა თუნდაც ამ მიმართებით?

      – მჯერა, რაც თქვით. მაგრამ რას მიპასუხებდით, მე რომ ისეთი სერიოზული დარგი დამესახელებინა, როგორიცაა ფილოსოფია? ნუთუ ფილოსოფიის სასახლის შიგნითაც აღწევს ასტრონომიის სხივები? – ზეაწეული, გამარჯვებული ტონით სვამს შეკითხვას მკითხველი.

      – აღწევს და მერე რარიგ! განა ფილოსოფია სამყაროს სტრუქტურას არ იკვლევს მის ყველა განზომილებაში? რა ძალა ექნება ფილოსოფოსის დასკვნას, ვთქვათ, სამყაროს უცვლელობის შესახებ, თუკი ასტრონომია დაამტკიცებს, რომ სამყარო ცვალებადია? რა შეუძლია ფილოსოფოსს დამოუკიდებლად თქვას ვარსკვლავთა რაობის შესახებ? თითქმის არაფერი, მაშინ როდესაც ასტრონომია შეუმცდარად ადგენს მათ მანძილს, სიდიდეს, ფორმას, მოძრაობას, ტემპერატურას, ქიმიურ აგებულებას და მათს ისტორიასაც. შეიძლება, ჰეგელის მსგავსად, ვიფიქროთ, რომ ვარსკვლავთა განვითარებას მსოფლიო გონება განსაზღვრავს, მაგრამ ამ განვითარების კონკრეტული სახე ფიზიკის ცნობილ კანონებს შეესაბამება. გენიალური ფილოსოფოსი, მაგალითად კანტი, შეიძლება ინტუიციურად მიხვდეს (მიხვდა კიდეც!), რომ ზოგი ციური ნისლეული ჩვენი გალაქტიკის მსგავსი დამოუკიდებელი სისტემაა და ვარსკვლავთაგან შედგება, მაგრამ ამ ფაქტს საბოლოოდ ისევ მხოლოდ ასტრონომი დაამტკიცებს. ინფორმაციის გადაცემის სიჩქარე (სინათლის სიჩქარე) რომ უსასრულოდ დიდი არაა, ეს ფილოსოფიური მნიშვნელობის ფაქტია, თუნდაც იმიტომ, რომ მიზეზობრიობის პრობლემებს უკავშირდება, სინათლის სიჩქარე კი პირველად ასტრონომმა ო. რიომერმა გაზომა იუპიტერის თანამგზავრთა დაბნელებაზე დაკვირვებით ჯერ კიდევ 1675 წელს. ფილოსოფოსი ვერ დაადგენს, ისეთივე იყო თუ არა ატომთა სტრუქტურა დედამიწის წარმოშობამდე, როგორიც ახლაა, ასტრონომები კი ამ კითხვას პასუხობენ, რადგანაც უშუალოდ სწავლობენ მილიარდობით წლის წინათ შორეული კვაზარებიდან გამოსხივებულ სიანთლეს. ფილოსოფოსი შეიძლება ასკვნიდეს, რომ დრო აბსოლუტურად თანაბრად მიმდინარეობს, ასტრონომიამ კი მიუთითა, რომ ხილული სამყარო ოდესღაც ე.წ. სინგულარულ, ანუ განსაკუთრებით ზემკვრივ მდგომარეობაში იყო (ე.წ. დიდი აფეთქების წინარე პერიოდი) რომელშიც, ფიზიკის ახალ წარმოდგენათა თანახმად, დროის ფენომენის ბუნება სულ სხვანაირად შეიძლება იყოს. ერთი სიტყვით, ზოგადფილოსოფიური წარმოდგენები აუცილებლად უნდა ითვალისწინებდეს ასტრონომიულ კვლევათა შედეგებს. რა თქმა უნდა, სამყაროს არსებობის ობიექტურობის საკითხს საბუნებისმეტყველო მეცნიერებანი ვერ გადაწყვეტენ, რადგან ისინი თავიდანვე მატერიალისტურ პოზიციაზე დგანან (იკვლევენ სამყაროს, ე.ი. აღიარებენ მის არსებობას); ასევე ცხადია, შემეცნების ზოგად თეორიას თუ ლოგიკას კონკრეტული მეცნიერებანი და მათ შორის ასტრონომიაც, ნაკლებად დაეხმარებიან, მაგრამ მაინც, რაც ზემოთ ითქვა, ვფიქრობ საკმაოდ შთამბეჭდავი უნდა იყოს.

      – ხელოვნება, მეცნიერება და ფილოსოფია უკვე განვიხილეთ. რელიგიაზე რაღას იტყვით?

      – ცნობილია, რომ რელიგიის თეორეტიკოსებიც, სამყაროს აგებულებასა თუ მის განვითარებაზე საკუარი შეხედულებების გადმოცემისას, ბოლო ხანებში გულმოდგინედ ითვალისწინებენ ასტრონომიის მიღწევებს. მაგალითად, დიდი აფეთქების თეორიას ღმერთის მიერ სამყაროს შექმნის ანალოგად მიიჩნევენ. ყოველ შემთხვევაში, ასტრონომიის ცოდნას ისინი დიდ მნიშვნელობას აძლევენ და ვატიკანსაც ტყუილუბრალოდ როდი აქვს საკუთარი ობსერვატორია!

      ბარემ ასტროლოგიასაც შევეხები, რომელიც მეცნიერებისა და რელიგიის ზღვარზე დგას. ბევრი მას შეცდომით ასტრონომიასთანაც აიგივებს. ასტროლოგია ადამიანისა და მთელი საზოგადოების ბედის განჭვრეტას ცდილობს ციურ სხეულთა ურთიერთგანლაგების საფუძველზე. ახლა ნუ შევეხებით ამ ცდის საფუძვლიანობას და, საერთოდ, ასტროლოგიის შეფასებას, მაგრამ ის კი აღვნიშნოთ, რომ ასტროლოგიით სულ უფრო და უფრო ბევრი ადამიანი ინტერესდება. ბევრი ესქსტრასენსი თავისი ხელოვნების დახვეწასაც ცდილობს კოსმოსიდან მიღებული ინფორმაციის საფუძველზე, აგრეთვე ციური სამყაროს შესახებ საკუთარი ცოდნის სრულყოფით. ამ სფეროებშიც აშკარაა ასტრონომიულ წარმოდგენათა გააზრების აუცილებლობა.

      – ახლა კი თითქმის ადამიანური შემოქმედების ყველა სფერო ამოვწურეთ, – ამბობთ თქვენ – თუ არ გვიწყენთ, სპორტსმენებზეც გკითხავთ: მათაც ხომ არ სჭირდებათ ასტრონომიის ცოდნა?

      – აბა წარმოიდგინეთ, – ვპოულობ გამოსავალს, – სიმაღლეზე მხტომელთა შეჯიბრება რომ მოაწყონ მცირე ცთომილ ვესტაზე ან სხვა მსგავს პლანეტაზე. თუ არ გაითვალისწინა, რა მცირე იქნება ამ სხეულზე II კოსმოსური სიჩქარე და ისეთივე ძალის არეკნი გააკეთა, როგორც დედამიწაზეა შეჩვეული, სპორტსმენი შეიძლება მოსწყდეს პლანეტას და სამუდამოდ კოსმოსის სიღრმეში ჩაიკარგოს. მაშ, საჭირო ყოფილა თუ არა, რომ სპორტსმენებმაც იცოდნენ უახლოეს ციურ სხეულთა თვისებები?

      – შეიძლება ითქვას, რომ დაგვარწმუნეთ. უკანასკნელი შეკითხვა მაქვს – კვების მრეწველობაშიც ხომ არ გამოიყენება ასტრონომია? – კითხულობთ იუმორით.

      – ამაოდ გგონიათ, რომ არა. მეზობელ გალაქტიკაში ახლახან სპირტი აღმოაჩინეს, – გიპასუხებთ მე და დავის ყოველგვარი ხალისი გეკარგებათ.

 

 

      ფიქრები, რაც მკითხველთან «საუბარმა» აღმიძრა

 

      დავა შეწყდა, გონებაში კი დამატებითი არგუმენტების ძებნას ვაგრძელებდი. ისტორიას რად სჭირდებაო ასტრონომია! საოცარია! ბოლოს და ბოლოს, ნუთუ ჩვენ მხოლოდ ის ვიცით, რაც თვითონ გვინახავს? ალექსანდრე მაკედონელის ლაშქრობებში არცერთი ჩვენთაგანი არ ყოფილა, მაგრამ ისინი აგვიწერეს თვითმხილველებმა და ჩვენი ისტორიის ნაწილად აქციეს. დედამიწიდან გაგზავნილმა რაკეტებმა მარსის დეტალური ფოტოსურათები გადაიღეს და ჩამოგვიტანეს. მათზე 10 სმ-იანი ქვებიც კი ჩანს. მარსზე ამჟამად ცივილიზაცია, როგორც ირკვევა, არ არსებობს, მაგრამ თუ იგი გაჩნდება და ოდესმე დაინტერესდება თავისი პლანეტის წარსულით, დედამიწის ცივილიზაციის წარმომადგენლებს (ე.ი. ჩვენს შთამომავლებს) შეეძლებათ ეს ფოტოსურათები სიამაყით წარუდგინონ. მიხვდით, რისი თქმა მინდა? დედამიწის სხვდასხვა უბნების, მაგალითად, ქალაქების დაწვრილებითი ფოტოსურათები შესაძლოა შორეულ წარსულში უკვე გადაიღეს შემთხვევით თუ სპეციალურად ჩაქროლილმა სხვა ცივილიზაციათა რაკეტებმა. შესაძლოა, ეს ფოტოსურათები ფაქიზად ინახება შორეულ ვარსკვლავთა ცივილიზაციების მუზეუმებსა თუ არქივებში და მათ ოდესმე გვიჩვენებენ! ნურც იმას გამოვრიცხავთ, რომ შეიძლებოდა კოსმოსიდან მოფრენილ «დელეგაციებს» ჩვენი ისტორიის სხვადასხვა მონაკვეთები კინოფირზედაც აღებეჭდათ. ხომ საუცხოო პერსპექტივაა, მოვაწყოთ კოსმოსური ექსპედიცია, ვთქვათ, ვეშაპის ტაუ ვარსკვლავზე, რომლის მესამე პლანეტის მცხოვრებნი, ვგონებ, შორეულ წარსულშივე დაინტერესებულან ჩვენი პლანეტით და, შესაძლოა, ზონდიც კი გამოგზავნეს აქ (არის ასეთი ჰიპოთეზაც! იხ. წიგნის ბოლო თავებში). რაოდენ განვცვიფრდებით, ამ პლანეტაზე რომ დაგვახვედრონ, მაგალითად, თამარ მეფისადმი მიძღვნილი დოკუმენტური ფილმები!

      ცხადია, ეს ფანტასტიკაა, მაგრამ მთლად უიმედო ფანტასტიკაც არა. იგი არ ეწინააღმდეგება მეცნიერების კანონებს და კოსმოსის აგებულების შესახე ჩვენს ცოდნას. ახლა ცოტა უფრო «ძლიერი» ფანტასტიკის ნიმუშს გავეცნოთ.

      ჩვენ ვიცით, რომ ინფორმაცია სინათლეს გადააქვს (მხედველობით ინფორმაციაზე მოგახსენებთ). სინათლეს კი გარკვეული სიჩქარე აქვს – სიცარიელეში 300 000 კილომეტრი წამში. წარმოვიდგინოთ, რომ საბჭოთა კავშირის 1978 წლის ჩემპიონი თბილისის «დინამო» საფეხბურთო მატჩს ატარებს, ვთქვათ, მოსკოვის «სპარტაკთან», თბილისში, «დინამოს» სტადიონზე. ვთქვათ, რომ ამ მატჩს ტელევიზიით თვალს ადევნებენ ქართველი კოსმონავტებიც, რომლებიც მზის სისტემის სხვადასხვა პლანეტებზე და სხვა ვარსკვლავთა სისტემებშიც აწარმოებენ კვლევას. გაზაფხულის საღამოა. ყველამ ერთდროულად 7 საათზე ჩართო ტელევიზორი და ელოდება მატჩის დაწყებას. მსაჯმა ჩაჰბერა სასტვენს და ყიფიანმაც ბურთი პარტნიორს გადააწოდა.

      როდის დაინახავს მაყურებელი ეკრანზე ფეხბურთელის ამ მოძრაობას? ე.ი., როდის დაიწყება მისთვის მატჩის რეპორტაჟი?

      თბილისელი მაყურებელი, რომლის ბინა დაახლოებით 3 კმ-ითაა სტადიონიდან დაშორებული, ფეხბურთელის დარტყმას შეამჩნევს წამის მეასიათასედით გვიან, ვიდრე იგი სინამდვილეში შესრულდა. რას წარმოადგენს წამის მეასიათასედი? ცხადია, იგი ძალზე მცირეა, მაგრამ უსაზღვროდ მცირე არა. უკანასკნელი ნიმუშის ზეჩქარი თვითმფრინავი ამ დროში 1 სმ-ით გადაადგილდება. ქუთაისელი მაყურებელი დარტყმას დაინახავს წამის მეათასედით გვიან (ამ დროში იგივე თვითმფრინავი 1 მ-ს გაივლის!), მოსკოველი გულშემატკივარი კი – თითქმის წამის მეასედით უფრო გვიან (თვითმფრინავის 7-მეტრიანი გადანაცვლების პერიოდი). მთვარეზე მყოფი კოსმონავტი, საშუალოდ, 1,3 წამში მიიღებს გამოსახულებას, ხოლო მარსზე მყოფი (თუ მარსი ამ დროს პირისპირდგომაშია), საშუალოდ 4 წუთის შემდეგ. იგივე მარსი მაქსიმალურად შორს რომ იყოს ჩვენგან, ე.ი. მზის იქითა მხარეზე, გულშემატკივარს 21 წუთის ცდა მოუწევს, ვიდრე მისი ტელევიზორი ტრანსლაციას დაიწყებს (არაა გამორიცხული, რომ ამ დროს ანგარიში უკვე ორით ნოლი  იყოს); იუპიტერის მახლობელ კოსმოსურ ხომალდში (იუპიტერს მყარი ზედაპირი არა აქვს და ხომალდი მასზე ვერ დაეშვება!) ტელევიზორმა შეიძლება თითქმის 59 წუთის შემდეგ დაიწყოს მატჩის ჩვენება (ამ დროს თბილისში პირველი ნახევარი უკვე დამთავრებული იქნება!), სატურნზე – 88 წუთის დაგვიანებით (მატჩი თავდება!), ურანზე თითქმის სამი საათის, პლუტონზე კი მხოლოდ ღამის პირველის ნახევარზე – მთელი 5,5 საათის დაგვიანებით რეალურ მატჩთან შედარებით.

      პლუტონელი გულშემატკივრის მოუთმენლობა ჩვენთვის ადვილი წარმოსადგენია, მაგრამ იგი ვერ შეედრება მოუთმენლობას იმ კოსმონავტისას, რომელიც ჩვენი მზის უახლოესი ვარსკვლავის გამოსაკვლევად მიფრინავს და ჯერ მხოლოდ გზის მეხუთედი აქვს გავლილი. როცა მისი ტელევიზორი მატჩის გადაცემას დაიწყებს, თბილისში ის ჩემპიონატი უკვე დამთავრებული იქნება და ადგილებიც – უკვე განაწილებული. ეს კიდევ არაფერი, მისი კოლეგა, რომელიც უკვე იმ ვარსკვლავის სისტემაშია, რეპორტაჟს 4 წლისა და 3 თვის დაგვიანებით მიღებს! რა ფასი აქვს ასეთ რეპორტაჟს? თქვენ იტყვით, რომ იგი გმორთავს ტელევიზორს, მოუსმენს რადიოთი უკანასკნელ ცნობებს და პირდაპირ გაიგებს შედეგს (ყურება ჯობდა, მაგრამ ამდენ ლოდინად არ ღირს!). ეს «ბუნებრივი» აზრია, მაგრამ... რადიოს უკანასკნელი ცნობებიც, ეჭვი არშეგეპაროთ, ზუსტად 4 წელიწადსა და 3 თვეში მიაღწევს!..

      საოცრად ლამაზი ვარსკვლავია ვეგა. ალბათ, სიამოვნებით ესტუმრებოდით მას, მაგრამ თუ იქიდან ფეხბურთის მატჩის ყურებას მოინდომებთ, 27 წელი მოგიწევთ ლოდინი!

 

      ორიონის ულამაზესი თანავარსკვლავედის ზედა მარცხენა კიდეში ვარსკვლავი ბეთელჰეიზეა. ალბათ, ყველას დაუნაახვს. ვთქვათ, იქიდან უყურებენ «დინამოს» თამაშს! აი, თავდამსხმელი გაიჭრა მარცხნიდან, ჩააწოდა ცენტრში. გოლი? ყველაფერი თითქმის წესების ფარგლებშია, მაგრამ მსაჯი არ თვლის ბურთს. ბეთელჰეიზეელი გულშემატკივრები ბობოქრობენ – ისინი სიამოვნებით გაუსწორდებოდნენ მსაჯს. შეგიძლიათ დაამშვიდოთ: ამაოდ ღელავენ და იმუქრებიან – დედამიწაზე 650 წელი გავიდა მატჩის მომენტიდან, ბეთელჰეიზეელი მაყურებლები სრულიად აღარ არიან მისთვის საშიშნი!

      აი, რა საოცარი შედეგები აქვს სინათლის სიჩქარის სასრულობის ფაქტს! როცა ასტრონომები მზეს აკვირდებიან, მას 8 წუთის წინანდელ მდგომარეობაში ხედავენ... პლუტონი რომ აფეთქდეს, ამას ჩვენ 5,5 საათის შემდეგ შევნიშნავთ, ვეგას ჩაქრობას – 27 წლის შემდეგ, ბეთელჰეიზესას კი – 650 წლის შემდეგ (ვინ იცის, ეგებ რომელიმე ხილულ ვარსკვლავთაგანი ჩამქრალიცაა, ჩვენ კი მას ისევ ვხედავთ!). მაგრამ აქედან ხომ ისიც გამომდინარეობს, რომ ვეგელი ასტრონომებიც, რომლებიც ახლა (1979 წ., წიგნის დაწერის დროს), შესაძლოა, აკვირდებიან დედამიწას, მასზე 26 წლის წინანდელ, ე.ი. 1953 წლის მოვლენებს ხედავენ, ანტარესის «მცხოვრებნი» – 190 წლის წინანდელს (1789 წელი, საფრანგეთის რევოლუციის პერიოდი),* ხოლო ბეთელჰეიზეს «მცხოვრებნი» – 650 წლის წინანდელს (მეთოთხმეტე საუკ. მოვლენებს). თუკი მათ ძალიან დიდი შეღწევადობის ტელესკოპები ექნებათ, ხომ დაწვრილებით შეიტყობენ მაშინდელ ჩვენს ამბებს და, ჩვენი თხოვნის პასუხად, კიდევაც გვაცნობებენ?

      ძველ პოპულარულ წიგნებში ეს იდეა ასე აღიწერებოდა: დედამიწიდან თითოეული მოვლენის ასახველი ცნობები (ბრძოლების, ქალაქთმშენებლობის...) სხივებს მიაქვთ კოსმოსში ყოველ მხარეს. საკმარისია, გავუსწროთ ამ სხივებს და შემოვიხედოთ დედამიწის მხარეს, იგივე სხივები ისევ დაგვეწევიან და ჩაგვახედებენ წარსულის სურათებშიო. მაგრამ ეს განუხორციელებელია, რადგანაც აინშტაინის მოძღვრების თანახმად ვერავითარი მოძრაობა სინათლეზე უფრო ჩქარი ვერ იქნება, ე.ი. სხივებს ჩვენ ვერასოდეს გადავასწრებთ. ჩვენ გთავაზობთ გაუმჯობესებულ ვარიანტს: ნუ ვეცდებით გადასწრებას, არამედ გამოვიყენოთ შორს მყოფი ცივილიზაციები, რომლებამდეც დედამიწიდან წასული ის სხივები ჯერ არ მისულან. ვთხოვოთ მათ, აირეკლონ ეს სხივები კვლავ ჩვენკენ. ან «წაიკითხონ» ისინი და «შინაარსი» გვაცნობონ. მაგრამ არც ეს გამოვა: ჩვენი თხოვნა ხომ სიგნალებით უნდა გავუგზავნოთ იმ ცივილიზაციებს, ეს სიგნალები კი, ცხადია, მაშინი მიაღწევენ მათ, როცა «ძველი დროის» სხივები უკვე ჩავლილნი იქნებიან! სადაა გამოსავალი? მხოლოდ ერთი საშუალება რჩება – იმ ცივილიზაციებმა თვითონვე, ჩვენი თხოვნის გარეშე უნდა მოიფიქრონ დედამიწიდან წასულ სხივთა «დაბრუნება». ეგებ კიდეც მოიფიქრონ! მაშინ რა მოხდება? თუ ბეთელჰეიზეს «მცხოვრებლებზე» ვილაპრაკებთ, მათთან დღეს, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, 650 წლის წინანდელი, მე-14 საუკუნის სურათები მიაღწევს, და თუ ისინი «დააბრუნებენ» ამ სურათებს, დედამიწა მათ 27-ე საუკუნეში მიიღებს! ჩვენ თვითონვე რომ მივიღოთ ინფორმაცია, ბეთელჰეიზეს მე-14 საუკუნეშივე უნდა დაებრუნებინა დედამიწიდან მიღებული გამოსხივება, მაგრამ მაშინ იგი მე-7 საუკუნის პერიოდს ასახავდა! ხომ კარგი პერსპექტივაა? ანტარესი კი დღეს მოგვაწვდის 2-ჯერ190 ტოლია 380 წლის წინანდელ ამბებს (ამ ვარსკვლავამდე 190 სინათლის წელია). სხვადასხვა ვარსკვლავთა საშუალებით ისტორიის ნებისმიერ მონაკვეთს აღვადგენდით.

      რამდენად რეალურია ეს შესაძლებლობა? თუ ისეთ ცივილიზაციებს ვიგულისხმებთ, რომლებიც დაახლოებით დედამიწის ცივილიზაციის დონეზეა, ცხადია, ზემოთქმული მხოლოდ თეორიად დარჩება – ჩვენ ხომ დედამიწიდან სიცოცხლის ფორმების აღმოჩენა არა თუ შორეული ვარსკვლავების თანმხლებ პლანეტებზე, ჩვენს «მეზობელ» მარსზეც კი არ შეგვიძლია. მაგრამ ხომ შეიძლება არსებობდეს გაცილებით უფრო განვითარებული და მძლავრი ცივილიზაციები? ოღონდ, რამდენად ხშირად შეგვხვდება ისინი კოსმოსში? ამ საკითხებს წიგნის მომდევნო ნაწილებში განვიხილავთ, აქ ჩვენ მხოლოდ «მოკამათეს» მოვუყვანეთ მაგალითი, თუმცა ფანტასტიკური, იმისა, რომ ასტრონომია შესაძლოა არაასტრონომიულ დარგებსაც გამოადგეთ.

      ეგებ არც ღირდა საუბარი ყველაფერ ამაზე? საეჭვოა, რადგანაც არა მარტო მოსწავლეებს შორის, არა მარტო სტუდენტთა შორის, ხელოვანთა და მეცნიერთა შორისაც ხშირად გვხვდებიან ადამიანები, ეჭვით რომ უცქერენ ასტრონომიას, მისი შედეგები არც სარწმუნოდ მიაჩნიათ და არც საჭიროდ. რა თქმა უნდა, იმავე წრეებში მრავლად არიან ციური სამყაროთი უსაზღვროდ დაინტერესებულნიც, რომელთაც არ სჭირდებათ მტკიცება, რომ სამყაროს შესწავლა საინტეერსოა. სწორედ მათთვის იწერება ეს წიგნიც. მაგრამ ავტორისათვის სასიხარულო იქნებოდა, თუ მას იმ პირველი ჯგუფის (ე.ი. სკეპტიკურად განწყობილი) ადამიანებიც წაიკითხავენ და, თუნდაც მცირედ, შეიცვლიან თავიანთ პოზიციას.

 

 

 

გვერდის მისამართი : ბიბლიოთეკა / მეცნიერება / უავტორო / ასტრონომია