ენციკლოპედია 

 

ადამიანი-მანქანა  –  იხ. საინჟინრო ფსიქოლოგია.

 

«ადამიანი მეამბოხე» («კაცი მოჯანყე») (1943-1951 წ.წ.)  –  გამოქვეყნდა 1951 წ-ს ფრანგი ფილოსოფოსის ალბერ კამიუს (იხ.) წიგნი. «ადამიანი მეამბოხის» მიზანს ავტორი ასე აყალიბებს: «გავიაზროთ ლოგიკური დანაშაულის რეალობა, რომელიც ახასიათებსჩვენს დროს და დაწვრილებით შევისწავლოთ მისი გამართლების ხერხები. ესაა მცდელობა გავიგოთ ჩვენი თანამედროვეობა». კამიუს აზრით, თანამედროვე ადამიანის არჩევანი ასეთია: «ან შევესაბამოთ მკვლელობათა ეპოქას, ამ უარი ვთქვათ მასზე», ცნება «აბსურდის» საშუალებით ახდენს რა თანამედროვე ეპოქის პრობლემატიზებას, ა. კამიუ აღნიშნავს: «... როდესაც ცდილობ ქმედების წესებით აბსურდის გრძნობათაგან გათავისუფლებას, აღმოაჩენ, რომ ამ გრძნობის წყალობით, მკვლელობა, უკეთეს შემთხვევაში, მიიღება გულგრილად და, მაშასადამე, იქცევა დასაშვებად, ხოლო კეთილი და ბოროტული ჩანაფიქრი  –  შემთხვევის ან კაპრიზის საქმეა». მიჯნავს რა ლოგიკურ და ეთიკურ წარმოსახვებს, კამიუ მიდის დასკვნამდე, რომ «აბსურდული განსჯის «საბოლოო შედეგი არის უარის თქმა თვითმკვლელობაზე და მონაწილეობდე შემკითხველ (მავედრებელ  –  ავტ. შემდგ.) ადამიანსა და მდუმარე (მუნჯ  –  ავტ. შემდგ.) სამყაროს სასოწარმკვეთ საპირისპირობაში». ხსნის რა «ადამიანი მეამბოხის»არსს, კამიუ წერს: «ეს ადამიანი, ვინც ამბობს არას, ვინც უარყოფს, მაგრამ არ გამდგარა»; «ეს ადამიანი, უკვე თავისი პირველივე ქმედებით ამბობს  –  დიახ». მოცემული «არა» ასაბუთებს საზღვრების არსებობას, რომლის მიღმა დევს «სუვერენულ უფლებათა მხარე, რომელიც მასზე აგებსყოველგვარი ხელყოფისაგან დამცავ ჯებირს». ანდა, სახელდობრ, მსგავსი სახებით აიხსნება, «რომ ადამიანში არის რაღაც ისეთი, რასთანაც შეუძლია საკუთარი თავის გაიგივება, თუნდაც დროებით». ხშირად ადამიანს ცნობიერება ებადება «ამბოხთან ერთად». შედის რა სარტრის თეზისთან პოლემიკაში იმის შესახებ, რომ ადამიანს არა აქვსბუნება, რაღაც წინასწარი დადგენილი არსისა («არსებობა-ყოფიერება»  –  –  ავტ. შემდგ. წინამორბედია არსისა; ადამიანის პროექტი, მისი არსებობის აქტი განსაზღვრავს მას),. კამიუ პოსტულირებს: «ამბოხის ანალიზს, სულ ცოტა, მივტავართ ვარაუდამდე (მიხვერილობამდე  –  ავტ. შემდგ.), რომ ადამიანური ბუნება ნამდვილად  არსებობს და ასაბუთებს ძველ ბერძენთა წარმოდგენებს...»ამბოხი გამოანგრევს ყოფიერებას და გვეხმარება გამოვაღწიოთ მის ზღვრებს (ფილოსოფიაში ამ თემის განვითარება იხ. სტატიაში ტრანსგრესია). კამიუს თანახმად (რომელიც ასევე იყენებდა შელერის გამოთვლებს), მეამბოხე სული ძნელად გამოხატავს საკუთარ თავს საზოგადოებაში, სადაც ძალზე მაღალია უთანაბრობა (ინდური კარნები ანუ კასტები), ანდა სოციუმებში, სადაც  თანასწორობა ახლოსაა აბსოლუტურთან (პირველყოფილი ტომები). მისი ნიადაგი საზოგადოებაა, სადაც «თავისუფალი თანასწორობა ჩქმალავს უზარმაზარ  ფაქტობრივ უთანასწორობას», ე.ი. დასავლური ტიპის საზოგადოება, საზოგადოება, სადაცადამიანი მყარად აცნობიერებს თავის უფლებებს და,  –  იმავდროულად,  –  სადაც «ფაქტობრივი თავისუფლება მყოვრიად (ნელა), ვიდრე თვით ადამიანის წარმოდგენა თავისუფლებაზე». ამბოხი  –  წილ-ხვედრია ადამიანისა, რომელიც ცხოვრობდა წმიდათაწმიდამდე და რომელიც წმიდათაწმიდას შემდეგ; რომელიც მოითხოვს გონივრულად ფორმულირებულ და ატა მითურ პასუხებს თავის კითხვებზე. კამიუ ასეთ კონსტატაციას ახდენს: «ადამიანის სულისათვის მისაღწევია მხოლოდ ორი უნივერსუმი  –  უნივერსუმი წმიდათაწმიდისა («მადლისა» ქრისტიანული გაგებით) და უნივერსუმი ამბოხისა (კამიუს კონცეფციით «ქრისტიანობის წარმოშობა აღინიშნა მეტაფიზიკური ამბოხით, მაგრამ წინასწარმეტყველება ქრისტეს აღდგომისა, მეორედ მოვლინებისა და მისი ღვთააებრივი მეფობისა, გაგებული, როგორც აღთქმა მარადიული სიცოცხლისა,  –  ეს ის პასუხებია, რომელიც ამბოხს უსარგებლოს ხდის»). ამბოხის შინაგანი წინააღმდეგობრიობა იმაშია, რომ, «რათა იცოცხლო, უნდა აჯანყდე, მაგრამ მისი ჯანყი მოვალეა პატივი მიაგოს , რომლებიც აღმოაჩინა მეამბოხემ საკუთარ თავში, საზღვრებს, რომლის იქით გაერთიანებული ხალხი თავის ნამდვილ ყოფიერებას იწყებს». კამიუ განაგრძობს: «აბსურდის გამოცდილებაში  ვნებანი ინდივიდუალურია. ამბოხის ამოფრქვევისას იგი იძენს კოლექტიური არსებობის ხასიათს. მე ვჯანყობ, მაშასადამე, ჩვენ ვარსებობთ.». გაიაზრებს რა მეტაფიზიკურ ამბოხს, კამიუ აფიქსირებს, რომ ეს არის ჯანყი ადამიანისა თავისი ხვედრისა და მთელი სამყაროსწინააღმდეგ. ასეთი ჯანყი «პაექრობაა ადამიანის საბოლოო მიზანსა და სამყაროს შორის». მოჯანყე მონა, უარყოფს რა თავის ხვედრს, ამ კონფლიქტში ითრევს მიღმიურ ძალებს. ეს ათეიზმი არ არის, ეს ღმერთებთან პოლემიკაა; ეს სურვილია, დაუმტკიცოს მათ საკუთარი სიმრავლე, ხოლო შემდეგ ფაამხოს ისინი. მსგავსი სოციალური პროტელერის შედეგია «მეტაფიზიკური რევოლუცია». ღმერთის გადაყენება (დამხობა) აუცილებელია გამართლდეს, მთელს ქვეყანაზე მოხდეს მისი კომპენსირება. როგორც წესი, უღმერთო ახალი სამეფო ხალხთა, «უსაშინლეს შედეგთა» ფასად იგება.

ანტიკურ სამყაროში, კამიუს აზრით, მუდამ პიროვნულად მიმართული ამბოხი შეუძლებელი გახლდათ. ძველ ბერძენთა მსოფლხედვა არ იყო გამარტივებული: ისინი ვერ ჭვრეტდნენ უფსკრულს ადამიანთა და ღმერთებს შორის. «ბერძნები არასოდეს აქცევდნენ აზრებს შემორაგულ ბანაკად».

დასავლეთ სამყაროში ამბოხის ისტორია «განუყოფელი იყო ქრისტიანობის ისტორიისგან». სხვათა შორის, ამგვარი ჯანყი თავის ისტორიას ძველი აღთქმის ღმერთიდან იწყებს. კამიუს კონცეფციით «ამბოხის ისტორია, რომელშიც დღეს ვცხოვრობთ, წარმოადგენს კაენის შვილთა ისტორიას...» კამიუს ინტერპრეტაციით «ქრისტე მოვიდა, რათა გადაეჭრა ორი უმნიშვნელოვანესი პრობლემა  –  პრობლემა ბოროტისა და სიკვდილისა. ეს კი ამბოხებულთა პრობლემებიცაა». იესომ თავის თავზე აიღო ბოროტებაც და სიკვდილიც. ახალი აღთქმის ღმერთი, ღმერთ-კაცი ესწრაფოდაშეექმნა შუამავალი მათსა და ადამიანს შორის. გნოსტიციზმი ცდილოვდა გაეძლიერებინა ეს ინტელექტუალური ხაზი. ეკლესიამ კი «გაასამართლა ეს ძალისხმევა და განსაჯა რა, ამით განამრავლა ამბოხი». კამიუ ხაზს უსვამს: «ნიცშემდე და დოსტოევსკიმდე ბუნტერული აზრი მიმართული იყო მხოლოდ მკაცრ თავის ზნეობა ღვთაებისადმი, რომელიც ყოველგვარი დამაჯერებელი დასკვნების გარეშე უპირატესობას ანიჭებდა აბელის სამსხვერპლო შენაწირს კაენისაზე და ამით ისტორიაში პირველი მკვლელობის პროვოცირებას ახდენდა. . დოსტოევსკი წარმოსახვით, ნიცშე კი საქმით უსაზღვროდ აფართოვებენ ამბოხის ველს და ანგარიშს თავის საყვარელ ღმერთს უდგენენ». კამიუს აზრით, პირველ ინტერვალში  –  გნოსტიციზმიდან ნიცშემდე და ნიცშემდე იყო დე სადი, რომელმაც ამბოხიდან მხოლოდ «აბსოლუტური არა» გამოიტანა (იხ. სადი დონასიენ-ალფონს ფრანსუაა დე), იგივე პოზიციაზე იდგა შარლ ბოდლერიც (იხ.).

 

«ადამიანი მეამბოხის»პრობლემათაგან ერთ-ერთი ასეთია: ღმერთის ხელყოფით მორალურ ასპექტში, ადამიანი თავის თავში კლავს ღმერთს; უარყოფს რა ღმერთს სამართლიანობის სახელით, თავად ეს იდეა იქცევა აბსურდად. ადამიანი მოვალეა (და იძულებულიც ხდება  –  ავტ. შემდგ.) თავად იმოქმედოს. მ. შტირნერი ხაზს უსვამდა, რომ საყოველთაო ისტორია, არსებითად, მრავალსაუკუნოვანი  ხელყოფაა პრინციპზე «ერთადერთისა», ანუ მე-სი. ეს უკანასკნელნი კი ისწრაფოდნენ უღელქვეშ გაეზნიქათ ისეთი აბსტრაქციები, როგორიც იყო ღმერთი, სახელმწიფო, საზოგადოება, კაცობრიობა. შემდგომ, კამიუს სქემით, წარმოიშვა ნიცშე, ასევე ნიჰილიზმის და ათეიზმის ტრადიციები (იხ. ნიჰილიზმი, «სიკეთისა და ბოროტების მიღმა» (ნიცშე), «ღმერთის სიკვდილი», მარქსიზმი). შემდეგ, ვრცელ ისტორიულ მასალებზე დაყრდნობით (საფრანგეთის დიდი რევოლუცია, XIX-XX ს.ს-თა მიჯნაზე რუსული ტერორი, XX ს-ის ფაშისტური გადატრიალებანი ევროპაში, მარქსის მესიანურ წინასწარმეტყველებათა სოციალური შედეგები, ლენინთან რევოლუციური რადიკალიზმი) კამიუ აანალიზებს პრობლემას მიმართების მეტაფიზიკური  ჯანყი  –  რევოლუცია (რევოლუცია  –  ადამიანი-მეფე-ღვთისმკვლელი). . რევოლუციის, ანუ ადამიანი-მეფე-ღვთისმკვლელის არსებობა კამიუს  შეხედულებით, განაპირობა «უწყვეტი დიალექტიკის ფილოსოფოსთა»შემოქმედებამ, რომლებმაც შეცვალეს «გონების ჰარმონიული და უნაყოფო კონსტრუქციები». კამიუს აზრით, «რევოლუცია, რომელმაც არ იცის სხვა საზღვრები, გარდა ისტორიული ეფექტურობისა, ნიშნავს უსაზღვრო მონობას. თუ კი ზღვარი აღმოჩენილი ამბოხით, უნარიანია განაახლოს ყველაფერი, ხოლო ნებისმიერი აზრი, ნებისმიერი ქმედება, რომელმაც გადააბიჯა ცნობილ ზღვარს, ხდება თვითუარყოფა, მაშინ ნათელი ხდება, რომ არსებობს რაღაც  საზომი საგანთა და ადამიანთა. ამჟღავნებს რა ყველა ადამიანის საერთო ბუნებას, ამბოხი აღმოაჩენს ასევემათ საფუძველშივე ჩადებულ საზომს და ზღვარს». როგორც «ადამიანი მეამბოხის» ავტორი წერს, «იაკობინური და ბურჟუაზიული ცივილიზაციები ვარაუდობენ, რომ ფასეულობები ისტორიაზე მაღლა დგანან. ამ დროს აღმოჩნდება, რომ მისი ფორმალური მადლი (სათნოება, ზნეობა  –  ავტ. შემდგ.) საძაგელი მისტიფიკაციის დაფუძნებას ეფუძნება. XX ს-ის რევოლუცია ადგენს, რომ ფასეულობები შერეულია ისტორიულ მოძრაობასთან. ამრიგად, მისი ისტორიული გონება ამართლებს მისტიფიკაციის ახალ სახეობას». როგორც კამიუ აღნიშნავს: «არ შეიძლება ადამიანი მთლიანად დამნაშავედ ჩაითვალოს  –  რამეთუ ისტორია მისგან არ დაწყებულა, თუმცა ვერც მთლად უდანაშაულოს უწოდებ  –  რამეთუ აგრძელებს მათ. ამბოხი კი, პირიქით, დაჟინებით გვიცხადებს ადამიანის ფარდობითურ ბრალდებულობას».

XX ს-ის რევოლუცია «ვერ გაექცევა ძალადობასა და ტერორს, რომელიც მან სინამდვილეზე დააშენა... აბსოლუტიდან ამომავალი იგი სინამდვილის მოდელირებას ახდენს, ამბოხი კი სინამდვილეს ეყრდნობა, რათა ესწრაფოს მარადიული ბრძოლას ჭეშმარიტებისათვის». კამიუს თანახმად, «ამბოხი უწყვეტად ეჯახება ბოროტებას, რის შემდეგაც მას ყოველ ჯერზე უხდება ძალთა მოკრება ხელახალი კვეთებისათვის. ადამიანს შეუძლია საკუთარ თავში ყველაფრის ალაგმვა, ყველაფრის, რადაც ის უნდა იყოს. და, მოვალეა, სამყაროში გააკეთილშობილოს ყველაფერი, რისი გაკეთილშობილებაც შეისაძლებელია, თუმცა უსამართლობანი და ტანჯვანი დარჩებიან... ხელოვნება და ამბოხი კი მოკვდებიან მხოლოდ უკანასკნელ ადამიანთან ერთად».

 

ადამიანის დესტრუქციულობის ანატომია   –  ერიხ ფრომის (იხ.) ნაწარმოები, რომელიც ეხება ბიოლოგიური და ანთროპოლოგიური ფენომენის აგრესიულობის პრობლემას. ფრომი აგრესიულობის შემდეგ დაყოფას გვთავაზობს: 1. «კეთილთვისებრივი»  –  ფილოგენეტიკურად კოდირებული (ჩადებული) იმპულსი შეტევისათვის (ან გაქცევისათვის) იმ სიტუაციაში, როცა საფრთხე ემუქრება სიცოცხლეს; «ბოროტთვისებრივი» აგრესია (დესტრუქციულობისა, სიმკაცრისა). 2. «კეთილთვისებრივ-თავდაცვითი» აგრესია აუცილებელია ინდივიდის ან გვარის გადარჩენისათვის, რომელსაც ახასიათებს გამოვლენის ბიოლოგიური ფორმა და ქრება საშიშროების გავლისთანავე. «ბოროტთვისებრივ-დესტრუქციული» აგრესია მახასიათებელია მხოლოდ და მხოლოდ ადამიანისათვის და არ შეინიშნება სხვა ძუძუმწოვართა შორის.

ინსტინქტივიზმში აგრესიულობის გაგებისას ფრომი უპირატესობას ანიჭებს ფროიდისა და კ. ლორენცის (იხ.) მოძღვრებათა გარკვეულ დებულებებს და, ამასთან, ბიჰევიორიზმსაც (ბ. სკინერი და სხვ.). ინსტინქტივისტური კონცეფცია აგრესიულობას განმარტავს, როგორც მუდმივ ფაქტორს ფსიქიკური ცხოვრებისას, მოცემულს ბიოლოგიურად, რომელსაც ახასიათებს დაგროვებისა და დესტრუქციული ქცევების ასპექტში მისი განმუხტვის ტენდენცია («აგრესიულობის ჰიდრავლიკური ტენდენცია»). ფრომი თვლის, რომ ინსტინქტივიზმიც და ბიჰევიორიზმიც დედუქციონიზმის ფორმებია. ამ ფორმათა ალტერნატივად ფრომი რეფორმირებულ ფსიქოანალიზს გვთავაზობს... ფრომი უარყოფს ადამიანში დაბადებითვე არსებულ დესტრუქციულ გადახრებს. ამ მოსაზრების გასამყარებლად იგი ეყრდნობა ნეიროფიზიოლოგიის, ცხოველთა ფსიქოლოგიის, პალეონტოლოგიისა და ანთროპოლოგიის მონაცემებს. ნეიროფიზიოლოგია გვიჩვენებს, რომ თუ არ არის გარეგანი (ექსტეროცეპტორი) და შინაგანი (ინტეროცეპტორი) გამღიზიანებლები, ტვინის ზონის იმპულსები, რომლებიც ააქტიურებენ ან ამუხრუჭებენ აგრესიულობას, მოძრავი გაწონასწორებულობის მდგომარეობაში იმყოფებიან. ე. ი. აგრესიულობა არაა ყოველთვის მოქმედი, არამედ სიტუაციური წარმონაქმნია... ადამიანი თავისი ფილოგენურობით არ არის მტაცებელი. ნიშანდობლივია, რომ ცხოველები თავიანთ აგრესიას გაცილებით ხშირად გამოხატავენ ტყვეობაში, ვიდრე თავისუფლებაში  –  თავიანთ ბუნებრივ სამკვიდროში. ამის მიზეზი სასიცოცხლო სივრცის შეკვეცა და შიდასახეობრივი კონტაქტების სტრუქტურების რღვევაა. ერთია მხოლოდ, ანალოგიურ გამოკვლევებს ადამიანთა საზოგადოებაში (ანომია), ფრომის მიხედვით, სხვაგვარი ბუნება აქვთ და დამოკიდებულია არა იმდენად მოსახლეობის სიმჭიდროვეზე, რამდენადაც სოციალური სტრუქტურების რღვევაზე  –  ნამდვილი ადამიანური ურთიერთობების, კავშირების, სასიცოცხლო ინტერესების დაქვეითებასა და დაკარგვაზე. თუ პრობლემა ჭარბმოსახლეობაზეა აღმოცენებული, ამას ცხოველებში ბიოლოგიური, ადამიანებში კი სოციალურ-პოლიტიკყრი საფუძვლები უდევს. ანთროპოლოგიური მონაცემებით ვერ მტკიცდება, რომ პრიმიტიულ ადამიანებში არსებობდა დესტრუქციულობისა და სიმკაცრის ნიშნები ნადირობის პროცესში. ასევე უარიყო თეზისი, ადამიანისათვის არსებითი მახასიათებელი ბატონობისაკენ სწრაფვა ყოფილიყოს. ომისკენ, აგრესიულობისა და ბატონობისკენ მისწრაფება განვითარებული ცივილიზაციების ფუნქციაა. საზოგადოებაში მით მეტია აგრესიულობა, რაც მაღალია შრომის განაწილება. ყველაზე აგრესიული ის სოციალური სისტემებია, რომელთათვისაც უკვე ნიშანდობლივია კლასებად დაყოფა. ფრომი თვლის, რომ ძირი, ბაზისი, რომლიდანაც იშვა ადამიანი ექსპლოატატორი და მნგრეველი, გახდა «ქალაქთა რევოლუციები» IV-III ათასწლეულებში ჩვ. წ-მდე. წარმოების ზრდამ, შრომის დანაწილებამ, შემოსავლის კაპიტალად ქცევამ და მზა პროდუქციის ცენტრალიზებული აღრიცხვის აუცილებლობამ განაპირობეს საზოგადოების კლასობრივ ფენებად დაყოფა. ამავე პერიოდში წარმოიქმნა მეომართა ინსტიტუტი, რომელიც მიმართული იყო ფასეულობათა მიტაცებისა და პოლიტიკური თუ დინასტიური დაქუცმაცებულობის გადასალახავად. წარმოქმნილი სოციალური სისტემა დასაბამითვე ექსპლოატატორული გახლდათ. მასში ხელისუფლება ეყრდნობოდა აუცილებლად ძალაზე, შიშსა და მორჩილებაზე. ქალაქური ცივილიზაცია იქცა ძალაუფლების წყურვილის წყაროდ (სადიზმი) და წყურვილის ჟინად (ნეკროფილია). ამგვარად, სიმკაცრე და დესტრუქციულობა არ წარმოადგენდა ადამიანის ბუნების ნიშანდობლივ შტრიხს. ერთია მხოლოდ, დესტრუქციულობამ შეიძლება მიაღწიოს მნიშვნელოვან ძლიერებას და გავრცელებას. აგრძელებს რა თავის მოსაზრებათა გამოთქმას, ფრომი ნაშრომში აგრესიულობის კიდევ ერთ ფორმას წამოსწევს  –  ფსევდოაგრესიულობას. ფსევდოაგრესია (არა გამიზნული, თამაშის-აგრესია და თვითდამკვიდრების აგრესიაა) აღნიშნავს «მოქმედებას, რომლის შედეგად შესაძლოა ვინმესთვის მიყენებულ იქნას  ზარალი, მაგრამ ეს არ იქნებოდა გამიზნული. ადამიანის თავდაცვითი აგრესია ესაა საპასუხო რეაქცია, გამოწვეული თავისუფლების დაკარგვის შიშით, ინდივიდუალურ ან ჯგუფურ ნარცისიზმზე, ილუზიების მსხვრევის მცდელობაზე, ასევე კონფორმისტულ ანდა «ინსტრუმენტულ» ქცევებზე...». ფრომი ადამიანს განსაზღვრავს, როგორც პრიმატს, რომელიც თავის განვითარებას ევოლუციის მომენტში იწყებს, როცა ინსტინქტური დეტერმინაცია მინიმალურია, ხოლო ტვინის განვითარება მაქსიმალურ დონეს აღწევს. შესაბამისად, ადამიანს უყალიბდება სპეციფიკური, ადამიანური (ექსისტენციური) მოთხოვნილებანი, რომელიც საერთოა ადამიანთათვის და ორიენტირებულია საკუთარი შიშის, უმწეობის, დაკარგულობის, განდეგილობის დაძლევისაკენ, გარემომცველ სინამდვილესთან კავშირის ახალი ფორმის ძიებისაკენ. ექსისტენციურ მოთხოვნათა დაკმაყოფილების სხვადასხვა ხერხი გამოვლინდება ისეთ ვნებებში, როგორიცაა: სიყვარული, სინაზე, სამართლიანობისაკენ სწრაფვა, დამოუკიდებლობა; აგრეთვე სიძულვილში, სა-დიზმში, მაზოხიზმში, დესტრუქციულობაში, ნარცისიზმ-ში. სახელდობრ, ვნებანი გვევლინებიან ადამიანის მოტივაციური სფეროების ზამბარად. ასე და ამრიგად, «ბოროტთვისებრივი» აგრესია, ფრომის მიხედვით, ირაციონური (არაკონსტრუქციული) ვარიანტია ექსისტენციალურ მოთხოვნათა პასუხისა...

 

ადამიანის გრძნობათა ამბივალენტობა «წმიდასთან» მიმართებაში.  –  ცნება «წმიდა» მოიცავს როგორც პოზიტიურ,  ქმნადურ (შემქმნელ) ძალებს, ისე საშიშროებებს, რაც გულისხმობს მკაცრ აკრძალვებს. ამდენად, ადამიანიც ამ «წმიდასადმი» განიცდის საპირისპირო, გაორებულ, ამბივალენტურ გრძნობებს, გრძნობებს შიშისა და აღტაცებისა. ამ ორმაგული ბუნების საფუძველზე გერმანელმა თეოლოგმა და რელიგიის ისტორიკოსმა ოტო რუდოლფმა ჩამოაყალიბა «წმიდას» გაგების საკუთარი მოსაზრება (ნაშრომი «წმიდა». 1917 წ.; ინგლისური თარგმანი  –  «წმიდას იდეა». 1923 წ.). მისი აზრით, მხოლოდ «წმიდას» შეუძლია დააკმაყოფილოს ყველაზე ფარული, ყველაზე იდუმალი მოთხოვნილებანი და იმედები ადამიანისა, ამიტომ, ის მოწიწება და კრძალვა, რომლის დემონსტრირებასაც იგი ახდენს «წმიდას» წინაშე, გამსჭვალულია რწმენით და შიშით. ერთის მხრივ, «წმიდა» ზღვრულს ხდის ადამიანის მიღწევას, როგორც მისი წარმავალობისა და ხრწნადობის გაგებით, ისე ადამიანური აქტივობის აზრითაც; მეორეს მხრივ, «წმიდა» შესაძლებელს ხდის გაიყვანოს ადამიანი დასაზღვრულ დრო-სივრცობრივი სტრუქტურის გარეთ (მიღმა), რომლითაც შემდგარია ადამიანური ყოფიერება. «წმიდას» შემოქმედი ძალის გამოხატვა შესაძლებელია არა მხოლოდ ადამიანის ორმაგული რეაქციით ამ «წმიდას», როგორც წმიდა მიუწვდომლობის მიმართ, არამედ მისი შემოზღუდულობის მიმართაც («ტაბუ»), «აკრძალული» («აკრძალვის») ადგილი და ა.შ. (იხ. დიქოტომია: «წმიდა  –  საერო», «თავისუფალი» და «აკრძალული» ადგილი).

სოციოლოგი როჯერ კეილოსი «წმიდას» განსაზღვრავდა, როგორც ჩვეულებრივი საზოგადოებრივი წერიგის რაღაც დამანგრეველ ძალას, რაც, ძირითადად, გამოიხატებოდა საზოგადოებრივი ღონისძიებებით, მაგ., დღესასწაულებით. როცა იგი დეტალურად აღწერდა დამწერლობის არა ამქონე საზოგადოებათა სოციალურ სტრუქტურას, მათ ორ ურთიერთმოქმედ ქვეჯგუფად ყოფდა (დაყოფა სოციალური ნიშნით) და განმარტავდა ტაბუსა და იმ ურთიერთმიმართებას, რომელიც ამ ორ ქვეჯგუფს შორის წარმოიქმნებოდა «წმიდასთან» მიდგომის თვალსაზრისით. იგი ასკვნიდა, რომ, რაც წმიდა და აკრძალული იყო ერთი ქვეჯგუფისათვის, «თავისუფალი» და ნებადართული გახლდათ მეორისთვის. სწორედ ეს განსაზღვრავდა მათ სოციალურ-მატერიალური სამყაროს მოწესრიგებულობას, რომელშიც ყოფიერებდა ტომის თვითოეული წევრი. ამ წესრიგის, ამ ჰარმონიის დარღვევა მიიღებოდა მკრეხელობად და დამნაშავე მკაცრად დაისჯებოდა. «წმიდას» ამგვარი გაგებით, ადამიანი, თავისი არსით, წარმოადგენდა ჯგუფის ნაწილს და არასოდეს განიხილებოდა როგორც ცალკეული არსება ან ინდივიდი. რეალობად ცხადდებოდა მიღებულ (დაკანონებულ) ურთიერთობათა რაღაც კონგლომერატი, რომელთა ნაწილი გახლდათ ვერტიკალური, ე.ი. იერარქიული, ხოლო მეორე  –  ჰორიზონტალური მიმართებისა. მეორე, მნიშვნელოვანი არაერთგვაროვნება მდგომარეობდა იმაში, რომ «წმიდა» საკუთარ თავს ამჟღავნებდა კონკრეტულ ფორმებში, რომლებიც მხოლოდ სათემო ფორმებს წარმოადგენდა. მაგ.: მიუწვდომელი საიდუმლო და დაფარულობა წარმოდგებოდა (მჟღავნდებოდა) სიმბოლოს, მოქმედების, იდეის, სახის, პიროვნულის ან კოლექტიური პირის ნიშნით.

რელიგიის გამოჩენილმა ფრანგმა, წარმოშობით რუმინელმა ისტორიკოსმა მირჩე ელიადემ ამ «დიალექტიკურ წმიდას» თავისებური ახსნა მისცა: რელიგიის ისტორიაში «წმიდა» შესაძლოა გამომჟღავნდეს სხვადასხვა ფორმის დახმარებით, მაგ.: ქვის, ზღვის, ცხოველის და ა.შ. ფორმით. ანდა აღინიშნოს ის ფაქტიც, რომ «წმიდას» ორმაგული ბუნება მის სათემო (საერო) ფორმაშიცაა გამოხატული, ესაა გამჟღავნებული «წმიდას» სხვადასხვაგვარად აღქმა და კიდევ ის, რომ ის, რაც ერთისათვის სათემოს (საეროს) წარმოადგენს, მეორისათვის «წმიდას» სუბსტანციაა.

ადამიანის კონსტიტუცია  –  მორფოლოგიურ და ფუნქციურ თავისებურებათა ერთობლიობა, ჩამოყალიბებული ორგანიზმის თანდაყოლილი (გენეზისური) და შეძენილი თვისებების ერთიანობის საფუძველზე. განისაზღვრება გარემო პირობების, სოციალური ფაქტორების გავლენით და განაპირობებს ორგანიზმის რეაქციის უნარს, ანუ ორგანიზმის თვისებას რეაგირება მოახდინოს და უპასუხოს გარემოს ზემოქმედებას ცხოველმოქმედების შეცვლით (ექსტერორეცეფციული გზა).

 

ადამიანის კონსტიტუციური ტიპების დადგენას უძველესი დროიდან ცდილობდნენ. ჯერ კიდევ ლეგენდარული ბერძენი ექიმი ჰიპოკრატე (დაახლ. 460  –  დაახლ. 370 წ. ჩვ. წ-მდე) გამოარჩევდა რამდენიმე კონსტიტუციურ ტიპს. გალენუსს (დაახლ. 130  –  დაახლ. 200 წ.წ.),  –  ძველ რომაელ ექიმს,  –  თავის კლასიკურ ნაშრომში «ადამიანის სხეულის ნაწილთა შესახებ», შემოაქვს ცნება «ჰაბიტური»   –  გარეგნული შესახედაობა, რომელიც ხშირად განსაზღვრავს ორგანიზმის თავისებურ რეაქციათა უნარს. ბევრი მკვლევარი ადამიანის კონსტიტუციას ცალკეული ორგანოს ან სისტემის მდგომარეობის მიხედვით განსაზღვრავდა. მაგ., ჟ. რ. სიგოს მოსაზრებით, ადამიანის სხეული გარემოსთან კავშირს სასუნთქი, ნერვული, ძვალ-კუნთოვანი და საჭმლის მომნელებელი სისტემების საშუალებით ამყარებს. ამ ოთხი სისტემით გრემოსთან კავშირის დამყარება სხვადასხვა ადამიანში განსხვავებული ინტენსივობით მიმდინარეობს, რაც, თავის მხრივ, გავლენას ახდენს ადამიანის საერთო აგებულებაზე. გამომდინარე აქედან, სიგომ ადამიანები ოთხ ძირითად ტიპად დაყო: რესპირაციულ (სუნთქვით), დიგესტიური (საჭმლის მონელებით), მუსკულურ (კუნთურ) და ცერებრულ (ტვინოვან) ტიპებად. რესპირაციულ ტიპებს მიდრეკილება აქვთ სასუნთქი სისტემის, ხოლო დიგესტიურებს  –  ნივთიერებათა ცვლის მოშლისა და საჭმლის მომნელებელი სისტემის დაავადებებისადმი; კუნთურ ტიპებს, უფრო გულ-სისხლ-ძარღვთა, კუნთოვანი და ძვლოვანი სისტემები უზიანდებათ; ცერებრულებს  –  ნერვული სისტემა.

 

გერმანელმა ფსიქიატრმა და ფსიქოლოგმა ერნსტ კრეჩმერმა (1888-1964 წ.წ.) ჩამოაყალიბა მოძღვრება კონსტიტუციური სხეულის აგებულების ძირითად ტიპთა კავშირის შესახებ ტემპერამენტის განსაზღვრულ ტიპებთან  (შიზოტიმური, ციკლოტიმური) და გამოყო სამი კონსტიტუციური ტიპი: პიკნიკური, ათლეტური და ასთენიური. კრეჩმერის ასთენური ტიპი სიგოს რესპირაციულ და ნაწილობრივ ცერებრულ ტიპს შეესაბამება, პიკნიკური  –  დიგესტიურს, ხოლო ათლეტური  –  კუნთურს. ადამიანის კონსტიტუციას, აგრეთვე, განიხილავენ შინაგანი სეკრეციის ჯირკვლების ფუნქციური მდგომარეობის მიხედვით, სიმპათიკური და პარასიმპათიკური ნერვული სისტემების ანტაგონიზმის საფუძველზე და ა.შ. ა. ბოგომოლეცი ორგანიზმის ცხოველმოქმედებაში მთავარ როლს შემაერთებელ ქსოვილს აკისრებდა და, გამომდინარე აქედან, ადამიანები ოთხ კონსტიტუციურ ტიპად დაყო  –  ასთენიურ, ფიბროზულ, პასტოზურ და ლიპომატოზურ ტიპებად. მ. ჩერნორუცკის კლასიფიკაციით გათვალისწინებულია როგორც მორფოლოგიური, ისე ფუნქციური თავისებურებები. გამოყოფს სამ კონსტიტუციურ ტიპს  –  ასთენიურს, ნორმოსთენიურს და ჰიპერსთენიურს. ასთენიურებს ახასიათებთ გრძელი კიდურები, ვიწრო გულ-მკერდი, მცირე ზომის გული, მოგრძო ფილტვები და სხვ. ჰიპერსთენიურებს  –  ძლიერი აღნაგობა, შედარებით გრძელი ტორსი, მოკლე კიდურები, დიდი გული, განიერი აორტა, ტევადი კუჭი... ნორმოსთენიურებს,  –  ამ ორ ტიპს შორის,  –  უჭირავთ შუალედური მდგომარეობა. გამოირჩევიან სხეულის პროპორციულობით. ამ კლასიფიკაციის საერთო ნაკლი ნერვული სისტემის როლის არასაკმაო ასახვაა. თანამედროვე მოძღვრება ადამიანის კონსტიტუციის შესახებ აუცილებლად გულისხმობს ნერვული სისტემის ტიპოლოგიურ დახასიათებას (იხ. ნერვული სისტემის ტიპები), აგრეთვე ნერვული სისტემის ყველა მონაკვეთისა და ენდოკრინული სისტემის მდგომარეობას. სხეულის აგებულება არაა კონსტიტუციური ტიპის ძირითადი განმსაზღვრელი ნიშანი. იგი ერთ-ერთი მაჩვენებელია.

 

ადამიანის მახვილა  –  იხ. ენტერობიუსი.

 

ადამიანის მსგავსი მაიმუნები  –  იხ. ანთროპოიდები.

 

ადამიანის სიმაღლე  –  ადამიანის სხეულის ერთ-ერთი ძირითადი განზომილება. ესაა ადამიანის პროპორციულობის, ფიზიკური განვითარების ძირითადი ნიშანი  მედიცინასა და ანთროპოლოგიაში (იხ.). ადამიანის საშუალო სიმაღლე არამდგრადი განზომილებაა. შეიძლება შეიცვალოს ეპოქისდა მიხედვუთ, ცივილიზაციის განვითარების დონის შესაბამისად. საშუალო სიმაღლის სიდიდე ბევრადაა დამოკიდებული გენეტიკურ მონაცემებზე და ცხოვრების დონეზე (საყოფაცხოვრებო, კვების,  ჰიგიენის და სხვ.). ყოფილ სსრკ-ში XX ს-ის შუახანებისათვის საშუალო სიმაღლე მამაკაცებში 165 სმ. და ქალებში 154 სმ თუ იყო, დღეს იგი 7-10 სმ-ით მაღალია. მაგალითად, თუ იაპონელთა საშუალო სიმაღლე XX ს-ში 160 სმ-ს აღწევდა, სპეციალური ინგრედიენტებით დამზადებული ეროვნული საკვების წყალობითიაპონიაში საშუალო სიმაღლემ 175 სმ-ს გადააჭარბა.

ადამიანის სიმაღლე ასევე ბევრადაა დამოკიდებული ინდივიდუალურ თავისებურებებზე, სქესზე, ასაკზე, რასობრივ წარმომავლობაზე. ახალშობილი ბიჭის საშუალო სიმაღლე 51 სმ-ია, გოგონასი  –  50. ასაკის მიხედვითსაშ. სიმაღლის ზრდა არათანაბრად მატულობს; ზრდა მთავრდება მამაკაცებისა 25-26 წ-მდე, ქალებისა  –  19-20 წ-მდე. 40-50 წ-მდე სტაბილური პერიოდია. 50-ის შემდეგ, მილთაშუა ხრტილების გაბრტყელებით, ადამიანის საშუალო სიმაღლერამდენიმე სმ-ით კლებულობს.

ადამიანის სიმაღლესა და გეოგრაფიულ კლიმატურ გარემოს შორის გარკვეული კავშირი არაა შენიშნული. სხვადასხვა ეთნიკურ ჯგუფებს შორის სიმაღლის სხვაობა 40-45 სმ-ს აღწევს. ყველაზე დაბალი ჯგუფის წარმომადგენლები არიან აფრიკაში, კონგოს აუზში მცხოვრები პიგმეები, რომელთა საშ. სიმაღლე 141 სმ-ია. აფრიკელი ნეგრილების შემდეგ ბუშმენები და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის პიგმეები მოდიან. მაღლები არიან აფრიკაში ჩადის ტბის სამხრეთ-აღმოსავლეთით მცხოვრები ზანგები (საშ. სიმაღლე 182 სმ,), შოტლანდიის მარკიზის კუნძულებისმკვიდრნი და სხვ.

125 სმ-ზე დაბლები (ჯუჯები, ქონდრისკაცები. აქედან  –  ქონდრისკაცობა) და 200 სმ-ზე მაღლები (გიგანტები; აქედან  –  გიგანტიზმი) ითვლება პათოლოგიურ გადახრად. უნდა შევნიშნოთ, რომ საშ. სიმაღლის ზრდა არა ერთი, არამედ ფაქტორთა სიმრავლით უნდა აიხსნას.

 

ადამიანის სოციალიზაცია  –  პროცესი, რომლის საფუძველზეც ადამიანი ეგუება სოციალურ გარემოს. იღებს სოციალური ჯგუფის შეხედულებებს, ნორმებს, ღირებულებებს, ყალიბდება პიროვნებად, ხდება გარკვეული ჯგუფის წევრი. სოციალიზაციის პროცესი ბავშვობიდან იწყება, რადგან ბავშვის ბიოლოგიური მომწიფება და ფსიქო-ფიზიკური განვითარება სოციალურ გარემოში ხდება. გარემო ბავშვს გარკვეული სოციალური როლების სახით ეძლევა, რასაც ცალკეული ადამიანები ასრულებენ. ყოველი სოციალურ-ისტორიული ფორმაცია მეტნაკლებად განსხვავებული სოციალური რაოდენობის სიტყვებით ხასიათდება. სათანადო ნორმებისა დაწესების საფუძველზე საზოგადოებაამ როლების შესრულებას მოითხოვს. ნორმებისა და წესების  დაცვის ან დარღვევის შემთხვევაშიპიროვნება, შესაბამისად, ჯილდოვდება ან ისჯება.

 

ადამიანის სტრონგილოდი –  ნემატოდების კლასის პარაზიტი ჭია. დედლის სიგრძე 2,2 მმ-მდეა, მამლის  –  0,7 მმ-მდე. გვხვდება თორმეტგოჯა ნაწლავში დამლივი ნაწლავის ზედა ნაწილში. თითოეული დედალი 50-მდე კვერცხს დებს. გამოჩეკილი ლარვები ფეკალურ მასასთან ერთად გამოიყოფა. ორგანიზმში ლარვა გაბინძურებული წყლიდან და საკვებთან ერთად, ზოგ შემთხვევაში კანიდანაც კი ხვდება. იწვევს დაავადება სტრონგილოიდოზს.

 

ადამიანის ტრიქოცეფცესი  –  ნემატოდების კლასის პარაზიტი ჭია. ბინადრობს ბრმანაწლავში, იშვიათად ჭიანაწლავში, მსხვილ და სწორნაწლავში. ბოლო სპირალურად დახვეული აქვს, წინა, ძაფისებრი ნაწილით კ შეჭრილია ლორწოვან გარსში და ადამიანის სისხლით იკვებება. მამლის სიგრძე 3-40 მმ., დედლის  –  35-50 მმ. დღე-ღამეში დედალი 1000-3500 კვერცხს დებს. კვერცხი ადამიანის ორგანიზმში გაბინძურებულ წყალთან ერთად ხვდება. თვის ან თვენახევრის განმავლობაში კვერცხში ლარვა ყალიბდება. გამოჩეკილი ლარვა მსხვილ ნაწლავში გადადის, სადაც მწიფდება სქესობრივად. იწვევს ტრიქოცეფილოზს.

 

ადამიანის უფლებათა პაქტები  –  «ადამიანის სამოქალაქო და პოლიტიკურ უფლებათა პაქტი» და «ადამიანის ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ უფლებათა პაქტი». ეს პაქტები მოიწონა გაერომ 1966 წ-ს და გენერალურმა ასამბლეამ იგი ხელმოსაწერად წევრ სახელმწიფოებს გადასცა. დოკუმენტში განვითარებულია კონკრეტულ ვალდებულებათა სახით ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციის პრინციპები, დადასტურებულია ხალხთა თვითგამორკვევისა და საკუთარ ბუნებრივ სიმდიდრეთა თავისუფალი გამოყენების უფლებები. სახელმწიფოები, რომელთაც ხელი მოაწერეს ადამიანის უფლებათა პაქტებს, მოვალენი არიან საკანონმდებლო, ადმინისტრაციულ, სასამართლო და სხვა ორგანიზების ღონისძიებებით უზრუნველყონ პაქტებში აღნიშნული უფლებებით სარგებლობა ყველასათვის, განურჩევლად რასისა, კანის ფერისა, სქესისა, ენისა, რელიგიისა, პოლიტიკური მსოფლმხედველობისა, ეროვნული და სოციალური წარმომავლობისა, ქონებრივ-წოდებრივი მდგონარეობისა და ა.შ.

 

ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაცია  –  საერთაშორისო აქტი, მიღებული 1948 წ-ს გაეროს გენერალური ასამბლეის მიერ. დეკლარაციაში გამოცხადებულია პიროვნების ძირითადი უფლებები  –  სიცოცხლის, თავისუფლების, პირადი ხელშეუხებლობის, მოქალაქეობის, საცხოვრებელი ადგილის არჩევისა და თავშესაფრის, დემოკრატიული არჩევნების მეშვეობით სახელმწიფოს მართვა-გამგეობაში მონაწილეობის, შრომის, თანაბარი შრომისათვის თანაბარი ანაზღაურების მიღების, დასვენების, განათლების, კულტურული ცხოვრებისა თუ მეცნიერულ პროგრესში მონაწილეობის და ა.შ. უფლებები. დეკლარაციით გამოცხადებულია ასევე: რელიგიისა და მრწამსის, კრებებისა და ასოციაციების თავისუფლება; აკრძალულია: მონობა, მონით ვაჭრობა; ჩამოყალიბებულია სისხლის სამართლის, სისხლის საპროცესო სამართლისა და საოჯახო სამართლის უმთავრესი ძირითადი დემოკრატიული პრინციპები. დეკლარაციის მოთხოვნაა ეს უფლებები და თავისუფლებები ვრცელდებოდეს ყველა ადამიანზე განურჩევლად რასისა, კანის ფერისა, სქესისა, ენისა, რელიგიისა, პოლიტიკური თუ სხვა მრწამსისა, ეროვნული და სოციალური წარმომავლობისა, წოდებრივი და ქონებრივი ცენზისა. დეკლარაციის მიღების დღე,  –  10 დეკემბერი,  –  ადამიანის უფლებათა დღედაა გამოცხადებული და აღინიშნება საერთაშორისო მასშტაბით.

 

ადამიანის შექმნის პრომეთესეული სტრუქტურა  –  ბერძნული მითოლოგიით კაცობრიობის პირველწინაპრად იაფეტი სახელდება. გეასა და ურანოსის ვაჟი  –  იაფეტი ცოლად ირთავს ასიას (აზიას)  –  ოკეანოსის ქალიშვილს, რომელიც იაფეტს მრავალ შვილს შესძენს, რომელთა შორს იყვნენ პრომეთეოსი, ეპიმითევსი და ატლასი (სხვა ვერსიით იაფეტისა და ოკეანიდ ეკლიმენეს შვილები. იხ. იაფეტი).

ანტიკურობაში ყველაზე უძველეს ღმერთთა პლეადაში შერაცხულ ტიტან იაფეტს არანაირი მითოლოგიური დატვირთვა არ ჰქონია. თუმცა კაცობრიობის პირველწინაპრად იაფეტია მიჩნეული, ჩვენ მაინც ჩვენი ფორმით, რითაც ასე განვსხვავდებით ცხოველთაგან, დავალებულნი ვართ მისი ძის პრომეთეოსისაგან. როგორც ოვიდიუსი გვიამბობს (იხ. ოვიდიუს ნაზონი), «პრომეთეოსმა, მიწას შეურია წყალი, რომლითაც ღმერთის მსგავსი (ქრისტიანული ტერმინოლოგიით «ღმერთის ხატად») ადამიანი შექმნა და, როცა ყოველი ცხოველი თავს მიწისკენ ხრის, ადამიანი მას ცისკენ მიმართავს და თავის მზერას ვარსკვლავებს   მიაპყრობს»-ო. პრომეთეოსისაგან ადამიანის შექმნის ამ მითოსიუჟეტმა ხელოვნების მრავალ ნაწარმოებს მისცა შემოქმედებითი თემა. ქვაზე შესრულებულ ანტიკურ გრავიურაზე პრომეთეოსი მოქანდაკის სახითაა წარმოდგენილი, რომელსაც საჭრეთლითა და ჩაქუჩით გამოჰყავს ადამიანის ჩონჩხი (ანტიკურ ხელოვნებაში ძალზე იშვიათია ჩონჩხის გამოსახულება). ანტიკური პერიოდის სხვა გრავიურიან ქვაზე პრომეთეოსი მისგანვე ცალ-ცალკე გამოძერწილ ადამიანის სხეულის ნაწილებს აერთიანებს. ყველა ანტიკურ გამოსახულებაზე პრომეთეოსი წარმოჩენილია ადამიანის მატერიალური სტრუქტურის შემქმნელად, ოღონდ არა მის სულის ჩამდგმელად. ადამიანის უსიცოცხლო მატერიალური ფორმის სულისჩამდგმელია ღვთაებრივი სიბრძნის განმასახიერებელი ქალღმერთი მინერვა. ერთ-ერთ ანტიკურ ბარელიეფზე გამოსახულია ხის ჩრდილში მჯდარი პრომეთეოსი, რომლის წინ, მაგიდაზე დგას პაწია ადამიანის ფიგურა, უფრო ზუსტად, ბავშვისა, რომელზეც, ფაქტობრივად, დასრულებულია მუშაობა. სხვა სამი, უკვე პრომეთეოსისგან შექმნილნი, მინერვასკენ მიემართებიან, რომელიც თითოეულ მათგანს თავზე ადებს პეპელას  –  ანტიკურობის სიმბოლოს სულისას  –  ფსიქეს (ბერძნული სიტყვა  ერთდროულად აღნიშნავს «სულსაც» და «პეპელასაც»  –  ავტორ-შემდგენლები) (შდრ. ფსიქოპომპოსი). ჰესიოდე გვამცნობს, რომ პრომთეოსი ძალზე ამაყობდა თურმე მისი ქმნილებებით. ღმერთებსა და ადამიანებს შორის ჩამოვარდნილ უთანხმოებათა ჟამს, ლოგიკურია, მას ადამიანების მხარე რომ დაეჭირა და ასეც იქცეოდა. იგი წაფავდა ადამიანებს სიბრძნეში, ასწავლიდა ხელოსნობას, შეჰქონდა მათში ცივილური ცხოვრების წესები, ჭეშმარიტი მშობელივით ექცეოდა მისგანვე შექმნილთ. აკი, ადამიანთა გაბრძნობისა და თანადგომისათვის სამაგალითოდ დაისაჯა კიდეც ღმერთთა მბრძანებლის ხელით (იხ. პრომეთეოსი; ფსიქე). საგულისხმოა, რომ პრომეთეოსთან ერთად ადამიანის შექმნაში მონაწილეობს მინერვა, ფსიქე, ხოლო მისი ბედისწერის შედგენაში პარკები,  –  იგივე მოირები,  –  კლოტო, ლაქესისი, ათროპოსი.

 

ადამიანის წარმოშობა  –  იხ. ანთროპოგენეზი.

 

ადამიანის წონა  –  ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მაჩვენებელი ადამიანის ფიზიკური განვითარების, ჯანმრთელობისა და შრომის უნარიანობისა. დაკავშირებულია ასაკობრივ და სქესობრივ თავისებურებებთან. ორგანიზმის განვითარების პროცესში ადამიანის წონა მნიშვნელოვნადიცვლება. 5 თვის ემბრიონი 300 გ-ს, დროული ახალშობილი კი 2,5-4,0 კგ-ს იწონის. ნაყოფისა და ახალშობილისწონა ბევრადაა დამოკიდებული მშობლების ინდივიდუალურ თავისებურებებზე, დედის საყოფაცხოვრებო პირობებზე, მის ნერვულ სისტემასა და პროფესიაზე, ასევე ფიზიკურ დატვირთვაზე ორსულობის ბოლო პერიოდში, გადატანილ დაავადებებზე და ა.შ. ახალშობილი პირველი ორი დღე წონაში 6-9%-ით იკლებს (ფიზიოლოგიური დაკლება). დაახლოებით ორი კვირის განმავლობაში ახალშობილის წონა აღდგება. პირველ თვეში ბავშვი ყოველთვიურად 25 გ-ს მატულობს. ოთხნახევარი, ხუთი თვისა  –  წონაში ორმაგდება, წელიწადში  –  სამმაგდება. მომდევნო ასაკში ადამიანის წონა ინდივიდუალურ თავისებურებებზეა დამოკიდებული, კერძოდ, ორგანიზმის ფორმირებასა და საყოფაცხოვრებო პირობებზე. სქესობრივი მომწიფების პერიოდში გოგონები თავიანთი ასაკის ბიჟუნებზე მეტს იწონიან, ხოლო სქესობრივი მომწიფების წინა და მომდევნო ასაკში ვაჟები უსწრებენ გოგონებს. 25-40 წლის ასაკი სტაბილური წონის პერიოდია. ამ ასაკის საშუაკო წონა მამაკაცებში 64, ხოლო ქალებში 56 კგ-ია. 40-55 შორის პერიოდში ადამიანის წონა საგრძნობლად მატულობს, ხოლო 55-60-ის შემდეგ, ქსოვილებში მიმდინარე ატღოფიული პროცესებს შედეგად, რამდენიმე კგ-ით კლებულობს.

ორგანოებისა და ქსოვილების წონითი შეფარდებაიცვლება ორგანიზმის განვითარების პროცესში. ზრდასრული ადამიანის წონითი შეფარდება სქესის მიხედვითაც განსხვავდება. მაგ., ადამიანის კუნთები მისი სხეულლის 42%-ს შეადგენს, ძვლები  –  18%-ს, ცხიმოვანი სხეული  –  12%-ს, ქალისა: კუნთები  –  36%-ს, ძვლები  –  16%-ს, ცხიმოვანი ქსოვილი  –  24%-ს.

ადამიანის წონა პათოლოგიური მდგომარეობითაც იცვლება. მამაკაცებს ზედმეტი კვებით, ნივთიერებათა ცვლის და შინაგანი სეკრეციის ფუნქციის მოშლით, სითხის შეკავების დროსლ კლებულობს მწირი და უხარისხო კვებისას, საჭმლის მომნელებელი ორგანოების ფუნქციის დაქვეითებისას, ავთვისებიანი წარმონაქმნების, ენდოკრინული და ნივთიერებათა ცვლისდარღვევისას, აგრეთვე ნერვული სისტემისზოგიერთი დაავადების შემთხვევაში.

 

ადამიანისა და მოქალაქის უფლებათა დეკლარაცია  –  პოლიტიკური მანიფესტი, მიღებული საფრანგეთის დიდი რევოლუციის პირველ დღეებში დამფუძნებელი კრების მიერ 1789 წლის 26 აგვისტოს. მანიფესტის იდეური წყარო ფრანგი განმანათლებლების ფილოსოფია გახდა. შედგებოდა მოკლე შესავალი ნაწილისა და 17 პუნქტისაგან. დეკლარაციით, ადამიანები იბადებიან  და რჩებიან თავისუფალნი და თანასწორუფლებიანნი; აღიარა სახალხო სუვერენიტეტის პრინციპი, ადამიანისა და მოქალაქის ბუნებრივ, შეუვალ უფლებად თავისუფლების, საკუთრების, დესპოტიზმის წინააღმდეგობისა და უსაფრთხოების პრობლემები გამოცხადდა. დეკლარაციამ წმიდად და ხელშეუხებლად გამოაცხადა კერძო საკუთრება. დეკლარაცია ადგენდა კანონს, როგორც საყოველთაო ნების გამოხატულებას და ყველა მოქალაქეს უფლება ეძლეოდა პირადად ან  წარმომადგენლის მეშვეობით მონაწილეობა მიეღო მის გამოცემაში. მიუხედავად ამისა, დამფუძნებელმა კრებამ მიიღო კონსტიტუცია, რომელმაც მოქალაქეები ქონებრივი ცენზის მიხედვით, საარჩევნო უფლების მქონე და არმქონე პირებად დაყო. დეკლარაცია ახალი კლასის  –  ბურჟუაზის ინტერესების გამომხატველი გახლდათ და იგი ფეოდალიზმთან ბრძოლის საპროგრამო დოკუმენტად იქცა XVIII-XIX ს.ს-თა მიჯნის საფრანგეთსა და ევროპის სხვა ქვეყნებში. დეკლარაციის ძირითადი დებულებები შესავლის სახით საფრანგეთის 1791 წლის კონსტიტუციაში შევიდა.

 

«ადამიანური კომედია» («La comedie Humaine)  –  ონორე დე ბალზაკის (იხ.) პროზაული ციკლი, შედგება სხვადასხვა ჟანრის (რომანები, მოთხრობები, განსჯა-ტრაქტატები, იგავები) 91  ნაწარმოებისაგან. ამ ციკლის შედგენა ბალზაკმა ძალზე ადრე დაიწყო  –  მოწაფეობის პერიოდიდან, როცა ფსევდონიმებით გამოსცემდა ავანტურისტული ჟანრის რომანებს და გაასრულა 1829 წელს, 1830 წ-ს კი მწერალმა გამოაქვეყნა ექვსი მოთხრობა (მათ შორის ტექსტი, რომელმაც შემდეგ მიიღო «გობსეკის» სახელწოდება). ეს იყო ერთი ტომი, საერთო სახელწოდებით «სცენები კერძო ცხოვრებიდან». 1831 წ-ს გამოვიდა «ფილოსოფიური რომანებისა და მოთხრობების» სამტომეული, რომელშიც 30 ნაწარმოები შევიდა, მათ შორის იყო «შაგრენის ტყავი» და მოთხრობა «უცნობი შედევრი». 1833 წ-ს ბალზაკი ხელს აწერს კონტრაქტს გამომცემელთან, ქ-ნ ბეშესთან,  –  «ეტიუდები XIX ს-ის ზნეობათა შესახებ»  –  გამოცემის თაობაზე. ეს თორმეტტომეული გამოცემა სამ სერიას შეიცავდა: «სცენებს კერძო ცხოვრებიდან», სცენებს პროვინციული ცხოვრებიდან, «სცენებს პარიზის ცხოვრებიდან». საბოლოოდ, ეს ჩანაფიქრი 1834 წ-ს გამოიკვეთა და ბალზაკმა დაჰყო კიდეც სამ სერიად ყველა მისი ნაწარმოები, როგორც უკვე დაწერილები, ისე აწიც შესაქმნელი: «ეტიუდები XIX ს-ის ზნეობათა შესახებ», მიძღვნილი კაცობრიობის სოციალური ისტორიისადმი (1834 წლის 26 ოქტომბერს ეველინა ჰანსკასადმი მიწერილ წერილში ბალზაკი წერდა: მათში «არ იქნება დავიწყებული არც ერთი ცხოვრებისეული მდგომარეობა, არც ერთი ფიზიონომია, ქალისა და მამაკაცის არც ერთი ხასიათი, არც ერთი ცხოვრებისეული წესი, არც ერთი პროფესია, წოდება, საფრანგეთის არც ერთი კუთხე, არც ერთი დეტალი, რომელიც შეხებაშია ბავშვობასთან, მოწიფულობასთან, სიბერესთან, პოლიტიკის, მართლმსაჯულების, ომის ჩათვლით»); «ფილოსოფიური ეტიუდები», მიძღვნილი ყველა ამ «სოციალურ შედეგთა» «მიზეზისადმი» და «ანალიტიკური ეტიუდები», მიძღვნილი მსოფლიოს მოწყობის ზოგად «პრინციპებისადმი». მთელი ამ ნაგებობის დამაგვირგვინებელი იქნებოდა ნაშრომი «კაცობრიულ ძალთა გამოცდილების შესახებ» (ბალზაკი მას «მთელი თავისი ცხოვრების შრომას» უწოდებდა, თუმცა დაწერა ვერ მოასწრო). 1834 წ-ს ბალზაკს გონებაში ჩამოყალიბებული ჰქონდა როგორ შეექმნა ერთიანი პროზაული ციკლი, მისი განსაზღვრებით, ეს იქნებოდა «დასავლეთის ათას ერთი ღამე», რომელშიც «ადამიანი, საზოგადოება და კაცობრიობა აღიწერებოდა, განისჯებოდა და გაანალიზდებოდა». ბალზაკმა თავისი მიზნების შესახებ პუბლიკას «ფილოსოფიური ეტიუდების შესახებ» შესავალში აუწყა (1834 წ.), რომელიც დაწერა ახალგაზრდა ლიტერატორმა ფელიქს დევენმა ბალზაკის უშუალო ხელმძღვანელობით. ამ გრანდიოზულ ნაგებობას აკლდა მხოლოდ საერთო სახელწოდება (გრანდიოზული ნაგებობა აქ პოეტური შედარება როდია, ბალზაკი ხშირად იყენებდა არქიტექტურულ ტერმინებს, ასე, რომ ვიქტორ ჰიუგოს ყველანაირი საფუძველი ჰქონდა, ბალზაკისათვის «მამაცი არქიტექტორი» ეწოდებინა). სახელწოდება «ადამიანური კომედია» (აშკარაა, იგი დანტეს «ღვთაებრივი კომედიიდან» უნდა ამოდიოდეს) პირველად ჩნდება ბალზაკის დაუთარიღებელ წერილში გამომცემლისადმი (საფიქრებელია, რომ ეს წერილი 1840 წელს უნდა დაწერილიყო), შემდეგ კი ნახსენებია ეველინ ჰანსკასადმი მიწერილ წერილშიც (1841 წ. 1 ივნისი). 1842 წ-ს «ადამიანური კომედია» გამოსვლას იწყებს შ. ფიურნესა და პ. ჟ. ეტცელის გამომცემლობაში. დასაწყისში ბალზაკი იმედოვნებდა, რომ გამოცემის წინასიტყვაობას ვინმე მისი კოლეგათაგანი  დაწერდა (მან ამის შესახებ სთხოვა შარლ ნოდიეს და ჟორჟ სანდის), მაგრამ ვერ მიიღო რა მათგან თანხმობა, თავად დაწერა. ფიურნემ ეს გრანდიოზული «პროექტი» წვრილ-წვრილ გამოცემებად დასტამბა და შედეგად 1842-1848 წ.წ-ში თორმეტტომეულის ნაცვლად გამოვიდა ჩვიდმეტტომეული. კომედიის პირველი გამოცემის მსვლელობის პერიოდში ბალზაკი ახალ ნაწარმოებებს ქმნიდა, რომელნიც თავიანთ ადგილს პოულობდნენ საერთო სტრუქტურაში (ასე, რომ უკანასკნელ ტომში შევიდა 1846-1847 წ.წ-ში დაწერილი და შემდეგ «პარიზული ცხოვრების სცენებში» გაერთიანებული  რომანები  –  «კუზენი პონსი» და «კუზინა ბეტა»), თუმცა დიდმა მწერალმა ყველაფრის დაწერა ვეღარ მოასწრო, რასაც მოწმობს 1846 წლის მაისში სარეკლამო მიზნით გამოქვეყნებულ თხზულებათა  კატალოგი, რომელშიც დაიბეჭდა «ადამიანური კომედიის» შემადგენლობაში შემავალი ნაწარმოებები. კატალოგში დასახელებული იყო 137 ნაწარმოები (იმ მომენტში დასახელებულთაგან დასრულებული იყო 87, ხოლო 50-ის დაწერას ბალზაკი შემდეგში აპირებდა). დასაწერ თხზულებებში შედიოდა ისეთი ნაწარმოებები, როგორიც გახლდათ: «პედაგოგიური კორპორაციის ანატომია», «მონოგრაფია სათნოების შესახებ», «ფილოსოფიური და პოლიტიკური დიალოგი XIX ს-ის სრულყოფილებებზე», «ერთი იდეის ცხოვრებისა და თავგადასავლის შესახებ» და სხვ. «ადამიანური კომედიის» დამამთავრებელი სტრუქტურა ასე გამოიყურებოდა: პირველ ნაწილში შედიოდა «ეტიუდები ზნეობის შესახებ» (შედგებოდა ექვსი წიგნისაგან: «კერძო ცხოვრების სცენები», «პროვინციული ცხოვრების სცენები», «პარიზული ცხოვრების სცენები», «პოლიტიკური ცხოვრების სცენები», «სამხედრო ცხოვრების სცენები», «სოფლის ცხოვრების სცენები»); მეორე ნაწილი  –  «ფილოსოფიური ეტიუდები»; ნაწილი მესამე  –  «ანალიტიკური ეტიუდები».

ბალზაკის მთელი შემოქმედება, არსებითად, ერთი მთლიანი აზრობრივი ორბიტის ირგვლივ ბრუნავდა და ეს აზრი მას მთელი ცხოვრების მანძილზე სულით ხორცამდე აღელვებდა. ეს იყო სამყაროს მთლიანობის, სამყაროს ერთიანი აგებულების აზრი. ამიტომ, ლოგიკური იყო, როცა მან რომანის  –  «ოქროსთვალება ქალიშვილი» (1834-1835 წ.წ.),  –  დაწერამდე დაგვიხატა ერთი მეორეს მიყოლებული სფეროები ჯოჯოხეთისა, რომელსაც ეწოდებოდა პარიზი. «ადამიანურ კომედიაში» შეეცადა ეს ჯოჯოხეთი (თავისი სფეროებით) ფრანგულ საზოგადოებად, როგორც ერთი და მთლიანი ტილო, წარმოესახა. ბალზაკის ამგვარ წარმოდგენა-კონცეფციას სამყაროს სტრუქტურულ აგებულებაზე თავისი, გარკვეული გნოსეოლოგიური ბაზისი გააჩნდა. ეს იყო ბუნების მკვლევართა  –  ბიუფონის, რომელმაც აღგვიწერა «ცხოველთა სამყაროს სახეობანი» და ჟოფრუა სენტ-ილერის კონცეფცია ყოველ ცოცხალ არსებათა შესახებ, რომლის მიხედვით ყოველ არსებას ერთი ძირი ჰქონდა და განსხვავდებოდა მხოლოდ გარეგნული ნიშნებით, რომელსაც გარემოპირობები აყალიბებდა. ბალზაკმა მიზნად დაისახა, გადაეტანა ეს კონცეპტუალყრი შეხედულებანი თავის საზოგადოებაზე, რამეთუ საზოგადოება ისევე ქმნიდა და აყალიბებდა ადამიანის სახეობის მრავალგვარობას, როგორც ბუნება (ბუნებრივი პირობები) ცხოველებისას. განსხვავებით ზემოთ დასახელებულ მკვლევართაგან, ბალზაკმა მოგვცა არა სახეობათა ბუნებრივი, არამედ სოციალური აღწერილობანი. ბალზაკისეულ რომანებში არსებობენ რეალური ისტორიული პირებიც და გამოგონილი სახეებიც. მათ მიერ შექმნილი სამყაროს მთლიანობის გამყარებას ბალზაკი ადრიდანვე (1834 წლიდანვე) შეუდგა, რასაც «დაბრუნებული პერსონაჟების « დახმარებით ცდილობდა. ასე მაგ.: ბანკირი ნუსინგენი «ადამიანური კომედიის» 31 ნაწარმოებში მოქმედებს, ექიმი ბიანშონი  –  29-ში, დენდი და პოლიტიკოსი დე მარსე  –  27-ში, «პარიზის დამპყრობი» რასტინიაკი  –  25-ში და ა.შ.

«გამჭოლ» გმირთათვის, რომლებიც ერთი ნაწარმოებიდან მეორეში გადადიან, ბალზაკმა გაითვალისწინა კიდეც აუცილებლობა  –  დაერთო «ბიოგრაფიული საძიებელი, რომელიც მკითხველს საშუალებას მისცემდა მოეხდინა ორიენტირება ამ უსასრულო ლაბირინთში» (წინასიტყვაობა რომანისა «ევას ქალიშვილი»). ბალზაკი მყარად იდგა იმ აზრზე, რომ «ადამიანურ კომედიაში» წარმოდგენილი იყო ყველა ის სოციალური და ფსიქოლოგიური მრავალფეროვნება ადამიანებისა, რომლებიც კი არსებობდნენ ქვეყნად. მისმა ახლო ნაცნობმა, ფერდინანდ დე გრამონმა 1839 წ-ს, ჰერალდიკური მეცნიერების ყველა წესის დაცვით, ბალზაკისეულ გმირთა 55 საგვარეულო გერბიც კი დახატა. ბალზაკის, რომელიც თავის თავს უმალ თანადროული საზოგადოების მდივანს უწოდებდა, ვიდრე ისტორიკოსს, ერთ-ერთი მიზანი XIX ს-ის საფრანგეთის ზნეობის წიგნის შექმნა გახლდათ. და ეს დავალება მან ბრწყინვალედ აღასრულა. «ადამიანური კომედიის» წაკითხვის შემდეგ ამომწურავი წარმოდგენის მიღება შეგიძლიათ, თუ როგორ მოქმედებდა ფრანგული იუსტიცია, რას წარმოადგენდა პარიზის ლიტერატურული და საგაზეთო სამყარო, როგორ მუშაობდა იმპერიის საიდუმლო პოლიცია, რესტავრაციის ეპოქაში როგორ ხლართავდნენ ინტრიგის აბლაბუდებს ეკლესიის მოღვაწენი და ა.შ. და ა.შ. ასე, რომ ამგვარი გარეგნული აღწერილობის გამო, კრიტიკოსები ხშირად წამოაძახებდნენ მეწვრილმანეობას, თუმცა ბალზაკისათვის ადამიანის გარეგნობა შემთხვევითი გარსი, თავისებური დამღა-ნიშანი იყო, რომლის იქით და მიღმა ღრმა აზრი იმალებოდა. და მწერალიც ჰაბიტუსით გამოიცნობდა ხოლმე პიროვნებათა ხასიათებს. ბალზაკი ამ მხრივ დაჯერებული მიმდევარი გახლდათ შვეიცარიელი სწავლულის ლაფატერისა, რომელმაც შექმნა ფიზიოგნომიკა  –  მეცნიერება ადამიანის ხასიათისა და მისი გარეგნობის კავშირის შესახებ. ასე რომ, ყოველი მატერიალური დეტალის  (სახის, ჟესტის, ქცევის, სამოსლის) მიღმა მიმალული იყო აზრი, არსი, იდეა. და, უფრო მეტიც, ეს ფასეული და იდუმალი იდეა თუ ვნება მართავდა მისი «ადამიანური კომედიის» ყოველ გმირს, განაპირობებდა ამ გმირთა ამა თუ იმ საქციელს და, ადრე თუ გვიან, დააჯახებდა მას სოციალურ პირობებთან, წარმომავლობასთან, პროფესიასთან. საქმე ის გახლდათ, რომ ბალზაკის და მისი საყვარელი გმირების მტკიცებით, თვით იდეები სრულიად მატერიალურ ძალებად, ფლიუიდებად წარმოიდგინებიან, რომლებსაც ორთქლზე ან ელექტროენერგიაზე არანაკლები ენერგიები გააჩნიათ. ყველაზე თვალსაჩინო გამოხატვა იდეის მატერიალურობისა ბალზაკმა «შაგრენის ტყავში» მოგვცა, სადაც გმირის ნებისმიერი სურვილი, თუნდაც გამოუთქმელი,  იმდენად გამატერიალურებულია, რომ უმალვე ამცირებს ჯადოსნური ტყავის ნაგლეჯს და მასთან ერთად, გმირის სასიცოცხლო  ძალასაც და სივრცესაც. ბალზაკის ეს სიმბოლიკა ხაზგასმაა იმისა, რომ შესაძლოა იდეამ პიროვნება, განურჩევლად სოციალური და ეკონომიკური სტატუსისა, დაღუპვამდეც მიიყვანოს. მისი თანამედროვე კრიტიკოსები ბალზაკს ხშირად ადანაშაულებდნენ ამორალიზმში, იმაში, რომ იგი სიამოვნებით და წადიერად გვიხატავდა ცოლ-ქმრულ ღალატებს, არაკანონიერი და უზნეო ვნებების გეიზერისებურ ამოფრქვევებს, მაგრამ თუ დიდი მწერლის ტილოების სიღრმისეულ შრეებში ჩავიჭვრიტებით, ვიგრძნობთ, რომ ბალზაკი მთელს თავის «ადამანურ კომედიაში» უფრო მორალურია, ვინემ ამორალური. საკუთარი ვნებების დასაოკებლად ადამიანებს სჭირდებათ ნებისყოფა, რისი დახმარებითაც ადამიანი საკუთარი არსებიდან გამოაძევებს, გამოანთხევს იდეებს. სწორედ ამ ნებისყოფაზე  –  ამ «შენადედი» და «ლეკერტი» ძალის ქონა-არქონაზეა დამოკიდებული გმირის ბედი, გმირის ნებისმიერი  –  ცუდი თუ კარგი, ამაღლებული თუ დაცემული,  –  მდგომარეობა. სწორედ ეს განასხვავებს პროვინციიდან ჩამოსულ რასტინიაკს («მამა გორიო») და ლუსიენ და რიუბამპრეს («გამქრალი ილუზიები»), ანდა ვიქტორიანელ დე ეგრინიონს («სიძველეთა მუზეუმი») ერთმანეთისაგან. ასე, რომ ბალზაკისეული გმირები ორ ძირითად ჯგუფად იყოფიან  –  ისინი, ვისაც აქვს ნებისყოფა და ამიტომ  ქმედების უნარიც და ისინი  –  ვისაც არა აქვს ნებისყოფა და, შესაბამისად, მოქმედების თავი და განწირულნი არიან დაცემისა და განადგურებისათვის. თუმცა ბალზაკი ცალმხრივად არაფერს აშუქებს. მწერალი აღიარებს, რომ ძლიერ ნებისყოფასაც ახლავს თავისი წილი ზადი და უარყოფითობა  –  იგი საშიშიცაა, რადგან თავის თავში ნგრევის თვისებებსაც ატარებს (ამგვარი ნებისყოფის მატარებელია კატორღელი ვოტრენი რომანიდან «მამა გორიო» და «კურტიზან ქალთა ბრწყინვალება და სიღატაკე»).

 

ადამიანური სული  –  ზოგიერთი ფილოსოფიური თეორიის თანახმად, სულები არსებობდნენ მიწიერი ცხოვრებისგან განცალკევებულად და ცხოვრებისკენ მიიზიდებოდნენ ავხორცობის მომნუსხველობისა და მომაჯადოებლობის, ანუ ვენუსის (ვენერას)  ძალით. სულები დაფრინავდნენ და დაფარფატებდნენ დედამიწის ირგვლივ, როგორც პეპლები სინათლის გარშემო (ბერძნული სიტყვა ერთდროულად ნიშნავს «სულსაც» და «პეპელასაც»). თუკი ძალზე მიუახლოვდებოდნენ დედამიწას, მაშინ ვეღარ ახერხებდნენ მისგან თავდაღწევას (გაქცევას) და განწირულები ხდებოდნენ სიცოცხლისათვის (სასიცოცხლოდ). ისინი ცდილობდნენ დაწაფებოდნენ სიცოცხლის ფიალას, ფიალას ბახუსისას და, როგორც კი მათი ბაგეები შეეხებოდნენ წმიდა ნაყენს, ისინი სხეულებში ივანებდნენ (სახლდებოდნენ). «შერწყმა სულისა და მოკვდავი სხეულისა,  –  ამბობდა კრიოზერი,  –  რამდენიმე მიზეზით წარიმართებოდა. სხვადასხვა მიზეზი მათ დაბალი სფეროებისკენ უბიძგებდა. ერთნი ეშვებოდნენ მატერიალურობაში, რადგან ისინი არასდროს ყოფილან იქ და იმიტომაც, რომ ისინი საჭირონი იყვნენ მსოფლიოს ეკონომიკის გასამყარებლად (შესაკავებლად). ესენი ახალი და ე.წ. გამოუცდელი, გამოუწაფი სულები იყვნენ. სხვები კი იმიტომ იყვნენ ჩაგზავნილნი სხეულებში, რათა გამოესყიდათ ადრინდელი შეცდომა-შეცოდებანი და იყვნენ ისეთნიც, რომლებიც ნებაყოფლობით ეშვებოდნენ მიწისკენ ჩამავალ სპეციალურ გასასვლელში. ეს გასასვლელი სარკის გავლით გადიოდა, რომლიდანაც სულები იმზირებოდნენ (საქართველოში დღესაც არსებობს წესი  –  ოჯახში, სადაც მიცვალებული ასვენია, სარკეებს ფარავენ, რათა სარკეებში არ ჩარჩეს მათი მიუსაფარი მზერა და აჩრდილი). ეს ის სარკეა, რომელშიც ჩაიხედა დიონისემ, მანამ, ვიდრე ინდივიდუმებს შექმნიდა. როგორც კი სულები თავიანთ სახეს დალანდავენ სარკეში, მათ ვნებიანი სურვილი მოიცავთ  –  დაეშვან დაბლა და შეერწყან ამ ინდივიდუმებს. სულები, რომელთაც სწყურიათ საკუთარი სიცოცხლე, ტოვებენ ციურ სამშობლოს და ეშვებიან ახალი ბედის საძიებლად. იგემეს რა ჯადოსნური სითხე ლიბერ-პატერის (იხ.) თასიდან, ისინი თანდათან ივიწყებენ თავიანთი წარმომავლობას და ეს დავიწყება ბიძგულობს მათ სხეულებთან შესარწყმელად. მათგან საუკეთესონი უფრთხილდებიან დამღუპველ ნაყენს, რომლის მაცდუნებელი ძალა მიდენის მათ მიწისაკენ. თუმცა მათ შორის არიან  ისეთებიც, რომელთაც არ ძალუძთ წინააღმდეგობის გაწევა. ყველაზე ღირსეულნი ნაყენს ზომაზე სვამენ და ერწყმიან გენია-მცველებს, რომელნიც დანიშნულნი არიან მათ გამცილებლებად მიწისაკენ დაღმავალ გზაზე. სხვანი კი, სავსე თასებს ცლიან და ეს მიწიერი სამყარო, რომელიც სინამდვილეში ჩამობინდული გამოქვაბულია, უმშვენიერესად ეჩვენებათ.

დიონისეს მღვიმით ჯადოქმნილნი და ტკბობით დატყვევებულნი, რომელიც სიმბოლოა გრძნობიერი და ვნებიერი სამყაროსი, აქ ეძიებენ თავდავიწყებას» (კრიოზერი). «ის, რასაც ჩვენ სიცოცხლეს ვუწოდებთ,   –  ამბობს ციცერონი,  –  სინამდვილეში ნამდვილი სიკვდილია, რამეთუ სული ჩვენი, სიცოცხლეს იწყებს მხოლოდ მაშინ, როცა სხეულებრივი გარსიდან გათავისუფლებული შეაღწევს მარადისში. ძველი ტრადიციები გვასწავლიან, რომ სიკვდილი გვსტუმრობდა ღმერთთა ბრძანებით, როგორც ჯილდო მათთვის, რომლებიც მათ უყვარდათ» (ციცერონი).

 

«ადამიანური ურთიერთობების» თეორია  –  იგი არსებითად ამუშავებს ღონისძიებათა პროგრამას. მაგ: მუშების მონაწილეობას მონოპოლიების მოგებაში, აქციების შეძენას, ჯგუფურ დაზღვევას, მეწარმეების მიერ მუშების ოჯახების მოხილვას, დასაჩუქრებას, შრომის პირობების გაუმჯობესებას და ა. შ.

 

ადამიიათა  –  XX ს-ის ე.წ. «შავი პერიოდის» მოღვაწე ირანელი მწერალი («შავი პერიოდი»  –  სახელწოდება დაკავშირებულია რეზა-შაჰ ფეჰლევის (1925-1941 წ.წ.) სახელთან. ადამიიათა ეკუთვნოდა ირანელ მწერალთა იმ ფრთას, რომელიც ემხრობოდა რეზა-შაჰ ფეჰლევის სამხედრო-დიქტატორულ რეჟიმს. ეს ფრთა გამოირჩეოდა უკიდურესი ნაციონალიზმითა და პანირანისტული სულით. მოთხრობაში  –  «ტანგესტანის გმირები» ადამიიათა აცოცხლებს ახლო წარსულის მოვლენათა სურათებს. კერძოდ, სამხრეთ ირანის ინგლისელ ინტერვენტთაგან ოკუპაციის პერიოდისას. ნაწარმოებში განდიდებულია ხანთა და მემამულეთა პატრიოტული ღვაწლი, სამშობლოს გათავისუფლებისა და დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლის ისტორიაში. მოთხრობის ბოლო ნაწილი ღია პანეგირიზმია, მიძღვნილი ეროვნული გმირის  –  რეზა-შაჰისადმი.

 

ადამის ანბანი  –  ყველა ენათა მითური და წინარე ანბანის ერთ-ერთი ვარიანტი, ჰიპოთეტიკური, ე.წ. ნოსტრატული ანბანი (იხ. ნოსტრატული, ნოსტრატული ენა), რომელშიც, თითქოს გონების (სამყაროს ჭეშმარიტებათა) ყოველგვარი გამოვლინების შესაძლებლობანი იყოს კოდირებული. ამ ანბანის ირგვლივ არსებულ მისტიკურ-ფილოსოფიურ განმარტებათა გარდა, ასო-ნიშნები გამოსახული უცნობი მოქანდაკის მიერ, აღიქმებოდა და მიიღებოდა, როგორც უძველესი ასტროლოგიური ალქიმიური პირობითი ნიშნები. მაგ: ძ  – »მარსის ასო-ნიშანი», პირობითი აღნიშნვა  –  «რკინა», «ნაღველი»; ჭ  –  «სატურნის ასო-ნიშანი»  –  «ტყვია», «ელენთა» (ასევე F); N  –  აზოტი, ბუნების, როგორც შემქმნელის პრინციპი  –  «მერკურის ასო-ნიშანი», «ასტრალური სხეული» (მატერიის თვისებათა ერთობლიობა)  –  «ვერცხლისწყალი» და «ფილტვები»; ქ  –  რიცხვი 90; პ   –  რიცხვი 9 და. ა. შ. ეს სიმბოლოები კარგად იყო ცნობილი რენესანსის მეცნიერებისათვის  –  ფილოსოფოსების, ფიზიკოსების, მათემატიკოსების, მედიცინის, ქიმიისა და სხვა დარგების სპეციალისტთათვის. ერთია მხოლოდ, ამ ანბანს არავითარი კავშირი არ აქვს ბიბლიურ ადამთან.

 

ადამის ვაშლი  –  დაკავშირებულია პირველ ადამიანთან  –  ადამთან. იგია ნაყოფი ხისა ცნობადისა კეთილისა და ბოროტისა, რომელიც გველ-სატანას რჩევით მოსწყვიტა ევამ და შესთავაზა ადამს. ადამის ვაშლი იგივე უფლისაგან აკრძალული ნაყოფია, რომელიც არც ადამს და არც ევას არ უნდა ეჭამა. დაარღვიეს რა პირობა და იგემეს რა ედემისეული (სამოთხისეული) ვაშლი, იმავე წუთს დაკარგეს სამოთხე, ხოლო ნაკბეჩი ადამს ყელზე დაადგა. ამიტომ აქვთ, უფრო სწორად, ემჩნევათ, უმეტესად მამაკაცებს ხვინჩი  –  ამობურცული ყელზე (იხ. «ადამის ძირი»)

 

ადამის თავი  –  თავის ქალის გამოსახულება, რომელზეც ერთი-ერთმანეთზე განლაგებული ძვლების ჯვარი დევს. ამგვარი გამოსახულება ადრე სააფთიაქო ეტიკეტიკაში იხმარებოდა. უფრო ძველად გამოისახებოდა სქიმიტების სამოსელზე (იხ. სქიმა, სქიმები).

 

ადამის პიკი  –  მთა კ. ცეილონის შიდა პლატოზე (ზღვის დონიდან 2260 მ.). სინგალეზები მას «სამანალა კანდ»-ს  («ღმერთ სამანის მთა») ეძახიან. პიკის მოტიტვლებულ თხემზე პატარა ტაძარი დგას. მის ქვეშ კლდეში ჩაღრმავებაა, რომელიც ფორმით გოლიათის ნატერფალს გვაგონებს. ბუდისტები ამ ნაკვალევს «შპირადა»-ს  –  «ბედნიერების ნაკვალევს» უწოდებენ, რამეთუ იგი ბუდას ნატერფალად მიაჩნიათ. ბრაჰმანები  –  ვიშნუს, შივისტები  –  შივას ნაფეხურად მიიჩნევენ. მუჰამედის მიმდევრები ამ ანაბეჭდს ადამის ნაფეხურად მიიჩნევენ, რომელიც აქ 1000 წლის მანძილზე ცალფეხზე მდგარი, დასტიროდა სამოთხიდან მის გამოძევებას და ევასთან გაყრას (ზოგი ვერსიით მიჩნეულია 200 წელი).

 

ადამის ტაძარი (ქააბა)  –  პირველი ტაძარი დედამიწის ზურგზე. არაბული ლეგენდების მიხედვით მდგარა ზამზამის წყაროს ახლოს. სწორედ ეს ადგილი უჩვენა ჯაბრაილმა (არქანგელოზი გაბრიელი) იბრაჰიმსა და ისმაილს (აბრაამსა და ისმაილს) ახალი ტაძრის ასაგებად. მთავარანგელოზი თავად ეხმარებოდა მამა-შვილს და უხსნიდა თუ როგორი უნდა ყოფილიყო იგი  –  ზუსტი ასლი ადამის ციური ტაძრისა, რომელიც ადამის სიკვდილის შემდეგ ისევ ცად იქნა გადატანილი.

 

ადამის ძირი (ლათ. თომმუს ცომმუნის ჩვეულებრივი თამუზი, დუმუზი)  –  დისკორიდული ოჯახის მცენარე, იგივე ღვარჭნილა, პავონია, ფარშევანგა. ხე-მცენარე ორლებნიან  ბალბისებრთა ოჯახიდან. დისკორიდული ეწოდა ძველი ბოტანიკოსის, დისკორიდესის სახელის საპატივცემოდ. ადამის ძირი, როგორც უკვე აღინიშნა, იგივე ჩვეულებრივი თამუზია.

ადამის ძირს აქხს თავისებური რელიგიური სიმბოლიური დატვირთვაც: ჩვენ, ყოველი ჩვენგანი, ვკვდებით ადამში და აღვსდგებით იესო ქრისტეში  –  ეს დოგმაა. პარალელი კი ადამსა და მაცხოვარს უამრავი ეძებნება (იხ. ადამი). ამიტომ ბევრ რამეში მჟღავნდება ადამის, როგორც ქრისტეს პროტოსახე. ადამი დაკრძალულია გოლგოთას მთაზე, სადაც, ასევე, სიკვდილს შეერწყა მაცხოვარი. ჯვარცმული სხეულიდან გადმომდინარე სისხლი, რომელიც ეპკურება ადამის თავის ქალას (ან ჩონჩხს), სიცოცხლის სუნთქვას იღებს. სიმბოლურად ეს იშიფრება ადამის, როგორც სიცოცხლის ძირის (პირველი ადამიანის) აღორძინებად არსად (მაცხოვრის მიერ). ამიტომ მცენარის  –  ადამის ძირის სახელწოდებაც გადატანითი, სიმბოლური მნიშვნელობით უნდა გავიგოთ და უნდა მივიღოთ ისე, როგორც სიცოცხლის ძირის განახლება.

 

«ადამის ხიდი»  –  მეჩეჩთა და მარჯნის კუნძულთა ჯაჭვი ინდოსტანის ნახევარკუნძულსა და შრი-ლანკას შორის  (სიგრძე 30 კმ.). მუსლიმური ლეგენდები მოგვითხრობენ, რომ პირველი ცოდვის ჩადენის შემდეგ ღმერთმა კაცობრიობის პირველი წყვილი ედემიდან გამოასახლა და მიწაზე ჩამოჰყარა. სასჯელად ესეც არ აკმარა და ადამი და ჰავა (ბიბლიით ევა) ერთმანეთს გაჰყარა. ადამი შრი-ლანკაზე აღმოჩნდა გადასახლებული, ევა კი მეწამული ზღვის სანაპიროებზე (იხ. ევა). ადამს, ასევე ლეგენდის თანახმად, კუნძულ შრი-ლანკადან მეჩეჩებისა (თავთხელებისა) და მარჯნის კუნძულთა ამ ჯაჭვით ინდოსტანის ნახევარკუნძულზე, ანუ მატერიკზე გამოუღწევია და 200 წლის განშორების შემდეგ მკვდარი ზღვის მიდამოებში შეხვედრია ევას. ადამმა და ევამ პირველად სწორედ აქ «შეიცნეს» ერთმანეთი. ამიტომ ამ ჯაჭვს ადამის ხიდად მოიხსენიებენ.

 

ადამისეული მიწა (ალქიმ.)  –  სახელდებულია (წოდებულია) «ოქროს წმიდა ზეთად» ანუ «პირველსაწყის ელემენტად» ალქიმიაში. ეს მხოლოდ ნაბიჯიღაა პირველქმნილ ელემენტისგან.

 

ადამიტები  –  ბიბლიის თანახმად: პირველ შექმნილი ადამიანები, ადამის კაცობრიობა, ანუ ადამიტები (ქართულად ადამიანები). არის ტენდენცია, სიტყვა «ადამიტები» წავიკითხოთ როგორც «ადის შვილები» (საფიქრებელია, რომ ინდოევროპულში არსებული სიტყვა «Ад», იგივე ჯოჯოხეთი, აქედან მოდიოდეს, რომელმაც ჯოჯოხეთის დღევანდელი გაგებით ფუნქცია და შინაარსი შემდგომ შეიძინა, მანამდე კი ადის, ანუ ადამიტთა მიწად, ადამატთა ქვეყნად უნდა ყოფილიყო მოაზრებული). სიტყვა «ად»-ის გასაშიფრად საუკეთესო ვარიაციას იძლევა ძველი მითოწარმოდგენები (დაწვრილებით იხ. ჯოჯოხეთი). მაგ., «ედაში» «ად» (ჯოჯოხეთი)  –  «ნიფლჰეიმ» არის მჭიდრო მატერიის ოლქი (სფერო, სივრცე, ადგილი), სადაც ახალი სამყაროს მასალა ყალიბდება ძველი სამყაროს ნამუსრევებისაგან; ესაა სინმარის ქვაბი, რომელშიც განთავსებულია «დედა-მატერია»; ესაა მაჰაიანისტური ბუდიზმის «თსიტიგარჰარაია»  –  ადგილი თანაგრძნობიერი სიყვარულისა; ანტიკური ჰადესი თავისი სამი დონით: ასფოდელიით, ელისეის მინდვრებით და ტარტაროსით. ფაქტობრივად, ყოველივე ზემოთთქმულიდან მხოლოდ ერთი აზრის გამოტანაა შესაძლებელი  –  უფალმა ედემიდან გამოძევებული ადამი და ევა ჯოჯოხეთში გადმოყარა, უფრო დაზუსტებით  –  ანტიკური ჰადესის პირველ დონეზე  –  ადგილსა განსაწმენდელისასა, სადაც სულები განწირულნი იყვნენ მარადიული პილიგრიმობისა და ხეტიალისთვის, რაც გახლდათ ფორმა მიზღვისა ცოდვათა გამო. ადამიტები ატლანტიდებადაც (იგივე ადლანდიდები) იშიფრება. ადამის შვილები  –  ადამიტები იყვნენ: აბელი, კაენი და შეთი. კაენმა აბელის მოკვდინების შემდეგ უმალ დატოვა შეთის ქვეყანა და სხვადასხვა ქვეყნებში ცხოვრობდა, ვიდრე ნოდის ქვეყანაში არ ჩავიდა. წიგნი «ადამის მონანიება»,  –  კაბალისტური ტრადიციის გასაღები წიგნი,  –  ქარაგმულად და მინიშნებებით გვეუბნება იმის შესახებ, თუ როგორ გაანადგურეს ერთმანეთი ადამის შვილებმა  –  აბელმა, როგორც გონების სიმბოლომ და კაენმა, როგორც უხეში ძალის განსახებამ. ამის შემდეგ მთელი უფლება, რა თქმა უნდა, მესამე ძის  –  შეთის ხელში გადავიდა. შეთი ცნობილია როგორც ოკულტური მეცნიერების ფუძემდებელი. მას ნება დაერთო მიწეულიყო მიწიერი სამოთხის კარიბჭემდე და არ შეეჩერებინა იგი ცეცხლის მახვილოვან ანგელოზს. მან მიიღო უფლის სახელის საიდუმლო და წმინდა ისტორიის ფარული, იდუმალი აზრი (მნიშვნელობა). შეთის შთამომავლობამ, წმინდა ქურუმ ნოეს სახით, გაუძლო სერიოზულ სულიერ გამოცდას, რაც წარღვნის ისტორიით გამოიხატა. ბიბლია არაფერს ამბობს იმის შესახებ, წარღვნამ გაანადგურა თუ არა კაენის შთამომავლები. კაენის შთამომავლობა, განდევნილი ნოდის მიწებზე, რომლებიც ედემის აღმოსავლეთით მდებარეობდა, ასევე გადაურჩა წარღვნას. ამგვარად, ბიბლიის ცნობით წარღვნას გადარჩენილ ნოეს და მის შვილებს  –  ძმებს  –  სემს, ქამსა და იაფეტს ემატება კაენის შთამომავლობაც. ბიბლია მოწმობს წარღვნამდელ ადამიანთა  –  «ღვთის შვილთა» არსებობას, რომლებიც «ძლიერნი და ოდითგან სახელოვანნი» (დაბადება, 6:4) ყოფილან. ეს იყო გიგანტთა რასა, რომელთანაც იუდეველთა შეხვედრა ქანაანის მიწაზე შემდგარა: «იქ ვიხილეთ ჩვენ გოლიათნი, ძენი იაკობისნი, გოლიათთა მოდგმიდან» (რიცხვნი, 13:34). ეზეკიელი მათზე ამბობს,  როგორც ძლიერ და ყოფილ «საშინელებებზე ცოცხალთა მიწაზე» (ეზეკ. 32:27). კაცობრიობის გენეალოგია, ანუ ის ადამიანები, რომლებმაც წარღვნის შემდეგ დაიყვეს მიწები, ბიბლიის მიხედვით მოიცავს სამ მონათესავე რასას: სემიტებს, ქამიტებსა და იაფეტიტებს, რომლებიც დასაბამს ნოეს სამი ძის  –  სემის, ქამისა და იაფეტისაგან იღებენ; სამი რასის  –  შავის, ყვითლის და წითლის ნაშიერთ (ზანგები, ჩინელები, იაპონელები, ამერიკისა და ავსტრალიის მკვიდრი აბორიგენები, ასევე ფინელები და ლაპლანდიელები) ისტორია წარღვნასთან არ აკავშირებს. აქედან გამომდინარე, ზოგიერთი მკვლევარი თვლის, რომ ბიბლიაში არაა დადასტურებული, რომ ევროპა, აფრიკა, აზია, ამერიკა, ავსტრალია დიდი წარღვნით იავარქმნილიყოს. ეს მათ შესაძლებლობას აძლევთ, წარღვნა, რომელმაც გაანადგურა მთელი კონტინენტის მოსახლეობა და რომლის შემდეგ გადარჩა მხოლოდ წმიდა ქურუმ ნოეს შთამომავლობა, დაუკავშირონ მხოლოდ და მხოლოდ ატლანტის. ატლანტისის მითის შესაბამისად, წარღვნამდელი კაცობრიობა მოიხსენიება ატლანტებად (ადლანდებად), რომლებიც მკვიდრობდნენ ატლანტისზე (ადლანტისზე), ანდა პრაადამიტებად და მათში ხედავენ წინამორბედთ, პირველწინაპართ სემიტურ-თურანული, არიული (ინდოევროპული) რასებისას. სანსკრიტზე ადიმ ნიშნავს «პირველს». ადონი იყო სახელი ერთ-ერთი უზენაესი ფინიკიური ღმერთისა,                              საიდანაც წარმოსდგა ადონაი, ადონისი. ეგვიპტურ მითოლოგიაში არ არის მითი წარღვნის შესახებ, თუმცა ეგვიპტელებმა სხვებზე უფრო სრულად შემოგვინახეს ცნობები ატლანტისის შესახებ და თავიანთ თავს ატლანტური ცივილიზაციის პირველ მემკვიდრეებად მიიჩნევდნენ. ეგვიპტელებს ზოგჯერ იხსენიებენ «ატლანტისის შვილთაგან ყველაზე უხუცესებად ძველ სამყაროში». ეგვიპტის მითოლოგია ზოგ მკვლევარ-მეცნიერისთვის ატლანტიდის რელიგიასთანაა ასოცირებული. როგორც ცნობილია, დამწერლობის შემქმნელი ეგვიპტური პანთეონის პტახი უცხო წარმომავლობის ღმერთი გახლდათ. პირველი ეგვიპტელი ფარაონის  –  მენესის სახელი (ფარაონი, რომელმაც მემფისში ტაძარი აუგო პტახს), ასევე ასოცირდება მენეზუსთან  –  პოსეიდონისა და კლიტოს ერთ-ერთი ვაჟის სახელთან. ყველასთვის ცნობილია, რომ ეგვიპტელები თავიანთი ისტორიის ადრეულ პერიოდიდანვე ეთაყვენებოდნენ მზეს და პლანეტებს. მათი უზენაესი ღმერთი პტახი რას  –  მზის ღმერთის მამა გახლდათ, რომელმაც მზის ქვეშეთის სამყაროც შექმნა. ეგვიპტელთა უძველესი წიგნი  –  გამონათქვამები «პტა-ხეტების»,  –  გვამცნობს ერთღმერთიანობის რწმენის შესახებ, რომელიც მიღებული იყო ამ ქვეყანაში (ე.ი. ძველ ეგვიპტეში). რწმენას ერთღმერთიანობის შესახებ უკავშირებენ ისეთ მაღალგანვითარებულ ცივილიზაციის მემკვიდრეობას, როგორიც იყო ატლანტისური ცივილიზაცია.  თვლიან, რომ სწორედ ეგვიპტელებმა,  –  უძველესმა მემკვიდრეებმა ადლანტთა,  –  გადასცეს ებრაელებს ერთღმერთიანობის უდიდესი იდეა, რომელიც ებრაელებმა ათასწლეულები გამოატარეს და გადასცეს ქრისტიანობას. არის ტენდენციაქართული, ფინიკიური, ინდური, ბერძნული, სპარსული, სკანდინავიური პანთეონის ღმერთების ატლანტურთან დაკავშირებისა. ინდური მითოლოგიის ნათელი მზის ღმერთები  –  ადიტები (ადიტის  –  უსაზღვროების ვაჟები) ყველაზე უძველესნი არიან. მათ სემანტიკურად ადლანტებთან აკავშირებენ. «შატაპატჰა-ბრაჰმანას» თანახმად, ადიტები თორმეტნი არიან. ისინი სამყაროს მცველები გახლავთ, ზნეობრივად მოტივირებულნი, ფლობენ უსაზღვრო შესაძლებლობებს, არ სძინავთ. ადიტები იყვნენ: ვარუნა  –  ოკეანის ღმერთი, ჭეშმარიტების მცველი, რომელიც ანიჭებს მოძრაობას მზეს, სურია  –  მზის ღმერთი და თვით მზეც. ცნობილია, რომ ადლანტებიც მზისთაყვანისმცემლები ყოფილან. უძველეს საქართველოში უზენაესი ქალღვთაება, სამყაროს დედა მზეა (მეგრ., სვანურად ბჟა). ძველ ბაბილონში უპირველესი სათაყვანებელი ღმერთი სინათლის ღმერთი  –  ბელი იყო; ფინიკიელები თაყვანს სცემდნენ ბაალ-შამონს  –  ცისა და სინათლის ღმერთს; რამა  –  მზის ღმერთი ინდოეთში; ირლანდიელთა მთავარი ღმერთი ბელ თუ ბაალ, როგორც ფინიკიელთა ბაალ-შამონი, იყო მზის ღმერთი. წმ. პატრიკამდე ირლანდიელები მზისთაყვანისმცემლები იყვნენ. სპარსთა სიკვდილის ღმერთი იჰიმა (იიმა)  –  შუქმოსილი იყო, ოქროს საუკუნის გამგებელი და სამოთხის შემქმნელი, რომელიც დასავლეთში მდებარეობდა. ფინიკიელთა და ბერძენთა ტრადიციაც სამოთხეს შორეულ დასავლეთში მოიაზრებდა, ისე, როგორც ჰესპერიდების ბაღს, ე.ი. იქ, სადაც პლატონი განათავსებდა ატლანტისს. ბაბილონელი ქურუმი და ისტორიკოსი ბეროესი, რომელიც ცხოვრობდა ალექსანდრე დიდის ეპოქაში, მოგვითხრობს ადამიან-თევზზე  –  ოანესზე, რომელიც ბაბილონში გამოჩენილა და იქაურთათვის უსწავლებია წერა და უზიარებია ისინი ხელოვნების სხვადასხვა სახეობასთან.   –  ტაძრისა და სახლის მშენებლობასთან, მიწათმოქმედებასთან; მათთვის ასევე უსწავლებია კანონთა შედგენა და მიუცია ძირითადი გეომეტრიული ცოდნა. «მოკლედ, მან ასწავლა მათ ყველაფერი, რამაც მათი ზნეობა აღამაღლა და მათი კანონები გააჰუმანურა. მას შემდეგ არაფერი დამატებია მის ინსტრუქციებს».   –  წერს ბაბილონელი ისტორიკოსი და დასძენს, რომ ამის შემდეგ ბაბილონში გამოჩენა იწყეს ამგვარმა ადამიან-ამფიბიებმა. ასეთივე როლი შეასრულა იტალიის ისტორიაში კრონოსმა (ან სატურნმა), რომელმაც იტალიელებს ასწავლა ყოველივე, თვით ღვინის დაყენების ჩათვლით. გადმოცემანი იტალიურ ცივილიზაციას ატლანტისს უკავშირებს. ბერძნულ ლეგენდებში პირველი წარღვნის პერიოდს დაუკავშირდა ისტორია ოგიგიის  –  ირლანდიის წმიდა კუნძულის შესახებ. ძველირლანდიური წყაროები გვიამბობენ ამ კუნძულის დაპყრობის ამბავს იაფეტის ძის, მაგოგის ძეთა მიერ. კელტები თავიანთ თავს ღმერთის წინაშე აჯანყებულ ტიტანთა რასის მოდგმად თვლიან. ეს ის ტიტანებია, რომელთაც ბიბლია გოლიათებად  (გიგანტებად) იხსენიებს. არაბების პირველი მოსახლენი ადიტებად  –  ადის ძეებად იწოდებოდნენ. მათ ახასიათებდნენ როგორც «დიად და ცივილიზებულ რასად» და აღწერდნენ როგორც მაღალ (აღნაგ) და ძლიერ ხალხს. მუსლიმები თავიანთ დიდ წარღვნამდელ მეფედ შედ-ადს ასახელებენ  –  ძეს ადისას, ატლანტისას. შედ-ადს დაუმორჩილებია მთელი არაბეთი და ერაყი. აუგია კოლონებიანი სასახლე უმშვენიერესი ბაღით. ეს იყო ირ-ყუმი  –  სამოთხე, მიმსგავსებული სამოთხეს ცისას, რომელზეც შედ-ადს მხოლოდ სმენია. ადიტები იყვნენ არქიტექტორები და მშენებლები. არაბები დღემდე ძველ ნაგებობათა ნანგრევებს «ადიტთა შენობებს» ეძახიან და თუ ვინმეს ან რამის უძველესობაზე სურთ ხაზგასმა, ამბობენ: «ადივით ბებერია»-ო. ენაც კი, რომელზეც ძველი არაბეთის მკვიდრები ლაპარაკობდნენ, ატლანტთა ენადაა მიჩნეული. ლეგენდარული სპარსი მონარქის სახელი გახლდათ მაშაზ-ადი. მან შემქმნელისაგან მიიღო წმიდა წერილობანი, შესრულებული ციურ ენაზე. გადმოცემით, მან თავის მეუღლესთან ერთად, გაიარა წინა ცივილიზაციის ციკლი, დატოვა მრავალრიცხოვანი შთამომავლობა, გააშენა ბაღი, ასწავლა ხალხს ხელოსნობა, ააგო ქალაქები და სასახლეები. არის ტენდენცია, დედამიწაზე არსებული უძველესი ცივილიზაციები ჩაითვალოს პრაადამიტთა ცივილიზაციის მემკვიდრეებად. ჰესიოდე წერდა «კაცობრიობის ოქროს რასაზე, რომელიც იყო პირველი»  – დროიდან ზევსისა. წარღვნის პერიოდს უფარდებენ რკინის საუკუნეს  –  ბოლო პერიოდს კაცობრიობისას  ოქროს, ვერცხლის და სპილენძის საუკუნეთა შემდეგ, როცა ყოველივე ტოტალურმა დეგრადიაციამ მოიცვა. ადამიტების თემა განეკუთვნება იდეალური კაცობრიობის იდეას, ცის შვილთა და მზის დაღუპულ ცივილიზაციას  –  «ღმერთის ქალაქს» (ავგუსტინე). ამასთან, აკავშირებენ იდუმალი  (დაფარული) ცოდნის იდეასთანაც და უწყვეტი (ურღვევი) ურთიერთობის მოძღვრებასთან  –  სიბრძნისა და მემკვიდრეობითი ცოდნის მატარებლებთან.

 

ადამიტი, ადამიტები, პიკარდები  –  ანტინიმისტურ გნოსტიკოსებში; ქრისტიანული სექტების საერთო სახელწოდება II ს-დან. ქადაგებდნენ ადამიანის ბუნებრივი გრძნობების ღვთაებრიობას და გმობდნენ ასკეტიზმს. ადამიტური მოძღვრების ფუძემდებლური იდეა უკან, პირველყოფილ მდგომარეობაში, პირველქმნილ უბიწობაში მიბრუნება იყო (ადამის შეცოდებამდელ  რეალობაში). ქადაგებდნენ სიშიშვლეს, ქონებისა და ცოლების საერთოობას; უარყოფდნენ ეკლესიურ ადათ-წესებს. განსაკუთრებით გავრცელდა XIV-XV ს.ს-ში. ჰუსიტური ომების ხანაში ადამიტებმა შექმნეს ჰუსიტების უკიდურესად მემარცხენე გლეხურ-პლებეური ქილიასტური (იხ. ქილიაზმი) ფრთა (ქილიაზმი, აპოკალიფსისზე დაყრდნობით, ქადაგებდა სამყაროს აღსასრულის დადგომას და ქრისტეს ათასწლოვან მეუფებას ქვეყნიერებაზე). ამ მიმდინერეობის მეთაურები გახლდათ მარტინ ჰუსკა (ლოკვისი), იან ბიდლინსკი, პეტრე კანიში... 1421 წლის გაზაფხულზე წმ. საკურთხევლის შერყვნისა და შეურაცხყოფის, ამასთან, ორი სახის ზიარების უარყოფის გამო ადამიტები თაბორიდან გააძევეს. გარკვეული პერიოდის შემდეგ გლეხურ-პლებეური ქილიაზმის ადეპტები თაბორისტთა მემარჯვენე ფრთამ გაანადგურა (ფრთას იან ჟიჟკა მეთაურობდა). მათმა ბელადებმა   –  მარტინ ჰუსკამ და პეტრე კანიშამ კი სიცოცხლე ინკვიზიციის კოცონზე გაასრულეს

 

ადამიუკი ემილიან (ვალენტინოვი) (1839-? წ.წ.)  –  XIX ს-ის გამოჩენილი რუსი ოფთოლმოლოგი. 1857-ში დაამთავრა ბელოსტოკსკის გიმნაზია (გროდნოს გუბერნია), შემდეგ, როგორც სტიპენდიანტი, ჩაირიცხა ყაზანის უნივერსიტეტის  ვოლენსკის სასწავლო ოლქის სამედიცინო ფაკულტეტზე. 1864 დაიცვასადოქტორო დისერტაცია «თვალის შიდა წნევის შესახებ,» დაინიშნა ვალის კლინიკის ასისტენტად. 2 წელი მივლენილი იყო უცხოეთში. 1870-დან ყაზანის უნივერსიტეტში კითხულობს ლექციწბს თვალის დაავადებათა შესახებ, 1874-დან კი, როგორც როგორც ორდინატური პროფესორი. გარდა «თვალის შიდა წნევის შესახებ», დაწერილი აქვს მრავალი შრომა

 

ადამო მაქს (1837-? წ.წ.)  –  გერმანელი მხატვარი, დაამთავრა მიუნხენის სამხატვრო აკადემია. მისი ცნობილი ტილოებია: «პრინც ორანელისა და ეგმონტის უკანასკნელი პაემანი», «კარლოს I-ისა და კრომველის შეხვედრა» და სხვ. იგი ცნობილია, აგრეთვეე, როგორც ჟანრული ფერწერის ოსტატი, თუმცა პოპულარულია მხოლოდ მისი ისტორიული ტილოები.

 

ადამოვა ევგენია მიხეილის ასული (1913-?)  –  თურქმენი მხატვარითურქმენეთის რესპუბლიკის სახალხო მხატვარი. ავტორია თემატური ნახატებისა და პორტრეტული ტილოებისა. მისი ნამუშევრები დაცულია თურქმენეთის სამხატვრო ხელოვნების მუზეუმში.

 

ადამოვი (Aдамов) არტურ (1908-1970 წ.წ.)  –  ფრანგი დრამატურგი, ესსეისტი, მთარგმნელი. წარმოშობით კისლოვოდსკელი სომეხი. შემოქმედების ადრეულ პერიოდში განიცდის სიურეალიზმის გავლენას. გაიარა საკონცენტრაციო ბანაკი («საშინელი დღიურები», 1943). XX ს-ის 50-იან წლებში ს. ბეკეტთან და ე. იონესკოსთან ერთად საფუძველს უყრის ავანგარდისტულ (იხ. ავანგარდიზმი), ე.წ. «აბსურდის თეატრს» («პაროდია», 1947, გამოქვეყნდა 1950; «დიდი და პატარა მანევრი», 1953; «ყველანი ყველას წინააღმდეგ», 1953; «მოძრაობის აზრი», 1955). 50-იანი წლების მიწურულიდან მის დრამატურგიაში რეალისტური ტენდენციების ნიშნები იკვეთება («პაოლო, პაოლი», 1957; «მე არ ვარ ფრანგი», 1958 და სხვ.) დაწერა ბიოგრაფიული წიგნი  –  «ადამიანი და ბავშვი» (1968 ).

 

ადამოვი გრიგორ (1886-1945 წ.წ.)  –  ნამდვილი გვარი და სახელიგიბსი გრიგორი ბორისის ძე. რუსი მწერალი. წერდა სამეცნიერო-ფანტასტიკურ რომანებს. დაწერილი აქვსრომანები: «წიაღის დამმარცხებელნი» (1937), «ორი ოკეანის საიდუმლოება» (1939) და სხვ.

 

ადამოვიჩი ალექსანდრე (ალეს) მიხეილის ძე (1927- ? წ.წ.)  –  ბელორუსი და რუსი საბჭოთა მწერალი, ლიტერატურათმცოდნე. ავტორია რომან-დილოგიისა «პარტიზანები» (ნაწ. 1-2; 1960-1963 წ.წ.), მოთხრობებისა, ნაშრომებისა ბელორუსულ რომანზე.

 

ადამს (Adams) სემუელ (1722-1803 წ.წ.) ამერიკული «დემოკრატიის მამა», პოლიტიკური მოღვაწე, პუბლიცისტი. იბრძოდა ჩრდილოეთ ამერიკის ინგლისური კოლონიების დამოუკიდებლობისათვის (1775-1783). იყო ამ ბრძოლის ხელმძღვანელი და ორგანიზატორი, შემდგომში რევოლუციური ორგანიზაციის  –  «თავისუფლების შვილების» მეთაური. ეს ორგანიზაცია აერთიანებდა წვრილ ფერმერებს, მუშებს, ხელოსნებს. მისი ინიციატივით 1772 წ-ს ჩამოყალიბდა კორესპონდენტული კომიტეტი. მოაწყო «ბოსტონური ჩაის სმის» აქცია (იხ. «ბოსტონური ჩაის სმა»). იყო კონტინენტური კონგრესის 1774 წლის მოწვევის ინიციატორი, კონგრესის წევრი 1774-1782 წ.წ-ში. მხარს უჭერდა  1787 წლის კონსტიტუციას. აქტიურად იღვწოდა ამ კონსტიტუციის დემოკრატიზაციისათვის, გამოდიოდა მონათმფლობელობის წინააღმდეგ. 1794-1797 წ.წ-ში აირჩიეს მასაჩუსეტსის შტატის გუბერნატორად.

 

ადამს სემუელ ჰოპკინსი (1871-1958 წ.წ.)  –  ამერიკელი მწერალი და ჟურნალისტი. ცნობილი გახდა თავისი მამხილებელი სტატიებით, რომლებშიც ნაჩვენები იყო ამერიკული სინამდვილის არასრულყოფილლება. მისი რომანი  –  «წარმატება» (1921),  –  მიძღვნილია XX ს-ის I ნახევრის ამერიკული ჟურნალისტიკისადმი. ნაშრომში «ამერიკელი მწერლები ლიტერატურის შესახებ»,  –  აღნიშნულია: «ადამსი  –  სტატისტიკოსი, რომელმაც გადაწყვიტა გამოეყენებინა რომანი, როგორც სოციალური რეფორმის საშუალება».

 

ადამს (Adams) უოლტერ სიდნი (1876-1956 წ.წ.)  –  ცნობილი ამერიკელი ასტრონომი, ვაშინგტონის ეროვნულ მეცნიერებათა აკადემიის წევრი მაუნთ-ვილსონის ობსერვატორიის ხელმძღვანელი, 1935-1942 წლებში  –  საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირის ვიცე პრეზიდენტი. აქვს კვლევები მზისა და ვარსკვლავთა სპექტროსკოპიის დარგში, კერძოდ, სპექტრული ხაზების ინტენსივობათა თანაფარდობის საფუძველზე ვარსკვლავებამდე მანძილების განსაზღვრის მეთოდის შემუშავების სფეროში.

 

ადამს ჩარლზ ფრენსის (1807-1886 წ.წ.)  –  ამერიკის მე-6 პრეზიდენტის  –  ადამს ჯონ ქუინსის შვილი. 1827 წ-ს იურიდიულ პრაქტიკაში მოღვაწეობა დაიწყო დანიე; ვებსტერის ხელმძღვანელობით. 1828 წ-დან დასახლდა ბოსტონში. ეწეოდა ლიტერატურულ საქმიანობასაც. 1831 წ-ს აირჩიეს საკანონმდებლო ორგანოს  წევრად, სადაც 5 წელი იმუშავა. 1859 წ-დან მასაჩუსეტსის შტატის წარმომადგენელია კონგრესში. 1861 წ-ს ლინკოლნისგან დიპლომატიური მისიით იგზავნება ლონდონში, სადაც სამოქალაქო ომის პერიოდში  (1861-1865 წ.წ.) ლონდონსა და აშშ-ს შორის ჩამოვარდნილი უთანხმოების მოგვარებაში დიდი როლი შეასრულა თავისი დიპოლომატიური ტაქტითა და ლავირების უნარის წყალობით.

1871-1872 წ/წ-ში იყო ჟენევის სასამართლოს წევრი, რომელზეც იხილებოდა ალაბამის სადავო საკითხები.

 

ადამს ჯეიმს თრესლოუ (1878-1949 წ.წ.)  –  ცნობილი ამერიკელი ისტორიკოსი, ავტორი შრომისა  აშშ-ისა და დიდი ბრიტანეთის ისტორიის შესახებ. ცნობილი იყო ასევე, როგორც თავისუფალი აზროვნების პუბლიცისტი. დასახელებულია ამერიკის ხელოვნებისა და ლიტერატურის ცნობილ მოღვაწეთა შორის.

 

ადამს (Adams) ჯეიმს ლუთერ (XX ს.)  –  ამერიკულ უნიტარისტულ ასოციაციაში (აუა, 1825 წ.) 1930 წ-ს ჩამოყალიბებული კრიტიკული მოძრაობის ლიდერი. უნიტარიზმში ეს კრიტიკული მოძრაობა შეიქმნა როგორც პასუხი რწმენაში გაჩენილი საყოველთაო კრიზისისა და ლიბერალური აზრის წინაშე. ადამსის შრომები მნიშვნელოვანი შენაძენი იყო უნიტარებისა და სოციალური აზროვნების თეოლოგიაში (იხ. ამერიკული უნიტარიზმი).

 

ადამს ჯეინ (XIX-XX ს.ს.)  –  სოციოლოგი, ქალთა საერთაშორისო ლიგის,  –  მშვიდობისა და თავისუფლების,  –  პრეზიდენტი. 1931 წ-ს ნიკოლას მიურეი ბატლერთან ერთად მიენიჭა ნობელის პრემია მშვიდობისათვის.

 

ადამს ჯერი  –  XX ს-ის ირლანდიის სახელმწიფო და პოლიტიკური მოღვაწე. ირლანდიის პარტიის  –  შინფეინის ლიდერი. ადამსმა 1993 წლის 10 აპრილს საიდუმლო მოლაპარაკებები გამართა ოლსტერის კათოლიკეთა ლიდერთან ჯონ ჰიუმთან. იმავე წლის 29 ოქტომბრის ხელშეკრულებით, რომელსაც ხელს აწერდნენ დიდი ბრიტანეთის მხრიდან პრემიერი ჯონ მეიჯორი და ირლანდიის მხრიდან  –  ირლანდიის პრეზიდენტი ალბერტ რეინოლდსი, უარყოფილ იქნა ადამს-ჰიუმის მოლაპარაკებები. ერთი წლის შემდეგ  –  1994 წლის 24 ივლისს შინფეინმა თავადაც უარყო ინგლის-ირლანდიის შეთანხმება.

ადამს (Adams) ჯონ კაუჩ (1819-1892 წ.წ.)  –  ინგლისელი ასტრონომი. ლონდონის ასტრონომიული საზოგადოების პრეზიდენტი. 1858 წ-დან კემბრიჯის უნივერსიტეტის პროფესორი. კემბრიჯის ასტრონომიული ობსერვატორიის დირექტორი 1861 წ-დან. უ. ლევერიესგან დამოუკიდებლად, ადამსმა 1845 წ-ს პლანეტა ურანის ორბიტულ მოძრაობაში შეშფოთებათა მათემატიკური ანალიზის საფუძველზე დაასაბუთა ახალი პლანეტის არსებობა. შემდგომში, ლევერიეს მათემატიკური გაანგარიშების საფუძველზე ეს ახალი პლანეტა ტელესკოპით აღმოაჩინეს და უწოდეს მას ნეპტუნი. აქვს მნიშვნელოვანი შრომები ცის მექანიკის დარგში. სახელდობრ, მას ეკუთვნის მთვარის მოძრაობაში საუკუნეობრივი აჩქარების გამოკვლევა. შეიმუშავა ჩვეულებრივ დიფერენციალურ განტოლებათა რიცხვითი ინტეგრირების სხვაობითი მეთოდი.  –  ე.წ. «ადამსის მეთოდი» (1855 წ.) (იხ. «ადამსის მეთოდი»).

 

ადამს (Adams) ჯონ ქუინს (1767-1848 წ.წ.)  –  ჯონ ადამსის (ამერიკის მეორე პრეზიდენტის) პირველი შვილი. ამერიკის სახელმწიფო და დიპლომატიური მოღვაწე. იყო აშშ-ს ელჩი ევროპის რიგ ქვეყნებში: ჰოლანდიაში (1794 წ.), პრუსიაში (1798 წ.). 1803 წ-ს სენატორია. ჯერ იყო ფედერალისტი, შემდეგ რესპუბლიკელებს მიემხრო. 1809-1814 წ.წ-ში აშშ-ს პირველი ელჩია რუსეთში. დიდი ღვაწლი მიუძღვის ამ ორი ქვეყნის დაახლოების საქმეში. 1817-1824 წ.წ-ში ჯონ ქუინსი აშშ-ის სახელმწიფო მდივანია. 1819 წლის ესპანეთთან ხელშეკრულებით ფლორიდა საბოლოოდ გადაეცა აშშ-ს. 1825-1829 წ.წ-ში  –  ამერიკის მეექვსე პრეზიდენტი. 1831 წ-დან გარდაცვალებამდე იყო კონგრესის წევრი. 1823 წ-ს პრეზიდენტმა ჯ. მონრომ კონგრესს აშშ-ს მთავრობის საგარეო პოლიტიკის პროგრამა  –  ე.წ. მონროს დოქტრინა გაუგზავნა. ამ ცნობილი დოკუმენტის ერთ-ერთი თანაავტორი ადამს ჯონ ქუინსიც გახლდათ.

ადამს ჯონი (1735-1826 წ.წ.)  –  1776 წლის 4 ივლისს კონტინენტურმა კონგრესმა მიიღო ამერიკის შეერთებული შტატების «დამოუკიდებლობის დეკლარაცია», რომლის მთავარი ავტორი გახლდათ თომას ჯეფერსონი  –  აშშ-ს მომავალი პრეზიდენტი. ამ დოკუმენტის მომზადებაში ჯეფერსონთან ერთად ტექსტის მომზადების კომისიაში შევიდნენ ჯონ ადამსი, ბენჯამინ ფრანკლინი, რობერტ ლივინგსტონი და როჯერ შერმანი. 1787 წლის 17 სექტემბერს მიღებულ იქნა ამერიკის კონსტიტუცია. ოცი თვის შემდეგ  –  1789 წლის 30 აპრილს არჩეულ იქნა  აშშ-ს პირველი პრეზიდენტი  –  ჯორჯ ვაშინგტონი, ვიცე-პრეზიდენტად კი ჯონ ადამსი, ხოლო 1796 წლის 7 დეკემბრიდან ჯონ ადამსი, ჯორჯ ვაშინგტონის შემდეგ, აირჩიეს რიგით მე-2 პრეზიდენტად. ამ მოვალეობის შესრულებას იგი 1797 წლის 4 მარტს შეუდგა (1797-1801 წ.წ.). მისი პრეზიდენტობის დროს გაუარესდა ურთიერთობა საფრანგეთთან. მდგომარეობა იმდენად გაფუჭდა, რომ სავაჭრო გემებიც კი ჩაერთვნენ ბრძოლებში. სამხედრო ისტერიამ და შიდა პოლიტიკურმა კონფლიქტებმა განაპირობეს 1798 წ-ს რამდენიმე ახალი კანონის მიღება, რომლებიც გარკვეულწილად ზღუდავდნენ «დამოუკიდებლობის დეკლარაციით» მიღებულ პიროვნების თავისუფლებას. პრეზიდენტს უფლება ეძლეოდა ქვეყნიდან გაეძევებინა ის პირები, რომლებიც საშიშროებას უქმნიდნენ საზოგადოებრივ წესრიგს. შეიზღუდა სიტყვის თავისუფლებაც  –  სახელმწიფო ხელისუფლების წინააღმდეგ ცილისმწამებლური და სკანდალური გამონათქვამის ავტორს ციხე ემუქრებოდა. 1801 წ-ს ფედერალისტი ჯონ ადამსი შეცვალა რესპუბლიკელმა თომას ჯეფერსონმა (III პრეზიდენტი). 1826 წლის 4 ივლისს ბრეინტრიში (მასაჩუსეტსის შტატი) გარდაიცვალა ჯონ ადამსი.

 

ადამს II (Adams) ჰანს  –  თავადი, ლიხტენშტეინის მეფე 1989 წ-დან.

 

ადამს  (Adams) ჰენრი  ბრუკს (1838-1918 წ.წ.)  –  ამერიკელი მწერალი. მისი რომანებისათვის  –  «დემოკრატია» (1880 წ.) და «ესთერი» (1884 წ.) დამახასიათებელია სოციალურ-კრიტიკული (ხელისუფალთა კორუფცია) და მეტაფიზიკური (დეჰუმანიზაცია, როგორც სამეცნიერო პროგრესის შედეგი) მოტივები. დაწერილი აქვს ავტობიოგრაფია  –  «ჰენრი ადამსის აღზრდა» (1907 წ.) და შრომები არქიტექტურის ისტორიასა და ფილოსოფიაში.

 

ადამსის მეთოდი  –  ინგლისელი ასტრონომის ჯ. კ. ადამსის (იხ.) 1855 წ-ს შემუშავებული ჩვეულებრივი დიფერენციალური განტოლებების რიცხვითი ინტეგრირების სხვაობათა მეთოდი, რომელიც იძლევა საწყის წერტილებში ამონახსნის მიახლოებითი მნიშვნელობის  გამოთვლის საშუალებას. 

 

ადამსიტი (ინგლ. Adamsite)  –  ყვითელი ორგანული კრისტალები, შემოთავაზებული I მსოფლიო ომის წინ, როგორც მომწამვლელი ნივთიერება, რომელიც აღიზიანებს სასუნთქი ორგანოების ლორწოვან გარსს, იწვევს ცხვირის ცემინებას (სახელი ეწოდა გამომგონებლის  –  ადამსის გვარის მიხედვით).

 

ადამსონი ამანდუს ჰენრიხ (1855-1929)  –  ესტონელი მოქანდაკე. სწავლობდა პეტერბურგის სამხატვრო აკადემიაში. მის წინააღმდეგობრივ შემოქმედებაშიაისახა რეალისტური მისწრაფებანიც და აკადემიზმის ტენდენციურობაც. იყო სალონური მშვენიერების მოძღვარიცავტორია რამდენიმე მონუმენტური ძეგლისა

 

ადამსონი ისაკ იაკობის ძე (1902-1968)  –  ესტონელი ფერმწერი და გამოყენებითი ხელოვნების ოსტატიხელოვნების დამსახურებული მოღვაწესამხატვრო სწავლება გაიარა ბერლინში, შრლიცენგერისა და პარიზში. ავტორია პეიზაჟების, ნატურმორტების, პორტრეტების.

 

ადამსონი რობერტ  –  ინგლისში XX ს-ის დასაწყისში ევროპიდან შესული  კრიტიკული რეალიზმის ფილოსო-ფიის პირველ წარმომადგენელთა შორის ერთადერთი, რომელმაც «ჯანსაღი აზრის» ფილოსოფია, კანტიანური კრიტიციზმის შოტლანდიურ სკოლას შეურწყა.

 

ადან (Adan) ადოლფ შარლ (1803-1856 წ.წ.)  –  ფრანგი კომპოზიტორი, პიანისტი, პედაგოგი. დაწერილი აქვს 50-ზე მეტი კომპოზიცია ბალეტის,  –  «ჟიზელი» (1841 წ.),  –  სცენისათვის, რითაც დიდი როლი ითამაშა ფრანგულ ბალეტში რომანტიკული მიმართულების დასამკვიდრებლად. იყო პარიზის კონსერვატორიის პროფესორი (1849 წ.), რომის პრემიის ლაურეატი (1825 წ.). განსაკუთრებით პოპულარულია მისი ბალეტი «ჟიზელი», «დუნაის ქალწული» (1836 წ.), «კორსარი» (1856 წ.); ოპერებიდან კი: «პიერ დი კატრინი» (1829 წ.), «ლონჟიუმონელი ფოსტალიონი» (1836 წ.), «ფალსტაფი» (1855 წ.).

 

ადან დე ლა ალ (Adan de la Halle) (დაახლ. 1238/1240  –  დაახლ. 1286/1287 წ.წ.)  –  იგივე ადან გალელი.. ერთ-ერთი გამოჩენილი ფრანგი ტრუვერი (იხ. ტრუვერი)  –  მომღერალი, რომელიც თავის შეთხზულ სიმღერებს ასრულებდა. დე ლა ალი თანამედროვეთათვის ცნობილი იყო  «არასელი კუზიანის»  –  მეტსახელით (წარმოშობით არასიდან. იყო კუზიანი).

XIII ს. ჩრდილო საფრანგეთის დიდებულთა კარზე ფრიად გავრცელებული იყო ტრუვერთა ხელოვნება (ფრანგ. ტროუვერ გამოძებნა, გამონახვა, გამოგონება), რომელიც აგრძელებდა იმ ტრადიციას, რომელსაც საფუძველი ჩაუყარეს სამხრეთ საფრანგეთელმა  –  პროვანსელმა ტრუბადურებმა (იხ. ტრუბადურები). რაინდულ მუსიკალურ-პოეტური კულტურის წრმომადგენლები  –  ვაგანყები, გილიარდები,ტრუბადურები და ტრუვერები, როგორც მათი გერმანელი და ინგლისელი თანამოძმენი და კოლეგები,  –  მინეზინგერები და მენესტრელები,  –  უმღეროდნენ სუყვარულს და გმირობებს, რომლებიც სრულდებოდა უმშვენიერეს ქალბატონთა გამო. ტრუბადურთა და ტრუვერთა მუსიკალური ხელოვნების წამყვანი ჟანრი გახლდათ ლირიკული სიმღერები და ბალადები. ერთხმიანობის ბატონობის პერიოდში მათ შემოქმედებაში წარმოიშვა მრავალხმიანი ჟანრი  –  მოტეტი (ფრანგ. მოტ  –  სიტყვა; იხ. მოტეტი).

        ადან დე ლა ალმა თავისი ტრუვერული მოღვაწეობა დაიწყო გრაფ რობერ დარტუას კარზე, 1282 წ-ს კი მიწვეულ იქნა სიცილიის მეფის, კარლოს I ანჟუელის მიერ ნეაპოლიტანურ რეზიდენციაში. სწორედ აქ, კარლოს I-ის რეზიდენციაში შეიქმნა მისი ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაწარმოებები. სიმღერათა, ბალადათა და მოტეტთა გვერდით ადამ დე ლა ალი სატირულ პოემებს და საერო ხასიათის ლირიკულ სიმღერებსაც ქმნიდა. მის ერთ-ერთ ვოდევილში,  –  «Le  juadan ou de la fuelie»,  –  პოეტმა და კომპოზიტორმა აღწერა საკუთარი ბიოგრაფიული ეპიზოდები. ვოდევილი თარიღდება 1262 წლით.

მუსიკის ისტორიაში მისი უდიდესი დამსახურებაა სამხმიანი კომპოზიციების შექმნა. მისი თეატრალიზებული პასტორალი «რობენისა და მარიონის თამაში» (1283 წ.), რომელშიც ჩართულია გადამუშავებული ხალხური სიმღერები. ეს ნაწარმოებები ითვლება საოპერო ჟანრის ერთ-ერთ პირველ ნიმუშებად. პასტორალის მთავარი გმირი ქალი  –  უბრალო სოფლელი გოგონა უარს ეუბნება გალანტურ რაინდ-კავალერს და თავის გულს მდაბიო გლეხს უხსნის. გარდა  «რობენისა და მარიონის თამაშისა» ჩვენამდე მოღწეულია მისი კომედია «თამაში ვანდ ტურში». სპეციალისტები «არასელი კუზიანის» ამ კომედიებს კომედიური ოპერის შორეულ პროტოტიპად მიიჩნევენ.

დაახლოებით 1287 წ-ს კარლოს I ანჟუელის ნეაპოლიტანურ კარზე გარდაიცვალა ადამ დე ლა ალი  –  შუასაუკუნეთა ერთ-ერთი უცნობილესი პოეტი-მომღერალი. მისი «Oeuvres completes» გამოიცა 1872 წ-ს, ხოლო დრამები  –  1886 წ-ს.

 

ადან ჟულიეტ (ქალიშვილობის გვარი ლამბერტი)  –  (1836 – ? წ.წ.) ფრანგი მწერალი. დაწერილი აქვს წიგნი ქალთა საკითხებზე. ავტორია რომანებისა და პოლიტიკური სტატიებისა.

 

ადანგმე (თვითსახელწოდება  –  ადანგბე)  –  ხალხი განაში. რიცხოვნობა 700 ათასი ადამიანი (1992 წ.). ენა ადანგმეური. ტრადიციული რწმენის მიმდევრები, ასევე არიან კათოლიკეებიც და პროტესტანტებიც.

 

ადანსონ (Adanson) მიშელ (1727-1806 წ.წ.)  –  ფრანგი ბოტანიკოსი, რეომიურისა და ჟიუსიეს მოწაფე. იმოგზაურა სენეგალში, სადაც 1753 წ-მდე სწავლობდა ბუნებას და აბორიგენ მოსახლეობას. მოგზაურობის აღწერილობანი მოგვცა «Histoire  naturalle du Senegal» (პარიზი, 1757 წ.). მისი «Familles des plantes» (პარიზი, 1763 წ.), რომელიც ხელახლა გადაამუშავა, გამოსცა სახელწოდებით  –  «Methode nouvelle pour apprendre a connaitre les differents familles des plantes» (პარიზი, 1764 წ., 2 ტ.), იყო წარუმატებელი მცდელობა მცენარეთა სისტემის დადგენისა, თუმცა ნაშრომი მრავალ მნიშვნელოვან დაკვირვებას შეიცავს. შესანიშნავი მონოგრაფიები აქვს დაწერილი ბაობაბებზე და სცილიარიებზე. 1751 წ-ს პირველმა დააფიქსირა სკაროსის (თევზის სახეობა) ელექტროობა და აღიარა მისი ელვის იგივეობა ელექტრულთან. მანვე პირველმა მიუთითა სანაპირო ზოლის ცვლილებები. პირველმა გამოიყენა  მათემატიკური მეთოდები ბიოლოგიაში. ემხრობოდა სახეობათა ცვლის შესაძლებლობის ჰიპოთეზას. 1759 წ-დან იგი იყო საფრანგეთის ეროვნული აკადემიის წევრი.

 

ადანსონია  – ლათუნური სახწლწოდება ბაობაბისა (იხ. ბაობაბი).

 

ადაპა (აქად.)  –  აქადური მითოლოგიის გმირი. მიჩნეულია ერთ-ერთად «შვიდ ბრძენთაგან». ქალ-დემონის  –  ლამაშუს გრძნებით და ჯადო სიტყვით შეკვრის თანამონაწილე (თანაშემწე).

მითის თანახმად, ადაპა ეას (ენქი შუმერ.) ძეა. მართავდა ქ. ერიდუს (ერედუს, ერედუგს). იყო მეთევზე. თევზით ამარაგებდა ქალაქსაც და მამის  –  ეას (ენქის) ტაძარსაც. მითოლოგიური ტრადიციით ერიდუს ტაძარში სუფევდა კაცთა მოდგმის მოყვარული და მფარველი ღმერთი ენქი (ეა), რომლის მსახურადაც ადაპა იხსენიება.ერთხელაც სამხრეთის ქარმა ნავი გადაუბრუნა, რის გამოც ადაპამ ქარს ფრთა მოსტეხა. ცის ღმერთი ანუ (შუმერ. ან) სამხრეთის ქარის არ გამოცხადებით (მიზეზი ფრთამოტეხილობა გახლდათ) განრისხებული, ადაპასგან პასუხს ითხოვს. ეა ურჩევს ადაპას ეახლოს ანუს ძაძებით მოსილი, ოღონდაც არ მიირთვას და არ შესვას მისგან მიწოდებული საჭმელი და სასმელი. ცის  –  ანუს კარიბჭის წინ დგანან ღმერთბი გიშზიდა (ნინგიშზიდა) და დუმუზი (იხ.). ღმერთების შეკითხვაზე, რატომაა ადაპა ძაძებში, ადაპა (რა თქმა უნდა, ეას დარიგებით) პასუხობს, რომ იგი გლოვობს მიწიდან გამქრალ ღმერთებს გიშზიდას და დუმუზის. ამის გამგონე ღმერთები  –  გიშზიდა და დუმუზი მის მხარეს იჭერენ ანუს წინაშე. ანუ დიდსულოვნად შეიწყნარებს ერიდუელ გმირს და მას მარადიულ სიცოცხლეს, პურსა და წყალს შესთავაზებს, მაგრამ ადაპა (ეას რჩევით) უარს განუცხადებს შემოთავაზებულზე, რის გამოც ანუ მას ისევ მიწაზე გამოდევნის.

მითი ადაპას შესახებ (იხ.) შემოინახა მოგვიანო ასლებით, რომლებიც აღმოაჩინეს ელ-ამარნასა (იხ.) (ეგვიპტე) და ბაბილონში. რაიმე ნაწარმოები ადაპას შესახებ შუმერულ ენაზე არ შემონახულა, თუმცა ეს გმირი ცნობილი იყო შუმერულ ტრადიციებში (იხ. ზ. კიკნაძე, «შუმერული ლექსიკონი»). ადაპა იყო ქ. ერიდუს მბრძანებელი უდრეკი გმირი. საზღვაო გზების გამკვლევი. შუმერულ-აქადურ ტექსტებში ადაპა ნახსენებია იმ შვიდ აფქალს (ბრძენს) შორის, რომელთაც მიეწერებათ ცივილიზაციის დაფუძნება შუმერში.

 

ადაპისი (Adapis Parisiensis)  –  განამარხებული ნახევრად მაიმუნი არსება, ნაპოვნია ევროპის უძველეს ეოცენურ შრეებში. ეს პრიმატი კიუვიემ შეცდომით ჩლიქოსანთა სახეობას განაკუთვნა.

 

ადაპტაცია (გვიანდ. ლათ. Adaptatio შეგუება, მორგება)  –  გარემოპირობებისადმი შემგუებლური თვისება ორგანიზმებისა (ინდივიდების, სახეობების, პოპულაციების), მათი აგებულებისა და ფუნქციისა, ბუნებრივი შერჩევითობის პროცესში (აუცილებელი შეგუებითი უნარის გამომუშავება-განვითარება). ამასთან, ყოველი ადაპტაცია წარმოადგენს ადაპტაციოგენეზისის (შეგუების პროცესის) კონკრეტული ისტორიული ეტაპის შედეგს, რომელიც განსაზღვრულ ადგილსამყოფელში (არეალში) მიმდინარე მცენარეთა და ცხოველთა ბიოცენოზში მიმდინარეობს. სხვადასხვა სახეობები, რომელთაც გააჩნიათ ერთნაირი (მსგავსი) სასიცოცხლო მოთხოვნილებანი და კონკურენციის შედეგად აღმოაჩნდებათ ცუდი შემგუებლური უნარი,   –  იღუპებიან. ორგანიზმთა შეგუების სრულყოფას, დარვინის მიხედვით, მივყავართ მათი ორგანიზაციის დონის თანდათანობით გართულებისაკენ, ე.ი. მიმდინარეობს ევოლუციური  პროგრესი (იხ. ევოლუციური პროგრესი).

XVIII ს-ის დეისტურად მოაზროვნე ბიოლოგთა შეხედულებით, ადაპტაცია განაპირობებდა ერთგვარი საწყისი მიზანშეწონილობის არსებობას ცოცხალ ბუნებაში, რაც მათგან ცოცხალ ორგანიზმთა იმანენტურ-ტელეოლოგიურ (იხ. ტელეოლოგია) თვისებად მიიჩნეოდა. საწყისი მიზანშეწონილობის დეისტური მოძღვრება დარვინის ევოლუციური თეორიით უარიყო.

1859 წლისათვის დარვინმა დაადგინა, რომ სახეობათა ევოლუცია გარემოსადმი მათი შეგუებით მიმდინარეობს (იხ. დარვინიზმი). დარვინის თეორიით განმტკიცდა დებულება, რომლის თანახმად ადაპტაცია ყოველთვის წარმოიქმნება და ვითარდება ორგანული ევოლუციის სამი ძირითადი ფაქტორის   –  ცვალებადობის, მემკვიდრეობითობისა და ბუნებრივი გადარჩევის (აგრეთვე ხელოვნური გადარჩევის) შედეგად.

ევოლუციურ-ისტორიულ პროცესში ცნება ადაპტაციას უახლოვდება ორგანიზმის არაგენეტიკური (არამემკვიდ-რული) ადაპტიური რეაქციები (მოდიფიკაციები), გამოწვეულთ საარსებო პირობების ცვალებადობით (იხ. ადაპტაცია ფიზიოლოგიური, აკომოდაცია).

ყოველ ორგანიზმში (ყოველ ორგანოში) ადაპტიურობის ფორმა და ფუნქცია მუდამ კორელირებული და კოადაპტირებულია, ანუ წარმოადგენენ ერთიმეორის შესაბამისობას.

ცოცხალი ორგანიზმის ადაპტაციის მექანიზმის გამოკვლევა ბიონიკის ძირითად მიზანს წარმოადგენს. ადაპტირების ზუსტად შესწავლა და მისი კლასიფიცირება შესაძლებელია ორგანიზმების ყოველ ჯგუფში.

ევოლუციურ-ისტორიული ადაპტაციის წყარო გენეტიკური ცვალებადობანი, ანუ მუტაციებია (იხ. გენეტიკა, მუტაცია), რომლებიც ისეთივე მრავალფეროვნებით გამოირჩევიან, როგორც მემკვიდრულობის მატერიალური საფუძვლის   –  დნმ-ის (დეზოქსირიბონუკლეინის  მჟავა)  –  უსაზღვროდ მრავალგვარი ცვალებადობანი. ყოველი სახეობის ცხოველის ან მცენარის ინდივიდების შეჯვარების შედეგად წარმოიქმნება გენეტიკური კომბინაციები და ამ დროს გადარჩევა მიმდინარეობს არა მუტანტური ნიშნებით, არამედ კომბინაციური ფორმებით. პოპულაციებში წარმოიქმნება ბუნებრივი ჰეტეროზიგოტურობა. რაც უფრო ჰეტეროზაგოტურია ჯიში, მით უფრო მყარია.  ანუ ორგანიზმის მემკვიდრული ძირების (გენოტიპის) არაერთგვაროვნება, რომლის პირობებში ადაპტური მორფოლოგიურ-ფიზიოლოგიური ორგანიზაცია «ეფუძნება» არა მუტაციებს, არამედ კომბინაციებს. ხელოვნური ჩარევით ადაპტაციას, როგორც ისტორიულ პროცესს, და მუტაციებს შორის წარმოიქმნება დიალექტიკური წინააღმდეგობა, რითაც ირღვევა მუტაციებსა და ადაპტაციას შორის არსებული თანაფარდობის პრინციპი. ამ წინააღმდეგობის დაძლევა შესაძლებელია მხოლოდ გადარჩევის შედეგად. გადარჩევა მუტაციით გამოწვეულ  (მუტაციურ) ძვრებსა და ცვლილებებს ადაპტაციად გარდაქმნის. ადაპტაცია ესაა შემგუებლობა როგორც გარემოს ბიოტიკური (გენოტიპის, პოპულაციის ან ბიოცენოზის შიგნით), ისე აბიოტიკური ფაქტორებისადმი (ტემპერატურის, განათების, ტენიანობის და სხვა პირობებისადმი). ზოგი ადაპტაცია განაპირობებს ორგანიზმის (ორგანოების) მორფოლოგიურ-ფიზიოლოგიურ გართულებას, ზოგი, პირიქით,  –  მისი აგებულებისა და ფუნქციების გამარტივებას მეტ-ნაკლები ხარისხით.

ადაპტაცია რელიატივურია, რადგანაც იზღუდება შესაბამისი სახეობის არსებობის დროით. სახეობათა ისტორიული ჩამოყალიბება, მათი დამახასიათებელი ადაპტაციების მთელი კომპლექსის ჩამოყალიბების პროცესია. ადაპტაცია სახეობის არსებობის განსაზღვრულ საფეხურზე ჩნდება, ხოლო განვითარება და სრულყოფა შემდგომ ევოლუციურ პროცესში მიმდინარეობს. ადაპტაცია ყველა პირობაში როდი წარმოიშობა, იგი ჩნდება მხოლოდ მაშინ, როცა სახეზეა (არსებობს)  გარკვეული ონტოგენეზური (იხ. ონტოგენეზი) წანამძღვრები. ეს წანამძღვრები სათანადო პირობების შექმნისას გარკვეულ ადაპტაციებად განხორციელდება ევოლუციის პროცესში.

ევოლუციურ ადაპტაციას სხვადასხვა ფაქტორით განპირობებული გარკვეული საზღვრები აქვს. რაც შეეხება ორგანიზმთა ყოველი ჯგუფის ონტოგენეზურ პოტენციურ შესაძლებლობას, იგი ყოველთვის შეზღუდულია. პირობების ისტორიულ შეცვლისას ადაპტაციის დიდი ნაწილი კარგავს მნიშვნელობას და ინდიფერენტულ ნიშნად იქცევა, რომელიც საბოლოოდ ან სულ ქრება, ან ახალ დანიშნულებას იძენს.

ადაპტაცია თვალისა (ლათ. ადაპტო ვუგუებ)  –  სინათლისადმი (სხვადასხვა განათებისადმი) თვალის შეგუების უნარი. არის ორი სახის ადაპტაცია  –  სიბნელისადმი (დღის სინათლიდან ღამის სინათლეზე ან კაშკაშა განათებიდან სუსტ განათებაზე გადასვლისას) და ადაპტაცია სინათლისადმი (სიბნელისადმი ადაპტაციის საპირისპირობა).

უმცირესი განათება, რომელიც სინათლის შეგრძნებას იწვევს (გაღიზიანების ზღურბლი) განსაზღვრავს სინათლისადმი თვალის მგრძნობიარობას. სინათლისადმი თვალის მგრძნობიარობის სიდიდე დამოკიდებულია თვალის მგრძნობიარობის ზღურბლის დონეზე. რაც უფრო დაბალია ეს ზღურბლი, მით მეტია სინათლისადმი თვალის მგრძნობიარობა და პირიქით. სიბნელისადმი ადაპტაციის პროცესი ხანგრძლივად მიმდინარეობს. პროცესის აჩქარება პირველი 15 წუთის შემდეგ იწყება. ნახევარ საათში იგი კულმინაციას აღწევს და, პრაქტიკულად, სრულდება ერთ საათში. სინათლისადმი ადაპტაცია მოკლე დროში ხდება. იგი კლებულობს პირველივე წამებიდან და მთვრდება 5-7 წუთში. სიბნელისადმი ადაპტაციის უნარი ქვეითდება თვალის ზოგიერთი დაავადების  –  თვალის პიგმენტური გადაგვარების, გლაუკომის, ცენტრალური ნერვული სისტემისა და სხვა დაავადებათა შემთხვევებში. სიბნელისადმი ადაპტაციას განსაზღვრავენ სპეციალური მოწყობილობით, რომელსაც ადაპტომეტრს უწოდებენ.

ადაპტაცია პირობებისადმი (ლათ. ადაპტო ვუგუებ)  –  გარემოს სისტემის შეგუების პროცესი. ადაპტაციის რაციონალური ახსნა, როგორც არსებობისათვის ბრძოლის ბუნებრივი გადარჩევის შედეგისა, პირველად მოგვცა დარვინის ევოლუციურმა მოძღვრებამ.

ადაპტაცია სოციალური  –  პიროვნების ანდა საზოგადოების ჯგუფის ურთიერთმიმართების პროცესი საზოგადოებრივ გარემოსთან, რომელშიც ჩართულია სოციალიზაციის პროცესში ფასეულობათა და ნორმათა შეთვისება, ამასთან, გარემოს გარდაქმნა მოღვაწეობის ახალ პირობათა და მიზანთა შესაბამისად.

ადაპტაცია ფიზიოლოგიური  –  ერთობლიობა ფიზიოლოგიურ რეაქციათა, რომელიც ხელს უწყობს შინაგანი გარემოს შეფარდებითი მუდმივობის, ანუ ჰომეოსტაზის შენარჩუნებას. ადაპტაციური ფიზიოლოგიის შედეგად იზრდება ორგანიზმის მედეგობა სითბოს, სიცივის, ჟანგბადის ნაკლებობის, ბარომეტრული წნევის დაცემისა და სხვა ფაქტორებისადმი.

ადაპტაციური ფიზიოლოგიის შესწავლას უდიდესი მნიშვნელობა აქვს ორგანიზმის თვითრეგულირების პროცესებისა და გარემოსთან ურთიერთქმედების გასაგებად. მის გამოკვლევას ასევე უდიდესი პრაქტიკული მნიშვნელობა ენიჭება კოსმონავტიკაში  –  ადამიანის კოსმოსში ფრენისას (იხ. კოსმოსური ბიოლოგია). ზოგადად, არასპეციფიკურ რეაქციებს, რომლებითაც ორგანიზმი რეაგირებს მნიშვნელოვანი ინტენსივობის გაღიზიანებისას, ადაპტაციური სინდრომი ეწოდება (იხ. ადაპტაციური სინდრომი). უჩვეულო, ექსტრემალურ პირობებში ადაპტაციის პროცესი რამდენიმე ფაზად ან სტადიად მიმდინარეობს. საწყის სტადიაში ჭარბობს ფუნქციების დარღვევის ანუ დეკომპენსაციის მოვლენები, შემდეგ იწყება არასრული შეგუება  –  ორგანიზმის მიერ იმ მდგრადი (ოპტიმალური) მდგომარეობის ძიება, რომელიც ახალი გარემო პირობების შესაბამისია; ბოლო სტადიაა შედარებით მდგრადი შეგუების ფაზა. ადაპტაციური ფიზიოლოგიის მაგალითია აკლიმატიზაცია (ორგანიზმის შეგუება სასუნთქ ჰაერში ჟანგბადის პარციალური წნევის დაქვეითებისადმი (იხ. ჰიპოქსია); მაგალითად, მაღალმთიან პირობებში ან ერთბაშად დიდ სიმაღლეზე აფრენისას მჟღავნდება სიმაღლის პათოლოგიური სიმპტომები  –  გაძლიერებული, აჩქარებული გულისცემა, ქოშინი, თავბრუსხვევა, ტკივილი თავის არეში, გულზიდვა, შუილი ყურებში, სისხლდენა ცხვირიდან (არტერიული წნევის აწევა). ამ დროს ჟანგბადი შემცირებული რაოდენობით მიეწოდება თავის ტვინს, რაც იწვევს ფსიქიკურ აღგზნებას  –  ეიფორიულ მდგომარეობას (იხ. ეიფორია), ცნობიერების დაკარგვას და ა.შ. ადაპტაციის პროცესში ეს მოვლენები სუსტდება და ბოლოს ქრება (ორგანიზმი ეგუება ჰაერში ჟანგბადის დანაკლისს. თანდათან წესრიგდება ქსოვილებისათვის ჟანგბადის გაძლიერებული მიწოდება. ამის შედეგად სისხლში იზრდება ერითროციტების რაოდენობა;   –  ადამიანში  –  1 მლ-ში 4-5 მლნ-დან 8 მლნ-მდე ერითროციტებში ჰემოგლობინის მიერ ჟანგბადის მიერთების უნარის გაზრდა და სხვა. ცვლილებები ადაპტაციური ფიზიოლოგიის შემთხვევაში ეხება როგორც მთლიან ორგანიზმს, ისე სუბუჯრედულ-მოლეკულურ დონესაც. ამ პროცესში დიდი მნიშვნელობა ენიჭება წვრთნის ცალკეულ ფაქტორებს. სპეციალური წვრთნის გავლის შემდეგ კოსმონავტები უკეთ იტანენ დატვირთვას კოსმოსური ფრენების დროს.

ადაპტაციური ფიზიოლოგიისათვის უდიდესი მნიშვ-ნელობა აქვს ორგანიზმის რეაქტულობას, მის საწყის ფუნქციურ მდგომარეობას  –  ასაკს, წვრთნის ხარისხს, რომელთა მიხედვითაც იცვლება ორგანიზმის საპასუხო რეაგირება სხვადასხვა გარემო ზემოქმედებისადმი. ადაპტაციური ფიზიოლოგიის პროცესში მჟღავნდება ნერვული სისტემის პლასტიკურობა, რაც ხელს უწყობს ექსტრავერტულ პირობებთან ორგანიზმის კონტაქტისა და წონასწორობის აღდგენას. განმეორებით და გახანგრძლივებული ექსტრემალური ზემოქმედება ნორმალურ ცხოველმოქმედებასთან ერთად, ფუნქციების ადაპტაციურ გარდაქმნასაც იწვევს, რაც ორგანიზმის საცხოვრისი გარემოს საზღვრებს აფართოვებს. ადაპტაციური ფიზიოლო-გიის პროცესის გასრულების შემდეგ ორგანიზმი საწყის მდგომარეობას უბრუნდება, რასაც დეზადაპტაციას უწოდებენ. ამა თუ იმ ორგანოს ადაპტაციის შედეგად მნიშვნელოვნად იცვლება ორგანოს ან ორგანოთა სისტემის მოქმედება იმისდა შესაბამისად, თუ როგორია ინტრავერტულ და ექსტრავერტულ გარემოთა ზემოქმედების დონე. ბიოლოგიური თვალსაზრისით, განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ანალიზატორების ადაპტაციურ ფი-ზიოლოგიას, რასაც ზოგჯერ რეცეპტორთა (იხ. რეცეპტორი), ანუ შეგრძნების ორგანოთა ადაპტაციას უწოდებენ. გამაღიზიანებლის განუწყვეტელი ზემოქმედების დროს სუსტდება რეცეპტორის საპასუხო რეაქცია და საბოლოოდ ქრება კიდეც. ექსტერორეცეპტორის (სხეუ-ლის გაღიზიანების გარეგანი მიმღების) ამოქმედებას თან სდევს შეგრძნების აღმოცენება. რის გამოც ექსტერორეცეპტორთა ადაპტაციური ფიზიოლოგიის შედეგად შეგ-რძნება სუსტდება და ქრება.

სხვადასხვა რეცეპტორის ადაპტაციური ფიზიოლოგიის უნარი სხვადასხვანაირია. ისეთ რეცეპტორებს, რომელთაც სწრაფი ადაპტაციური ფიზიოლოგია ახასიათებთ, ფაზურ რეცეპტორებს, ხოლო ისეთებს, რომელთაც ადაპტაციური ფიზიოლოგია სუსტად აქვთ გამოხატული  –  ტონურ რეცეპტორებს უწოდებენ.

ადაპტაციურ ფიზიოლოგიაში მნიშვნელოვანი როლი აკისრია თავის ტვინის მარეგულირებელ გავლენას ორგანოთა მოქმედებაზე. შესაბამისად იმისა, თუ როგორია ტვინის სხვადასხვა განყოფილების ფუნქციური მდგომარეობა, ფიზიოლოგიურ რეაქციათა ერთობლიობა სხვადასხვა ტემპითა და ხარისხით მიმდინარეობს. ამის გამო ორგანიზმის რეაქციები სხვადასხვა მოქმედების საპასუხოდ მრავალი ისეთი ფაქტორის გავლენით იცვლება, რომლებიც თავის ტვინის მოქმედებაზე ახდენენ გავლენას.

ადაპტაცია ფსიქოლოგიაში  –  შეგრძნების ორგანოთა გრძნობიერების ცვალებადობა ამა თუ იმ გამღიზიანებლის ზემოქმედებით. ე.წ. ექსტერორეცეპტორების მაგალითია სინათლის, ბგერის, სითბოს და სხვა შეგრძნება (იხ. ექსტერორეცეპტორი, ექსტერორეცეპცია). ადაპტაცია ფსიქოლოგიაში ნიშნავს ამ ექსტერორეცეპტორებთან შეგუებას (თვალის შეგუება სინათლისადმი ან სიბნელისადმი). ადაპტაციის პროცესს ადგილი აქვს შეგრძნების ორგანოს გრძნობიერების როგორც გაძლიერების (ძლიერი გამღიზიანებლიდან სუსტზე გადასვლისას), ისე შესუსტების (სუსტიდან ძლიერ გამღიზიანებელზე გადასვლისას) დროს. ადაპტაცია დამახასიათებელია ყველა მოდალობის შეგრძნებისათვის. განსაკუთრებით ძლიერია ყნოსვის, გემოს, მხედველობისა და კანის (შეხებითი) შეგრძნებები.

 

ადაპტაციის დონე  –  პოზიცია (სკალა), რის საფუძველზეც ადამიანს შეუძლია განსაზღვროს გამღიზიანებლის ინტენსივობის დონე. სიმძიმის, ტემპერატურის, საგნის სიდიდის, ბგერის, სინათლის და სხვა თვისებათა შეფასებისას ადამიანი იყენებს გარკვეულ სკალას, «მასშტაბს», რაღაც «საშუალო» სიდიდის გამღიზიანებელს და მის საფუძველზე ამა თუ იმ გამღიზიანებელს განიცდის როგორც ძლიერ, საშუალო ან სუსტი ინტენსივობის მქონეს (მაგ., ტემპერატურას განვიცდით როგორც ცხელს, თბილს, გრილს, ცივს და ა.შ.); გამღიზიანებლის «საშუალო» სიდიდე გამოხატავს ადამიანის ადაპტაციის დონეს. ცალკეულ ინდივიდებს ადაპტაციის სხვადასხვა დონე ახასიათებთ, რომელზეც გავლენას ახდენს გამოცდილება, შესაფასებელი სტიმულის და ამ სტიმულის ინტენსივობა, რომელთა მიმართებაშიც განვიცდით შესაფასებელ სტიმულს. ადაპტაციის დონის ცვალებადობა უკავშირდება ინდივიდის ისეთ თვისებებს, როგორიცაა დინამიკურობა, ადაპტურობა, რიგიდ

თობა (ჩონჩხის კუნთების ფუნქციური მდგომარეობა) და ა.შ. აქედან გამომდინარე, შესაძლებელია პიროვნების ზოგიერთი ფსიქიკური თავისებურებების დახასიათება.

 

ადაპტაციოგენეზი  (ადაპტაცია და ბერძ. გენესის წარმოშობა, წარმოქმნა, განვითარება), ადაპტიოგენეზი  –   ორგანიზმის კონკრეტული ადაპტიური ფორმების წარმოქმნის, განვითარებისა და გარდაქმნის ფილოგენეზური (ისტორიული) პროცესი. ჩ. დარვინის მიერ ორგანული სამყაროს ევოლუციის აღმოჩენამ დასტურჰყო მთელი ევოლუციის არსებითად ადაპტიოგენეზურობა. ამ თეორიით ორგანიზმის ნებისმიერი ნიშან-თვისება ადაპტიურია. ხმელეთის ხერხემლიან ცხოველთა კიდურებს აქვთ ფუნქციის (თხრის, ცურვის, ფრენის, სირბილის) შესაბამისი აგებულება, თუმცა საფუძველი აგებულებისა ერთი და იგივეა. ორგანიზმის ყოველი ადაპტიური ფორმა კონკრეტულ სასიცოცხლო გარემო პირობებში ჩნდება და ყალიბდება და განსაზღვრული დროის მანძილზე გარკვეულ მუდმივობას ინარჩუნებს, თუმცა ამ პერიოდშიც შესაძლებელია ზოგიერთი ვარიანტის წარმოქმნა. ახალ გარემო პირობებში ჩნდება ახალი ადაპტიური ფორმა, რაც ახალი სახეობის, ანდა ახალი ეკოლოგიური, ან გეოგრაფიული რასის გაჩენის მაუწყებელია.

ადაპტაციოგენეზის ელემენტარული წყაროა მუტაციები, თუმცა მუტაციებს, თავისთავად, ადაპტიური ხასიათი არა აქვთ. მუტაციების ჩართვა ევოლუციის პროცესში ბუნებრივი გადარჩევის მეშვეობით ხდება. ადაპტაციოგენეზის პროცესები, თავისი მასშტაბითა და მნიშვნელობით ურთიერთისაგან განსხვავდებიან (იხ. არომორფიზმი,  იდიოადაპტაცია).

 

ადაპტაციომორფოზი (ადაპტაცია და ბერძ. მორპჰე ფორმა, სახე), ადაპტიომორფოზი  –  ორგანიზმის კონკრეტული ადაპტიური განვითარების, ცვლილებისა და გარდაქმნის ფილოგენეზური (ისტორიული) პროცესი. ტერმინი შემოიღო რუსმა ბიოლოგმა ი. შმალჰაუზენმა. ადაპტაციის განვითარებას, ცვლასა და გარდაქმნას განიხილავენ მათ აღმოცენებასთან ერთად და აერთიანებენ ადაპტაციოგენეზის ცნებაში.

 

ადაპტაციური სინდრომი (ლათ. Syndrom adaptationis შემადგენლობა)  –  ორგანიზმის (კერძოდ ენდოკრინული სისტემის) დაცვითი ფუნქციების ერთობლიობა ადამიანში და ცხოველში სტრესული მდგომარეობის დროს. ხასიათდება სამი ძირითადი  სტადიურობით: განგაშის (დაცვითი ძალების მობილიზება) გრძელდება 6-დან 48 სთ-მდე, რეზისტენტობის (შეგუება რთულ სიტუაციასთან) გამოფიტვა-დაუძლურების (ძლიერი და ხანგრძლივი სტრესულობა შესაძლოა სიკვდილით გასრულდეს. სელიეს თეორია ზოგადი ადაპტაციური სინდრომის შესახებ, დაფუძნებულია თირკმლებზედა ჯირკვლების ქერქისა და ჰიპოფიზის (იხ.) ურთიერთობაზე. ზოგადი ადაპტაციური სინდრომისას ვითარდება «დაძაბვის მდგომარეობა», რომელსაც იწვევს ორგანიზმზე ძლიერი გამღიზიანებლების ზემოქმედება. ამ დროს თირკმელზედა ჯირკვლები სისხლში ჭარბად გამოჰყოფენ კორტიკოსტეროიდებს, რომლებიც უზრუნველყოფენ ადაპტაციას.

ადაპტაციურ-ტროფიკული ფუნქცია (ადაპტაცია + ბერძ. ტროპჰე კვება)  –  სიმპატიკურ ნერვული სისტემის ფუნქცია, რომელიც ხერხემლიან ცხოველთა და ადამიანთა ორგანიზმების შეგუებას გარემოს ცვალებადი პირობებისადმი (განსაკუთრებით ექსტრემალურისადმი) ყველა ორგანოსა და ქსოვილის ნივთიერებათა ცვლის დონის ცვლილებებით.

 

ადაპტერი (ლათ. Adapto მოვაგვარებ)  –  1. შემაერთებელი მოწყობილობა, «გადამრთველი»; 2. ელექტრომაგნიტური მოწყობილობა, რომელიც გამაძლიერების საშუალებით გადმოსცემს გრამაფონის ფირფიტაზე ჩაწერილ ხმას. 3. ფოტოაპარატის დამატებითი კასეტა, რომელიც შესაძლებელს ხდის აპარატის კონსტრუქციით გაუთვალისწინებელი ფორმატის სხვადასხვა შუქგრძნობიერი მასალების გამოყენებას; 4. მოწყობილობა, რომლითაც ფოტოაპარატზე ყენდება არასტანდარტული ობიექტივები.

 

ადაპტირებული ტექსტი  –  ნაკლებმომზადებული მკითხველის დონის შესაბამისად ამა თუ იმ ტექსტის სინტაქსური გამარტივება, შემოკლება, გადაკეთება. ტექსტის ადაპტირება, ძირითადად, უცხო ენის შესასწავლად ხდება.

 

ადაპტიური ზონა  –  გარემო პირობების კომპლექსი, რომელიც განსაზღვრავს ორგანიზმთა ჯგუფების შეგუების ტიპს, იმისდა მიხედვით, თუ რა მცენარეული ან ცხოველური ორგანიზმები ეუფლებიან ამა თუ იმ გარემოს (წყალს, ხმელეთს, ტყეს, მაღალმთიანეთს, უდაბნოს და ა.შ.),

ადაპტიური ზონა იყოფა ქვეზონებად («გვიმრების ზონა», «ძაღლების ზონა», «დათვების ზონა» და ა.შ.). ადაპტური ზონა მოიცავს მრავალ ეკოლოგიურ (სასიცოცხლო) ნიშს, რომელიც გარკვეულ სახეობას უკავია. ფიზიკურ-გეოგრაფიული პირობების ცვლისა და იქ მობინადრე ორგანიზმების ევოლუციის შესაბამისად ადაპტიური ზონაც განიცდის ცვლილებას.

 

ადაპტიური რადიაცია  –  როცა ერთი და იგივე სიცოცხლისეული ფორმა შესაძლოა წარმოიქმნას ერთმანეთთან არანათესავურ დამოკიდებულებაში მყოფ სახეობებს შორის და ასახავს (ირეკლავს) მხოლოდ მათი არსებობის მსგავსობის პირობითობას (შდრ. პარალელიზმი ევოლუციაში). ევოლუციური პროცესის მსვლელობას (ევოლუციის გზას) ოთხი მნიშვნელოვანი კანონზომიერებით ახასიათებენ. აქედან ერთ-ერთი პირველია ადაპტიური რადიაციის კანონი. ამ კანონის მოქმედების საფუძველში ჩადებულია წყვეტილი შერჩევითობის გავლენა  (იხ. ბუნებრივი შერჩევითობა და ევოლუციის სხვა ფაქტორები), რომელიც ვლინდება ევოლუციის ამა თუ იმ ეტაპზე ორგანიზმთა ნებისმიერ ჯგუფში. ამ დროს სხვადასხვა პოპულაციები და სახეობები ისწრაფიან რაც შეიძლება სრულად აითვისონ ყველა მისაწვდომი რესურსი, დაიკავონ ყოველი შესაძლებელი ეკოლოგიური ნიში (იხ. ორგანიზმი და გარემო). ამ დროს მიმდინარეობს ორგანიზმების თვისებათა და ნიშანთა შერჩევა, რისი წყალობითაც ისინი სხვადასხვაგვარ გარემოპირობებს ეგუებიან. ადაპტაციის ამ ფორმას რადიაციულს იმიტომ უწოდებენ, რომ პროცესის დროს, ორგანიზმთა ჯგუფების განვითარება, თითქოსდა, ერთიანი ცენტრიდან მოდის და წარმოსახვით გარემოში სხვადასხვა მხარეს რადიალურად (რადიუსებად) წარიმართება. ადაპტიური რადიაციის შედეგიდან გამომდინარე, შინაური ძაღლი, მგელი, ტურა და სხვა წარმოქმნიან ერთ გვარს მგლებისას; მგელი, მელა, ყარსაღი, ენოტისებრი ძაღლი და სხვა, წარმოქმნიან ძაღლის ოჯახს. ასე რომ, ძაღლისებრთა, კატისებრთა, დათვისებრთა, ენოტისებრთა, გიენისებრთა და ა.შ. სახეობები  –  ყველა ადაპტიური  რადიაციის შედეგს წარმოადგენს, რომელიც წარიმართა მტაცებელ ძუძუმწოვართა დივერგენტული ევოლუციის გზით (იხ. დივერგენცია). ადაპტიური რადიაციის პროცესში ორგანიზმი იძენს სპეციალურ ადაპტაციას და გავრცელებას იწყებს ახალ ადაპტიურ ზონებში.  მისი ძირითადი წყაროა შიგასახეობრივი პროცესები (სახეობრივი პოპულაციების გენეტიკური მრავალგვარობა, სახეობის დივერგენცია გეოგრაფიულ და ეკოლოგიურ რასებად, შიგასახეობრივი წინააღმდეგობანი და ა.შ.). ცხოველთა ადაპტაციის პროცესი ხვადასხვა ფაქტორებთან შეგუებით მიმდინარეობს: ბიოტიკურ (გენოტიპის, პოპულაციის, ან ბიოცენოზის შიგნით), აბიოტიკურ (მაგ., სიცივე), საკვების მოპოვების, მტრისგან თავდაცვის, შეწყვილებისათვის პარტნიორის მოზიდვის, გავრცელების ახალ არეალთან ადაპტირების ფაქტორებთან. ე.ი. ადაპტაცია ესაა შიგასახეობრივი პროცესები (სახეობრივი პოპულაციების გენეტიკური მრავალგვარობა, სახეობის დივერგენცია გეოგრაფიულ და ეკოოგიურ რასებად, შიგასახეობრივი წინააღმდეგობანი და ა.შ.).

ძუძუმწოვრების ადაპტაციური რადიაციით განვითარდა მოსიარულე (კატები, ძაღლები, მგლები, ირმები...), მხტუნავი (მიწის კურდღელი, კენგურუ...), მორბენალი (ცხენები), მცურავი (დელფინები, ვეშაპები, სელაპები) და სხვა ფორმები. ადაპტური რადიაციის თვალსაჩინო ნიმუშია ქვეწარმავლების ევოლუცია. არანაკლებ მნიშვნელოვანია იგი უხერხემლო ცხოველების  (მხარსახსრიანების, ორსაგდულიანებისა და მუცელფეხიანი მოლუსკების, ზღვის ზღარბების, ზღვის შროშნების) ევოლუციაში.

ადაპტიური რადიაციის იდეა პირველად შემოიტანა ჩ. დარვინმა, თვით ტერმინი კი მოგვიანებით  –  1915 წ-ს შემოიღო ამერიკელმა პალეონტოლოგმა ჰ. ოსბორნმა.

 

ადაპტიური სისტემა  –  თვითშეგუებადი სისტემა, რომელიც ინარჩუნებს მუშაობის უნარს სამართავი ობიექტის თვისებათა გაუთვალისწინებელი ცვლილებების დროს (განსაზღვრულ ზღვრებში), მართვის მიზნით ან გარემო პირობების ფუნქციონირების ალგორითმის ცვლის გზით, ანდა ოპტიმალური მდგომარეობის ძიებით. ამგვარ სისტემებში განიხილება ყოველი ცოცხალი ორგანიზმი; ადაპტაციის ხერხებით განსხვავებულ თვითგანმწყობ, თვითსწრაფვებისა და თვითორგანიზების სისტემებს.

 

ადაპტიური ფერმენტები  –  ბიოკატალიზატორები, რომელთა სინთეზი გამოიწვევა ან ჩქარდება ნივთიერებებით, რომელზეც ისინი ზემოქმედებენ, ე.ი. თვით ფერმენტის სუბსტრაქტზე, ანდა  მასთან დაახლოებულ შენაერთებზე. იგივეა, რაც ინდუცირებული ფერმენტები.

 

ადაპტოგენეზი, ადაპტაციოგენეზი (ადაპტაციომორფოზი) (ლათ. ადაპტატიო შეგუება + მორპჰაფორმა)  –  სხვადასხვა  სახის შეგუებათა ჩამოყალიბების ევოლუციური პროცესი, გამოხატული ორგანოებისა თუ პრგანოთა სისტემების  ისეთ გარდაქმნაში, რომელიც ორგანიზმს მოცემულ გარემო პირობებში არსებობის საშუალებას აძლევს.

 

ადაპტომეტრი  –  სპეციალური მოწყობილობა, რომლითაც ისაზღვრება  თვალის სიბნელისადმი შემგუებლობა (ადაპტაცია).

 

ადაპუ  –  ბრძენის აღმნიშვნელი განზოგადებული აქადური სიტყვა.

 

ადარ (ადარ-მელიქ  –  «ადარი არის მეფე»)  –  ასურულ-ბაბილონური პანთეონის ღმერთი, იგივე ადრამელექი (იხ. ადრამელექი).

 

ადარ (ასურ. «Adda-ru»)  –  ებრაული კალენდრის მთავარი, მე-12 წმიდა თვე, მეექვსე სამოქალაქო თვე ებრაელებში (შეესაბამება მარტს). ადარშენი ან ვეადარი მე-13 თვეა ნაკიანი წელიწადისა, რომელიც ემატება მთვარის წელიწადს 7-ჯერ 19 წელიწადში, რათა გაუთანაბრდეს იგი მზის წელიწადს. ლეგენდის მიხედვით, მოსეს დაბადებისა და გარდაცვალების დღეს მე-7 ადარს მიაკუთვნებენ. მე-13 ადარი ესთერის ხსოვნისადმი დაცული მარხვის დროა, ხოლო მე-14  –  პურიმის (ებრ. გათავისუფლების, თავდახსნის)  –  ებრაული დღესასწაულის დროა (იხ. პურიმი).

 

ადარბადაგანი (სპარს.)  –  აზერბაიჯანის ერთ-ერთი ისტორიული სახელწოდება. ეს სახელწოდება ქართულ წყაროებშიც გვხვდება.

 

ადარმე  –  1. წონის ძველ ესპანური და სამხრეთამერიკული ერთეული, უდრიდა 1/16 უნციას. 1 ადარნე = 36 გრანს (გრანი  –  გრანუმ  –  მარცვალი, მასის ერთეული =64,8 მგრ.); 2. გადატანითი მნიშვნელობით  –  არარაობამდე დასული სიდიდე; არარაობა.

 

ადარნასე (VIII ს-ის II ნახევარი) ქართველი ერისმთავარი და კურაპალატი, ნერსე ერისთავის მამა. მოხსენიებულია თხზულებაში «აბო თბილელის წამება».

 

ადარნასე ბაგრატიონი (VIII ს.)  –  ტაო-კლარჯეთის მთავრის აშოტ I-ის (დიდის) მამა. XI ს-ის ქართველი ისტორიკოსის «ქართლის ცხოვრების» V-VIII ს.ს-ის ამსახველი კრებულის ავტორის  –  ჯუანშერის ცნობით, ადარნასე ბაგრატიონი VIII ს-ის II ნახევარში არჩილ მეფის ვასალი გამხდარა. გარდაცვლილა კლარჯეთში.

 

ადარნასე I (? – დაახლ. 867 ან 869 წ.წ.)  –  აშოტ დიდის უფროსი ვაჟიშვილი, ქართველ ბაგრატიონთა კლარჯეთის შტოს მამამთავარი, ბაგრატ I კურაპალატისა და გვარამ მამფალის ძმა და თანამმართველი. ძმებთან ერთად ებრძოდა არაბ დამპყრობლებს.

 

ადარნასე, ადარნერსე (VII ს-ის I ნახ.) ქართლის ერისმთავარი, უფლისწილობაში «ვიპატოსი». მისი საგარეო და სარწმუნოებრივი პოლიტიკა ორიენტირებული იყო ბიზანტიის პოლიტიკაზე. ადარნასეს პერიოდში მოხდა ქართული და სომხური ეკლესიების განხეთქილება (607-608 წ.წ.). პოლიტიკურ-სარწმუნოებრივი კურსი მას ქართლში ირანელთა ბატონობის დროს არ შეუცვლია, რის გამოც დაკარგა ერისმთავრობა. აღადგინეს ჰერაკლე კეისრის ლაშქრობის შემდეგ. იყო მცხეის ჯვრის ერთ-ერთი აღმშენებელი. მისი რელიეფური გამოსახულება წარწერით დღემდეა შემონახული ტაძრის აღმოსავლეთ კედელზე.

 

ადარნასე II (VIII-IX ს.ს.)  –  ქართველთა მეფე (888-923 წ.წ.), ტაო-კლარჯეთის სამთავროს გამგებელი, ძე დავით I კურაპალატისა, ტაო-კლარჯეთელ ბაგრატიონთა ტაოს შტოდან. ტაო-კლარჯეთის ბაგრატიონთა შორის გაჩაღებულ შინაფეოდალურ ომში დავით I კუროპალატის დაღუპვის (881 წ.) შემდეგ სამთავროს გამგებელი. დავითის მკვლელმა ნასრა გვარამ მამფალის ძემ 888 წ-ს ბაგრატ აფხაზთა მეფის დახმარებით სცადა ტაო-კლარჯეთის დაბრუნება. ბაგრატ II-მ და მისმა მომხრეებმა იგი დაამარცხეს. ამ ხანიდან დაიწყო ადარნასე II-ის გაძლიერება. ბაგრატიონთა შთამომავალთაგან იგი იყო პირველი, ვინც მიიღო «ქართველთა მეფის» ტიტული. ეს მოხდა 888 წ-ს. მას მხარს უჭერდნენ სომხეთის (შირაქის) მეფეები. 891 წ-ს ადარნასე II სომხეთის შინაფეოდალურ ომებში ჩაერია და დაეხმარა სუმბატ აშოტის ძის გამეფებას შირაქში. 904 წ-ს ადარნასე II-მ (სუმბატ აშოტის ძის თანადგომით) დაამარცხა და ხელთ ჩაიგდო ქართლში შემოჭრილი აფხაზთა მეფე კონსტანტინე, რომელიც ტყვეობიდან მოგვიანებით გაათავისუფლა სუმბატ სომეხთა მეფემ, რასაც მოკავშირეთა შორის განხეთქილება მოჰყვა. ეს წყენა ადარნასე II-მ ვერ აპატია სუმბატ სომეხთა მეფეს და 907 წ-ს სომხეთში შეჭრილ არაბთა სარდალს აბუ ლ-კასიმს მიემხრო. ადარნასე II დიდ კულტურულ სააღმშენებლო საქმიანობას ეწეოდა  –  ააგო და საეპისკოპოსო ტაძრად აქცია ბანას საყდარი.

 

ადარნასე III (? – 961 წ.წ.) ბაგრატიონთა ტაოს შტოს შთამომავალი. 945 წ-დან მაგისტროსი, 958 წ-დან კურაპალატი. შვილებმა შეიპყრეს და აიძულეს ბერად აღკვეცილიყო.

 

ადარნასე IV (? – 983 წ.წ.)კურაპალატი ბაგრატიონთა ტაოს შტოდან.

 

ადარნასე პატრიკი  –  ჰერეთის მეფე (დაახლ. 915-944 წ.წ.). მისი მეფობის ჟამს კახთა მთავარმა კვირიკე I-მა და აფხაზთა მეფე კონსტანტინემ დალაშქრეს ჰერეთი 915 წ-ს. ვეჯინის შეთანხმების თანახმად ადარნასე პატრიკი იძულებული შეიქნა კვირიკესათვის ორჭობი დაეთმო, კონსტანტინესათვის კი  –  გავაზნი და არიში.

 

ადარტიკულაცია  –  (ანატომ.) შენაწევრებათა (შესახსრებათა) შეერთება.

 

ადას სკოლა (აბატისა ადას სკოლა, ადას ხელოვნების სკოლა, ჰოდესკალკის სკოლა, კარლოს დიდის სკოლა)  –  კაროლინგების ეპოქის (VIII-IX ს. ს.) წიგნის მინიატურის მხატვრული ტრადიცია. ვინაიდან წიგნზე მოთხოვნილება კაროლინგების იმპერიაში სწრაფად გაიზარდა, ერთდროულად აღმოცენდა ხელნაწერთა დამზადების რამდენიმე ცენტრი: პარიზი, რაიმსი, ტიერი, კორმი, ვულდა და სხვ. ადას სკოლის ცენტრი მდებარეობდა, როგორც ჩანს, ტრირისა და აახენის რაიონებში ანუ იმპერიის დედაქალაქის ოლქში. ეს სკოლა სამეფო კართან არსებობდა და ხელნაწერი წიგნების შემკვეთნი არცთუ იშვიათად სამეფო ოჯახის წევრები იყვნენ (ზოგიერთი ცნობით აბატისა ადა კარლოს დიდის და იყო). ილუსტრირებული წიგნების ამ ჯგუფმა სახელწოდება მიიღო ცნობილი ევანგელიეს (სახარების) მიხედვით, რომელიც შექმნა 781-783 წ.წ. ოსტატმა ჰოდესკალკმა უშუალოდ კარლოს დიდის შეკვეთით.

მეორე მნიშვნელოვანი ნაწარმოები, რომელმაც განსაზღვრა ადას სკოლის სტილი,  ადას სახარებაა. იგი შეიქმნა 800 წლამდე ცოტა ადრე.

სკოლის სტილის მესამე ცნობილი ნიმუშია, ქ. სუასონის (საფრანგეთი) მონასტრის  –  სენ-მედარდის სახარება, რომელიც შეიქმნა დაახლოებით 827 წ-ს.

ამ ტრადიციის ხელნაწერებს, განსაზღვრული განსხვავების მიუხედავად, ახასიათებს გამოსახულების ერთი ტიპის მიმდევრობა, რომელიც შემუშავდა სკოლის განვითარების ადრეულ ეტაპზე. მინიატურები გამოირჩევიან საზეიმო და რამდენადმე პომპეზური დეკორატიულობით, ოქროს გამოყენების (ვარაყის) სიუხვით, რომელიც უკვე გამქრალი იყო ანგლო-ირლანდიურ და მეროვინგულ ხელნაწერთა სკოლების ხმარებიდან. ადას სკოლის ოსტატები ხელახლა იწყებენ გვერდების მეწამულისფრად შეღებვა-დაფერვას. ილუსტრაციის დამახასიათებელი ნიშანია დიადი, რეპრეზენტაციული სახეებისადმი ლტოლვა, რომლებსაც თითქმის მონუმენტური მნიშვნელობა აქვთ (წმ. პეტრეს გადასცემენ გასაღებებს; ჰენრიხ II-ის ევანგელიარის მინიატურა). ადას სკოლის მინიატურებზე, როგორც წესი, მახარებლებს გამოსახავენ წიგნით ხელში, დაბრძანებულია სამეფო ტახტზე და გარშემორტყმულია სიმბოლო-ატრიბუტებით (ლომი, ხბო, არწივი, ანგელოზი). ფიგურებისათვის ფონად ხშირად გამოყენებულია არქიტექტურული დეტალები. ორნამენტებს, არცთუ იშვიათად, ატყვია ფორმების გეომეტრიულად ბრტყელი გააზრების კვალი და მის ადრინდელ ნიმუშთა სტილს ურთიერთშეხება აქვს გვიანანტიკურ და ბიზანტიურ ტრადიციებთან.

 

ადას სკოლის განვითარების მწვერვალად ითვლება სენ მედარდის სახარება, სტილისტიკით ახლოს მდგომად კი  –  კარლოს დიდის სახარების სკოლის ხელნაწერთა ჯგუფი.

 

ადაუ  –  აფხაზური მითოლოგიით: გოლიათი, კაციჭამია, თავზარდამცემი ხალხისა. მის გამოჩენას თან ახლავს ქარიშხალი, ელვა, ქუხილი. აქვს უამრავი თავი (სამი, შვიდი, ცხრა, თორმეტი). ზოგიერთი მითის მიხედვით კიკლოპივით (ციკლოპივით) ცალთვალა ყოფილა. ადაუები მას მერე გაჩნდნენ, რაც აცანები (იხ.)  –  ჯუჯები გაქრნენ. ნართულ ეპოსში (მასში აფხაზურიც იგულისხმება) ადაუა ცეცხლის, ანდა წყაროთა და მდინარეთა (ასევე მათი ენგადის) პატრონია. სწორედ ამის გამო ებრძვის მას ეპიკური გმირი და ამარცხებს კიდეც თავისი ჭკუის აღმატებულებით. ზოგი ვერსიით გმირი ადაუს და მის ძმებს რიგრიგობით ებრძვის. ძმები სამნი, შვიდნი, ცხრანი და თორმეტნიც არიან. ზოგ შემთხვევაში, ადაუს ცოლიც ჰყავს (დედაც, დაც). შეესაბამება ქართულ დევს (იხ.), ადიღელთა ინიჟის, ოსთა უაიგს.

 

ადაქსიალური მხარე (ლათ. ად თან, კენ და ახსის ღერძი)  –  მცენარის გვერდითა ორგანოს მხარე, მოქცეული ყლორტის (ნაყარის) ღერძისკენ, რომელზედაც მიმაგრებულია ორგანო. ფოთლებში, ჩვეულებრივ, ეს ზედა მხარეა, გვერდითი ყვავილებისათვის კი ფოთლით დაფარული მხარის საპირისპირო მხარე. ზოგჯერ მცენარის ორგანო 1800-ით ტრიალდება (მზის ან სხვა ფაქტორების ზეგავლენით) და ადაქსიალური მხარე იქცევა ქვედა მხარედ (შდრ. აბაქსიალური მხარე).

 

ადაქტილია, ადაქტაცია  –  თითების თანდაყოლილი უქონლობა.

 

ადაშევი ალექსი თედორეს ძე (?-1561)  –  რუსი სახელმწიფო მოღვაწე, წარმოშობით კოსტრომელი თავადი, ნათესაურად დაკავშირებული იყო მოსკოველ ბოიარებთან. XVI ს-ის 40-იან წლების რეფორმათა მონაწილე, რუსეთის მეფის ივანე IV-ის პირადი არქივის გამგე, «სასწრაფო და საიდუმლო საქმეთა» ბეჭდის მცველი. რედაქტირებდა ოფიციალური მატიანის მასალებს. 158-83 ი.მ. ვისკოვატისთან ერთად «ლიფონიის ომთან დაკავშირებით ეწეოდა დიპლომატიურ საქმიანობას. 1560-ში გაიგზავნა ლიფონიაში ვოევოდად. დაუპირისპირდა დედოფლის სანათესაოს, რაც, ალბათ, მისი შერისხვის მიზეზი გახდა. 1560-ში დაატუსაღეს. იჯდა იურევოს (ტარტუს) ციხეში, სადაც 1561-ში გარდაიცვალა კიდეც.

 

ადაშევი დანიელ თედორეს ძე (?-1562/63)  –  რუსი მხედარმთავარი, ძმა ა.ფ. ადაშევისა. 1559-ის თებერვლიდან სამეფო კარის მოხელე. ყაზანის ლაშქრობისა და ლიფონიის ომის მონაწილე (1558-83). 1559-ში ყირიმში გაგზავნილი ჯარის პირველი ვოევოდა თებერვლიდან სექტემბრამდე. 1560-ში არტილერიის მეთაურია ლიფონიაში. იმავე წელს ძმასთან ერთად შეირისხა. მცირეწლოვან ვაჟთან და ნათესავებთან ერთად სიკვდილით დასაჯეს.

 

ადაჯეტო  –  იტალიური მუსიკალური ტერმინი, ადაჯოზე უფრო ნელი ტემპი.

 

ადაჯიო, ადაჯო (იტალ. ადაგიო ნელა, დინჯად)  –  1. მუსიკაში ნელი ტემპის აღნიშვნა; მუსიკალური პიესა ან მისი ნაწილი, შესრულებული ადაჯიოს ტემპით  –  ჩვეულებრივ, სიმფონიის, კვარტეტის, სონეტის და ა.შ. ერთ-ერთი შუა ნაწილთაგანი; 2. ბალეტში  –  ცეკვის (ძირითადად დუეტის)  ერთ-ერთი ფორმა  –  ნელი ნაწილი, ლირიულ-მისამღერი ხასიათის მუსიკის თანხლებით. სრულდება, უპირატესად, ფართო და ნარნარი მოძრაობებით. ზოგჯერ თავისთავადი საცეკვაო ეპიზოდიცაა (პა-დე-დიო, პა-დე-ტრუა, პა დაქსონ); 3. კლასიკური ცეკვის გაკვეთილის ნაწილი, საცეკვაო კომპოზიცია, რომელიც სრულდება ნარნარი მოძრაობებით, მყარი პოზებისა, მობრუნებისა და ტრიალისაგან, რაც მოცეკვავეს გამოუმუშავებს მდგრადობას.

 

ადაჰი (ასურ.)  –  1. ებრაელებში შესულია ასურულიდან, ადაჰას  –  იუბალის მამის სახელით; 2. ადაჰ  –  პირველი, ერთი  –  საყოველთაო მონაპოვარი; არის საფუძველი ვიფიქროთ, რომ აქ-ად-ი აღნიშნავდეს პირველშობილს ანდა ადას ძეს; 3. ადონი  –  პირველი «ხელისუფალი» ასურეთისა.

 

ადბჰუთა-ბრაჰმანა (სანსკრიტ. ადბჰუტა ბრაჰმანა)  –  ბრაჰმანული სასწაული. აღწერს საოცრებებს, წინასწარმეტყველებებს და სხვა ფენომენებს.

 

ადბჰუთა-დჰარმაა (სანსკრიტ. ადბჰუტა დჰარ-მა)  –  მოვლენის «კანონი», მანამდე გაუგონარი; ბუდისტურ თხზულებათა ჯგუფი, გასაოცარ, ფანტასმაგორიულ და ფენომენალურ შემთხვევებზე.

 

ადგეზია (ლათ. Adhaesio მიკვრა, მიწებება)  –  შეჭიდულობა (გადაბმულობა, მიკვრა) სხვადასხვა სხეულის ზედაპირებისა, რისი წყალობით შესაძლებელი ხდება გალვანური და ლაქ-საღებავებით სხეულის ზედაპირების დაფარვა, მიწებება, შედუღება, ზედაპირის დამცავი ფენის გაჩენა (მაგ., ოქსიდური და ა.შ.).

 

ადგერბალი (?-112 ჩვ. წ-მდე)  –  ნუმიდიის სამეფო ტახტის პრეტენდენტი. ჩვ. წ-მდე 112 წ-ს მოკლა იუგურთამ, ხოლო ნუმიდიის ქალაქებში გაანადგურა იტალიელი ვაჭრები. ამის გამო, ჩვ. წ-მდე 111 წ-ს რომმა ომი გამოუცხადა ნუმიდიას. ეს ბრძოლა ისტორიაში ცნობილია იუგურთას ომის სახელწოდებით. ომი რომაელი სარდლის გაიუს მარიუსის გამარჯვებით გასრულდა.

 

ად-გი-გი  –  «რჩევის უნარი» (შუმერ. «გილგამეშის ეპოსი»).

1. ადგილი  –  სულხან-საბა ორბელიანის მიხედვით: ეს არის ადგილი რათმე ქვეყანისაგან, გინა სამყოფი, გინა დასადგომელი და დასაჯდომელი, დათქმული რისიმე; ადგილად ითქმის ლახვართა კოდილობისა ნაჩენი. და ესეთი მცირე რაიმე (ლექსიკონი ქართული).

2. ადგილი  –  ფიზიკურ გეოგრაფიაში: გეოგრაფიული ლანდშაფტის ერთ-ერთი მორფოლოგიური ნაწილი  –  დედამიწის ბუნებრივი, სოციალური და ეკონომიკური ელემენტების შემცველი სივრცის ნაწილი. ამა თუ იმ მიზნისათვის ადგილის გეგმა სათანადო წვლილადებით დგება (მაგ., ჰორიზონტული გეგმის შედგენისას წვლილადებია დედამიწის ხილულ ზედაპირზე არსებულ ბუნებრივ და ხილულ ელემენტთა კონტურები. ბუნებრივ წვლილადებში მოაზრებულია მთები, ტყეები, მდინარეები, ხეობები, ტბები და ა.შ., ხოლო ეკონომიკურში სხვადასხვა სამრეწველო ნაგებობანი, მაგ., ქარხანა, ფაბრიკა და სხვ.). ტოპოგრაფიულ გეგმებზე წვლილადებად შედის რელიეფური ელემენტებიც; ადგილის მარკშეიდერული გეგმის წვლილადებად მიჩნეულია ყველა ის ბუნებრივი და ეკონომიკური ელემენტი, რომელიც წიაღისეულის დამუშავებასთანაა დაკავშირებული.

 

ადგილი აყვავებისა (გაფურჩქვნისა)  –  დაკავშირებულია სახლის (ოჯახის) ფინანსურ აღზევებასთან (აყვავებასთან). კარგია, თუ ამ ადგილას მოეწყობა მთავარი შესასვლელი. ეს ნიშანია იმისა, რომ სახლში (ოჯახში) ფული შემოდინდება. ამ ადგილას შეიძლება მოეწყოს ოჯახის უფროსის კაბინეტი, რომელიც პასუხისმგებელია ოჯახის კეთილდღეობაზე (ან მოეწყოს მისი საძინებელი). ამ ადგილას კარგი იქნება განათავსოთ კომპიუტერი (თუ იგი გამოყენებულია სამუშაო ინსტრუმენტად). აყვავების ადგილის თავისებური გაძლიერებისათვის აქ უნდა განთავსდეს ისეთი საგნები, რომელნიც განაწყობენ ან აძლიერებენ მის ფუნქციებს. მაგ., ეს შეიძლება იყოს მჭვირვალი კრისტალი სარკმელზე, ნათელი აბაჟური (შუქფარი), სახლის მფლობელის ფოტოსურათი, გადაღებული იმ პერიოდში, როცა მის სიცოცხლეში ზეობისა და ყველაზე წარმატებული ხანა იდგა (იხ. ბაგუა, ქვეყნიერების მხარე-კიდეთა სიმბოლიკა, აღმოსავლეთისა და დასავლეთის ხალხი, მიმართულებანი...).

 

ადგილი ბირჟაზე  –  1. ბროკერთა ფირმის უფლება აწარმოოს სავაჭრო ოპერაციები ბირჟაზე და ჰყავდეს თავისი ტრეიდერები ბირჟის სავაჭრო დარბაზში; 2. დახლი ან სტენდი ბირჟის დარბაზში, რომელიც გამოეყო (მიეცა) ბირჟის წევრს.

ადგილი ბროკერული  –  ბირჟის წევრობა, რომელიც იძლევა საჯარო ვაჭრობაში მონაწილეობის უფლებას. ბროკერული ადგილის შეძენა ხდება გადასახდელით და შესაძლებლობას იძლევა დადონ დამოუკიდებლად გარიგებები, მიიღონ ინფორმაცია საჯარო ვაჭრობის შესახებ, მონაწილეობა მიიღონ ბირჟის მართვაში, რათა საბირჟო ვაჭრობაში დაბალი (მცირე) დანახარჯები ჰქონდეთ.

 

ადგილი და დრო თაყვანისცემისა  –  იხ. თაყვანისცემა.

 

«ადგილი გამოცხადებისა» («კოდეშ  ჰა კოდაშიმ»)  –  ბიბლიის მიხედვით წმიდათაწმიდა ადგილი, სადაც უფალი ცხადდებოდა ხოლმე (ეს ის პერიოდია, როცა მოსეს რჯული სისტემატიზებულია და უფალს თავისი გამოცხადებისათვის უკვე სპეციალური ადგილი  –  «წმიდა კარავი» აქვს მიჩნეული). ეს ადგილი «წმიდა კარავში» კრეტსაბმელით იყო გამოყოფილი და შემობურული, სადაც შესვლის ნება მხოლოდ ქოჰენ-გადოლს  –  მღვდელმთავარს ეძლეოდა და ისიც არა ყოველთვის, არამედ განსაზღვრულ დროს: «უთხრა უფალმა მოსეს: უთხარი აარონს, შენს ძმას, ყოველ დროს არ შევიდეს საწმიდარში, კრეტსაბმელს იქით, თავსარქველის წინ, რომელიც კიდობანს ახურავს, რათა არ მოკვდეს. რადგან ღრუბელში გამოვჩნდები თავსარქველზე» (ლევიანნი, 16,2).

 

ადგილი განწმენდისა  –  იხ. განსაწმენდელი; ნარაკა, რეინკარნაცია  –  ადგილი განწმენდისა და რეინკარნაციის ლოდინისა.

 

ადგილი გათავისუფლების (თავდახსნის) მიღწევისა  –  ინდოეთში სამლოცველო (ტირტჰაიატრა) ადგილები, მაგალითად, წმიდა მდინარეებთან (ტირტჰა), ცნობილი გახლდათ ჯერ კიდევ ვედებისა და ეპიკური პერიოდებიდან. ამგვარი ადგილები ახლაც მიჩნეულია მნიშვნელოვან ასპექტად ინდოეთის რელიგიურ ცხოვრებაში. პურანების მრავალ თავში განდიდებულია ტაძრები და ტემენოსები  –  წმიდა ადგილები, რომლებიც მდებარეობენ თვალწარმტაც ან ველური ბუნების უსიერ ადგილებში (განსაკუთრებით ჰიმალაებში). მთელი ინდოეთი, განსაკუთრებით კი ქურუკშეტრა («მაჰაბჰარატაში» დასახელებული დიდი ბრძოლის ადგილი) ის ადგილია, რომელიც ქვეყნის ჩრდილო-დასავლეთში ითვლება წმიდა მიწად და რომელიც ყოველ ადამიანს საშუალებას აძლევს მიაღწიოს გათავისუფლებას, თავდახსნას (იხ. წმიდა ადგილები, თაყვანმცემლობა; ტემენოსები). ინდური რელიგიების აღმსარებლებს და მით უფრო ორთოდოქს მორწმუნეებს სწამთ, რომ არსებობს ისეთი სულიერი ჯილდოები, როგორიცაა, მაგალითად, გათავისუფლება ცოდვათა და ყოველგვარი სიბილწისაგან, რეინკარნაცია ცად ან საერთოდ თავდახსნა რეინკარნაციული პროცესისაგან (სანსარასაგან) და ა.შ. ამ ჯილდოთა დამსახურება შესაძლებელია მხოლოდ ტემენოსებში  –  წმიდა ადგილებში. ამგვარი ადგილები, ზოგჯერ, სპეციფიკურ თვისებებსაც კი ატარებენ. მაგალითად, მრავალგზისი ინკარნაციის წრიული გზის გასრულება და სანსარისაგან გათავისუფლება შესაძლოა მიღწეულ იქნას  იმ შემთხვევაში, თუ კი სიკვდილის პირას მისული მორწნუნე ვარანასში ჩასვლას შეძლებს და იქ, ინდოეთის უწმინდესი მდინარის  –  განგის ნაპირებთან აღესრულება.

 

ადგილი ექვსი შა-სი  –  შა, ესაა უარყოფითი ენერგიები (იხ.), რომლებიც სხეულში არღვევენ ენერგიის სწორ მედინობას. შა-თა გენერატორებად გვევლინებიან ყოველგვარი მახვილი კუთხეები, რომლებიციც მიმართულია ან პირადად თქვენსკენ, ან თქვენი სახლისკენ. როცა სახლი გარშემორტყმულია მწყობრი ბორცვებით, გარს უვლის გზა, თუ გვერდით არაა ნაგებობანი, რომელნიც მიმართულნი არიან წიბოთი სახლისკენ ან სახურავის მახვილი (ძალზე დაქანებული) ფერდისკენ, მაშინ დაცული ხართ გარეგან შა-თაგან. თუ სახლს ეღობება გზა ან მდინარე  –  ეს ძლიერი შინაგანი შა-ა. ადგილი ექვსი შა-სი მდებარეობს სახლის შიგნით, მაშინ იგი «ჩაკეტილი წრის» შემდეგ პრობლემებს ქმნის: პრეტენზიების, ჭორის (ხმის დაყრის), გახმაურებული სკანდალების, ფინანსურ დაწესებულებათა გაკოტრების (ბანკროტის) პრობლემებს. თუკი განსაზღვრეთ ამგვარი ადგილი, უმჯობესია იქ სამზარეულო ან ტუალეტი განათავსოთ. სამზარეულოში ნეგატიურ ენერგიებს ცეცხლი გაანეიტრალებს, სანკვანძებში (იგივე ტუალეტებში)  –  სადეზინფექციო პროცედურები და გამდინარე წყლით ჩარეცხვა.

 

ადგილი კატასტროფებისა  –  მიუხედავად სახელწოდებისა, არ მოაქვს კატასტროფები, მაგრამ თუ ამგვარ ადგილებში მოეწყობა დასვენების ან სასადილოდ განკუთვნილი სივრცე, შეიძლება ფინანსური გართულებები გამოიწვიოს, ასევე გაგირთულდეთ ურთიერთობა მართლწესრიგის დამცავ ორგანოებთან ან სხვა ბიუროკრატულ ორგანიზაციებთან. შესაძლოა უთანხმოება და დავა მეგობრებთანაც უნდა ეცადოთ, ამ ადგილებში არ გამართოთ საბინადრო-საცხოვრისი ნაგებობები. უპრიანია იქ საკუჭნაოს მოწყობა ან ბოლო-ბოლო სახლში იმ ადგილს მიადგათ კარადა.

 

ადგილი საბაჟო გაგზავნისა  –  ტვირთის გამგზავნი ქვეყნის საბაჟო, სადაც ტრანზიტის პროცედურის მიხედვით მისი გადაზიდვა იწყება.

 

ადგილი საბაჟო დანიშნულებისა  –  ტვირთის დანიშნულების ქვეყნის საბაჟო, სადაც საბაჟო ტრანზიტის პროცედურით, მთავრდება ტვირთის გადაზიდვა.

 

ადგილი სიკვდილისა  –  ჩინელები ამგვარ ადგილს «ციუან-მინ»-ს ან «სრულ კატასტროფას» უწოდებენ. ადგილი ფლობს დამანგრეველ «ცი»-ს (შდრ. წი-წაი). ამ ადგილას არ უნდა განთავსდეს შესასვლელი, საძინებელი, სასტუმრო (მისაღები) ოთახები. ყველაზე გამანეიტრალებელი იქნება, თუ ამგვარ ადგილებში სანიტარული კვანძი მოეწყობა.

 

«ადგილი სიკვდილისა და სიცოცხლისა»   –  ადგილი, სადაც აღმართული იყო სტელა-ფალოსები. ამ სტელა-ფალოსებში კონცეფცირებული გახლდათ ჩასახვისა და შთამომავლობის გაგრძელების საიდუმლო, რომელიც ძველ ხალხებში მარადიულ ღვთაებრივ გამოცანას წარმოადგენდა. ჩასახვის აქტში წარმოიშობა ახალი სიცოცხლე და, იმავდროულად ნადგურდება წინამორბედი სიცოცხლე. ამდენად, ერთ აქტში უწყვეტად კავშირდებოდა სიცოცხლე და სიკვდილი. მისი სიმბოლო გახლდათ პრიაპოსი  –  ფრიგიული ნაყოფიერების ღვთაება (მოგვიანებით დამკვიდრდა ბერძნულ მითოლოგიაში  –  დიონისეს და აფროდიტეს ვაჟი) (იხ. პრიაპოსი). ფალოსის გამოსახულება, რომელიც ნაყოფიერების სიმბოლოა, ცნობილი იყო ყველა ძველ ხალხში. გადმოცემით, ძველი კელტები ვერტიკალურად აღმართულ ქვის  –  მენგირის გარშემო ცეკვავდნენ (სარიტუალო ცეკვა ფალოსის ირგვლივ); ბრეტონული ზღაპარი გვიყვება: მენგირებიდან ისეთი ძალა გამოდიოდა, რომ საუკუნეთა შემდეგაც კი, როცა ქვა იშლებოდა, იმ ადგილას, სადაც იგი იდგა, ადამიანს ორგიასტული ცეკვის დაუოკებელი ჟინი ეუფლებოდა-ო. ადრეულმა ქრსტიანმა ადეპტებმა წარმართული დროის ქვის კერპ-ფალოსებს თავი წაკვეთეს და ზედ ჯვარი დაასვეს. აქედან წამოვიდა სააღდგომო «პასქის» ფორმა.

 

ადგილი სრულყოფისა  –  წმიდა ადგილები, სადაც შესაძლებელია აბჰიჯნას ხარისხების  –  ფენომენალური ანუ ზებუნებრივი უნარის  და დჰიანის,  –  სრულყოფის პარამეტრების დაუფლება. შესაძლებელია ამგვარი სრულყოფის ერთ ინკარნაციაში მიღწევა და უფლების მიღება ნირვანაზე. სრულყოფის მისაღწევად მრავალ რელიგიურ რიტუალთან ერთად, უდიდესი მნიშვნელობა ენიჭება ადგილსაც. მაგ., ბოდჰი დჰარ მა  –  ბოს ხე, ანუ ბოდჰი ის ადგილია, სადაც შაკიამუნი შვიდ წელს მედიტირებდა და ამის შემდეგ მიაღწია ბუდას მდგომარეობას. ბოდჰის ხე, იგივე «ხე ცნობადისაა». ამგვარი ადგილი სრულყოფისა ბევრგანაა მოაზრებული თეოლოგიურ ლიტერატურაში (მაგ., ძველსა და ახალ აღთქმაში ასეთ ადგილად უდაბნოა მიჩნეული, ისლამში  –  მექასთან მდებარე მთა, სადაც მუჰამედი გადიოდა სრულყოფას და ა.შ.) და ყოველი მათგანი რაღაც მეტაფიზიკურის თვისებების მატარებელია. სრულყოფის ადგილებში ადამიანს ეძლევა განდგომის, სულიერი განმარტოებისა და განმხოლოების შესძლებლობა, რითაც იწყება ნავა ნიდჰი-ს,  –  «ცხრა საუნჯის»,  –  დაუფლებისა და მისტიციზმით  –  სულიერი განვითარების სრულყოფის გზა (დამატებით იხ. ბერძენი ორაკულები).

 

ადგილი ძირითადი (ჩინეთი)  –  ანუ «ფენ ვუიჰ»  –   «ბედნიერი სიცოცხლე». მდებარეობდა სახლის უკანა ნაწილში (სხვადასხვა ხალხში სახლის სხვა ნაწილებშიც მოიაზრებოდა). ასეთ ადგილებში ყველაზე კარგია საძინებელი ნაწილის მოწყობა. ამგვარი ადგილები სრულფასოვნად აღადგენდნენ სასიცოცხლო ძალებს, განაპირობებდნენ მშვიდ ძილს. როგორც ჩანს, ეს ადგილები გარკვეულ წილად დაკავშირებული უნდა ყოფილიყვნენ დადებით კოსმიურ ენერგეტიკულ ძალებთან.

 

ადგილი ხანგრძლივი სიცოცხლისა  –  ყველაზე მყუდრო ადგილი სახლში, სადაც ადამიანი თავს კომფორტულად გრძნობს და სიცოცხლით კმაყოფას განიცდის. ესაა ადგილი დადებითი ემოციების ლოკალიზებისა.

 

ადგილი ხუთთა სულთა (სულების ადგილი)  –  თუ თქვენი სახლის შესასვლელი ორიენტირებული იქნება ამგვარი ადგილისაკენ, მაშინ სახლი ხანძრის, ძარცვის, ფინანსური გართულებების მუდმივი საშიშროების ქვეშ იქნება მოქცეული. არაა სასურველი, ამგვარი ადგილები გამოყენებულ იქნას საცხოვრებელი ნაგებობებისათვის. აკრძალულია ამგვარ ადგილებში ცეცხლფარეშების ან ცეცხლთან დაკავშირებული საქმიანობების გამართვა, არც ბუხრის და არც სამზარეულოს მოწყობაა რეკომენდებული (იხ. გუა, ბაგუა, სახლი, აღმოსავლეთისა და დასავლეთის სახლი, აღმოსავლეთისა და დასავლეთის ხალხი. მიმართულებანი, საკუთარ რიცხვთა სიმბოლიკა).

 

ადგილი ჯანმრთელობისა (ჩინ.)  –  ჩინელები ამგვარ ადგილს ტიანს უწოდებდნენ. ტიანი  –  ციური მკურნალი, ციური დოსტაქარი და ამავე დროს თვით ცის (მეცხრე ცის) განსახებაც გახლდათ. ეს იყო სახლის ოაზისი (ოაზისი სახლში). თუ ამგვარ ადგილებში გამართავდით სამზარეულოს, მაშინ საკვები კარგად აითვისებოდა, იძენდა სამკურნალო თვისებებს. თუ ამ ადგილას სნეულის სარეცელს დადგამდით, ავადმყოფი სწრაფად იკურნებოდა.

1. ადგილის დედა  –  ადგილის დედის სამლოცველო და ნიში სარქართველოს თითქმის ყოველ სოფელში იყო.

2. ადგილის დედა  –  ნადირთა პატრონი. დედაზე უფრო წმინდა, უმწიკვლო. იგი ქართულ მითოლოგიაში ამა თუ იმ ადგილის მფარველი ანგელოზია. მას ლოცვით მიმართავენ (განსაკუთრებით პატივს სცემენ ფშაველები, ხევსურები).

3. ადგილის დედა  –  ქართული მითოლოგიით: ქალღმერთი, ცალკეულ ადგილთა მფარველი (დასახლებათა, მთათა, ხეობათა, კლდეთა, ველთა და ა. შ.). ხევსურთა წარმოდგენით იგი ლამაზია, ატარებს ვერცხლის სამკაულთ, ზრუნავს სოფლის მშვიდობიან ცხოვრებაზე და იმ გარმიანელ-გადამთიელებზეც, რომლებიც მის სამფლობელოში მოხვდა. უნდა ვივარაუდოთ, რომ ადგილის დედა ნაყოფიერებისა და ბარაქის ქალღმერთის ნიშნებსაც ატარებდა და იგივდებოდა კიდეც მასთან. მისი კულტი სრულიად საქართველოში ვრცელდებოდა. ქრისტიანობის შემოსვლიდან მისი კულტი შეერწყა ღვთისმშობლისას (თვით ღვთისმშობლის სახელიც ღვთის დედის ან დედა ღვთისას სახელიდან მოდის). საქართველოს აღმოსავლეთ რეგიონებში ითვლებოდა ქალთა, ყრმათა, მონადირეთა და მსხვილფეხა პირუტყვთა მფარველად. მასთან ატრიბუტიკით ახლოს დგას ფუძის ანგელოზი. ამ ქალღმერთს ოდითგანვე ეთაყვანებოდნენ საქართველოში, მის პატივსაგებად იმართებოდა რიტუალური ცერემონიები. ამიტომ მთიელები მას «ადგილის დედა ღვთისმშობლის» ან «დედა ღვთისმშობლის» სახელით მოიხსენიებენ.

 

ადგილის-მთავარი  – სულხან-საბა ორბელიანი: ესე არს სოფლებისა და თემთა მეპატრონე ძე. სოფლების ბატონი ჩაბ. ს.-ს. ორბელიანი აქვე მიუთითებს ამ სიტყვის ბერძნულ შესატყვისს  –  ღომენარხი, რაც მისივე განმარტებით, ნიშნავსადგილის-მთავარს და მიუთითებს დანიელ წინასწარმეტყველს (3,2), თუმცა 1989 წ-ს გამოცემული ბიბლიით «ადგილის მთავარი» მხარეთა განმგებლადაა მოხსენიებული.  (ლექსიკონი ქართული).

 

ადგილნი სასიკეთონი  –  სივრცის მონაკვეთი, უბანი, რომელიც აღიარებული და მიჩნეულია საკრალურ, სასიკეთო ადგილად; ე.წ. ტემენოსები, წმიდა ადგილები, რომელთაც ჰქონდათ რელიგიურ-რიტუალური ადგილის დანიშნულებაც. იგი იყო განსაზღვრული ტერიტორია ხესთან (მაგ., ბოს ხესთან, ინდური მითოლოგია), ქვასთან, ენგადთან, მინდორთან, მთასთან, საცხოვრისთან, ტაძართან და ა.შ. მეცნიერთა თვალსაზრისით, ეს იყო დადებითი ენერგეტიკული ადგილები (იხ. წმიდა ადგილები, ტემენოსები).

 

ადგილნი უკეთურებისანი  –  იგივე ნეგატიური ადგილები (იხ. ნეგატიური ადგილები).

 

ადგილობრივი დრო  –  ასტრონომიაში: მრავალსახა დროის ერთ-ერთი სახე. განისაზღვრება დედამიწის გარკვეული მოცემული ადგილისათვის. დამოკიდებულია ადგილის გეოგრაფიულ გრძედზე და ერთნაირია ერთი მერიდიანის ყველა წერტილისათვის. ერთსა და იმავე მომენტში ადგილობრივი დრო მით უფრო მეტია, რაც უფრო აღმოსავლეთით მდებარეობს პუნქტი. გრძედის ყოველ 150-ზე დრო ერთი საათით მატულობს. სხვაობა ორი პუნქტის ადგილობრივ დროებს შორის ტოლია დროის ერთეულებით გამოხატულ ამ პუნქტების გეოგრაფიულ გრძედთა სხვაობისა (თბილისის ადგილობრივი დრო დასავლეთით მდებარე  გრინვიჩის ადგილობრივ დროს 2 სთ-ით და 59 წთ-ით უსწრებს, მაგრამ ჩამორჩება აღმოსავლეთით მდებარე ირკუტსკის ადგილობრივ დროს 3 სთ-ითა და 58 წთ-ით). ადგილობრივი დრო განისაზღვრება ასტრონომიულ დაკვირვებათა მეშვეობით. გამოიყენება ზოგიერთ ასტრონომიულ ამოცანათა გადასაწყვეტად (იხ. დრო).

 

ადგილობრივი სისტემა ვარსკვლავებისა  –  ჩვენს გალაქტიკაში (გალაქტიკა «ირმის ნახტომი», იხ. «ირმის ნახტომი», «რძიანი გზა») მზის სისტემის მახლობელ სივრცეებში განლაგებული ზოგიერთი ტიპის დიდი მნათობის ვარსკვლავთაგან შემდგარი დაჯგუფება. მზიდან ამ დაჯგუფების ცენტრამდე დაახლოებით 100 პარსეკის მანძილია (იხ. პარსეკი). ასტრონომთა ვარაუდით, ვარსკვლავთა ამ ადგილობრივ სისტემას საკუთარი ბრუნვა გააჩნია და მისი კუთხური სიჩქარე 2-3-ჯერ აღემატება გალაქტიკის ბრუნვის სიჩქარეს. სინათლის ვარსკვლავთშორისი შთანთქმის თვალსაზრისით ადგილობრივი სისტემის გამოკვლევაში მნიშვნელოვანი წვლილი მიუძღვის აბასთუმნის ასტროფიზიკურ ობსერვატორიას (იხ. აბასთუმნის ასტროფიზიკური ობსერვატორია). აბასთუმნის ობსერვატორიის თანამშრომლებმა  –  მ. ვაშაკიძემ, ჯ. ხავთასმა, ე. სირაძემ, ა. ჭუაძემ დაწვრილებით გამოიკვლიეს აღნიშნული საკითხი.

 

ადგილსამყოფელი  –  ხმელეთის ან წყალსატევის უბანი, რომელიც უკავია ერთი სახეობის ინდივიდთა ჯგუფებს, ორგანიზმებს  –  ბიოცენოზებს ან სინუზიებს და გააჩნია ყველა ის აუცილებელი გარემოპირობა,  რაც მათი არსებობისთვისაა საჭირო (კლიმატი, რელიეფი, ნიადაგი, საკვები და ა.შ.);

 

ეკოლოგიაში: ადგილსამყოფელი სახეობისა  –  მოცემული ინდივიდის საცხოვრებელი ადგილი (სახეობის არეალის უბნით შემოსაზღვრული), რომელიც მისი არსებობისათვის აუცილებელი ეკოლოგიური პირობებით ხა-სიათდება;

 

ადგილსამყოფელი პოპულაციისა  –  სახეობის ადგილსამყოფლის ნაწილი, რომელიც უზრუნველყოფს ცალკე-ული პოპულაციის არსებობას;

 

ადგილსამყოფელი ინდივიდისა  –  კონკრეტული უბანი, რომელიც უკავია მოცემულ ინდივიდს მისი განვითარების ყოველ ფაზაში. ასევე განარჩევვენ ოჯახის, ჯოგის, გუნდის, ანდა ცხოველთა და მცენარეთა კოლონიის ადგილსამყოფელს. სარგებლიანობის სიფართოვით ადგილსამყოფელებში გამოიყოფა სტენოტოპული ორგანიზმები, ანუ სტენობიონტები, რომელთაც ერთტიპური ადგილსამყოფელი უჭირავთ და ევრიტოპული ორგანიზმები, ანუ ევრიბიონტები, რომლებიც თავიანთი არეალის ფარგლებში სხვადასხვაგვარი ადგილსამყოფელის ათვისების უნარს ამჟღავნებენ. მრავალ სახეობას ადგილსამყოფელი განვითარების ადგილის მიხედვით ეცვლებათ (მაგ., წყალხმელეთა მატლები ჩვეულებრივ ბინადრობენ წყალში, იზრდებიან და ხმელეთზე გადადიან). არის ისეთი პარაზიტების სახეობა, რომელთა ადგილსამყოფელს სხვისი ორგანიზმები წარმოადგენენ (ხშირად განსაზღვრული ორგანოები). არსებობს მცენარეთა ისეთი ტიპებიც, რომლებიც გარკვეულ ფაზაში პარაზიტობენ და სხვა მასპინძელ მცენარეთა ხარჯზე ცხოვრობენ (იხ. აგრეთვე ეპიფიტები). სახეობის ადგილსამყოფელის ნაწილი სახეობისაგან გამოყენებულია განსაზღვრულ პერიოდებში (სეზონი, დღეღამური პერიოდი) განსაზღვრული მიზნით (კვების, გამრავლების) და და მას სტაციებს უწოდებენ. ბიოცენოზის ადგილსამყოფელს ბიოტოპს უწოდებენ, ხოლო სპეციფიკურ ბუნებრივ პირობებთან დაკავშირებული ცალკეული ინდივიდები შეადგენენ ეკოტოპს. ადგილსამყოფელს განსაზღვრავს შემდეგი ეკოლოგიური ფაქტორები: 1. არაორგანული ანუ აბიოტური ფაქტორები (იხ. აბიოტური), რომელთა კომპლექსი შეადგენს ეკოტოპს («მკვდარ გარემოს»); 2. ბიოტური ფაქტორები, რომლებიც ქმნიან ადგილსამყოფელის ორგანულ ნაწილს («ცოცხალ გარემოს»); 3. დროის ფაქტორი  –  დრო, რომელიც დასჭირდა აღნიშნულ ფაქტორთა ჩამოყალიბებას; 4. ანთროპოგენური ფაქტორები  –  ფაქტორები, რომლებიც უკავშირდება ადამიანთა საქმიანობას.

 

ად-დეირის მონასტერი (არაბ. მონასტერი)  –  პეტრას კომპლექსის (იხ.) ერთ-ერთი დიდებული ნაგებობა. განეკუთვნება ბერძნულ-რომაულ პერიოდს. მისი არქიტექტურული გაფორმება იმდენად მდიდრულია, რომ ამ კლდეში ნაკვეთ ძეგლს ხელოვნებათმცოდნეები თითქმის ბაროკოთი იხსენიებენ (იხ. ბაროკო). პეტრას კომპლექსის დაწვრილებით შემსწავლელი შოტლანდიელი მხატვარი დევიდ რობერტსი ამ შესანიშნავი ძეგლის ახლოს 1839 წლის 8 მარტს აღმოჩნდა. ნაბატეველთა კლდოვანი ქალაქის  –  პეტრას კლდეთა 305 მ-ის სიმაღლეზე მან იხილა პეტრას დიდებულ ნაგებობათა ის მონახატები, რომელიც მანამდე თითქმის უცნობი იყო, თუნდაც აქ მოხვედრილ ადამიანთათვის. ამ მონახატების კლდოვან აივანზე გადმომდგარი რობერტსი აღელვებული გადაჰყურებდა ვადი-მუსას მთელს ხეობას (იხ. ვადი-მუსა) ჰორის მთებამდე, სადაც, ლეგენდის თანახმად, განისვენებდა პირველი ბიბლიური მღვდელმთავარი (ქურუმი) აარონი (იხ.).

როგორც აღინიშნა, ად-დეირის მონასტერი ერთ-ერთი დიდებულია თავისი გამომსახველობით პეტრას კომპლექსის ძეგლებს შორის. იგი განლაგებულია კლდოვანი განტოტების თხემზე. ტაძრის ფასადი, რომელიც ღრმადაა ჩაკვეთილი კლდეში, უჩვეულოა თავისი ზომებით  –  თითქმის 50 მ-მდე სიგანეში და 40 მ-დე –  სიმაღლეში.

ად-დეირის ზედა ნაწილი მნახველში სიურეალისტური დეკორატიულობის ასოციაციას იწვევს. ამ ძეგლის არქიტექტორი უფრო შორს წავიდა ბერძნულ ხუროთმოძღვრულ ტრადიციათაგან, რომლებიც ათვისებული ჰქონდათ ნაბატეველებს. თავისი სწორი და მომრგვალებული ხაზების რიტმული მონაცვლებებით, იგი თითქმის ბაროკოს სტილს განეკუთვნება. კლდის სიღრმეებიდან გამომავალი, თითქმის 9 მ-მდე სიმაღლის მისი გუმბათი სიმბოლურად ღაღადებს ბუნებაზე ადამიანის გენიის ტრიუმფზე. მსოფლიოში ცოტა თუ მოიძებნება ად-დეირის სადარი არქიტექტურული ნაგებობა. ტაძარი, რომელიც თავდაპირველად მიძღვნილი იყო მეფე ობოდასუ I-სადმი, ბიზანტიურ ეპოქაში ქრისტიანული ღვთისმსახურების ადგილად იქცა.

 

1. ადეკვატური (ლათ. ადაექუატუს შესაბამისი)  –  რამესთან შეთანასწორებული, რისამე შეთანაბრებული, შესაბამისი, სრული შესატყვისი, ეკვივალენტური. წარმოდგენა, სახე, ცოდნა ითვლება ადეკვატურად, თუკი ისინი შეესაბამებიან საგანს, ორიგინალს, ობიექტს, რომელთანაც იმყოფებიან მიმართებაში, შეფარდებაში, რომელთაც განეკუთვნებიან. თუ ისინი «მართებულნი» და «სწორნი» არიან, მაშინ ისინი ობიექტური ჭეშმარიტების ხასიათს ატარებენ. ამ კონტექსტში ჭეშმარიტება ადეკვატურია აზროვნებისა ყოფიერების შესახებ. თომა აქვინელის (იხ.) აზრით: «ჭეშმარიტება საგნისა და წარმოდგენის შესაბამისობაა».

2. ადეკვატური  –  შემეცნების თეორიაში ადეკვატურად ითვლება ხატი, ცოდნა, თვით ჭეშმარიტებაც, რომელიც ზუსტად შეესაბამება თავის ორიგინალს  –  ობიექტს და არის სარწმუნო, ჭეშმარიტი.

 

ადეკვატური გამღიზიანებელი  –  ჩვეულებრივი ფიზიოლოგიური გამღიზიანებელი. იწვევს რეცეპტორთა შერჩევით აგზნებას, რომლის აღქმასაც ეს რეცეპტორები სპეციალურად არიან შეგუებულნი. მაგ., შუქი, სიბნელე ადეკვატური გამღიზიანებელია თვალისა; ხმა  –  ყურისა; სითბო, სიცივე, შეხება, წნევა  –  კანის რეცეპტორთათვის; სისხლის ქიმიური შედგენილობა და სისხლის წნევა  –  სისხლძარღვთა რეცეპტორებისათვის.

 

ადეკვატურობა სოციალური  –  იხ. სოციალური ადაპტაცია.

ადელაიდა ევგენია ლუიზა ორლეანელი (1777-1847)  –  მეფე ლუი ფილიპეს (1773-1848 მეფობდა 1830-1848) და, ფრიად გონებაგახსნილი და კეთილი გულის ქალბატონი. ადელაიდას და მისი ძმის  –  ლუის გუვერნანტი გახლდათ მწერალი ქალბატონი ჟანლისი. 1792 წ-ს ადელაიდა იძულებული შეიქნა გაქცეულიყო საფრანგეთიდან. 1814 წ-ს დაბრუნდა სამშობლოში და ცხოვრობდა ძმასთან პალე-როიალში (იხ. პალე-როიალი), რომელიც ლიბერალური პარტიის შეკრების ცენტრად იქცა. 1830 წლის ივლისის რევოლუციის შემდეგ ენერგიულად გააპროტესტა მისი ძმის  –  ლუი ფილიპეს ტახტზე ასვლა.

 

ადელარ (1622-1675 წ.წ.)  –  მეტსახელი დანიელი მეზღვაურის კურტ სივერტსენისა. 1637 წ-ს შევიდა ნიდერლანდების სამსახურში გარდემარინად (იხ. გარდემარინი), 1641 წ-ს გადავიდა ვენეციის რესპუბლიკის სამსახურში და ომახიანი დიდება მოიხვეჭა თურქებთან გამართული ბრძოლის დროს, განსაკუთრებით თავი გამოიჩინა ფარსსთან (1651 წ.) და დარდანელზე (1654-სა და 1657 წ.წ-ში). გამართულ შეტაკებისას 1661 წ-ს დატოვა ვენეცია და ჰოლანდიაში დაბრუნდა. 1663 წ-ს დანიის მეფე ფრიდრიჰ III-მ იგი დანიაში მიიწვია, დანიშნა ადმირლად და ადელიარის გვარით აზნაურის წოდება მიუბოძა. ადელიარმა ბევრი რამ გააკეთა დანიის ფლოტისათვის. 1675 წ-ს შვეციასთან ომის დროს იგი დაინიშნა ფლოტის მთავარსარდლად, მაგრამ ომის დაწყებიდან მალევე გარდაიცვალა.

 

ადელ-გირეი  –  ყირიმის ხანი. მეფობდა 1666-1667 წლებში. ჩობან გირების, ანუ მწყემსთა დინასტიის პირველი წარმომადგენელი და, ფაქტობრივად, ამ დინასტიის ფუძემდებელი.

 

ადელიარი ბათელი (Adelardus Bathoniensis) (დაახლ. 1070  –  დაახლ. 1150)  –  ინგლისელი ფილოსოფოსი, მათემატიკოსი, ასტრონომი, მთარგმნელი. ლექციებს კითხულობდა ლანსა და პარიზში. იმოგზაურა სამხრეთ იტალიაში, სიცილიაში, ჩრდილო აფრიკაში, მცირე აზიაში, საბერძნეთსა და ესპანეთში. დაახლოებით 1130 წ-ს დაბრუნდა ინგლისში. გადმოთარგმნა ალ-ხორეზმის ასტრონომიული ცხრილი, რისი წყალობითაც ლათინური დასავლეთი გაეცნო  (უფრო სწორად ინდურს) რიცხვებს, სინუსისა და ტანგენსის ფუნქციებს; გადმოთარგმნა აგრეთვე ევკლიდეს «საწყისები». მას ეკუთვნის ტრაქტატი «საკითხები ბუნების შესახებ» ( დაახლ. 1110-1120.), რომელიც ეძღვნება ასტრონომიის, გეოგრაფიის, მეტეოროლოგიის, ბიოლოგიის, ანატომიის პრობლემებს. ასევე მოიცავს ცნებებს ბერძნული ატომიზმისა და არისტოტელეს ზოგიერთ კონცეფციათა შესახებ. ადელიარის თანახმად, ბუნების შესწავლისას უნდა ვიხელმძღვანელოთ გონებით და არა ავტორიტეტით. გარდა ამისა, ადელიარს ეკუთვნის შრომები ასტროლაბის, აბაკის (არითმეტიკული დაფები ძველ საბერძნეთსა და რომში; იხ. აბაკი) და შევარდნით ნადირობის წესების შესახებ. ტრაქტატში,  –  «იგივეობისა და საპირისპირობის შესახებ»,  –   («De eodem et diversio«; დაახლ. 1108-1109), რომელიც დაწერილია ფილოსოფიისა (წარმოადგენს უცვლელი გონების სფეროს)  და ფილოკოსმიის (წარმოადგენს გრძნობითი გამოცდილების ცვალებადი სამყაროს სფეროს) დიალოგის ფორმით, ადელიარი    წყვეტს რა საკითხს უნივერსალიების სტატუსის შესახებ, ერთგვარ შერიგებას ახდენს პლატონისა და არისტოტელეს შეხედულებებისას და ამტკიცებს, რომ შემეცნებადი ობიექტები გვევლინებიან ინდივიდებად, სახეობებად ანდა გვარეობებად, დამოკიდებულად მათი განხილვის ხერხებისა: არისტოტელეს «მეცნიერების» თვალთახედვით, გვარეობები და სახეობები, რომლებიც ერთეულ საგანთა იმანენტურნი არიან, არსებობენ ადამიანურ გონებაში როგორც უნივერსალური ცნებები, მიღებული პროცესის აბსტრაჰირების შედეგად; პლატონის «სიბრძნის» თვალთახედვით კი,  ისინი არა ერთეულ საგნებში, არამედ მხოლოდ ღვთაებრივ გონებაში არსებობენ (აქ ადელიარი ავგუსტინეს მისდევს). აქედან გამომდინარე, ადელიარი ასკვნის: ის, რაც ერთიანი და მარტივია ფილოსოფიის გონითმიწვდენად სამყაროში, იმავდროულად გვევლინება დანაწევრებულად და სიმრავლედ ფილოკოსმიის გრძნობით აღთქმად სამყაროში.

 

ადელიარი (1622-1675)  –  ზედმეტსახელი დანიელ გმირი მეზღვაურის კურტ სივერსტენისა. 1637-ში ნიდერლანდებში მსახურობს გარდემარინად (იხ.). 1641-დან ვენეციის რესპუბლიკის სამსახურში გადადის და თურქებთან ბრძოლებში ხმაურიანი დიდება მოიპოვა. თავი განსაკუთრებით გამოიჩინა პაროსთან (1651) დადარდანელის ბრძოლებში (1654 და 1657). 1661-ში დატოვა ვენეცია და დაბრუნდა ჰოლანდიაში. 1663-ში დანიის მეფემ ფრიდრიჰ III-მ იგი დანიაში მიიწვია, დანიშნა ადმირლად და უბოძა აზნაურობა. ადელიარმა ბევრი რამ გააკეთა ფლოტის განვითარებისათვის. 1675-ში შვეციასთან ომის დასაწყისში იგი ინიშნება დანიის ფლოტის მთავარსარდლად, თუმცა ომის დასაწყისიდან მალევე გარდაიცვალა.

 

ადელის მიწა (ლათ. Terre Adelie)  –  ნაწილი ანტარქტიდის ტერიტორიისა. დაახლოებით აღმოსავლეთის გრძედის 1360-სა და 1420-ს შორის. ეკვრის ინდოეთის ოკეანე. დაფარულია 2-2,5 კმ-ის სისქის ყინულის ფენით. ჰავა მკაცრია, ხშირია შტორმი. ადელის მიწა აღმოაჩინა 1840 წ-ს საფრანგეთის ექსპედიციამ, ჟ. დიუმონ-დიურვილის ხელმძღვანელობით. სახელი დიუმონ-დიურვილის მეუღლის სახელის პატივსაცემად ეწოდა. 1956 წ-დან აქ მუშაობს საფრანგეთის ანტარქტიდული სადგური «დიუმონ-დიურვილი».

 

ადელომორფული უჯრედი  –  ნათელი წვრილმარცვლოვანი არამკვეთრად შემოსაზღვრული კუჭის პეფსინური  ჯირკვალი,  სადაც, ჰეიდენჰაინის თანახმად, მიმდინარეობს მხოლოდ პეფსინის გამოყოფის პროცესი.

 

ადელსბერგ «პოსტოინსკა-იამას» გერმანული სახელწოდება  –  ადგილი იუგოსლავიაში განაპირას, კარსტის უდაბურ პლატოზე. შლოსბერგის დასავლეთით (676 მ) მდებარეობს ადელსბერგის ციხის ნანგრევები, ხოლო ერთ კილომეტრზე ჩრდილლო-დასავლეთით მისგან  –  ცნობილი ადელსბერგის მღვიმე. შესასვლელი მდ. პოიკზე 19 მ-ის სიმაღლეზეა. მდინარე მღვიმეში შედის და 800 მ-ის შემდეგ მიწის სიღრმეში იკარგება. მღვიმის სიგრძეა 4172 მ (XX ს-ის დასაწყისის მონაცემებით), რომელშიც გაყვანილია 2268 მ სიგრძის რკინიგზის ლიანდაგი. შესასვლელი ფართოვდება ე.წ. «დიდი ტაძრით», საუცხოო სტალაქტიტური წარმონაქმნებითა და ფრანცის ძეგლით; გვერდით ძველი ეხია (მღვიმე), უამრავი წარწერით. 1818 წ-ს აღმოჩენილ სათავსში შედის «ფერდინანდის მღვიმე», «საცეკვაო დარბაზი», «ბელვედერი», 58 მ სიმაღლის კალვარიოს მთა მრავალი ასეული უზარმაზარი კოლონის ნანგრევებით და 19 მ-იანი სტალაგმიტით...…ადელსბერგის სიახლოვეს განლაგებულია სხვა მღვიმეებიც: მაგდალინას მღვიმე (ცნობილი, როგორც «პირველი ადგილსამყოფელი»  –  Pროტეუს ანგუინეუს), პოიკის (მდინარე) მღვიმე, რომლის გვერდით მდინარე განაგრძობს მიწისქვეშა დინებას და ასე შემდეგ.

 

ადელუნგი თეოდორ (ფრიდრიჰ) პავლეს ძე (1768-1843.).  –  ისტორიკოსი, არქეოლოგი და ბიბლიოგრაფი. წარმოშობით შტეტტინადან (პრუსია). 1794 წ-დან ცხოვრობდა რუსეთში. დიდი თავადების  –  ნიკოლოზ და მიხეილ პავლეს ძეთა მოძღვარ-დამრიგებელი. შემდგომ შსს-სთან არსებულ აღმოსავლურ ენათა ინსტიტუტის დირექტორი. 1809 წ-დან პეტერბურგის მეცნიერებათა აკადემიის წევრი. გერმნულ ენაზე დაწერილი აქვს უამრავი ნაშრომი ძველ რუსებზე. თ. ადელუნგს ეკუთვნის სანსკრიტული ენის ბიბლიოგრაფია, რომელმაც მსოფლიო აღიარება მოიპოვა. მის მთავარ ნაშრომად ითვლება «1700 წ-მდე რუსეთში ნამყოფ მოგზაურთა და მათ თხზულებათა კრიტიკულ-ლიტერატურული მიმოხილვა» (ტ. 1-2, 1864). ნაშრომი მრავალ ცნობას მოიცავს იმ მოგზაურთა შესახებაც, რომლებიც კავკასიაშიც ყოფილან. ა. შტორნთან ერთად გამოსცა «რუსეთის ლიტერატურის სისტემატური მიმოხილვა ხუთი წლის  მანძილზე  –  1801 წ-დან 1806 წ-მდე».

 

ადელუნგი (Adelung), იოჰან კრისტოფი (1732-1806)  –  გამოჩენილი გერმანელი ფილოლოგი, გრამატიკოსი და ლექიკსოგრაფი. შეადგინა  –  «გერმანული გრამატიკა, სახელმძღვანელო გერმანული მართლწერისათვის» (1774-1786). ავტორია გერმანული ფილოლოგიისა და ისტორიის თხზულებებისა, რომელთაც დიდი ღირებულება აქვთ საქსონიის ისტორიისათვის. ი. ს. ფატერთან ერთად შეადგინა ოთხტომიანი კრებული  –  «მითრიდატე ანუ საზოგადოებრივი ენათმეცნიერება...», რომელშიც ენობრივ ნიმუშად მოტანილია «მამაო ჩვენო» მსოფლიოს 500 ენასა და კილოკავზე. მითრიდატეს I ტომშია მოცემული ცნობები ქართული ენის შესახებ (მოყვანილია ტექსტის ნიმუშები, გრამატიკა, ფონეტიკა, ლექსიკა, დიალექტიკა). ჩანს ამისათვის უსარგებლია 1670 წ-ს რომში გამოცემული მ. მაჯოს (იხ.) «ქართული ენის გრამატიკით». მიუხედავად მრავალი ლაფსუსისა, ლინგვისტს გამოვლენილი აქვს ქართული ენის ზოგიერთი თავისებურება, მაგ., სიტყვათცვლილებაში სუფიქსაციის უპირატესობა პრეფიქსაციასთან შედარებით, სიტყვაში თანხმოვანთა თავმოყრა და სხვ.

 

ადელუნგი ნიკოლოზ ნიკოლოზის ძე  (1857-?)  –  გერმანელი ზოოლოგი. ჰრიდელბერგის უნივერსიტეტში ისმენდა ბუნების მეცნიერებათა კურსს, სადაც მიიღო დოქტორის ხარისხი (1890). იყო ჰეიდელბერგის უნივერსირწრის ზოოლოგიის ლაბორატორიასთან არსებული ლაბორატორიის ასისტენტი (1891-1893). 1894-1897-ში ნუშაობდა ჟენევაში (შვეიცარია) ქალაქის ბუნებათმცოდნეობის მუზეუმში, სადაც ჰ. დესაუსურის ხელმძღვანელობით სპეციალურად იკვლევდა სწორფრთიან მწერებს. 1897-დან მუშაობდა სანკტპეტერბურგის მეცნიერებათა აკადემიის ზოოლოგიურ მუზეუმში უმცროს ზოოლოგად.

 

ადელჰეიდა (Adelheida), ადელაიდა (დაახლ. 931-999 წ.წ.)  –  წმ. დედოფალი. ზედა ბურგუნდიის მეფის, რუდოლფ II-ის ქალიშვილი. 6 წლისა საცოლედ დანიშნა იტალიის მეფე ლოტარმა, გათხოვდა 947 წ-ს. დაქვრივდა 950 წ-ს. მეფე ბერენგერ II-მ დაიპყრო ადელჰეიდას სამფლობელოები. თავად დედოფალი დაატუსაღა, თუმცა პატიმრობიდან გაიქცა. 951 წ-ს ადელჰეიდა ცოლად მიჰყვება ოტონ I-ს. 962 წ-ს, რომში პაპმა იოან XII-მ, ადელჰეიდას, ოტონ I-თან ერთად, იმპერატორის გვირგვინი დაადგა. იმპერატრიცამ სახელმწიფოებრივი მოღვაწეობის არაჩვეულებრივი ნიჭი გამოამჟღავნა. ოტონ III ყრმობის დროს იგი თავის რძალთან  –  თეოფანოსთან ერთად, ტახტის მემკვიდრის რეგენტი გახლდათ, ხოლო რძლის გარდაცვალების შემდეგ, მხოლოდ თავად ასრულებდა ამ მოვალეობას (991-994). ფართო განათლების ღირსეული იმპერატრიცა, მხარს უჭერდა ეკლესია-მონასტრებს. მისი მხარდაჭერითა და თანადგომით გატარდა კლიუნიური რეფორმები (იხ. კლიუნიური რეფორმები). იგი მეგობრობდა გამოჩენილ მეცნიერთან  –  ჰერბერტ ორილიაკელთან, მომავალ პაპ სილვესტრ II-სთან, რომელიც დედოფალს «იმპერიის დედის» სახელით მოიხსენიებდა. მას ახლო ურთიერთობა ჰქონდა კლიუნიელ აბატებთან  –  მაიჰოლთან და ოდილონთან. დააარსა მონასტერი ზელცეში (გერმანია), სადაც დაიკრძალა კიდეც. ადელჰეიდას ოდილონისეულმა ეპიტაფიამ სათავე დაუდო ადელჰეიდას თაყვანისცემას კლიუნიურ მონასტრებში, რამაც განაპირობა შემდგომში პაპ ურბან II-ის მიერ მისი კანონიზაცია (1097 წ.). ჩვეულებრივ, ადელჰეიდას იმპერტრიცის გვირგვინითა და კვერთხით გამოსახავენ, რომელიც მოწყალებას გასცემს. პატარა გემი მის ხელში მისი ტყვეობიდან ბედნიერად გადარჩენისა და თავდახსნის სიმბოლიზაციაა. კათოლიკურ ეკლესიებში ადელჰეიდას ხსენების დღეა 16 დეკემბერი.

 

ადელჰეიმ  –  ძმები. რობერტ ლვოვის ძე (1860-1934) და რაფაილ ლვოვის ძე (1861-1938)  –  რუსი მსახიობბები. 1931 წ-დან რსფსრ-ს სახალხო არტისტები. დაიბადნენ მოსკოვში. 1888 წ-ს დაამთავრეს ვენის კონსერვატორიის დრამატული განყოფილება. მუშაობდნენ ცალ-ცალკე გერმანიის, ავსტრიის, შვეიცარიის თეატრებში. 1894 წ-ს დაბრუნდნენ რუსეთში. რობერტს ახასიათებდა შესრულების ჰეროიკული მანერა. შესრულებული აქვს როლები: ოტელო და ჰამლეტი (შექსპირის «ოტელო», «ჰამლეტი»), კარლ მოორი (შილერის «ყაჩაღები»), ოიდიპოსი (სოფოკლეს «ოიდიპოს მეფე») ურიელ აკოსტა (გუცკოვის «ურიელ აკოსტა») და სხვ. რაფაილს უფრო სახასიათო როლები ჰქონდა. მან შეასრულა როლები: იაგო («ოტელო»), შეილოკი («ვენეციელი ვაჭარი»), რიჩარდ III («რიჩარდ III»), ლირი («მეფე ლირი») და ა.შ.

 

ადემანტი (Adimante)  –  კორინთოს სტრატეგოსი სალამინის ბრძოლაში  –  თემისტოკლეს ძველისძველი მტერი (იხ. თემისტოკლე).

 

ადემარ (Ademar) ალფონს ჟოზეფ (1797-1862)  –  ფრანგი მათემატიკოსი. დაწერა რამდენიმე სახელმძღვანელო მათემატიკაში და რამდენიმე სპეციალური ნაშრომი წმინდა და გამოყენებითი მათემატიკის სფეროში. მისი სახელი გახმაურდა თხზულებით  –  «Revolution de la mer. Delgues periodicues» (პარიზი, 1842), რომელშიც მყარად გამოხატავდა აზრს, რომ გამყინვარებათა პერიოდულობისა და დედამიწის ორბიტის ექსცენტრიკულობას შორის არსებობდა უთუო კავშირი, რითაც ეს პერიოდები მონაცვლეობით ვითარდებოდნენ დედამიწის ხან ერთ, ხან მეორე ნახევარსფეროში. მასვე ეკუთვნის ნაშრომი «ზღვის აბობოქრება და მსოფლიო წარღვნათა პერიოდები».

 

ადემარ დე მონტეილ  –  ქ. პიუის ეპისკოპოსი. . 1095 წ-ს გამართულ კლერმონის საეკლესიო კრებაზე ადემარ დე მონტეილმა, რომელიც ადრევე იყო ნამყოფი წმიდა მიწაზე, პირველმა მიიღო ჯვარი პირადად პაპ ურბან II-ისგან (დაახლ. 1048-1098; პაპი  –  1088-1098.). პაპმა ასევე მიანიჭა მას ლეგატობა ჯვაროსნულ ლაშქრობაში. ადემარი შეუერთდა რაიმონ ტულუზელის ჯარს. დაიღუპა 1098 წ-ს, ანტიოქიის აღებისას.

 

ადემარ შაბანელი (Ademarus Cabannensis, Ademar de Chabanes) (დაახლ. 988-1034)  –  ბენედიქტელი ბერი, ქრონისტი. ეკუთვნოდა აკვიტანიურ არისტოკრატულ გვარს, წარმომავლობით შაბანიდან (თანამედროვე საფრანგეთის სამხრეთ დასავლეთი). განათლება მიიღო ლიმოჟში, წმ. მარციალუსის სააბატოსთან არსებულ სკლოლაში, სადაც მის ბიძას დეკანისა და კანტორის თანამდებობა ეკავა. 1010 წ-დან ანგულემის წმ. სიბარის მონასტრის ბერი და პრესვიტერია. იყო წიგნთა დაუღალავი გადამწერი; ავტორი უამრავი ჰიმნისა, ქადაგებებისა, ისტორიული ჩანაწერებისა, რომლებიც ეძღვნებოდა წმ. სიბარისა და წმ. მარციალუსის მონასტრებს. ადემარის ყველაზე მნიშვნელოვანი თხზულება გახლდათ «Historia», რომელიც მოიცავდა პერიოდს ფრანკთა ისტორიის დასაწყისიდან, ვიდრე 1028 წ-მდე. მნიშვნელოვანი ნაწილი დათმობილი ჰქონდა ფრანკ მონარქთა ისტორიას (IX ს.) და ლორშის ანალებს (VIII-IX ს.ს.). ამ თხზულებაში აღწერილი ადემარის დროის აკვიტანიის ისტორია ფრიად სარწმუნო წყაროს წარმოადგენს. ქრონიკათა ერთ-ერთი ხელნაწერი (დაცულია პარიზის ეროვნულ ბიბლიოთეკაში. (#5926, XII ს-ის მიწურული). მოგვითხრობს ლათინ მისიონერთა მოღვაწეობაზე კიევის რუსეთში და არის საფუძველი, რომ გადმოცემული ამბავი მივაკუთვნოთ კიევის მთავრის იაროპოლკ I სვიატოსლავის ძის ხანას ( ?-980 წ.). მოთხრობა ვარიანტია ლეგენდისა, რომელშიც გადმოცემულია რუსეთის გაქრისტიანებაზე წმ. ბრუნო კვერფურტელის მიერ, რომელიც, სავარაუდოდ, კიევში წმ. ვლადიმირის მთავრობის დროს უნდა ყოფილიყო (ვლადიმირ I რუსულ ბილინებში წითელ მზედ წოდებული. 988-989 წ.წ-ში მიიღო ქრისტიანობა, როგორც სახელმწიფო რელიგია. გარდაიცვალა 1015 წელს). ქრონიკის თანახმად, ბრუნომ მოაქცია უნგრელები და შემდეგ ქრისტიანობის საქადაგებლად პაჭანიგებშიც გადასულა, სადაც იგი მოწამებრივი სიკვდილით დაუსჯიათ. მისი სხეული უყიდია რუსული წარმოშობის ხალხს და მისი სახელის უკვდავსაყოფად მონასტერიც აუგიათ. თურმე წმინდანის სარკოფაგთან უამრავი სასწაული მომხდარა. წმინდანის დაღუპვიდან «რამდენიმე დღის შემდეგ, კიევის რუსეთში ვინმე ბერძენი ეპისკოპოსი ჩასულა და ამ პროვინციის ნახევარი ქრისტიანად მოუქცევია (მანამდე ისინი კერპთაყვანისმცემელნი ყოფილან), დაურწმუნებია ისინი, «მიეღოთ ბერძნული ადათები, მოეშვათ წვერი და კიდევ სხვა რამ».

 

ადენალგია (ბერძ. Adenalgia)  –  ჯირკვლების ტკივილი.

 

ადენაუერი (Adenauer) კონრად (1876-1967 წ.წ.)  –  გერმანელი პოლიტიკოსი და საზოგადო მოღვაწე. დაწყებითი განათლება მიიღო კიოლნში, შემდეგ სამართალსა და ეკონომიკას სწავლობდა ფრაიბურგის, მიუნხენისა და ბონის უნივერსიტეტებში. მუშაობდა კიოლნში იუსტიციის ორგანოებში. 1906 წ-ს შევიდა ცენტრის კათოლიკურ პარტიაში. 1908 წ-ს იყო პარტიის პირველი სრულუფლებიანი წარმომადგენელი კიოლნში; 1917-1933-ში  –  კიოლნის ბურგომისტრი. ამის გარდა, 1920-1933-ში ადენაუერი პრუსიის სახელმწიფო საბჭოს წევრიც გახლდათ (1921-1933-ში მისი თავმჯდომარეც). 1926 იგი რაიხსკანცლერობის კანდიდატია. იყო ფრანკო-გერმანულ სახელმწიფოთა დაახლოვების მომხრე, ნაციონალ-სოციალიზმის მოწინააღმდეგე. 1933 წ-ს გადააყენეს ყველა თანამდებობებიდან  და ვადამდე გააპენსიონერეს. 1944 წ-ს, ჰიტლერზე მოწყობილი თავდასხმის შედეგად წარმართულ რეპრესიათა დროს დააპატიმრეს. 1945 წ-ს, ამერიკის ჯარების მიერ კიოლნის ოკუპაციის შემდეგ მოკლე ვადით კვლავ ბურგომისტრია. ამავე წელს გადადგა სამსახურიდან და პოლიტიკურ მოღვაწეობას მიჰყო ხელი. გახდა ქრისტიანულ-დემოკრატიული კავშირის ერთ-ერთი დამაარსებელი, რომელიც თავის რიგებში აერთიანებდა გერმანელ კათოლიკებსა და პროტესტანტებს. ქდკ-ში ეჭირა წამყვანი თანამდებობები მისი დაფუძნებიდან 1966 წ-მდე. მოგონებებში, პარტიის მიზნებისა და დავალებების შესახებ, წერდა: «ჩვენ გვქონდა მყარი რწმენა, რომ  მხოლოდ ძლიერ პარტიას, რომელიც დაეყრდნობოდა ქრისტიანულ აზროვნებასა და ქრისტიანულ ეთიკას, შეეძლო ეჩვენებინა გერმანელი ხალხისთვის აღორძინების გზა და აღემართა მტკიცე ტიხარი კომუნიზმის ათეისტური დიქტატურის წინაშე».

1948-1949-ში ადენაუერი თავმჯდომარეობდა ასამბლეას, რომელიც ამზადებდა გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკის კონსტიტუციას, ხოლო 1949 წ-ს აირჩა რესპუბლიკის პირველ კანცლერად. ამ პოსტზე იგი 1963 წ-მდე დარჩა. მისი ინიციატივით ბონი გახდა დასავლეთ გერმანიის დროებითი დედაქალაქი. ლ. ერჰარდთან ერთად იგი იდგა ომისშემდგომი გერმანიის «ეკონომიკური სასწაულის» სათავეებთან. იყო ერთ-ერთი ინიციატორი ევროპის ერთიანი ეკონომიკური სტრუქტურის შექმნისა, ნატოში გფრ-ის შესვლისა. 1955 წ-ს, საბჭოთა კავშირთან მოლაპარაკებისას მიაღწია იმას, რომ სამშობლოში დაებრუნებინა თითქმის ყველა გერმანელი სამხედრო ტყვე. 1963 წ-ს ადენაუერმა ხელშეკრულება დადო საფრანგეთთან, რომელსაც ხელეწიფებოდა ადრინდელი მტრობის გვერდზე გადაწევა. ევროპის ეკონომიკური გაერთიანების საქმეში დიდი წვლილი მიუძღვით ადენაუერსა და დე გოლს.

 

ადენდები (ლათ. Addo ვამატებ), ლიგანდები (ლათ. Ligo vabam)  –  მოლეკულები ან იონები ქიმიურ კომპლექსურ შენაერთებში, რომლებიც უშუალოდ უკავშირდებიან ცენტრალურ ატომს  –  კომპლექსწარმომქმნელს. მაგ., შენაერთებში(ჩო(NH3))6ჩლ8 ცენტრალური ატომი  –  ჩო, ა, A  –  NH3 ჯგუფის

 

ადენდუმი, ადენდა (ლათ. Addere დამატება, მიმატება)  –  1. წიგნის ჩანართი, დანართი; 2. ხელშეკრულების დანამატი, კერძოდ, ჩარტერის, რომელიც ცვლის ან ავსებს ხელშეკრულების ამა თუ იმ პირობებს.

 

ადენე (Adenit) (XIII ს.)  –  გვიანი შუასაუკუნეების ფრანგი პოეტი, მეტსახელად Le roi (ე.ი. საყოველთაოდ მიღებული განმარტებით  –  როი დე მენესტრელს  –  კაპელმეისტერი), წარმოშობით ბრაბანტელი. ჩვენამდე მოღწეულია მისი ოთხი გალექსილი ნაწარმოები («Ogier», «Berte», «Buevon de commarchis», «Cleoemandes». «Ogier»-ში შეიმჩნევა ნიბელუნგების პოეზიის გავლენის კვალი). ამ ოთხი ნაწარმოებიდან პირველ სამში აშკარად ჩანს ძველი ეპოსის გადამუშავებული ნაწარმოებები.

 

ადენია (ბერძ. Adenia)  –  ცალკეულ ან მთლიან ლიმფატიკურ ჯირკვალთა შეშუპება (შესივება).

 

ადენილატკინაზა  –  ფერმენტი ცნობილია მიოკინაზის სახელწოდებით. მონაწილეობს უჯრედის ენერგეტიკულ ცვლაში. სპეციფიკურად კატალიზირებას ახდენს შექცევად რეაქციებში ადენილისა (ამფ) ადენოზინტრიფოსფორის (ატფ) მჟავებში და წარმოქმნის ადენოზინდიფოსფორის მჟავას (ადფ): ამფ+ატფ=2ადფ. მოლეკულური მასა  –  21000. მაღალთერმოსტაბილურია  –  1000ჩ ტემპერატურაზე და PH=1 არ კარგავს აქტივობას. ადენილატკინაზა განეკუთვნება ფოსფოტრანსფერაზებს, წარმოადგენს კინაზას, რომელსაც გადააქვს ფოსფატი მაკროერგული (მდიდარი ენერგიის) კავშირის შენარჩუნებით.

ადენილციკლაზა (ლათ. ადენილცყკლასა)  –  ატფ-სგან ცამფ-ის  (იხ.) წარმომქმნელი ელემენტი.

 

ადენილის მჟავა  –  ადენოზინმონოფოსფორის  მჟავა  –  ამფ (იხ. ადენოზინფოსფორის მჟავები).

 

ადენინი (ძვ. ბერძ. Adenin ჯირკვალი)  –  ნუკლეოიდი. 6-ამინოპურინი. ორგანული ნაერთი. განეკუთვნება პურინის ფუძეებს. მოლეკულური მასა 135,14. უფერო კრისტალები. კარგად იხსნება მჟავებსა და ტუტეებში, ცუდად  –  წყალში. ყველა ცოცხალი უჯრედის შემადგენლობაშია. გუანინთან, ციტოზინთან და თიმინთან (ან ურაცილთან) ერთად შედის ნუკლეინის მჟავებში (დნმ ან რნმ იხ.). ადენინის საწყისი ასო-ნიშანი ა  –  ერთია იმ ოთხ «ასო-ნიშანთაგან», რომლითაც გამოხატავენ ყოველი ცოცხალი ორგანიზმის  გენეტიკურ კოდს «აგცთ»  –  ადენინი  –  გუანინი  –   ციტოზინი  –  და თიმინი (იხ. გენეტიკური კოდი); ადენინს შეიცავს აგრეთვე ადენიზინი, ადენოზინფოსფორის მჟავები, ზოგი კოფერმენტი.

 

«ადენის» კულტურა  –  ჩრდილო ამერიკის ტერიტორიაზე აღმოჩენილი უცნობი კულტურა, დაახლოებით 3000 წლის. ყოველ შემთხვევაში  არქეოლოგიური მტკიცებულებით ეს კულტურა ჩვ. წ-მდე VIII-VII ს.ს-ში ნამდვილად არსებულა. ამ ხალხს ეკუთვნის უძველესი ნაგებობები  –  «მაუნდები» (იხ.). «მაუნდების კულტურის» მატარებელ ხალხს ისტორიკოსები «ადენის კულტურის ხალხად» იხსენიებენ. სახელწოდება იმ ცნობილი მაუნდის მიხედვით მიიღო, რომელიც ოჰაიოს შტატის გუბერნატორ ტ. უოგტინგტონის მამულში  –  ადენში იქნა აღმოჩენილი. ეს კულტურა შეცვალა ახალმა  –  «ჰოუპველის» კულტურამ (იხ.). ჰოუპელის კულტურის დაწყებით სრულდება მესოამერიკული ცივილიზაციის ადრეული პერიოდი.

 

ადენისი  –  სულხან-საბა ორბელიანი:  ესე (ადენისი ჩ) აეს სადგური და სიმტკიცე სულიის(ა) ჭურჭელთანი ძAჩ. ეს სიტყვა ქართველ ლექსიკოგრაფს, თავის განმარტებიანად აღებული აქვსნემესიოს ემესელის წიგნიდან «ბუნებისათვის კაცისა» *გვ. 124, 6-7).

 

ადენიტი (ძვ. ბერძ, ადენ ჯირკვალი)  –  იგივეა, რაც ლიმფოდენიტი (იხ.)  –  ლიმფური კუნთების ანთება.

 

ადენოვირუსები (ბერძ. ადენ ჯირკვალი + ვირუსი)  –  ვირუსის დიდი ჯგუფი, აღმოჩენილია ადამიანის ადენოიდებისა და ნუშისებრ ჯირკვლებში, რომლებშიც ადენოვირუსები ხშირად უმოქმედო (ლატენტურ) მდგომარეობაში იმყოფებიან. ეს ვირუსები იწვევს სასუნთქი გზების მწვავე კატარს, ენტეროკოლიტს, კონიუნქტივიტს, ატიპურ პნევმონიას, მწვავე, გადამდებსუნიან და ა.შ. დაავადებებს. დაავადება მიმდინარეობს რესპირატორულ ფორმებში ან და, უპირატესად, თვალის ლორწოვანი გარსისა და ნაწლავების დაზიანებით. ადამიანის ადენოვირუსების 30-ზე მეტი ტიპია ცნობილი. აღწერილია საქონლის, ფრინველის, თაგვის, მაიმუნის ადენოვირუსები. ვიურსთა ზომა 70-90 მმკ-ა. შემადგენლობა  –  გარეთა ცილოვანი გარსი, ვირიონის (მომწიფებული ვირუსული ნაწილაკის ან ვირუსის ელემენტური სხეულაკის) ცენტრში განთავსებულ დეზოქსირიბონუკლეინის მჟავისაგან. კარგად უძლებენ დაბალ ტემპერატურას, ანტიბიოტიკურ საშუალებებს. ვირუსთა დამასნებოვნებელ თვისებებს აქრობს ულტრაიისფერი სხივები.

ადენოვირუსული დაავადებანი  –  მწვავე ვირუსული დაავადებანი ადამიანებსა და ცხოველებში, გამოწვეული ადენოვირუსებით. მიმდინარეობს მწვავე რესპირატორული  დაავადების ფორმებშიანდა, უპირატესეად, თვალისა და ნაწლავთა ლორწოვანი გარსის დაზიანებით.

 

ადენოზინდიფოსფორის მჟავა (ADP)  –  შეიცავს ფოსფორმჟავას ორ ნაშთს. მოლეკულური მასა  –  427,22. მიიღება ატფ-დან ფოსფორმჟავას ერთი ნაშთის დაკარგვისას. დიდ როლს ასრულებს ენერგეტიკულ ცვლასა და ჟანგვით ფოსფორილირებისას.

 

ადენოზინი (C10H13N5O4)   –  ერთ-ერთი ნუკლეოზიდი. უფერო კრისტალები. იხსნება წყალში. ორგანიზმში ძირითადად შედის ადენოზინფოსფორის და ნუკლეინის მჟავების, ზოგი კოფერმენტის შემადგენლობაში. მისი შეყვანა ორგანიზმში აძლიერებს გულის კუნთის მუშაობას, იწვევს გლუვი კუნთის მოდუნებას. შედგება ადენინისა და რიბოზისაგან. მოლეკულური მასა  –  267,1.

 

ადენოზინმონოფოსფორის მჟავა (AMP)  –  ადენილის მჟავა. შეიცავს ფოსფორმჟავას ერთ ნაშთს. მოლეკულური მასა  –  347,23. გარდა ამფ-სი წარმოადგენენ ატფ-ის კომფერმენტების  –  ნიკოტინ-ადენილდინუკლეოტიდის (ნად) და ფლავინ-ადენილდინუკლეოტიდის (ფად) კომპონენტს. მონაწილეობენ ჟანგვა-აღდგენის რეაქციებში. ამის გარდა, ამფ კოენზიმ A-ს შემადგენელი ნაწილია.

 

ადენოზინმონოფოსფატი (ძვ. ბერძ. ადენინ ჯირკვალი + ფოსფატი), ადენოზინმონოფოსფატი ციკლური (ცამფ)  –  ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ბიოქიმიური რეგულატორი (ნუკლეოტიდი), რომელიც მონაწილეობს მრავალი ჰორმონის მოქმედების მოლეკულურ მექანიზმებში, ნერვული აგზნების გადაცემაში, მხედველობით აღქმაში, კუნთურ შეკუმშვასა და ა.შ.

 

ადენოზინტრიფოსფატი (ძვ. ბერძ. ადენინ ჯირკვალი + ტრი +ფოსფატი)  –   უნივერსალური აკუმულატორი და ენერგიის გადამტანი ყოველ ცოცხალ ორგანიზმში (შემოკლებით ატფ). ქიმიური ბუნებით  –  ნუკლეოტიდი, შედგება პურინული ფუძის ადენინისაგან, რიბოზის მონოსახარიდისა და სამი ორთოფოსფორული მჟავების ნაშთებისგან. განსაკუთრებული ფერმენტების ზემოქმედებით ბოლოკიდურა ფოსფატური ჯგუფები იხლიჩებიან ენერგიის გამოთავისუფლებით, რომელიც იხარჯება კუნთური შეკუმშვისათვის, სინთეტიკურ და ა.შ. სასიცოცხლო პროცესებისათვის. ადენოზინტრიფოსფატის პრეპარატები გამოიყენებიან სისხლძარღვთა სპაზმებისა და კუნთური დისტროფიის დროს.

 

ადენოზინტრიფოსფატაზები  –  ფერმენტთა ჯგუფი, რომელიც ხელს უწყობს ადენიზონტრიფოსფორის მჟავასაგან ფოსფორმჟავას ერთი ან ორი ნაშთის გამოცალკევებას. გამოყოფილ ენერგიას ორგანიზმი სასიცოცხლო პროცესებისათვის იყენებს.

 

ადენოზინტრიფოსფორის მჟავა (ATP ატფ)  –  შეიცავს ფოსფორმჟავას სამ ნაშთს  –  ადენოზინის მონო, დი და ყრიფოსფორის ეთერებს. მოლეკულური მასა  –  507,21. წარმოადგენს სუბსტრატს ნუკლეინის მჟავების ბიოსინთეზისათვის. ადენოზინტრიფოსფატაზების მოქმედებით ატფ კარგავს ფოსფორმჟავას ერთ ან ორ მოლეკულას; წარმოიქმნება ადენოზინდიფოსფორის (ადფ) ან ადენოზინმონოფოსფორის (ამფ) მჟავები და თავისუფლდება ენერგიის დიდი რაოდენობა. ეს ენერგია გამოიყენება კუნთის შეკუმშვის, ჯირკვლების სეკრეციის, ცილების და სხვა ნივთიერებათა ბიოსინთეზისათვის. ატფ უჯრედის ფუნქციური მოქმედებისათვის საჭირო ენერგიის მთავარი წყაროა, რადგან უჯრედი ენერგიის დიდ მარაგსითხოვს. ამიტომ მისი ხელახალი სინთეზი განუწყვეტლივ მიმდინარეობს, ძირითადად ნახშირწყლების დაშლით მიღებული ენერგიის ხარჯზე. სწორედ ამით აიხსნება უჯრედში ატფ-ის რაოდენობის უცვლელობა. ჟანგვითი ფოსფორილირება (ანუ ატფ-ის სინთეზისათვის ქიმიური ენერგიის გამოყენება), მიტოქონდრიებში მიმდინარეობს (იხ. მიტოქონდრიები). ატფ-ის დინატრიუმისა და მონოკალციუმის მარილების ხსნარს იყენებენ გულისა და პერიფერიული სისხლძარღვების სპაზმისა და კუნთების დისტროფიის სამკურნალოდ. არ შეიძლება მისი გამოყენება გულის კუნთის ახლადგადატანილი ინფარქტისა და ფილტვების ანთებითი ხასიათის დაავადებათა დროს.

 

ადენოიდები (ბერძ. ადენ ჯირკვალი და ეიდოს სახე)  –  ადენოიდური წანაზარდები  –  ცხვირ-ხახის ლიმფოიდური ქსოვილის პათოლოგიური ზრდა. უმეტესად ავადდებიან ბავშვები 4-დან 10 წლამდე ასაკისა. ავადმყოფებს უჭირთ ცხვირით სუნთქვა და ამის გამო პირი მუდამ ღია აქვთ. ეს ადენოიდების უმთავრესი სიმპტომია. დამახასიათებელი ნიშნები: ქრონიკული სურდო, კბილების არასწორი განვითარება, დუდღუნა ხმა, შფოთიანი ძილი, მეხსიერების, სმენის დაქვეითება (ზოგ შემთხვევაში სიყრუეც კი) და ა.შ. მკურნალობა მიმდინარეობს ქირურგიული ჩარევით. ადენოიდების ამოკვეთის შემდეგ ცხვირით სუნთქვის სრულად აღდგენისათვის სასარგებლოა სუნთქვითი ვარჯიშები. ვარჯიშები ტარდება ექიმის მითითებით.

 

1. ადენოიდური (ლათ. ადენეიდეუს)  –  ლიმფური ჯირკვლის მსგავსი.

 

2. ადენოიდური (ძვ. ბერძ. ადენ ჯირკვალი +(ძვ. ბერძ. ადენინ ჯირკვალი ეიდოს სახე); ადენოიდური ქსოვილი  –  შემაერთებელი (შემაკავშირებელი) ქსოვილი, რომელიც შეადგენს ლიმფურ კვანძებს იხ. ქსოვილი.

 

ადენოკარცინომა (ძვ. ბერძ. ადენ ჯირკვალი + კაცინოს სიმსივნე + ომა)  –  ჯირკვლოვანი კიბო  –  ჯირკვლოვანი ეპითელიუმიდან განვითარებული ავთვისებიანი სიმსივნე. ვითარდება ყველა ჯირკვლოვან ორგანოში, საკვერცხეებში, ნაწლავებში, კუჭის ლორწოვან გარსში და ა.შ.). აჩენს მეტასტაზებს (იხ. კიბო).

 

ადენოლიმფომა (ლათ. ადენოლყმპჰომა)  –  ლიმფოდენოიდური და ეპითელური (იხ.) ქსოვილების შემცველი კეთილთვისებიანი სიმსივნე.

 

ადენოლოგია (ბერძ. ადენ ჯირკვალი +Lოგოს მოძღვრება)  –  მეცნიერებაჯირკვალთა და მათ პათოლოგიურ ცვლლილებათა შესახებ.

 

ადენომა (ბერძ. ადენ ჯირკვალი +ომა შეშუპება, სიმსივნე)   –  კეთილთვისებიანი სიმსივნე, წარმოქმნილი ჯირკვლოვანი ეპითელისაგან, მომრგვალო ფორმის, პარკში გახვეული. ეს დაავადება შეიძლება განვითარდეს ნებისმიერ ასაკსა და ნებისმიერ ორგანოში, სადაც არის ჯირკვლოვანი ეპითელი. მაგ: ფარისებრ ჯირკვალში, პროსტატაში, სარძევე ჯირკვალში, ღვიძლში, კუჭში და ა. შ. ინარჩუნებს საჯირკვლე ქსოვილის საწყის აგებულებას. ზოგჯერ გადადის ავთვისებიან სიმსივნეში.

 

ადენომა წინამდებარე ჯირკვლისა  –  დაავადება ხანდაზმულ მამაკაცებში; ჯირკვლების გადიდება, შარდვის გართულება და გახშირებული სურვილი; შარდის მწვავე შეკავება.

 

ადენომატოზი ფილტვისა  –  ქრონიკული დაავადება ცხოველებში. ახასიათებს სიმსივნური წანაზარდები ფილტვის ქსოვილში. გავრცელებულია თითქმის მთელს მსოფლიოში. სავარაუდოდ, ამ დაავადებას განსაკუთრებული ვირუსი იწვევს. გარეგანი ნიშნებით ემსგავსება ფილტვების ანთებას (ხველა, ქოშინი...). დიაგნოსტიკა დგინდება მიკრო და მაკროსკოპული გამოკვლევის საფუძველზე. დღესდღეობით მკურნალობა და პროფილაქტიკა შეუძლებელია. ცხოველისაგან ადამიანის დასნებოვნება არაა რეგისტრირებული.

 

ადენომერი  –  ცხოველებსა და ადამიანებში თირკმლების ბოლო განუოფილება, სადაც წარმოიქმნება სეკრეტი (იხ.). ადენომერი შეიძლება იყოს მილისებრი (მილაკოვანი) ან სფერული (ალფეოლარული). იხ. ასევე: ალფეოლა; აჩინუს.

 

ადენომიოზი (ლათ. ადენომიოსის)  –  საშვილისნოს შიგნითა კანის ლორწოვანი გარსის (ენდემეტრიოზი იხ.) სიმსივნე.

 

ადენომიომა (ლათ. ადენომყომა)  –  გლუვკუნთოვანი და ჯირკვლოვანი ქსოვილის შემცველი სიმსივნე.

 

ადენომიოსარკომა (ლათ. ადენომყოსარცომა)  –  ჯირკვლოვანი და გლუვკუნთოვანი ქსოვილების შემცველი ავთვისებიანი სიმსივნე.

 

ადენოპათია (ლათ. ადენ ჰირკვალი + პატჰოს ტანჯვა)  –  ლიმფური კვანძების პათოლოგია.

 

ადენოტომია (ლათ. ადენოტომია)  –  ლიმფური ჯირკვლების გაკვეთა.

 

ადენოფიბროსარკომა საშვილოსნოსი (ლათ. ადენფიბროსარცომა უტერი)  –  საშვილოსნოს ავთვისებიანი სიმსივნე

 

ადენოფორეები (ადენიპჰორეა)  –  ნემატოდების (იხ.) ქვეკლასი. ძირითადი საბინადროა, ძღვები, ოკეანეები, მტკნარი წყლები, ნაწილობრივ ნიადაგი. მათ შორის არიან მცენარეთა და ცხოველთა პარაზიტებიც. კარგად აქვთ განვითარებული კანის ჯირკვლები და გრძნობათა ორგანოები. ქვეკლასი აერთიანებს რამდენიმე რიგს.

 

ადენოჰიპოფიზი (ლათ. ადენოჰყპოპჰყსის)  –  ჰიპოფიზის წინა და შუა ნაწილი.

 

ადენტია (ა + ლათ. დენს (დენტის) კბილი)  –  მთლიანი ან მნიშვნელოვანწილი უკბილობა, რომელიც გამოწვეულია კბილების ჩასახვის ფორმირების დარღვევის შედეგად ემბრიონულ პერიოდში (მუცლად ყოფნის პერიოდი).

 

ადეოდათი (Adeodatus), ადეოდათ II  –  რომის პაპი (672-676 წ.წ.). წარმოშობით რომიდან. რომის პაპთა ძველ სიებში სახელთა Aდეოდატუს-ისა და Dეუსდედიტ-ის (პირველი ნიშნავს «ღმრთით ბოძებულს», მეორე  –  «ღმერთმა მიბოძოს») შერწყმის შედეგად ადეოდათი იწოდა ადეოდათ II-დ. აღტახტრებამდე იყო რომის წმ. ერაზმის მონასტრის ბერი. თავის პონტიფიკატობის წლებში მხარს უჭერდა ბერ-მონაზვნური საქმიანობის განვითარებას, მოახდინა წმ. ერაზმის მონასტრის რეკონსტრუირება. გარდა ამისა, რესტავრაცია გაუკეთა პორტუენის გზაზე მდებარე წმ. პეტრეს ეკლესიას. მისი ორი მიმართვა, რომლებიც შეტანილია «Pატროლოგია Lატინა»-ში (87, 1139-1146) და რომლებშიც საუბარია წმ. პეტრესა და წმ. პავლეს კენტერბერიული მონასტრების და წმ. მარტინ ტურელის სააბატოს პრივილეგიებზე, შესაძლოა არ იყოს ადეოდათისეული.

 

ადეოდათ I  –  იხ. დეუსდედით.

 

ადეპტი (ლათ. ადეპტუს)  –  1. «ის, ვინც მიაღწია»; ოკულტიზმში: ის, ვინც მიაღწია კურთხეულობის (განდობილის) სტადიას და გახდა გურუ (მოძღვარი) ეზოთერიკულ ფილოსოფიურ მეცნიერებაში; 2. რაიმე მოძღვრების საიდუმლოს განდობილი (ზიარებული); 3. ვინც ხელდასმულია, კურთხეულია, განდობილია; 4. ვისიმე (რელიგიური თუ პოლიტიკური ლიდერის) ან რისიმე (ამა თუ იმ მოძღვრების, იდეოლოგიის, რელიგიის, ფილოსოფიისა და ა.შ.) მიმდევარი, დამცველი, ამღიაერბელი (აღმსარებელი).

 

ადერეთი (ებრ. «სამეფო მანტია»)  –  სინოდალური თარგმანით  –  «ტავ-ფუჯი»; ამოდის ზმნიდან «ადარ»  –  «განდიდება», «დიდებით შემოსვა»... სემანტიკურად იგივეა, რაც «გაა». როგორც ბიბლიიდანაა ცნობილი, «ადერეთ»-ით  –  «წითელი პერანგით» იბადება ესავი: «გა,ოვიდა პირველი  –  სულ მთლად წითელი და ტყავ-ფურით შემოსილი; და დაარქვეს მას სახელად ესავ» (დაბად. 25,25). «ადერეთ»-ი სიმბოლოა ესავისა და მის შთამომავალთა სამეფო ხელისუფლებისა, რომლებიც შემდგომ ედომელენად, იდულელრბად (იხ. ედომი) იწოდნენ. უნდა ვივარაუდოთ, რომ მეწამული მანყია (პორფირი ტოგა) ერთ-ერთ საიმპერატორო ინსიგნიად, სწორედ აქედან უნდა ამოდიოდეს (შდრ. ბიზანტიელ, რომაელ და საერთოD, იმპერატორთა მეწამული მოსასხამები).

 

ადერკი  –  ლეონტი მროველის ცნობით ქართლის X მეფე («ქართლის ცხოვრება»), «მოქცევაი ქართლისაი» კი იხსენიებს როგორც ქართლის XI მეფე როკს, რომლის მეფობის შემდეგ ქართლი ორ სამეფოდ გაიყო (იხ. ორმეფობა ქართლში). ვახუშტი ბატონიშვილის ქრონოლოგიით ადერკი ჩვ. წ-მდე 30 წ-ს დაბადებულა და უმეფია ჩვ. წ-ის 1-57 წ.წ-ს შორის პერიოდში. რაც შეეხება გიორგი მელიქიშვილს, იგი ადერკს ქართლის მეფე მითრიდატე I-თან  (?-136 წ.წ. ჩვ. წ-მდე) აიგივებს. ს. კაკაბაძის ვარაუდით, ადერკს ქართლში ჩვ. წ-მდე II ს-ის I მეოთხედში უმეფია.

 

ადერმინი (ა + ძვ. ბერძ. დერმა კანი)  –  მოძველებული სახელწოდება ვიტამინ B6-სა (პირიდოქსინისა). გამოიყენებოდა იმ შემთხვევაში, როცა ორგანიზმში მისი ნაკლებობით იწყება კანის ნაწილობრივი დაავადება (დერმატიტი).

 

ადესა  –  იგივე იზაბელა , ყურძნის ჯიში საქართველოში. არის მუქი წითელი ან თეთრი ფერის. მისგან მზადდება არომატული ღვინო.

 

ადეფაგია (ლათ. ადდპჰაგია) გაუმაძღრობა, მგლის მადა.

1. ადვაიტა (სანსკრიტ. ადვაიტა)  –  ვედანტური (იხ.) სექტა. აღიარებს მონიზმს (იხ.). უარყოფს სამყაროს დუალისტურ (იხ.) საწყისს  –  მატერიალურსა და იდეალურს. ადვაიტისტების მონიზმში სამყაროს საწყისად მსოფლიო სულს მიიჩნევენ. ადამიანის სული ამ უპიროვნო ღვთაებრივი, მსოფლიო სულის ნაწილია.

2. ა-დვაიტა (არა ორი, არა დუალისტური)  –  ვედანტური ფილოსოფიური სკოლა. საფუძველი ჩაუყარა ისტორიულ ბრაჰმან ბრძენთაგან უდიდესმა შანკრაჩარიამ ჩვ. წ-ის 750 წლისათვის ორ სხვა  –  დვაიტურ (დუალისტურ) და ვიშიშტადვაიტურ სკოლებთან ერთად. ამ მოძღვრებით ადამიანის სული უპიროვნო ღვთაებრივი, ანუ მსოფლიო სულის ნაწილი გახლდათ. მისი სხეული კი დროებით ციხედ, საკნად წარმოედგინათ სიკვდილით ადამიანი უპიროვნო ღვთაებრიობას უბრუნდებოდა. სხვათა შორის მატერიალური სამყაროც არ მოიაზრებოდა განკერძოებულად ღვთაებრივისგან. სამივე სკოლა ვედანტისტურია.

 

ადვაიტა-ვედანტა («არადუალისტური ვედანტა», «არაორბითული ვედანტა»)  –  ინდური რელიგიურ-ფილოსოფიური მოძღვრება, ვედანტის ერთ-ერთი ძირითადი სახესხვაობა, რომელივ განავითარა შანკარამ (VIII-IX სს). ადვეიტა-ვედანტას წარმოშობას უკავშირებენ ბერძენ გაუდა პადას (V ს.) სახელთანამტკიცებს სულიერი საწყისის (ბრაჰმანის  –  ატმანის) მონოფიზიტურ ბუნებას, მის ერთ-ერთ რეალობას  და ემპირიული სამყაროს ილუზორულობას (იხ. მაია).

 

ადვაიტისტი (სანსკრიტ. ადვაიტინ)  –  ადვაისტური სექტის მიმდევარი.

 

ადვენტი (ლათ. ადვენტუს მოვლინება, მოსვლა)  –  კათოლიკურ ეკლესიებში ლიტურგიკული ჟამი, რომელიც წინ უსწრებს ქრისტეშობას და იწყებს ლიტურგიკულ წელს. ქრისტეს დაბადების (მოვლინების) სადღესასწაულო მზადების ტრადიცია დამოწმებულია ჯერ კიდევ IV ს-ის მიწურულისათვის, როცა სარაგოსის საეკლესიო კრებამ (380 წ.) დაუწესა მორწმუნეთ არ გაეცდინათ არც ერთი წირვა 17 დეკემბრიდან ღვთის ძის მოვლინებამდე, ე.ი. 25 დეკემბრამდე. VI ს-თვის დასავლეთში ფართოდ გავრცელდა შობისათვის მარხვითი მზადების პრაქტიკა, რომლის ხანგრძლივობა და სიმკაცრე ვარირდებოდა:  ერთ რეგიონში მარხვა იწყებოდა ნოემბრის შუა რიცხვებში, სხვაგან კი მისი დაწყება დაწესებული იყო შემოდგომის ბუნიობის დღიდან –  23 სექტემბრიდან (ეს უკანასკნელი წესი დღემდეა დაცული ზოგ მონაზვნურ ორდენთა წესდებებში, რომელთაც მარხვა ჯვართამაღლების დღიდან (14 ნოემბერი კათოლიკური ეკლესიით) შობის წინადღემდე.

 

ადვენტი დასავლეთში თანდათან გაფორმდა როგორც განსაკუთრებული ლიტურგიკული დრო, ღმრთისმსახურების (წირვის) საკუთარი სპეციფიკით. მომწიფებული შუასაუკუნეების ეპოქისათვის, დასავლეთის სხვადასხვა ლიტურგიკულ ადათებში განმტკიცდა ადვენტის განსაზღვრული ხანგრძლივობა:  მოზარაბული (იხ.) და ამბროსიანული (იხ.) წესით იგი იწყება ნოემბრის შუა რიცხვების კვირით (ამგვარად, მოიცავს 6 კვირას); რომაულით  –  30 ნოემბერთან მიახლოვებული კვირით (იგი იხსნება ამ კვირის მწუხრის ლოცვით და სრულდება ქრისტეშობის პირველივე მწუხრის ლოცვით. მოიცავს 4 კვირას). ამჟამად ლათინურ ადათ-წესებში ადვენტმა პრაქტიკულად დაკარგა მარხვითი ხასიათი, ცალკეულ რეგიონთა გარდა, სადაც ჯერაც დაცულია ზოგიერთი სამარხვო დღე, განსაკუთრებით შობის წინა დღეს. ბიზანტიურ აღმოსავლეთში დაწესებული მოკლე საშობაო მარხვა (20-დან 24 დეკემბრის ჩათვლით) დასტურდება VIII ს-ის შუა ხანებიდან. შემდგომში მისი პერიოდი გაიზარდა (იწყებოდა 15 ნოემბრიდან). კათოლიკეთა გაგებით, დასავლურ წესებში ადვენტი არის ჟამი სიკეთისა და სიხარულის ლოდინისა, რომელსაც ორმაგი ხასიათი გააჩნია: ესაა შობის დღესასწაულისათვის მზაობის პერიოდი და, ამასთან, დრო, როცა სულნი მორწმუნეთა ქრისტეს მეორედ მოსვლას ელიან ჟამთა დასასრულს. ადვენტის ყოველ კვირას განსაზღვრული თემა აქვს, რომელიც მესას შესრულებისას ევანგელისტურ კითხვაში მჟღავნდება. ლათინური ადათით I კვირა მიძღვნილია ჟამთა დასასრულს ქრისტეს მოვლინებისადმი, II და III იოანე ნათლისმცემელისადმი, რომელიც წინასწარ ამზადებს საზოგადოებას ქრისტეს მსახურებისათვის; IV  –  მოვლენებს, რომლებიც უშუალოდ წინ უსწრებს უფლის მოვლინებას და ქალწულ მარიამის განსაკუთრებულ ადგილს უფლის ხორცშესხმის საიდუმლოში.

დიდი მარხვის მსგავსად, ადვენტი განსხვავდება როგორც გაძლიერებული მონანიების (სინანულის) ჟამი, რითაც განპირობებულია ლიტურგიკული სამოსლის იისფერობა (სიმბოლიკაში იისფერი ტანჯვის ფერიცაა) კვირა დღეთაგან გამონაკლისია III კვირა, წოდებული Gaudete-დ (გიხაროდენ), როცა დაშვებულია ვარდისფრით შემოსვა და ტაძართა მორიდებული, სადა მორთულობა. ადვენტის დროს იკრძალება: მხიარულება, ზეიმი, ლხინი, ქორწინება... ადვენტის პერიოდში ეკლესია განსაკუთრებულად მოუწოდებს მორწმუნეებს გაიღონ მოწყალება.

 

ადვენტიკატორი (ლათ. ადვენტის მოსული, სტუმარი) მოცემულ საზოგადოებაში შემთხვევით მოხვედრილი სახეობა

 

ადვენტისტები, ადვენტიზმი (ლათ. ადვენტუს-იდან. იხ ადვენტი)  –  ქრისტიანულ ესქატოლოგიური მოძღვრების მიმდევართა თვითსახელწოდება, წარმოიქმნა 1831 წ-ს აშშ-ში პროტესტანტებს შორის (იხ. პროტესტანტიზმი). ადვენტიზმის დამფუძვნებლად ითვლება ქ. ჰემპტონის (ნიუ-იორკის შტატი) ბაპტისტური თემის მქადაგებელი უილიამ მილერი (1782-1849), ავტორი წიგნისა «ცნობები წმ. წერილებიდან და 1843 წელს ქრისტეს მეორედ მოსვლის ისტორიიდან, და მისი 1000 წლოვანი მეფობა». ეყრდნობა რა ბიბლიის წინასწარმეტყველურ წიგნთა სუბიექტურ განმარტებებს (უპირატესად, დანიელ წინასწარმეტყველის წიგნის მე-8 თავს, ასევე, იოანე ღვთისმეტყველის გამოცხადებას), უილიამ მილერმა «გამოთვალა» ნახსენები მეორედ მოსვლის თარიღი. წინასწარმეტყველება არ გამართლდა. თარიღიც გადაიწია: 1844, 1847 და ა.შ. წლებისათვის (1912-13, 1932-33). თავდაპირველი ადვენტისტური მოძრაობა რამდენიმე ტოტად განიტოტა. ამჟამად ადვენტისტები კონკრეტულ თარიღს არ ასახელებენ, მაგრამ მათთვის უპირობოდ რჩება სამყაროს აღსასრულისა და საშინელი სამსჯავროს (განკითხვის დღის) მოახლოებული დრო. გამოვლინდა რა ჰილიაზმის თანამედროვე ფორმით,  –  ადვენტიზმს გააჩნია რამდენიმე სახეობა. ყველაზე გავრცელებული და მრავალრიცხოვანი მიმდინარეობაა მეშვიდე დღის ადვენტისტები, რომლის დამფუძვნებლები არიან ქადაგები  –  ჯეიმს და ელენა უაიტები. წარმოიშვა 1863 წ-ს. ადვენტისტები მეშვიდე დღედ შაბათს თვლიან და არა კვირას (მათ მიერ დეკალოგის   –  უფლისგან მოსესთვის გადაცემული 10 მცნებიდან (იხ. ათი მცნება)  –  მე-3-ის სიტყვა-სიტყვით განმარტების საფუძველზე). ადვენტიზმის დოგმატიკა (შეხედულება სიკვდილზე, როგორც ძილზე, რომლიდანაც სული გამოიღვიძებს განკითხვის დღეს და რომელიც შეერწყმება აღმდგარ სხეულს; სხეული მიჩნეულია სული წმიდის ტაძრად, რომელსაც დაკისრებული აქვს ქმნადობა და მისი მოფრთხილება ფიზიკური აღდგომის მოლოდინში) გვავალდებულებს დავიცვათ განსაკუთრებული ყოფითი ყაიდა ე.წ. «სანიტარული  რეფორმების» მსგავსი (ჰიგიენის მკაცრი დაცვა, ალკოჰოლისა და მოწევის  აკრძალვა). ადვენტიზმის მოძღვრებას საფუძვლად უდევს ქრისტეს მეორედ მოსვლის სიახლოვის რწმენა, საშინელი სამსჯავრო და ათასწლოვანი მეუფება მესიისა მორწმუნეთათვის. ადვენტისტები აღიარებენ ბიბლიას, სწამთ წმიდა სამება. ადვენტისტებისათვის სავალდებულოა ბიბლიურ მცნებათა აღსრულება. ნათლობა ხდება წყალში ჩაყურყუმალავებით. ნათლობისას აუცილებელია აღსარების მიცემა ქრისტეს რწმენაზე და დასტურყოს ცოდვათა მონანიება. ნათლობას წინ უძღვის დარიგებანი წმ. წერილებიდან. ადვენტისტები თავიანთ თავს ქრისტიანთა შორის გამორჩეულად თვლიან, ამიტომაც მათთვის დამახასიათებელია კონფესიური განკერძოებულობის სული.

ადვენტიზმი რუსეთში 1886 წ-ს გამოჩნდა, იმ დროს, როცა, ყირიმში პირველი ადვენტისტური თემი დააფუძნა აშშ-დან ჩამოსულმა ქადაგმა ლუი კონრადმა. დროთა ვითარებაში მსგავსი თემები ჩამოყალიბდა ყუბანში, დონზე, ბესარაბიაში (მოლდავეთში), ვოლგისპირეთში, ვისლის და ბალტიისპირეთის მხარეებში; XIX ს-ის 90-იან წლებში რუსეთის სამეფო გუბერნიებში, XIX-XX საუკუნეთა მიჯნაზე  –  თურქესტანში, ციმბირში. რუსეთის პირველი რევოლუციის დროს (1905-1907) ადვენტისტები თავიანთ მოძღვრებებს სანკტ-პეტერბურგსა და სხვა მსხვილ ქალაქებში ქადაგებდნენ. ადვენტისტებისათვის საუკეთესო გარემო აღმოჩნდა რუსი შტუნდისტი სექტანტები (ანაბაპტიზმის ნაირსახეობა). რუსებისა და უკრაინელთა მხარდამხარ ადვენტისტური ნათლობა მიიღეს ლატვიელებმა, ესტონელებმა, ებრაელებმა. 1906 წლის 14 მარტს რუსეთის შინაგან საქმეთა მინისტრმა პ. სტოლიპინმა გამოსცა ბრძანება, რითაც ადვენტისტები თავისუფალ აღმსარებლებად გამოაცხადა. 1908 წლისათვის უკვე არსებობდა 144 თემი, 44 ქადაგი და 4000 წევრი. 1917 წ-სათვის მისი რიცხოვნობა და ზეგავლენა მნიშვნელოვნად გაიზარდა. 1917 წლის ოქტომბრის გადატრიალების შემდეგ რუსული ადვენტიზმის თითქმის ყველა ლიდერი დააპატიმრეს. 1924 წ-ს გამართულ მე-4 საკავშირო ყრილობაზე ადვენტიზმში განხეთქილება მოხდა. 1936 წ-ს წარმოიშვა ახალი იატაკქვეშა ადვენტისტური ცენტრი  –  ადვენტისტ-რეფორმატორთა სრულიად რუსეთის უნია (ვ. შელკოვი, პ. მანჯურა, გ. ოსტვალდი), მაგრამ ადვენტისტთა ერთიანი ორგანიზაცია სსრკ-ში პრაქტიკულად არც არსებობდა. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ შეიქმნა «მეშვიდე დღის ადვენტისტთა საკავშირო საბჭო», მაგრამ იგი დაიშალა ნ. ს. ხრუშჩოვის მთავრობის ანტირელიგიური ზეწოლის შედეგად.

XX ს-ის 80-იან წლებში მათი რიცხვი სსრკ-ში არანაკლებ 32 ათასს შეადგენდა. მოქმედებდა დაახლოებით 450 სახლი-სამლოცველო. 1990 წ-ს ინდიანოპოლისში (აშშ) გამართულ ადვენტისტთა გენერალურ ასამბლეაზე საბჭოეთში არსებული ადვენტისტური ეკლესია მიღებულ იქნა ადვენტისტთა მსოფლიო კავშირში, მე-11 დივიზიონის სახით (დივიზიონი შედგება 5 უნიონისაგან: რუსეთის, უკრაინის, მოლდოვის, ბალტიისპირეთის, სამხრეთის; დივიზიონის პრეზიდენტია მ. პ. კულაკოვი). ამჟამად რუსეთის ფედერაციასა და დსთ-ს ქვეყნებში დაახლოებით 800-მდე თემს და 50000-მდე წევრს ითვლიან.

 

 

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 >>
გვერდის მისამართი : ბიბლიოთეკა / მეცნიერება / უავტორო / ენციკლოპედია