რომის სამართლის საფუძვლები

 

თავი I. რომის სამართლის ისტორიული საფუძვლები

რომის სამართლის საფუძვლების სასწავლო კურსი ითვალისწინებს ძველ რომში არსებული სამართლის სისტემების შესწავლას, რადგან მათი მეშვეობით ხორციელდება ადამიანებს შორის სამართებლივი ურთიერთობების მოწესრიგებას. დღეს კერძო სამართლის ცნება უპირისპირდება საჯარო სამართალს, თუმცა ძველი რომაელები სამართლის სისტემას განიხილავდნენ კონკრეტულ ერთობლიობაში და გამოყოფდნენ მხოლოდ იურიდიული ინსტიტუტების სხვადასხვა ასპექტს და ისიც იმ სოციალური როლის მიხედვით, რომელშიც გამოდიოდნენ სამართლის სუბიექტები და რომელ საზოგადოებრივ ავტორიტეტს უზრუნველყოფდა ადამიანთა შორის ტიპიური კავშირების ნორმატიულ ხასიათს. თუ საუბარი ეხებოდა ცალკეულ პირებს პრივატეს: (სიტყვიდან პრივუს განცალკევებული, მოკლებული) შორის არსებულ ურთიერთობას, რომელშიც გამოკვეთილი იყო მათი ინდივიდუალური ან საოჯახო ინტერესები.

საქმე გვქონდა კერძო ურთიერთობებთან, ხოლო ამ ურთიერთობების სუბიექტების ფორმალიზებული ნება, რომელიც განსაზღვრავდა მათი ურთიერთობებისა და კავშირების რეჟიმს,, ითვლებოდა კერძო კანონად  –  Lex Privata. ხოლო თუ ურთიერთობები ეხებოდა რომელიმე ხალხის  –  კვირიტების საერთო ინტერესებს (Populus Romanus Quiritum), მაშინ ეს ურთიერთობები განიხილებოდა საჯარო ინტერესების თვალსაზრისით, ხოლო ამ ინტერესების ნორმატიულ საფუძველს  წარმოადგენდა მთელი ხალხის ფორმალიზირებულ ნებას Lex Publica  (საჯარო კანონი). ამასთან, მონაწილეთა შემადგენლობის მიხედვით, მკაცრად ეროვნული რომაელი სამოქალაქო თემის (ცივიტას) სამართალი Ius Civile რომაელთათვის იყო “კვირიტული” და აღნიშნავდა ზოგადსავალდებელო და საჯაროდ მნიშვნელოვან Lex Publica) თვალსაზრისით, კერძო სამართლებრივი ურთიერთობების საფუძვლებსა და დარგებს. ეს ნორმატიული სისტემა შეიცავდა ნორმაშემოქმედებით წესებს, რელიგიურ რიტუალებს, მმართველობის საყოველთაოსახალხო ორგანოების საქმიანობის რეჟიმს (სენატი და მაგისტრატურა) მართლზომიერი მოთხოვნების სასამართლო დაცვის ფორმებს, უცხოელებთან ურთიერთობის პრინციპებს (პერეგრინების), პირის სტატუსის შეცვლის წესებს, რომაელი მოქალაქეებისა და ქორწინების განსაზღვრის ნორმებს, მოქალაქეებს შორის (როგორც მათ სიცოცხლეში, ისე გარდაცვალების შემდეგ) ქონებრივი ურთიერთობების მყარ ფორმებს (სანივთო, ვალდებულებითი, მემკვიდრეობითი სამართალი).

 

§ 1. ცივილური სამართალი Ius Civileus

ძველე რომაულ სამართალს კვირიტული სამართალი ეწოდება, ვინაიდან ის გამომდინარეობდა უძველესი კვირიტული  (Quiritum) ტომიდან. ამ სახელწოდებამ თავისი კვალი დატოვა უძველეს გარიგებებში, ენობრივ ბუნებრივში, განსაკუთრებით იქ, სადაც საქმე ეხებოდა ნივთზე საკუთრების უფლებას  (dominius ex iure Quiritum)  –  საკუთრება კვირიტული სამართლის მიხედვით. მოგვიანებით ამ სახელმწიფო სისტემას ეწოდა ცივილური  (ius civile) სამართალი, რითაც ხაზგასმულია რომის მოქალაქეთა სამართლის მკაცრად ეროვნული ხასიათი. ცივილური სამართლით (სამართლის ვიწრო გაგებით) განმტკიცებული იყო, საკანონმდებლო დონეზე მოწესრიგებული, კერძო სამართლის ვიწრო ეროვნული სისტემა. უფრო ფართო გაგებით, ცივილური სამართალი მოიცავდა ცივილური სამართლის ყველა კომენტარს, რასაც იძლეოდნენ რომაელი იურისტები. XII დაფის კანონებში ჩამოყალიბებული სისტემის მიმართ.

 

§2. პრეტორული სამართალი  (Ius Praetorium)

პრეტორული სამართალი (Ius Praetorium, honorariumhonores)  საპატიო თანამდებობა). ცალკეული სამართლის სისტემის გვერდით თანდათანობით ჩამოყალიბდა სამართლის ახალი სისტემა  –  პრეტორული სამართალი. ამ სისტემის შექმნა გამოიწვია ეკონომიის განვითარებამ,

მონათმფლობელობის ზრდამ, გაბატონებული ზედნაშენის ხელში სავაჭრო და მევახშეობითი კაპიტალისა და მსხვილი საადგილმამულო  საკუთრების თავმოყრამ. გამწვავდა სოციალური დაპირისპირებაც. ახალმა სოციალურეკონომიკურმა პირობებმა ძველი სოციალური სამართლის დადგენილებები არაეფექტური გახადა როგორც რაოდენოვრივი, ისე ხარისხობრივი თვალსაზრისით. ეს ხარვეზები სასწრაფოდ უნდა აღმოფხვრილიყო. ამ სამუშაოს შესრულება იკისრეს სასამართლო მაგისტრატებმა  –  პრეტორებმა. პრეტორული სამართალი იქმნებოდა თანმინმდევრულად და მისი შედეგი იყო მთელი რიგი ახალი ინსტიტუტების შექმნა ძირითად პრეტორული ედიქტების მეშვეობით, რომლებიც აღიჭურვნენ დაცვის ახალი საშუალებებით.

პრეტორული სამართლის სისტემა კი არ ცვლიდა ან აუქმებდა ცივილურ სამართალს, არამედ იქმნებოდა და თანარსებობდა მასთან ერთად  –  პარალელურად.

 

§3. ხალხის სამართალი Ius Gentium

ცივილური სამართალი უპირისპირდებოდა არა მარტო პრეტორულ სამართალს, არამედ კიდევ ერთ სამართალს  –  ხალხის სამართლალს. ეს სისტემა წარმოადგენდა ყველაზე ორიგინალურ მოვლენას რომის სამართლის ისტორიაში.

ცივილური სამართალი გამოიყენებოდა მხოლოდ რომის მოქალაქეების მიმართ. ის პირები, რომლებიც არ შედიოდნენ რომაულ თემში, ითვლებოდნენ მტრებად და არ სარგებლობდნენ სამართლებრივი დაცვის საშუალებებით. წარმოებისა და გაცვლაგამოცვლის განვითარებასთან ერთად, სავალდებელი გახდა უცხოელების ძირითადი კერძო უფლებების (საკუთრების უფლების, ხელშეკრულების დადების უფლების, მემკვიდრეობისა და სხვა) აღიარება და დაცვა. სწორედ, ამის საფუძველზე შეიქმნა სამართლის ახალი სისტემა, რომელსაც Ius Gentium  –  ხალხის სამართალი ეწოდა.

ისტორიული განვითარების შედეგად ამ სისტემაში სხვადსხვა ელემენტი გაერთიანდა. ხალხის სამართლის ცნებაში მოიაზრებოდა ის უძველესი სამართალი, რომელიც აწესრიგებდა რომაელთა ურთიერთობებს უცხოელთა თემებთან. კერძოდ, ქორწინებაში შესვლის საკითხს (Ius Conubilum) და ვაჭრობის უფლებას (Ius Commercium). შემდგომში ამ სამართლის სისტემამ შეითვისა ის ჩვეულებითი სამართალი, რომელიც გამოიყენებოდა სავაჭრო ურთიერთობების პრაქტიკაში და ჰქონდა ზოგადი ხასიათი, ვინაიდან მას ახასიათებდა ტომობრივი მსგავსება და მჭიდრო ეკონომიკური კავშირები ლათინთა კავშირის წევრებს შორის, კერძოდ, ფორმალიზმისგან გათავისუფლებული გაცვლაგამოცვლის გარიგებების დადება და ბოლოს, რომაელთა მსოფლიო ბატონობამ ხელი შეუწყო ხალხის სამართლის სისტემაში იმპერიის სხვადასხვა ნაწილში მოქმედი სავაჭრო ინსტიტუტების ადაპტაციას.

Ius Gentium უნივერსალური სამართლის სინონიმი ხდება, რომელიც, ერთის მხრივ, უპირისპირდება Ius Civile-ს, ხოლო მეორეს მხრივ, რომაულ საქონელბრუნვაში მონაწილე ხალხის ეროვნული სამართლის სისტემებს. თუმცა, ვინაიდან Ius Gentium-ის ნორმებში გამოიყენებოდა პრეტორის მიერ რომში, ის რომაულ სამართალს წარმოადგენს. პერეგრინების პრეტორი აფიქსირებდა Ius Gentium-ის ნორმებს და მჭიდროდ თანამშრომლობდა ქალაქის პრეტორთან.

თავის მხრივ, ქალაქის პრეტორი, ზოგიერთ შემთხვევაში, იყენებდა Ius Gentium-ის ნორმებს მოქალაქეთა შორის დავების გადაწყვეტის დროს, თუ ეს დავები გამოწვეული იყო სავაჭრო (კომერციული) ურთიერთობებიდან.

თუ პრეტორი მიიჩნევდა, რომ მოდავე მხარის ინტერესები ექვემდებარებოდა დავას, თუმცა, მისი დაცვა ვერ დაფუძნებოდა ცივილური სამართლის ნორმებს, მაშინ პრეტორი გასცემდა ფაქტებზე დამყარებულ (In factum Conceptae) სასარჩელო ფორმულას, რომელშიც ძირითადი მომენტები გადმოცემული იყო საერთაშორისო ვაჭრობისა და საქონელბრუნვის ჩვეულებებიდან.

ამგვარად მოხდა ცხოვრებისეული პირობებისთვის სრულ შესაბამისობაში მოყვანილი სამართლის ახალი სისტემის ჩამოყალიბება. ის შემუშავებელ იქნა სასამართლო მაგისტრების პრაქტიკის მიერ და ხშირად გამოიხატებოდა სავაჭრო ჩვეულებების სახით.

ცივილური სამართლისგან განსხვავებით (მკაცრად ფორმალური და ნაკლებად მობილური), ხალხის სამართალი უკეთ და სწრაფად შეეწყო განვითარებად მოთხოვნებს. ღრმა სიძველის ტრადიციებისაგან თავისუფალი, ეკონომიკური ფაზისის საფუძველზე ჩამოყალიბებული (სავაჭრო ურთიერთობები) Ius Gentium-ი, რომელშიც მონაწილეებლად გამოდიოდნენ რომაელები და სხვა ერის წარმომადგენლები, იყო უნივერსალური სამართალი იმ ასპექტში, რომ მისი გამოყენება შესაძლებელი იყო სავაჭრო ბრუნვის ყველა მონაწილის მიმართ, მათი მოქალაქეობის მიუხედავად.

ურთიერთსაწინააღმდეგო წყობილების ცივილური სამართლისა და ხალხის სამართლის დუალიზმი ვერ გამოიწვევდა მათ ურთიერთშერწყმას. ამ პროცესით დაინტერესებული იყო რომაული საზოგადოება, რადგან ის ისწრაფოდა სამოქალაქო და სავაჭრო ბრუნვის განვითარებისა და სავაჭრო ურთიერთობების გაფართოებისაკენ დაპყრობადი სამყაროს ყველა ოლქში. სამართლის უნიფიცირება კი პირდაპირ უწყობდა ხელს აღნიშნულ პროცესების განვითარებას, რაშიც მათ დიდად დაეხმარა პერეგრინებისათვის რომის მოქალაქეობის მინიჭება და ბოლოს, პრეტორული სამართალი, ჩვეულებითი სამართალი და იურისპროდენციის უშრეტი აქტიურობა განაპირობებდა იუს ცივილე  და Ius Gentium ურთიერთშერწყმას.

პრეტორული სამართალი, Ius Civile  მხარდაჭერითა და განვითარებით, რეალურად, ცხოვრებაში ატარებდა Ius Gentium პრინციპებს. ამავე მიმართებით მოქმედებდა ახალი ჩვეულებითი სამართალი, რომელიც ყალიბდებოდა სავაჭრო ბრუნვის წიაღში. Ius Gentium-ის განვითარებას განსაკუთრებით უწყობდა ხელს სამართლის ახალი ახსნაგანმარტება  –   Nova interpretatio iuris. ქრ. შ-მდე 50 წლით ადრე მან წინა პლანზე წამოსწია ნების  –  როგორც იურიდიულ გარიგებების ყველაზე არსებითი ელემენტის  –  მნიშვნელობა. Ius gentium-ის განვითარების ასეთივე უძლიერესი ფაქტორი იყო ე. წ. ექსტრაორდინალური კოგნიცია  –  როგორც დავების გადაწყვეტის თავისუფალი ფორმა (მოგვიანებით ვისწავლით).

ცივილური სამართლის სიმკაცრე და ფორმალიზმი განსაკუთრებით დიდხანს შენარჩუნდა საოჯახო და მემკვიდრეობით ურთიერთობებში, რომლებზეც Ius Gentium თითქმის არ ვრცელდებოდა. ხოლო, მოძრავი ბუნების ფართო სფერო, რომელიც მხოლოდ უმნიშვნელოდ იყო განხილული Ius Civile-ს მიერ, მთლიანად ვითარდებოდა Ius Gentiumის გავლენით. ხალხის სამართლის განვითარების ხაზგასასმელად, რომაელი იურისტები ამ სამართლის ინსტიტუტად მიიჩნევდნენ მონობასიც კი, და თვით სამხედრო ნადავლის უფლებას, რომელიც პირდაპირ იყო დაკავშირებული რომის დამპყრობით პოლიტიკასთან. [განსაკუთრებული ძალითა და სისწრაფით Ius Gentium გავლენას ახდენს სახელშეკრულებო ურთიერთობების სფეროზე. ამ გავლენის შედეგად შეიქმნა ახალი ტიპის ხელშეკრულებები, რომლებიც ცივილური სამართლისგან განსხვავებით, ეფუძნებოდნენ უბრალო, მარტივ შეთანხმებებს, რაიმე საზეიმო რიტუალებისა და ფორმალობების მიუხედავად. ხალხის სამართლის Ius Civile-ზე გავლენა იყო ორმხრივი მოვლენა, ვინაიდან Ius Gentium ინსტიტუტები წრაფად შთანთქა Ius Civile-მ და, ამრიგად,  ერთდროულად ხდებოდა ძველი ცივილური ნორმების ხალხის სამართალში შემოტანის პროცესი. ეს პროცესი სრულ უფრო ძლიერდებოდა რომაული ეკონომიკის განვითარებასთან ერთად, რის გამოც Ius Gentium-ს Ius Civile-სთან ათანაბრდებდნენ თვით რომაელები. Ius Gentium-ის შესახებ თეორიული წარმოდგენების შემუშავებაში დიდი გავლენა მოახდენა ბერძნული ფილოსოფიის დოქტრინამ, რომლის ძირითადი ასპექტები შეითვისეს და განავითარეს რომაელმა იურისტებმა. მათთვის Ius Gentium ყოველთვის რჩებოდა წმინდა რომაულ სამართლად და არა უცხოელების სამართლის სისტემად.

იურისტები თეორიულად სამართალს ყოფდნენ ორ სფეროდ: ცივილურ და ხალხის სამართლად. ამ შემთხვევაში, სამართალშემოქმედებაზე დიდი გავლენა იქონია არისტოტელეს მოძღვრებამ, რომელიც სამართალს ბუნებით და კანონურად: (Ius Naturale, Ius Legitimum) ყოფდა. ამ დაყოფას იმეორებს ციცერონი. ამავე დაყოფაში ახალი საფუძველი შემოაქვს გაიუსს, რომელიც ცივილურ სამართალს, როგორც კანონმდებლობის შედეგს, უპირისპირებდა Ius Gentium როგორც ბუნებითი გონის მიერ შექმნილს (Ratio Naturalis).

აღწერილ წარმოდგენას ცვლის ახალი თეორია, რომელიც განასხვავებს სამ წესს: ის ხალხის სამართალს უპირსპირებდა არა ცივილურ, არამედ ბუნებით სამართალს (სტოელთა ფილოსოფიის მიხედვით), რომლის საფუძველზე Iure Naturale Omnes hominess aequales sunt  –  ბუნებითი სამართლით ყველა ადამიანი თანასწორია. Aequitas (სამართლიანობა)  –  ხალხის სამართლის აღნიშნულ დაპირისპირება ცივილურ სამართალთა პრინციპატის ხანაში გავრცობილია Ius Aequum-ით (სამართლიანი სამართალი ანუ Aequitas)  –  მკაცრი სამართალი, Ius strictum.  იურისტების პრაქტიკული სამართლიანობით მიმოქცევაში შემოვიდა სამართლიანობის პრინციპი. მიუხედავად იმისა, რომ იურისტები თავად ხუჭავდნენ თვალს ისეთ სიბოროტეზე, როგორიც იყო მონობა და თავისუფალი გლეხობის ექსპლუატაცია მეპატრონეების მიერ, ისინი აქტიურად ამკვიდრებდნენ სამართლიანობის პრინციპს, რომელიც გულისხმობს სამართლის სფეროსა და კანონის წინაში ყველს აუცილებელ თანასწორობას, რითაც იქნება შემსუბუქებული ცივილური სამართლის მოთხოვნათა სიმკაცრე. კერძო სამართლის სფეროში სამართლიანობის პრინციპი იურისტების მიერ, დიდი ხნის განმავლობაში, აღიქმებოდა წმინდა ემპირიული (შემეცნებითი) და პრაქტიკული მოსაზრებებით, როგორც გონებისა და სამართლიანობის მზარდ მოთხოვნილებათა მიმართ ლტოლვა. რესპუბლიკის ბოლო პერიოდში საკუთრების უფლებაც გამომდინარეობდა ბუნებითი სამართლიანობის პრინციპებიდან. კერძოდ, D.40,1,9,3 წერია, არაფერი ისე არ შეესაბამაება ბუნებით სამართლიანობას, როგორც სამართლით დადგენილი (განმტკიცებული) მესაკუთრის ნება. სამართლიანობის პრინციპთან აბსოლიტურ შეუსაბამობას წარმოადგენდა რაიმე სარგებლის მიღება მოტყუებით (Dolus). მოტყუების საპირისპიროდ განიხილებოდა კეთილსინდისიერება Bona Fides.  ეს პრინციპი ფართოდ გამოიყენებოდა პრეტორის ედიქტში, რის გამოც Ius Aequum წარმოდგენილი იყო ედიქტისა და პრეტორული სამართლის მრავალ დებულებაში. ედიქტის კომენტატორები პრეტორული სამართლის მრავალ დებულებას ახსნიდნენ სწორედ სამართლიანობის პრინციპის საფუძველზე.

 

§4. ბუნებითი სამართალი  Ius Naturale

რომაელებმა Ius Gentium-ის ზემოაღნიშნული გაგება კიდევ უფრო გააფართოვეს და დაუახლოვეს რესპუბლიკის ხანის ბოლოს Ius Naturale, Ius Naturale-ს შესახებ წარმოდგენებს. ციცერონი იყო პირველი, ვინც ბუნებითი სამართალი განსაზღვრა როგორც ზნეობის მოთხოვნა და დაამტკიცა, რომ სამართალი ეფუძნება უცვლელ და მუდმივ ზნეობრივ შეგნებასა და კანონზე, რომლებიც ბუნებამ შთაუნერგა ადამიანებს.

ულპიანე მიიჩნევდა, რომ ხშირ შემთხვევაში კერძო საკუთრებაც ეფუძნება ბუნებით სამართალს. მისი წარმოდგენა ბუნებითი სამართლის შესახებ ყველაზე ვრცელია და ფართო გაგებით აღიქმება. იგი მიიჩნევდა, რომ ბუნებითი სამართალი ვრცელდება ცხოვრებაზეც, მაშინ, როცა ხალხის სამართლის ზემოქმედება შემოიფარგლება მხოლოდ ადამიანებით. D1.1.1.4 წერია, რომ ხალხის სამართალი არის ის, რომლითაც სარგებლობენ კაცობრიობის ადამიანები, ადვილად გასაგებია, რომ ეს უკანასკნელი განსხვავდება ბუნებითი სამართლისგან, ვინაიდან ბუნებითი სამართალი ახასიათებს ყველა ცხოველს, მაშინ, როცა პირველი არის საერთო მხოლოდ ადამიანებისთვის ურთიერთ შორის.

თავი II. რომის სამართლის წყაროები

თანამედროვე გაგებით სამართლის წყარო გულისხმობს სახელმწიფო ხელისუფლების მიერ საკუთარი ნების გამოხატვის ფორმას. შესაბამისად, სამართლის წყაროებში ასახულია ქვეყნის პოლიტიკური ორგანიზაციის ოფიციალური სახელმწიფოებრივი ნება, რომელიც ერთნაირად მისაღები და სავალდებულოა როგორც საზოგადოების ყველა ფენისათვის, ისე თვით სახელმწიფოებრივი ინსტიტუტებისათვის. თანამედროვე პირობებში, სამართლის ძირითადი წყაროებია: ჩვეულება და ჩვეულებითი სამართლი, ნორმატიული აქტები, სასამართლო და იურიდიული პრეცედენტები, დოქტრინა, სამართალშეგნება და სამართლებრივი იდეოლოგია. თუმცა, ეს სამი წყარო ყოველთვის როდი განიხილებოდა სამართლის ძირითად წყაროდ და შესაბამისად, სხვადასხვა ისტორიულ პერიოდში სამართლის წყაროს მიმართ განსხვავებული მიდგომა არსებობდა. ძველ რომში სამართლის წყაროთა დიდი მრავალფეროვნება არსებობდა, შესაბამისად, რომის ცივილიზაციის განვითარების სხვადასხვა ეტაპზე სამართლის წყაროს როლის და სავალდებულო ძალის მიმართ განსხვავებული დამოკიდებულება არსებობდა. ძველი რომის ცივილიზაციის ისტორიის შესწავლამ, სამართლის ისტორიკოსები იმ დასკვნამდე მიიყვანა, რომ სამართალგანვითარების თვალსაზრისით

ძველმა რომმა შემდეგი პერიოდები განვლო:

1. არქაული ხანა  ქრ. შ. მდე VIII საუკუნე  –  367 წ.

2. წინა კლასიკური პერიოდი  ქრ.შ-მდე 367წ-დან  ქრ.შ-ის 17 წ.

3. კლასიკური იურისფრუდენციის ეპოქა ქრ. შ-ის 17 წდან ქრ. შ-ის 235 ან 305 წ.წ.

4. პოსტკლასიკური პერიოდი IVV სს.

ცალკე განვიხილოთ ე.წ. იუსტინიანეს სამართალშემოქმედება, რომელიც დაკავშირებულია VI საუკუნის ბიზანტიის იმპერატორის იუსტინიანე დიდის სახელთანა და მოღვაწეობასთან. ეს პერიოდი მოიცავს იუსტინიანეს მმართველობის ხანას. კერძოდ, 529-535 წლებსა და შემდგომში, თითქმის 30 წლის განმავლობაში ე. წ. იუსტინიანეს კრებულში შეტანილი ცვლილებებისა და დამატებების, ანუ სამართლებრივი (საკანონმდებლო) ნოვაციების შეტანის ეპოქას, რომლის შედეგად შეიქმნა იუსტინიანეს საკანონმდებლო კრებულის კიდევ ერთი მეოთხე ნაწილი, ე.წ. ნოველები. ამრიგად, ძველი რომის სამართლის წყაროთა შესწავლა მიზანშეწონილია მოხდეს სწორედ აღნიშნული პერიოდების მიხედვით, მითუმეტეს, რომ თითოეულ ამ პერიოდს მომდევნი ეპოქასთან შედარებით, მნიშვნელოვანი თავისებურებანი ახასიათებს.

 

I. არქაული პერიოდის ძირითადი თავისებურებანი (ქრ. შ-მდე 753-367 წწ.)

ეს ორი თარიღი სიმბოლურია, ვინაიდან ისინი ასახავენ ძველი რომაელების საზოგადოებაში სამართლებრივი ორგანიზაციის ტრადიციებს, მითუმეტეს, რომ ეს ტრადიციები სათავეს იღებენ ჯერ კიდევ იმ პერიოდიდან, როცა აპენინების ნახევარკუნძული არ იყო დასახლებული იტალიკების ტომებით და ჭაობიდან ლაციუმის პატარა ოლქში მდ. ტიბროსის ნაპირებზე დაარსდებოდა მოკრძალებული კოლონია, თანაც, აღსანიშნავია, რომ რომაელთა არქაული მსოფლმხედველობა და შესაბამისი სამართლებრივი ინსტიტუტები ერთბაშად და სწრაფად ვერ შეიცვლებოდნენ. თუმცა, ზოგადად, აღნიშნულ ეპოქაში რეტროსპექტიული და ესქოტოლიგიური მსოფლმხედველობის შიგნით ხდება საგნობრივი ინტერესების დამკვიდრება და დადგინდა ცალკეული ადამიანის ფასეულობა, რომელიც ინდივიდუალურად აღიქვამს სამყაროს. თუ ამ ეპოქის დასაწყისში რომაელები ჯერ კიდევ განაგრძობდნენ დიდ პატრიარქალურ ოჯახებით (familia) ცხოვრებას და აღმერთებდნენ წინაპართა კულტს  (agnatus proximus), ქრ. შ-მდე IV საუკუნეში ყალიბდებოდა მცირე ოჯახები და გვარის წევრების მიერ ინდივიდის ჩაყლაპის ნაცვლად, ადამიანთა ურთიერთობები ეფუძნება შთამომავლობის გამრავლების იდეას, რომელიც მიზნად ისახავს თითოეული ადამიანის სიცოცხლის გაგრძელებას დროსა და სივრცეში.

ძველი კოლექტივიტი რომში ასახავდა განვითარების იმ სტადიას, რითაც ადამიანს თავი ვერ წარმოედგინა იმ საოჯახო ორგანიზაციის გარეშე, რომელსაც დროში განსაზღვრავდა მამამთავარი, დიდი წინაპარი, ხოლო სივრცეში ოჯახის ტერიტორია. ოჯახის სამფლობელოს საზღვრებში მოქცეული იყო წინაპართა საფლავებიც და მათ ეთაყვანებოდნენ, როგორც წმინდა ადგილებს. დანარჩენი გარესამყარო ადამიანებს წარმოდეგინათ უწმინდურ ძალად. საგნობრივი ბრუნვა (გაცვლაგამოცვლა) ატარებდა არა ეკონომიკურ ხასიათს და მხოლოდ კომუნიკაციის მნიშვნელობით გამოიყენებოდა, ოჯახების წარმომადგენლებთან პიროვნული კონტაქტების დამყარების მიზნით, რითაც უცხო გვარის წევრებს შესაძლებლობა ეძლეოდათ გამხდარიყვნენ შინაურები და არა მტრები (Hostes).

ამრიგად, როცა ადამიანი შედიოდა უცხოსთან კონტაქტში, ის იძენდა საკუთარ თავს. ასეთი კავშირებისათვის (Fides) ერთგულება გარანტირებული იყო მაგიური და რელიგიური საშუალებებით (ფიცით, ტოტემის გაცვლით, მისნობით). ყოველივე ამის საფუძველზე შემუშავებულ იქნა რიტუალების შეზღუდული რაოდენობა, რომლებმაც, ეკონომიკური თვალსაზრისით, მომსახურება გაუწიეს სხვადასხვა ურთიერთობას.

საგრძნობრივი ინტერესების განვითარებამ ხელი შეუწყო ამ სიტუაციების სპეციალიზაციას. თუმცა, სარიტუალო ფორმები ხელმისაწვდომი იყო მხოლოდ რომაელთათვის (ნაწილობრივ იმ ლათინური თემებისთვის, რომლებსაც მიენიჭა უფლება შესულიყვნენ რომაელთა აღნიშნული ხასიათის გარიგებებში იუს ცომმერციი: უცხოელების (Hostes) მტრების განდევნამ ძველი რომაული საზოგადოებიდან განსაზღვრა უძველესი რომაული სამართლებრივი სისტემის კარჩაკეტილობა. სარიტუალო ფორმების სიწმინდისა და ტრადიციით გაღმერთებულ სტანდარტების დაცვას უზრუნველყოფდა ქურუმების განსაკუთრებული კოლეგია  –  პონტიფიცეს  –  პონტიფიკოსები. ისინი განკარგავდნენ ძველი რომის რელიგიური (Ius Sacrum) და საერთო ცხოვრების წესებს. ისინი კოლეგიურად წყვეტდნენ თუ რა სახე უნდა მიეღო ამა თუ იმ ნორმას ან ინსტიტუტს ახალ ვითარებაში.

ამრიგად, ცხოვრებისეული პირობების შეცვლამ ვერ იმოქმედა ნორმატიულ სტაბილურობასა და მონაცვლეობაზე. ქურუმთა კოლეგიაში შედიოდა 15 პონთიპიტოსი, გარდა ამისა, ფლამინები (უზენაესი ღმერთების უმაღლესი ქურუმები), ქალღმერთ ესტას ქალწული ქურუმი ვესტალები და რეხ საცრორუმ. საკუთრივ პონტიფიკოსები ყოველწლიურად ნიშნავდნენ საკუთარი კოლეგიის ერთერთ წევრს კერძო სამართლის შესასწავლად. კერძო სამართლებრივი ურთიერთობები იმ ეპოქაში წარმოადგენდა როგორც სავალდებულო, ისე მართებულობას (Aequum, Ius), ისე რელიგიური ნორმების შესაბამისად. თუმცა, ეს გარემოება არ ნიშნავდა იმას, რომ სამართალი ზუსტად რელიგიის ანალოგიაა (ან პირიქით) ძველი რომის სამართლის ისტორიის უძველეს ეტაპზე უკვე მოხდა განსაკუთრებული სასამართლო ხელისუფლების (Iuridiqtio) გამოყოფა, რომლეთაც აღიჭურვენ რეხში ჯერ კიდევ რომულუსის დროიდან. კერძო დავებისა და კონფლიქტების განხილვისას რეხ განსაზღვრავდა Ius (Ius Dicere) და გამოჰქონდა სანქცია სამართალდარღვევისათვის. Rex ახორციელებდა საკანონმდებლო ხელისუფლებასაც ზოგადი ქცევის წესების ჩამოყალიბების (შესაძლოა პონტიფიკოსებთან ერთად) შემდეგ, ის წარუდგენდა მათ კურიის სახალხო კრებებსაც (Comitia Curiata), რომელიც მხოლოდ მოიწონებდა ამ წესების (Lex Curiata). Leges Regiae  –  რეხის კანონების შესახებ ცნობებს გვაწვდიდნენ გვიანდელი პერიოდის ავტორები. 509 წელს იწყება ახალი პერიოდი რეხების განდევნის შემდეგ სასამართლო ხელისუფლება და საკანონმდებლო ინიციატივის უფლება გადავიდა ორი უმაღლესი მაგისტრატის  –   კონსულის და სენატის არისტოკრატიული საბჭოს ხელში. კანონების მიღება დასაშვები იყო მხოლოდ სენატის მიერ მათი მოწონების შემდეგ (Auctoritas Patrum). თუმცა, კანონი აუცილებლად გადიოდა კომისიების მიერ ვოტირების პროცედურას. რესპუბლიკის (Respublica) დამყარება ნიშნავდა ხალხის სუვერენიტეტის გამარჯვებას (Populus აქედან Publicum) და რომის სამოქალაქო თემად ცივიტას (მოქალაქეთა ერთობლიობად) გადაქცევას. ტრადიცია ამ პროცესის დაწყების უკავშირებს ეტრუსკული რექსების ეპოქას, რომლებიც რომში ზეობდნენ ქრ.შ-მდე  VI საუკუნეში.

სერვიუს ტულიუსის რეფორმამ შემოიღო მოსახლეობის ახალი სამხედროადმინისტრირებული დაყოფა  –  ცენტურიების მიხედვით ქონებრივი ცენზის გათვალისწინებით და დაწერა ახალი სახის სახალხო კრებები  –  Comitia Centuriata. გადმოცემით, ეტრუსკი რეხები ქვეყანას მართავდნენ ტირანული მეთოდებით, რითაც მათ მოახდინეს საგვარეულო არისტოკრატიის დაპყრობა და კომიციების პოლიტიკური როლის ამაღლება. რექსების განდევნა  –  რეფორმის შემდეგ კანონზომიერი მოვლენა  –  იყო საგვარეულო არისტოკრატიის თავისებური რევანში. მხოლოდ სენატორები (Patres) და მათი შთამომავლები Patricii აირჩეოდნენ სახელმწიფოში უმაღლეს თანამდებობებზე, არაპატრიციებს ეს უფლება არ ჰქონდათ. ამრიგად, რომში ქრ. შ-მდე VI საუკუნეში საზოგადოება გაიყო ორ ფენად: პატრიციებად  –  Patricii და პლებეებად  –  Plebs. მათ შორის ორი საუკუნის განმავლობაში მიმდინარეობდა შეურიგებელი პოლიტიკური დაპირისპირება, რის შედეგად Plebs-მა მიაღწიეს საკუთარი მაგისტრატს პლებსის ტრიბუნის (Tribuni Plebs) აღიარებს. მათ არ გააჩნდათ უზენაესი Imperium, როგორც კონსულებს, თუმცა, მიანიჭეს ვეტოს უფლება სხვა ნებისმიერი მაგისტრატის განკარგულების, მათ შორის სასამართლო გადაწყვეტილების მიმართ და საკანონმდებლო ინიციატივის უფლება თვით საერთო სახალხო კრებებზე. თუმცა, მათი ძალაუფლება ვრცელდებოდა მხოლოდ ქალაქ რომის ფარგლებში. დავახასიათოთ თითოეული სამართლის წყარო.

 

§1. ჩვეულებითი სამართალი

ჩვეულებითი სამართალი არის სამოქალაქო ბრუნვაში მუდმივად გამოყენებული და ხალხის რწმენაზე დაფუძნებულ ქცევის წესი  –  სამართლის ნორმა. ცნებიდან გამომდინარე, ჩვეულებითი სამართალი ეფუძნება მოყვაწე ადამიანთა შეგნებას, ე.ი ეს ის სამართალია, რომელსაც ადამიანები მიიჩნევენ გონივრულ მოვლენად სამოქალაქო ბრუნვაში და შესაბამისად, ჩვეულებითი სამართლის წყაროა სახალხო გონი. ეს გონი არის დამოკიდებული სახელმწიფო წყობილებაზე და ამიტომ, ჩვეულებითი სამართალი შეიძლება განვითარდეს წინარე ისტორიელ ხანაში. იმისათვის რომ, ჩვეულებითი სამართალი მოქმედებდეს და მას მიენიჭოს სამართლის წყაროს როლი სავალდებულოა სამი პირობა:

1) გარკვეული წესის ხანგრძლივი, უწყვეტი მოქმედება და მისი დაცვა;

2)ხალხის სამართლებრივი მრწამსი;

3)იმპერატორ კონსტანტინეს კონსტიტუციის მიხედვით, არ უნდა ეწინააღმდეგებოდეს არსებულ (მოქმედ) კანონს, არამედ მხოლოდ ავსებდეს საკანონმდებლო ხარვეზს.

როგორც წესი ეს მოთხოვნა გამოიხატება შემდგომში: ჩვეულებითი ნორმები დასაშვებია არა ცონტრა ლეგემ, არამედ პრაეტერ ლეგემის პირობებში, ანუ ჩვეულებითი სამართლის ნორმას ენიჭება არა დეროგატორული ძალა (კანონის გაუქმების ძალა), არამედ სუპლეტორული ძალა (ხარვეზის აღმოფხვრის შესაძლებლობა).

ძველ რომში ჩვეულებას, ჩვევას უწოდებდნენ Mos Romanum, წინაპართა ანდერძს, დანაბარებს  –  Mores Maiorum, ჩვეულებით სამართალს  –  Consuetude  სამართლის ნორმის ანოლოგიით, გამოყენებას ადგილობრივად ჩვეულებას მოს რეგიონის ქცევის ზოგადსავალდებულო სტანდარტის არსებობა უზღუდავს ცალკეულ პირებს თვითნებური ქცევის შესაძლებლობას და უზრუნველყოფს სამართლებრივი ურთიერთობის მონაწილეების დაცვას შემთხვევითი გარემოებებისაგან. კერძოდ, პარტნიორის უსუსურებისა თუ მისი მხრიდან უხეში ფიზიკური ძალის გამოყენებისაგან, რითაც სამართლებრივი ველის გარემოცვაში მყოფი პირები ჩაყენებული იქნებიან თანაბარ პირობებში. ამ წესისადმი მორჩილება შესაძლებლობას იძლევა თავისიანი გავარჩიოთ “უცხოსგან” (Hostes) და სამართლებრივი ურთიერთობის მონაწილეთა წრე გამოვყოთ არამონაწილეებისაგან ანუ სუბიექტები არასუბიექტებისაგან. ამის საფუძველზე განვითარდა წარმოდგენა რომელიც აბსტრაქტული პარტნიორის, როგორც ადამიანთა იმ კოლექტივის შესახებ, რომლებიც ყოველდღიური ურთიერთკონტაქტების პირობებში ხელმძღვანელობენ ერთნაირი ქცევის წესებით. მოლოდინი, რომ საკუთარ წრეში შეხვდები ნაცნობ ქცევაზე ადეკვატურ რეაქციას და იმედი, რწმენა, რომელიც მოიპოვება ადამიანის მიერ ნაცნობ სფეროებში, განსაზღვრავენ ასეთი ქცევის წესების ფიქსაციას და მათი თაობიდან თაობებში გადაცემის აუცილებლობას, რაც შემდგომში ხელს უწყობდა რომაელთა საზოგადოებაში ნორმალური ქცევის შესახებ წარმოდგენათა ახალი სისტემის  –  Mos Romanum  –  ჩამოყალიბებას. ეს სისტემა არსებობს არა მართო ყოველდღიური (ჩვეულებითი) ქცევის წესებში, არამედ ენობრივ ფორმაში (ზეპირსიტყვაობასა, ან წერილობითი დოკუმენტებში) და წარმოადგენს პოზიტიური სამართლის ფორმას. ნორმატიული ტრადიციის მემკვიდრეობითობა (სამართლებრივ) კოდიფიკაციამდელ ეპოქაში უზრუნველყოფილი იყო პონთიპიკოსების (Pontifices) მიერ, რომლებსაც დაევალათ წინაპართა ნაბოძვრის (ნაანდერძევის) Mores Maiorum შენახვაგა-ფრთხილება. ურთიერთობის დადგენილი წესების ზუსტი გადაცემა საზოგადოების და მისი მოთხოვნების განვითარების პირობებში მოთხოვნა ადეკვატური ზოგადსავალდებული წესების მუდმივი დადგენა-განახლებისა და მათ შესაბამისობაში მოყვანილ არსებულ საზოგადოებრივ განვითარებასთან.

გარდა ამისა, სავალდებულო იყო გადმოცემული და ფიქსირებული ქცევის წესების ახალი, და განვითარებული საზოგადოებისათვის შესაფერისი, ახსნა განმარტება. ამ ტექნიკამ განსაკუთრებული მნიშვნელობა დაწერილი კანონების შექმნის შემდეგ შეიძინა, თუმცა, ამ პირობებშიც შენარჩუნებული იყო ჩვეულებების მაღალი ავტორიტეტი. სწორედ ამ ჩვეულებებს იყენებდნენ პონტიფიკოსები და გვიანდელი პერიოდის საერო იურისტები იმ გადაწყვეტილებების დასაცავად, რომლებიც შეუძლებელი იყო გამოეტანათ კანონის საფუძველზე. Mores Maiorum-ის ცნება მიეკუთვნება იმ ნორმებს, რომლებმაც ასახვა ვერ პოვეს XII დაფის კანონებში. ეს ნორმები მიუთითებენ სამართლებრივი ურთიერთობის უძველესი ფორმების სიმტკიცეზე (რიტუალები და ინსტიტუციები). ამ კანონების უმრავლესობა XII დაფის კანონების ინტერპრეტაციის შედეგად, გარკვეული ცვლილებებით აღიქმებოდა როგორც იუს ცივილეს შემადგენელი ნაწილი. უნდა აღინიშნოს, რომ საკუთრივ Mores არასოდეს ყოფილა ინტერპრეტაციის საგანი, მხოლოდ მაშინ, როცა მათი ნაწილი შევიდა XII დაფის კანონების კონტექსტში. უფრო გასაგები იურიდიული მნიშვნელობა ენიჭება ტერმინს Consuetudo (ჩვეულება) ჩვ.წ. აღმდე I საუკუნეში მოღვაწე პრეტორები მას იყენებდნენ ჩვეულებითი სამართლის, როგორც ახალი ნორმატიული ელემენტის, აღსანიშნავად. თუ Mores Maiorum-ს Ius Civile-ს ასპექტში უფრო კონსერვატიული ფუნქცია გააჩნია, Consuetudo განახლების წყაროდ, გარეგნულ Ius Civile-დ წარმოგვიდგება. ციცერონი ჩვეულებითი სამართლის შესახებ მიუთითებს, რომ ის არც არის დაუწერელი და წარმოდგება ან ჩვეულების, ან ადამინათა შორის შეთანხმების შედეგად და თითქოს საყოველთაო მოწონებით, ამის ჩვენ ვიცავთ პირველ რიგში, ზუსტად ისე, როგორც ჩვენს ნაანდერძევსა და კანონებს, როგორც, გარკვეულწილად, ბუნებითი სამართლით მოთხოვნილს.

ამრიგად, ჩვეულებითი სამართლის ერთადერთი სპეციფიკური ნიშანი მისი ფიქსაციის დაწერილი ფორმით არარსებობაა.

 

§2. კანონი (Leges) და პლებისციტები (Plebiscita)

ა) კანონი  –  Leges ხალხი (Populus), საჯარო კანონი (Lex Publica), კომიცებში ვოტირებული კანონი (Lex Rogata), განსაკუთრებული ნორმა (Privilegium), კომიცებისადმი აპელაცია-პროვოკაცია (Provocatio ad polulo), კანონიერების პრინციპი, სრულყოფილი სახის კანონი (Leges Perfecta), ნაკლებად სრულყოფილი კანონი (Leges minus quam perfecta), არასრულყოფილი, ნაკლული კანონი (Leges Imperfecta).

თანამედროვე სამართლის თეორიაში კანონის ცნება შემდეგნაირად არის განმარტებული: კანონი არის ხელისუფლების უმაღლესი წარმომადგენლობითი ორგანოს მიერ, განსაკუთრებული წესით მიღებული, უმაღლესი იურიდიული ძალის მქონე ნორმატიული აქტი, რომელიც აწესრიგებს (არეგულირებს) საზოგადოებრივი ურთიერთობის უმნიშვნელოვანეს მხარეებს (სფეროებს). ძველ რომში კანონი წარმოადგენდა დაწერილი ფორმის სამართლის ყველაზე მნიშვნელოვან წყაროს. გაიუსის ინსტიტუტების 1.3. მოცემულია კანონის შემდეგი განმარტება  –  Lex est quod populus iubet atque constituit - კანონი არის ის, რაც ხალხმა ბრძანა და დაადგინა.

კანონის (Lex), როგორც პოზიტიური სამართლის უზენაესი და ყველაზე სრულყოფილი ფორმის, კრიტერიუმად ძველ რომაელები მიიჩნევდნენ მის მიღებას სახალხო კრების მიერ; ამ ასპექტში ხალხი (Populus) განიხილება როგორც Civitasa (სუვერენული კოლექტივი), მის პოლიტიკურ განზომილებაში. პრაქტიკაში კი ეს ცნება თავის გამოხატულებას პოულობს იმაში, რომ კანონი დამტკიცებული და დადგენილი უნდა ყოფილიყო სახალხო კრების (Comitia) მიერ, რომელიც მთელი რომაელ ხალხს (Cives Romani) წარმოადგენდა:

“...Populi appellation universi Cives Significatur  –  სახელწოდებით ხალხი აღინიშნება ყველა მოქალაქე (გაიუსი 1.3). სუვერენული უფლებებით აღჭურვილი ხალხის იდეა, რომელიც საკუთარი ინტერესების დასაცავად კანონს იღებს, Lexs Romis სამართლის ოფიციალური დადგენის (პოზიტივაციის) წამყვან ფორმაში გარდაქმნის, ვინაიდან ის აღიქმება როგორც მოქალაქეებიდან (Cives) გამომდინარე სამართალი  –  Ius Civile Populus. სამართლის შემქმნელის საყოველთაობა და Cives  –  ასეთი ნორმის ადრესატი, განსაზღვრავენ სამართლის ნორმის უნივერსალურ და გათანაბრებად ხასიათს, იმისდა მიუხედავად, რომ კანონთა ტექსტი შეიძლება ჩამოყალიბებული ყოფილიყო სპეციალისტების მიერ: კანონი არის ზოგადი მოთხოვნა, გამოცდილ კაცთა გადაწყვეტილება, იმ დანაშაულის დათრგუნვა, რომელიც ჩადენილი იქნება ან თვითნებობით, ან უცოდინრობით, ანუ რესპუბლიკის ზოგადი ფიცი DD.1,3,1. ტექსტი გამოყოფს სახალხო კანონის (Lex Populi) განმასხვავებელ ნიშნებს. 1) პროფესიონალთა მონაწილეობა (Iuris Prudentes  –  სამართალმცოდნეები), რომელთა ცოდნა აერთიანებს მთელი საზოგადოების ნორმატიულ გამოცდილებას.

შეესაბამება ლეხის, როგორც სამართლის ფორმის, ზოგად ხასიათს. კანონები დგინდება მთელი სამოქალაქო კოლექტივისა (Communis sponsio) და ყველა მოქალაქისთვის (Commune Praeceptum), ვინაიდან არის ყველასურთიერთობის (Sponsio) შედეგია Cive-ს შორის,  –  რაც გამორიცხავს ქცევის გაუაზრებლობასა და უმცრობას, როგორც ნორმის შესაძლო დარღვევის ან უგულებელყოფის მიზეზს.

კანონები უზრუნველყოფენ სამართლის გარკვეულობას და გამორიცხავენ მოქალაქეთა და მმართველთა თვითნებობას.

რომის სამართლის ისტორიის აღწერისას პომპონიუსი ერთმანეთს უპირისპირებს პოზიტიური სამართლის პირველად არარასებობასა და რომულუსის მიერ კანონთა გამოცემადადგენის პრაქტიკას (Leges Curiata), რომელიც დასამტკიცებლად სახალხო კრებებზე (Comitia Curiata) გამოჰქონდათ. მისი აზრით: ჩვენი სამოქალაქო თემის საწყის პერიოდში ხალხმა საკუთარი ცხოვრება წარმართა განსაზღვრული კანონის, განსაზღვრული სამართლის გარეშე, და ყველაფერი იმართებოდა სექტების მიერ გაცემული სახელისუფლო განკარგულებებით. სექტების კანონების გამოცემა, რომელიც განახორციელა დიდმა პონთიფიკოსმა პაპირიუსმა ეტრუსკული დინასტიის ზეობის პერიოდში, კანონზომიერად შეირაცხა, როგორც Ius Civile Papirianum. თვით გამოცემა კი დაკავშირებულია რექსთა საკანონმდებლო საქმიანობის დასრულებასთან, რის გამოც ეს მოვლენა ტრადიციულად ითვლება რესპუბლიკის პერიოდის დასაწყისად. პოპმონიუსი ამ პერიოდს ახასიათებს როგორც სამართლის გაურკვევლობის ახალ მდგომარეობას. მდგომარეობა კარდინალურად შეიცვლება როცა შეიქმნა და გამოქვეყნდა XII დაფის კანონები. დეცემვირების მიერ შედგენილი კანონები ვოტირებულ იქნენ სახალხო კრების მიერ, რის შემდეგ ისინი საყოველთაო გასაცნობად გამოფინეს ფორუმზე  –  სპილენძის თორმეტი დაფის (ტაბულის) სახით. ეს აქტი იყო, ნორმატიული სისტემასა და პოზიტიური სამართლის გარკვეულობას შორის, მიღწეული ერთიანობის სიმბოლო. სამართლის გარკვეულობის იდეა განუხორციელებელი დარჩებოდა, თუ საზოგადოებისათვის მნიშვნელოვანი ყველა წესი არ იქნებოდა კანონის რანგში აყვანილი. XII დაფის კანონები კრძალავდნენ სამომავლოდ ისეთი სახის საკანონმდებლო ინიციატივას (Rogatio), რომელიც მიმართული იქნებოდა კანონის გვერდის ავლისა და განსაკუთრებული ნორმების (Privilegium) მიღებისკენ ცალკეულ პირთა სასარგებლოდ.

XII დაფის კანონები ითვალისწინებდნენ პოზიტიური სამართლის შეცვლის საკანონმდებლო პროცედურას. XII დაფის კანონებს ჩვენამდე მოაღწია ტიტუს ლავიუსის რედაქციით: “რაც არ უნდა დაადგინოს ხალხმა უკანასკნელ რიგში, ეს იქნება დადგენილი სასამართლო”  –  ლივიუსი. ამ დადგენილების მნიშვნელობა მდგომარეობს არა მარტო იმაში, რომ ყოველი ახალი კანონი აუქმებს ძველს, არამედ, პირველ ყოვლისა, იმაში, რომ იცვას არსებულ (მოქმედ) კანონს, რომლის გაუქმებისთვის სავალდებულოა ისეთივე პროცედურა, რაც მისი მიღებისას. რომის სამართლის ისტორიაში XII დაფის კანონები რჩებოდა ძირითად საკანონმდებლო აქტად, ამიტომ მას სპეციალური დაზუსტების გარეშე ხშირად მოიხსენიებდნენ მარტივად “Leges”; მოგვიანებით, სწორედ XII დაფის კანონების ინტერპრეტირების შემდეგ მოხდებოდა იუს ცივილე დახვეწა-განვითარება და რომაული სათემო სამართლებრივი სისტემა ფორმალურად მთლიანად ამ კოდექსს დაეფუძნა.

მომდევნო პერიოდის  –  ანუ რესპუბლიკის ხანის კანონები, რომლებიც ვოტაციას გადიოდნენ კომიცებში, ანუ Leges Rogatae, არ ეხებოდნენ Ius Civile საფუძვლებს და 1) ან რეაგირებას ახდენდნენ ფართოდ გავრცელებულ სოციალურ ძვრებზე და ამის გამო იძენდნენ პოლიტიკურ განზომილებას, მითუმეტეს, რომ მათი მთავარი გზავნილი იყო ის სოციალური კომპრომისი, რომლის შედეგად შეიქმნა კიდეც XII დაფის კანონები, 2) “ლეგეს”ში ჩამოყალიბებულ პრინციპებს ავრცელებდნენ ახალ ურთიერთობებზე და კორექტირებას უკეთებდნენ წარმოქმნილ ხარვეზებს. პირველი ჯგუფის აქტებს მიეკუთვნება: 1) Lex Canulea  –  ქრ. შ-მდე 443 წ., რომლის საფუძველზეც, XII დაფის კანონების მიღებისთანავე გაუქმდა პატრიციებსა და პლებეებს შორის. ქორწინების აკრძალვა: 2) lex Poetelia Papiria  –  ქრ. შ-მდე 326 წ., რომლის ძალითაც კრედიტორს აეკრძალა ვალაუვალ-მოვალისადმი უშუალო, თვითნებური გასწორება (ძალადობა); 3) მევახშეობის შემზღუდავი კანონები; 4) ქრ. შ-მდე II საუკუნის აგრარული კანონები, რომლებიც ადგენდნენ მიწათმფლობელობისა და მიწათსარგებლობის ახალ რეჟიმს; 5) ავგუსტუსის კანონები ქორწინების შესახებ, რომლებიც შეეხო საოჯახო და მემკვიდრეობითი სამართლის მრავალ ინსტიტუტს. ასეთი კანონების მიზანი იყო არა სამართლის სისტემის რეფორმირება, არამედ მისი ლოგიკის განვითარება.

კანონთა მეორე ჯგუფს მიეკუთვნებოდა ისეთი კანონები, რომლებმაც დაამკვიდრეს მარგინალური ცვლილებები. მათთვის დამახასიათებელი ნორმების შეზღუდული ქმედითობა. რომაელი იურისტი ულპიანე, მათში გათვალისწინებული სანქციების მიხედვით, სამი სახის კანონს განასხვავებდა: 1) Leges Perfectae (სრულყოფილი სახის კანონები), რომლებიც გულისხმობენ აკრძალული აქტის ბათილობას; 2) Leges minus quam perfectae (ნაკლებად სრულყოფილი სახის კანონები), რომლებიც ადგენენ სასჯელს (ძირითადად ჯარიმას) სამართალ დარღვევისთვის, თუმცა, არ მიიჩნევენ ძალადაკარგულად აკრძალულ აქტს; 3) Leges Imperfectae (არასრულყოფილი სახის კანონები), რომლებიც საერთოდ არ ითვალისწინებენ სანქციას: არც აქტის ბათილად ცნობის, არც მისი გამოყენების გამო სასჯელის დაწესების სახით. ეს კლასიფიკაცია ჭკუის სასწავლებელია: სანქციის არსებობა არარსებითად მოქმედებს არა მარტო ბუნებით, არამედ პოზიტიურ სამართალზე, რაც მეტყველებს სოციალური ცხოვრების ნორმატიულობის გამოხატვის პრინციპულ ერთიანობაზე.

 

ბ) პლებისციტები  –  Plebiscita

თადვაპირველად, პლებისციტებს (Plebiscita)  პლებსის სახალხო კრების (Consilium Plebis) მიერ მიღებულ გადაწყვეტილებებს სავალდებულო ძალა ენიჭებოდათ მხოლოდ პლებსის მიმართ  (Olim patricii dicebant plebiscitis se non teneri, quia sine auctoritate eorum facta essent. ოდესღაც პატრიციები ამტკიცებდნენ, რომ პლებისციტები მათ არ აკისრებენ ვალდებულებებს, რადგან ისინი გამოიცემა მათი მხრიდან მოწონებისა და მხარდაჭერის გარეშე (გაიუსი 1.3); თუმცა, ქრ. შ-მდე 287 წ. ჰორტენზიუსის კანონის საფუძველზე, ლეგეს პოპული მსგავსად, მთელი რომაელი ხალხის მიმართ მათ სავალდებულო ძალა მიენიჭათ; თუმცა, მოგვიანებით მიღებულ იქნა ჰორტენზიუსის კანონი, რომლითაც მოთხოვნილ იქნა, რომ პლებისციტები სავალდებულო გამხდარიყო მთელი რომაელი ხალხისთვის: მაშასადამე, ისინი ამგვარად გაუთანაბრეს კანონებს.

პლებისციტა განსხვავდებოდა Leges Populi-სგან მხოლოდ მისი მიღების ფორმით, თუმცა, შეესაბამებოდა ლეგეს ყველა არსებითი მახასიათებლებით.

 

§3. სარჩელი, როგორც სამართლის წყარო

კანონისმიერი სარჩელები (Legis Actiones)  –  კანონისმიერი სარჩელი (Legis Actio); სამართლის ნაწილი (Pars Iuris); სასარჩელო ფორმის ნორმატიული მნიშვნელობა (Forme Agendi). თუ კანონები ადგენენ თვითნებობის საყოველთაო მნიშვნელობის შეზღუდვებს და ამით გარანტიას იძლევიან სოციალური თავისუფლების გარკვეული დონის დასაცავად, აქტუალური სუბიექტური იურიდიული ვითარების დაცვა ხდება კერძო პირთა შორის ორგანიზებული დავის მეშვეობით, რომელიც ხორციელდება განსაკუთრებული საჯარო ხელისუფლების  –  სასამართლოს  –  შუამავლობით. სამართლის სუბიექტი ამტკიცებდა რა სხვა პირის წინააღმდეგ კანონზე დაფუძნებულ საკუთარ პრეტენზიას და სასამართლოს წინაშე ასაბუთებდა ამ პრეტენზიის მართებულობას, მისი მიზანი იყო მიეღწია საკუთარი უფლებამოსილების აღიარებისთვის და ცხოვრებაში ახორციელებს კანონის დებულებებს.

პრაქტიკაში დაცვის საშუალებათა არსებობაც კი მიანიჭებდა კანონის ნორმებს ისეთ ქმედითობას, რომ თვით სასამართლო დევნის მუქარაც ხელს უწყობდა საკუთარი უფლებების ყოველგვარი წინააღმდეგობის გარეშე განხორციელებას.

ტერმინი Legis Actio მიუთითებდა არა იმდენად Lex Populi  –  სარჩელის ფორმალურ წყაროზე, რამდენადაც თვით სარჩელის ფიქსირებულ ხასიათზე: Lege Agere ნიშნავდა Certis verbis agere  –  ვეძიოთ სასამართლოში ფიქსირებული განცხადების გარკვეული სიტყვების წარმოთქმის მეშვეობით (Lex Privata  –  კერძო კანონი), რომელთა ტექსტი უცვლელად რჩებოდა, როგორც კანონის სიტყვები.

პონტიფიკოსები მკაცრად იცავდნენ ფორმის მიხედვით კანონის ასოს, თუმცა მასში დებდნენ ახალ არსს, და ავრცელებდნენ ნორმის მოქმედებას მასში გაუთვალისწინებელ ურთიერთობებზე.

ძველი პროცესის მონაწილეთა დამოკიდებულება აუცილებლად მკაცრად დაეცვათ სარჩელის სიტყვების ფიქსირებული ხასიათი  –  სასარჩელო ფორმალიზმი  –  მათ უბრუნდებოდათ სასამართლოს მიერ დადებითი გადაწყვეტილების გამოტანის რწმენით, რადგან სასამართლო დაკავშირებული იყო იმ კანონის სიტყვებთან, რომელიც სამართალდარღვევისთვის გარკვეულ სანქციას ადგენდა. სამართლის ფორმის მატერიალური და პროცესუალური ასპექტების თანხვედრა უზრუნველყოფდა უფლებებისა და მოვალეობების განსაზღვრულობას, რითაც ხდებოდა ყველა მსგავსი ურთიერთობის თანაბარი დაცვის გარანტირება. სასარჩელო ფორმალიზმი მოითხოვდა და გულისხმობდა სამართლის ღრმა ცოდნას.

არასწორად შედგენილი სარჩელის გამო საქმის სასამართლოში წაგება თითქმის წარმოუდგენელი იყო, ვინაიდან ასეთ სარჩელს როგორც არარსებულს (ბათილს), უბრალოდ არ მიიღებდნენ განსახილველად. პროცესის დაყოფას ორ ნაწილად იქამდე მივყავდით, რომ საქმე მოსამართლესთან მხოლოდ მაშინ ხვდებოდა, თუ მიიჩნეოდა, რომ დავა ღირდა საიმისოდ, რომ ის განეხილა სასამართლო მაგისტრატს. თუ გაიუსის თანამედროვე პროცესში  –  პერ ფორმულას პრეტორი გასცემდა სარჩელს და საქმეს გზავნიდა მოსამართლესთან, Legis Actione-ს ეპოქაში საქმის სათანადო გაფორმება და, შესაბამისად, სარჩელის შინაარსი ინტერპრეტირება, წინ უსწრებდა პროცესის პირველ ფაზას.

ქრ. შ-მდე IV საუკუნეში შედგენილი Legis Actione-ს აღიქმებოდა კანონის თანაბრად, როგორც Ius Civile-ს შემადგენელი ნაწილი. სწორედ ამით იყო განპირობებული, კანონის თანაბრად და მსგავსად, სარჩელის ფორმულათა გამოქვეყნება. თუმცა, აღსანიშნავია, რომ Legis Actione-ს, როგორც პოზიტიური სარჩელის ფორმა არსებითად განსხვავდებოდა კანონისგან: თუ კანონის მნიშვნელობა ატარებს საყოველთაო და ზოგად სავალდებულო ხასიათს, სარჩელების მნიშვნელობის საკითხი დგება მხოლოდ მაშინ, როცა მათ იყენებენ (Forma Agendi). ამ ფორმის დამოუკიდებელი მნიშვნელობა, მისი გამოყენებადი დანიშნულების გარდა, შეზღუდულია პონტიფიკოსების ახსნა-განმარტებითი საქმიანობით, ანუ პოზიტიური სამართლის სხვა წყაროს  –  იურისტთა ავტორიტეტით.

 

§4. იურისტების მოღვაწეობა, როგორც სამართლის წყარო

 

სამართალმცოდნეთა პასუხები (Responsa Prudentium), Autoritas Prodentium  –  (სამართალმცოდნეთა ავტორიტეტი), Cavere (გარიგებებისა და სარჩელების ფორმის შედგენა); Agere (სასამართლოში საქმის წარმოება); Respondere (კონსულტაციებზე პასუხის გაცემა); Exemplum (ანალოგიური კაზუსი); Controversia (დავა, უთანხმოება); Ius Controversum (სამართალი, იურისტებს შორის დავის (კამათის ობიექტი); Auctoritas პრინციპის (პრინცეპსის ავტორიტეტი); Ius Respodend-ი, Ex Auctoritate - პრინციპის (პასუხების მიცემის უფლება პრინცეპსის ავტორიტეტის საფუძველზე); Ius Publice Respoendiი (პასუხების მიცემის უფლება საჯაროობის საფუძველზე); Iuris Consultus (იურისკონსულტი); Iura (იურიდიული ლიტერატურა); Leges (იმპერატორის კონსტიტუციები). Gai 1.7.  Responsa prudentium sunt sententia et opiniones eorum quibus permissum est iura condere  –  სამართალმცოდნეთა პასუხები არის იმ პირთა მოსაზრებანი და შეხედულებები, ვინც უფლებამოსილია შექმნას სამართალი.

სამართალშემოქმედებითი ფუნქციების მინიჭება პროფესიული იურიდიული ცოდნის მქონე პირთათვის იყო პოზიტიური სამართლის არსებობის პრაქტიკულ მოთხოვნათა ბუნებრივი შედეგი.

Pomponius D.1,2,2,13. Constare non potest ius, nisi sit aliquis iuris peritus, per quem possit cottidie in melius produci  –  სამართალი ვერ შესძლებს არსებობას, თუ არ იქნებიან სამართალის მცოდნე პირები, რომელთა მეშვეობით მას შეეძლებოდა დღენიადაგი ლტოლვა სრულყოფისაკენ. Ius ვერ იქნებოდა იმდენად სრულყოფილი და ადეკვატური, რომ შეძლებოდა დაეკმაყოფილებინა მის მიმართ წაყენებული მოთხოვნები, თუ არა მუდმივი მუშაობა სამართლის ნორმის პოზიტიური ფორმისადმი მუდმივი შესაბამისობის მიმართულებით. მსგავსი სრულყოფა კი წარმოადგენს იმ პირთა პროფესიულ საქმიანობას, რომლებიც ფლობენ სპეციალურ ცოდნას (Iua Periti, Ius Prudentes) და წარმოგვიდგებიან სამართალშეგნების თავისებური სამეცნიერო კოლექტიური ორგანოს სახით და, მაშასადამე, სამართლის სისტემის ერთერთ ფუნქციად. სამართლის სისტემის სრულყოფის პროცესი საკუთარ თავში აერთიანებს სამართალშემოქმედების ყველა ელემენტს; იურისპრუდენციის თავისებურება სწორედ ისაა, რომ მან უნდა უზრუნველყოს სისტემის შინაგანი მთლიანობა და ნორმის ზოგადი და ფორმალური დებულებანი შეავსოს მისი კონკრეტული აზრითა და ქმედითობით.

რომაული პროცესის შეჯიბრითობა და მოსამართლეთა და ადვოკატორატორთა სუსტი იურიდიული მომზადება (კერძო პირები იყვნენ) წარმოუდგენელ სიმაღლემდე სწევდა სამართალმცოდნეთა ავტორიტეტს (Auctoritas Prudentium), რაც იმის მაუწყებელი იყო, რომ სწორედ იურისტების მოსაზრებებსა და შეხედულებებში არსებული სამართალი და სასამართლოში მათი გამოსვლები გახდა სამართლის ყველა ნაწილისათვის ზოგადად (Pars Iuris) და შეიძინა სახელწოდება  –  Ius Civile.

Pudentes პროფესიული საქმიანობა სამი ძირითადი მიმართულებით ხორციელდებოდა: Cavere (ახალი სარჩელებისა და გარიგებების შედგენა), Agere (სასამართლოში საქმის წარმოება), Respondere (პასუხების გაცემა).

Cavere  –  მიუთითებს სარჩელების, გარიგებებისა და ანდერძის შედგენაზე. Prudentes - ეს როლი განსხვავდებოდა მაგისტრატებისა და მოსამართლეებისთვის დახმარების გაწევისგან, როცა სწორედ მაგისტრატი გამოდიოდა ახალი სარჩელის ავტორად. რესპუბლიკის პერიოდში Prudentes  ხშირად მონაწილეობდნენ სასამართლო (მოსამართლეთა) Consilium; თვითონ ხდებოდნენ მოსამართლეებად, შედიოდნენ პრეტორის საბჭოში, თვითონ ხდებოდნენ პრეტორებად. მრავალი სასამართლო გადაწყვეტილება, რომელიც სამაგალითო იყო მომავალი სასამართლოებისათვის და ედიქტში შესული მრავალი ახალი სარჩელი გაჩნდა პრუდენტეს წყალობით, თუმცა, ამ ორგანოებში იურისტების სამართალშემოქმედებით საქმიანობას ნუ ავურევთ იურისპრუდენციასთან, რომელიც არის პოზიტიური სამართლის განსაკუთრებული ფორმა. კერძოდ, მაგალითად მოვიყვანთ Actio Rutiliana, რომელიც ატარებს გამოჩენილი იურისტის პუბლიუს რუტილიუს რუფუსის (ქრ. შ-მდე 105 წ. კონსული) სახელს, თუმცა, ეს სარჩელი შემოღებულ იქნა ქრ. შ-მდე 118 წ., როცა ის ჯერ კიდევ პრეტორი იყო და, შესაბამისად, ეს სარჩელი არ არის იურისკონსულტის პროფესიული ცავერეს შედეგი. ასეთივე ბედისაა Actio  Publiciana და სხვები.

Agere წარმოადგენს სასამართლოში საქმის წარმოების სფეროს, როცა იურისტი საკუთარ თავზე იღებს პროცესში მხარის ფუნქციებს და გამოდის როგორც ადვოკატი. ციცერონი დიალოგში “ბრუტუსი” ორატორის სახით წარმოგვიდგენს პუბლიუს რუტილიუს რუფუსს, კვინტუს მუციუს პონტიფიკოსს. მოგვიანებით, პრუდენტეს საკუთარ საქმიანობას შემოფარგლავენ ადვოკატებისა და ასტფეციული ორატორებისთვის პასუხების გაცემით.

იურისკონსულტისთვის ყველაზე ტიპიური ფუნქცია გახლდათ “Respondere”  –  აზრის გამოხატვა კერძო პირებისა და მათი წარმომადგენლების მიერ დასმული შეკითხვების გამო  –  საპასუხოდ. სასამართლო კამათში მოპოვებული ავტორიტეტის გამო, პროდენტეს აზრი ზოგჯერ პირდაპირ ზემოქმედებდა მოსამართლის ნებაზე და ბოჭავდა მას და, რაც ყველაზე მთავარია, ამისთვის სულაც არ იყო საჭირო პრუდენტეს უშუალო მონაწილეობა სასამართლო სხდომაში. ავტორის აუთენტურობა უზრუნველყოფილი იყო ან ბეჭდით, ან მოსამართლისადმი იურისტის პირადი წერილით, ან კონსულტაციის დროს დამსწრე პირთა, მოწმეობით.

ყველაზე ხშირად კონსულტაციის მისაღებად პრუდენტეს მიმართავდნენ ორატორიადვოკატები, და სამართალმცოდნეთა ფუნქცია იყო მათთვის “Hastas Ministrant”  –  “შუბის მიწოდება” სიტყვიერი ბატალიების საწარმოებლად, არგუმენტაციის სამართლებრივ საფუძვლად შეიძლებოდა Mores, Leges, exempla (პრაქტიკიდან ანალოგიური შემთხვევების) გამოყენება, თუმცა, იურისკონსულტის აზრიც, თავისთავად, სავალდებულო ძალის მქონე იყო თვით სასამართლოსთვის. თანაც, სასამართლო გადაწყვეტილების მისაღებად საფუძველს წარმოადგენდა არა მარტო აქტუალური რესპონსა, არამედ წინათ გამოთქმული მოსაზრება, თუ მან მოიპოვა აღიარება და გახდა მოდელი გარკვეული იურიდიული ვითარებისთვის (შემთხვევისთვის).

პონტიფიკოსების მიერ კოლეგიურად გაცემული Responsa განსხვავებით (რაც უთანხმოების დაძლევის საშუალებას იძლეოდა და უზრუნველყოფდა სამართლის გარკვეულობას),  –  პრუდენტეს პასუხებს იძლევიან როგორც კერძო პირები და მათ სულაც ექმნებაც უხერხულობა შესაძლო აზრთა სხვაობის  –  Contoversia წარმოქმნის შემთხვევაში. აზრთა მუდმივი ჭიდილი უზრუნველყოფდა სარჩელის ფორმის სიმართლესა და გადაწყვეტილების აქტუალობას. გარკვეული საკითხის თაობაზე აზრთა ერთიანობა ადგენდა ყველასთვის სავალდებულო წესს; ხოლო აზრთა სხვაობის  –  Iua Controversum  –  შემთხვევაში, აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით მოსამართლეს შეეძლო რომელიმე იურისტის მოსაზრება აერჩია.

ერთერთი იურისტის მოსაზრებისათვის მეორის მიმართ უპირატესობის მინიჭება, საბოლოო ჯამში, მხოლოდ განამტკიცებდა იურისპრუდენციის ავტორიტეტს.

პრინციპატის რეჟიმმა გარკვეულწილად შეზღუდა პრაქტიკოსი იურისტების სამართალშემოქმედებითი საქმიანობა. პომპონიუსის მითითებით (D.1,2,2,49), იმპერატორმა ავგუსტუსმა პირველმა დაადგინა, რომ იურისტებს შეეძლოთ პასუხების გაცემა  –  “თვით პრინცეპსის ავტორიტეტის საფუძველზე  –  Ius Respodendi ex auctoritate პრინციპის. ეს წესი იყო განსაკუთრებული პრივილეგია, რომელსაც გაგებით შეხვდა მრავალი იურისტი. თუმცა, გარკვეული ნეგატიური ხასიათის ცვლილებები ამ წესში შეიტანა იმპერატორმა ტიბერიუსმა, რომელმაც იურისტ მაზურიუს საბინუსს მიანიჭა Ius Publice Respodendi  –  უფლება პასუხები გაეცა საჯარო საფუძველზე. ცვლილებათა ლოგიკა შემდეგიანად წარმოგვიდგება. Pomponius (D.1,2,2,49)  –  უწინ, ავგუსტუსის დროს, საჯარო საფუძველზე კონსულტაციის მიცემის უფლებას არ ანიჭებდნენ პრინცეპსი, თუმცა, ის, ვინც დარწმუნებული იყო საკუთარი მომზადების დონეში, იძლეოდა პასუხებს ყველა შეკითხვაზე. იმპერატორის თანხმობა ახლა ხდება საჯარო მოვალეობა: Postea hoc coepit beneficium dari  –  შემდგომში მას ანიჭებდნენ როგორც პრივილეგიას”.

იმპერატორ ადრიანეს ხანაში იურისტები მყარად შედიან Consilium პრინციპის და მნიშვნელოვან გავლენას ახდედნენ იმპერატორის კანცელარიის სტილსა და ტექნიკაზე, ვიდრე ტახტიდან არ გადადგა იმპერატორი დიოკლეტიანე (306 წ.); თუმცა, ეს გავლენა არ მიეკუთვნება Auctoritas Prudentium, როგორც პოზიტიური სამართლის წყაროს.

დომინატის ეპოქაში (როცა განათლებული იურისტები აღარ ახორციელებდნენ პრაქტიკულ საქმიანობას და დაკავებული იყვნენ მხოლოდ სწავლებით) Responsa Prudentium არსებობდა მხოლოდ როგორც დაწერილი სამართალი კლასიკური პერიოდის თხზულებებსა და გვიანდელი პერიოდის გადამუშავებული ნაშრომების კომპილაციებში  –  ე.წ. Iura (ლეგეს სახით და იმპერატორთა კონსტიტუციებისგან განსხვავებით).

მათზე მითითებას კვლავ ჰქონდა ძალა სასამართლო გადაწყვეტილებების მიღების დროს; თუმცა, “ძველების” აზრთა სხვაობა იწვევდა ქაოსს, განსაკუთრებით იმ პირობებში, მაშინ როცა სამეცნიერო აზრის მკვეთრი დაცემა მოხდა.

კლასიკოსთა მოსაზრებების სავალდებულო ძალია მექანიკურ კრიტერიუმს ამკვიდრებდა 426 წ. 7 ნოემბერს დასავლეთი იმპერიის მმართველის ვალენტინიანუს III-ის მიერ მიღებული “კანონი ციტირების შესახებ”, რომლის ძალით განისაზღვრა იმ ხუთი ყველაზე ცნობილი და, მეტნაკლებად, დროის შესაბამისად, ყველაზე თანამედროვე იურისტის ვინაობა, რომელთა მოსაზრებებს, სხვებთან შედარებით, უპირატესობა მიენიჭათ; ეს იურისტები იყვნენ: პაპინიანე, პაულუსი, ულპიანე, მოდესტინუსი და გაიუსი. მათ შორის წინააღმდეგობის აღმოჩენის შემთხვევაში, მოსამართლეთა მიერ, საქმის გადაწყვეტა ხდებოდა ხმათა უმრავლესობით; თანაბარი “ხმების” პირობებში  –  პაპინიანეს აზრი გადამწყვეტი იყო. მხოლოდ აღნიშნული პირობების არარსებობის შემთხვევაში მოსამართლეს ენიჭებოდა საქმის, მისი შეხედულებისამებრ, გადაწყვეტის უფლება. კანონი ციტირების შესახებ აღმოსავლეთში დამკვიდრდა თეოდორეს II-ის მიერ 438 წ. გამოცემული კოდექსით. 529 წ. ის შევიდა იუსტინიანე დიდის Nonus Codex-ში.

 

§5. რომაელი სამართალმცოდნეთა საქმიანობა  –  იურისპრუდენცია

1. ავგუსტუს ოქტავიანე (გაიუს იულიუსი ოქტავიანე ავგუსტუსი) (ქრ. შ-მდე. 63 წლის 23 სექტემბერი  ქრ.შ-ის. 14 წლის 19 აგვისტო)  –  რომის იმპერატორი ქრ. შ-მდე 27 წლიდან. გაიუს იულიუს კეისრის ძმის შვილიშვილი, კეისრის მიერ შვილად აყვანილი. პრინციპატის სახელწოდებით ცნობილი პოლიტიკური რეჟიმის ფუძემდებელი. ხელს უწყობდა იურისპრუდენციის გავნითარებას. სამოქალაქო (კერძო) სამართლის სფეროში რამდენიმე კანონის მიღების ინიციატორი. ავგუსტუსის საკანონმდებლო საქმიანობა მიმართული იყო სახელმწიფოებრივი და სამართლის სისტემის დახვეწისკენ, რომის სამართლის ინსტიტუტისა და რომაული საზოგადოების ზნეობრივი წესების განმტკიცებისაკენ. ავგუსტუსის მმართველობის პერიოდში აყვავებას განიცდის ხელოვნება, ამ დროს მოღვაწეობდნენ: პოეტები  ვერგილიუსი, ჰორაციუსი, პროპერციუსი, ისტორიკოსები  ტიტუს ლივიუსი, მის დროს რომში აშენდა ისეთი ნაგებობები, როგორიცაა მშვიდობის საკურთხეველი, ავგუსტუს ფორუმი, მავზოლეუმი მარსის ველზე და სხვა.

2. ავლიუს ჰელიუსი (დაიბადა დაახლოებით 130 წელს)  –  რომაელი მწერალი. მის კალამს ეკუთვნის ვრცელი ნაშრომი ანტიკური ღამეები  20 წიგნად (ჩვენამდე მოაღწია ამ ნაშრომების ნახევარზე მეტმა), რომელშიც მოცემიულია მრავალრიცხოვანი ცნობები ისტორიის, ლიტერატურის, მითოლოგიის, სამართლისა და ფილოსოფიის სფეროდან. ეს ნაშრომები შედგენილია საუბრების (დიალოგების) მოძღვრებებისა და სათავგადასავლო მოთხრობების სახით. კერძოდ, მასში მოიძებნება მრავალი ციტატა რომაელი იურისტების იმ თზხულებებიდან, რომელთა შესახებ არაა ნახსენები სხვა წყაროებში. 

3. გაიუსი  (დაახლოებით ახ.წ. 117/138-180/192 წ.წ)  –  გაიუსის შესახებ ბიოგრაფიული ცნობები უცნობია. უცნობია მისი ნამდვილი სახელიც. მის კალამს ეკუთვნის: კერძო სამართლის კლასიკური სახელმძღვანელო Iნსტიტუტიონეს, პროვინციალე  32 წიგნად (ანტონიუს პიუსის მართველობაში) და გამოკვლევა Ad Q. Mucium, რომლებსაც ციტირებას უკეთებენ იუსტინიანეს დიგესტებში. საინტერესო და სიმბოლურია გაიუსის ინსტიტუციების  –  Institutionum Iuris Civilis commentarii-ს ბედი: შუა საუკუნეებში ისინი დაიკარგა და X1X საუკუნემდე მოაღწია მხოლოდ ამ ნაშრომების ფრაგმენტებმა, სხვა ნაშრომებში ინსტიტუციების შესახებ შემონახულმა ცნობებმა ცნობებმა ან მათმა გადამუშავებულმა ვარიანტმა. კერძოდ, გაიუსის შესახებ ცნობებს გვაწვდის ბოეციუსი, ხოლო გაიუსის Epistome შესულია ალარიხის ბრევირიაში. 1816 წელს, გერმანელმა ისტორიკოსმა ბერტოლდ გეირგ ნიბურმა ვერონიის ბიბლიოთეკაში წმ. იერონიმეს წერილებთან ერთად პალიმფსესტში გაიუსის სრული ხელნაწერი აღმოაჩინა. შემდეგ მანუსკრიპტის ატრიბუტაციას შეუდგა ცნობილი გერმანელი ცივილისტი, სამართლის ისტორიული სკოლის ფუძემდებელი ფრიდრიჰ კარლ ფონ სავანი. რესტავრაციის პროცესში სხვადასხვა ექსპერიმენტებისა ჩატარების შედეგად, ინსტიტუციების ხელნაწერი მნიშვნელოვნად დაზიანდა თუმცა ამან შეუშალა ხელი ინსტიტუციების გამოცემას, 1934 წელს, ძველეგვიპტურ პაპირუსებში აღმოაჩინეს ხელი ინსტიტუციების ახალი ნაწყვეტები, რომელთა მეშვეობითაც აღმოფხვრა ტექსტში არსებული ხარვეზები.

4. იავოლენუსი პრისკუსი ოქტავიუსი ტიდიუსი ტოსიანე (ახ.წ I ს.)  –  გამოჩენილი რომაელი იურისტი  და სახელმწიფო მოღვაწე Consul Suff (86წ.), იმპერატორების  –   ტრაიანესა და ადრიანეს მრჩეველი. იავოლენუსმა შექმნა ბრწყინვალე პოლიტიკური კარიერა (იყო 4 პროვინციის ნაცვალი). როგორც იურისტი, იავოლენუსი გამოირჩეოდა ორიგინალური, შემოქმედებით ნიჭით. მის კალამს ეკუთვნის: Epistulae, Libri ex Cassio,  Libri ex Plautio, Libri ex Posterioribus Labeonis (ლაბეონის ტექსტების კრებული). როგორც სამართლის მასწავლებელი, ცნობილია, რომ იავოლენუსის მოსწავლე გახლდათ იულიანე, ხოლო ცელიუს საბინუსის გარდაცვალების შემდეგ, იგი სათავეში ჩაუდგა საბინიანელთა სკოლას.

5. იულიანე ლუციუს ოქტავიუს კორნელიუს ემილიანე (დაახ. II ს.)  –  გამოჩენილი რომაელი იურისტი და სახელმწიფო მოღვაწე. ის დაიბადა ქ. გადრუმეტში (ჩრდილო აფრიკა) დაახლოებით 100 წ. მისი მასწავლებელი იყო ცნობილი იურისტი, ტრაიანესა და ადრიანეს მრჩეველი იავოლენუს პრისკუსი, რომელიც ხელმძღვანელობდა საბინიანელთა სკოლას. იულიანე იყო გერმანიის, ესპანეთისა და აფრიკის მეფის ნაცვალი, 148 წ. გახდა კონსული და მრავალი წლის განმავლობაში გახლდათ იმპერატორების  ადრიანეს, ანტონინუს პიუსის, მარკუს ავრელიუსის და ლუციუს ვერუს მრჩეველი. იავოლენუსის შემდეგ, იულიანე სათავეში ჩაუდგა საბინიანელთა სკოლას. სამართლისა და სახელმწიფოს წინაშე  იულიანეს ყველაზე დიდი დამსახურება იყო Edictum Perpetuum (მუდმივი ედიქტის) დამუშავება და რედაქტირება, რომელშიც სისტემატიზირებული და უნიფიცირებული იყო წინა ეპოქების პრეტორული სამართლის დებულებანი.

6. იუსტინიანე I დიდი  (482-565 წწ. )  –  აღმოსავლეთ რომის იმპერიის იმპერატორი  527-565 წწ. უსაზღვროდ დიდია მისი დამსახურება სამართლის ისტორიის სფეროში, რადგან სწორედ მას უნდა ვუმადლობდეთ, რომ დღეს გაგვაჩნია უტყუარი და მრავალფეროვანი ცნობები რომის კერძო სამართლის შესახებ. იუსტინიანე Iის სამოქალაქო კანონმდებლობის კრებული ჩორპუს იურის ცივილის თითქოსდა საიმედო ხომალდი, ათასწლეულის განმავლობაში დაცურავს სამართლისა და თვით ისტორიის ბობოქარ ტალღებში. ცნობები იუსტინიანეს ცხოვრებისა და პიროვნების შესახებ, რამდენადაც მრავალრიცხოვანი, იმდენად არაერთგვაროვანია.

იუსტინიანეს მართველობაში მოხდა რომის ორივე ნაწილის ხელახალი გაერთიანება და ქვეყნის გამტკიცება, მის მეფობაში ბიზანტიის იმპერატორი ებრძოდა ოსტგუთებს  –  იტალიაში, ვესტგუთებს  –  ესპანეთში, ვანდალებს  –  ჩრდილო აფრიკაში.

თუმცა კი, როგორც იუსტინიანეს ინსტიტუციების შესავალშია ნათქვამი, იმპერატორის დიდება უნდა დამშვენდეს არა მარტო იარაღის ძალით, არამედ კანონის ძალით, რათა სამართლიანად მართავდეს ქვეყანას, როგორც ომის, ისე მშვიდობიანობის პირობებში. ამ მიზნით, იმპერატორ იუსტინიანეს ბრძანებით, მეცნიერიურისტთა ჯგუფმა ტრიბონიანეს ხელმძღვანელობით, განახორციელა ჯერ იუსტინიანეს კოდექსის  იმპერატორის მიერ გამოცემული კანონების შეკრება, კლასიფიკაცია და სისტემატიზაცია (529წ.), შემდგ გამოსცა იუსტინიანეს დიგესტები (39 რომაელი იურისტის თხზულებებიდან ამონარიდი 50 წიგნად) და იუსტინიანეს ინსტიტუციები (სამართლის ოფიციალური ელემენტარული სახელმძღვანელო). კრებულის სამი ნაწილის ძალაში შესვლის შემდეგ, იმპერატორის მიერ გამოცემული ბრძანებები და განკარგულებები (529 წლიდან მოყოლებული) გააერთიანეს კრებულში, რომელსაც ნოველები ეწოდა.

იმპერატორი იუსტინიანე დიდი გამორჩეოდა ორგანიზატორის ტალანტით და საკუთარი ძალების ინტრიგების გზით განმტკიცების დახვეწილი უნარით. მის მოღვაწეობას წითელ ხაზად გასდევს ხელოვნებისა და მეცნიერებისადმი სიყვარული (მისი ზეობისას კონსტანტინოპლში ააგეს დიდებული წმ. სოფიოს ტაძარი) და შეურიგებელი დოგმატიზმი, რაც ნათლად გამოვლინდა ერეტიკოსების უმოწყალო დევნასა და ათენის ნეოპლატონური აკადემიის აკრძალვასა და გაუქმებაში. იმპერატორ იუსტინიანესა და მისი სახელმწიფოებრივი პოლიტიკის დედააზრი იყო: “ახალი ქრისტიანული რომის აღორძინება, ისეთივე დიდისა და ძლევამოსილის, როგორიც იყო ძველი რომი, თუმცა წარმართობის გარეშე.

7. კლავდიუსი აპიუსი ცეკუსი  (ქრ. შ-მდე 450 წ.)  –  ცნობილი რომაელი სახლემწიფო მოღვაწე და იურისტი. კლავდიუსი იყო პატრიციებისა და დეცემვირების მეთაური. სწორედ კლავდიუსმა შეიტანა განსაკუთრებული წვრილი დეცემვირთა კომისიის მუშაობაში და მისი რჩევების შედეგად მრავალი დებულება შევიდა XII დაფის კანონებში. გადმოცემის თანახმად, კლავდიუსს ბოროტად გამოუყენებია საკუთარი ხელისუფლება, რათა პატივი აეყარა ვირგინიასათვის, რამაც დეცემვირთა დაცემა გამოიწვია.

8. ლაბეონი მარკუსი ანთისტიუსი (დაახლოებით ქრ. შ-მდე 45 წ. ქრ.შ-ის 10/21 წწ.)  –  ავგუსტუსის დროინდელი ყველაზე გამოჩენილი რომაელი იურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა ცოდნისმოყვარეობით, ორიგინალური აზროვნებით და ნოვატორობით არამარტო სამართლის, არამედ მონათესავე მეცნიერებათა სფეროებშიც. ტრებაციუს ტესტას მოწაფე. ლაბელეონი გახლდათ თანმიმდევრული რესპუბლიკელი და არ მალავდა საკუთარ სიძულვილს პრინციპატის მიმართ. თუმცა, ავგუსტუსი მაინც დიდი პატივისცემით ექცეოდა ლაბეონის პირად და სამეცნიერო ავტორიტეტს. მომდევნო პერიოდის ყველა გამოჩენილი იურისტი ციტირებას უკეთებდა ლაბეონის შრომებს. ლაბეონმა მიაღწია პრეტორობას, თუმცა, უარი თქვა კონსულობაზე და მთლიანად გადაერთო სამართალმცოდნეობის განვითარებაზე. 6 თვე ის რომში ასწავლიდა სამართალს, 6 თვე საკუთარ მამულში ქმნიდა ნაშრომებს. ლაბეონმა დაწერა 40-მდე ნაშრომი (ჩვენამდე მოაღწია მხოლოდ უმნიშვნელო ნაწყვეტებმა), მათ შორის: Ad Legem  XII Tabularum, Ad Edictim (პრეტორული ედიქტის პირველი კლასიკური კომენტარები), De Iure Pontificio, Epistulae, Responsa, Pithana.  სიცოცხლეში გამოუქვეყნებელი ნაშრომები გამოსცა უცნობმა ავტორმა (Libri Posteriores).

9. მოდესტინუს ჰენერიუსი (ახ.წის 226-244 წ.წ)  –  “კლასიკური პერიოდის ერთ-ერთი უკანასკნელი იურისტი, ულპიანეს მოსწავლე. მოდესტინიუსმა შექმნა შრომები სამართლის სხვადასხვა დარგში, რომლებსაც ხშირად დამხმარე სახელმძღვანელოს ან პრაქტიკული კომენტარის მნიშვნელობა ენიჭებათ. მოდესტინიუსი ითვლება რომის სამართლის “კლასიკური სკოლის უკანასკნელ წარმომადგენლად. მისი მასწავლებელი იყო დომიციუს ულპიანე. მოდესტინუსი ასრულებდა რომში Praefectus Vigilumis თანამდებობრივ მოვალეობას. Vigilis იყო ძველი რომის ხანძარსაწინაარმდეგო რაზმი, რომელიც, ამავდროულად, ღამის საათებში ახორციელებდა საპოლიციო სამსახურის ფუნქციებს. ამრიგად, სახანძრო რაზმისა და საპოლიციო სამსახურის უფროსის მოვალეობა იყო, ფაქტობრივად, Praefectus praetorias შემდეგ, მეორე თანამდებობა, თანაც მასვე ევალებოდა სამოქალაქო და სისხლის სამართლის იურისდიქცია. გარდა ამისა, ცნობილია, რომ მოდესტინუსი ასწავლიდა სამართალს მაქსიმინუს უმცროსს (იმპერატორ მაქსიმინუს თრაკიელის ვაჟს, რომელიც მამასთან ერთად მოკლეს 238 წელს ჯარისკაცთა ამბოხის დროს აქვილეუსის ალყის პერიოდში). 239 წელს იმპერატორმა მარკუს ანტონინუს გორდიანუს მესამემ იუს რეპოდენდიის, ანუ იურიდიულ საკითხებზე დასკვნების მიცემის უფლება უბოძა. მოდესტინუსი სამართლის ყველა დარგში წერდა შრომებს, როგორც ლათინურ, ისე ბერძნულ ენებზე. მისი თხზულებები უფრო პრაქტიკული სახელმძღვანელოები იყო მოსამართლეთა და სამართლის შემსწავლელთათვის, ვიდრე თეორიული კვლევითი ხასიათის შრომები. მოდესტინუსის კალამს ეკუთვნის შემდეგი შრომები: Regulae,  Responsa, Pandectae, De Praescriptionibus. მოდესტინუსის ნაშრომებმა (პაპინიუსის, პაულუსის, გაიუსისა და ულპიანეს ნაშრომებთან ერთად) 426 წლის კანონით ციტირების შესახებ მოიპოვეს ციტარების უფლება და სასამართლოში ისინი უაპელაციო უპირატესობით სარგებლობდნენ საქმეების განხილვის დროს.

10. მარცელიუსი ლუციუს ულპიუსი  (ახ.წ. II ს.)  ცნობილი რომაელი იურისტი. მარცელუსი გახლდათ იმპერატორების  ანტონინუს პიუსისა და მარკუს ავრელიუსის მრჩეველი. თანამედროვეთა შორის იგი დამსახურებულად ითვლებოდა დაკვირვებულ ანალიტიკოსად. მარცელუსმა კრიტიკულად გადაამუშავა იულიანეს მრავალი დებულება და უარყო ზოგიერთი მათგანი. მარცელუსის თხზულებები, კერძოდ, მისი “დიგესტები” 31 წიგნად, ძალზედ პოპულარულ ნაშრომად ითვლებოდა და მათ ხშირად იყენებდნენ პაულუსი, ულპიანე, მოდესტინუსი, მარციანე, ტრიფონინუსი, ხოლო კვინტუს ცერვიდიუს სცევოლამ ამ თხზულებათა კომენტარები შეადგინა.

11. პავლუსი იულიუსი  (II საუკუნის ბოლო  –  III საუკუნისის დასაწყისი)  –  ცნობილი რომაელი იურისტი, სცევოლას მოწაფე. პავლუსის თხზულებათა ნაწყვეტები შეადგენდნენ დიგესტების მთელი მოცულობის თითქმის ერთ მეექვსედს. 426 წელს იმპერატორებმა თეოდოსიუს მეორემ და ვალენტინიანუს მეორემ გამოსცეს კანონი, რომლის მიხედვიდაც, სასამართლოებს ეძლეოდათ პავლუსის ნაშრომთა ციტირების უფლება და უფლებამოსილება, ამ ნაშრომებზე დაყრდნობით განეხილათ სასამართლო დავები. პავლუსი იყო ადვოკატი, შემდეგ დაიკავა პრეტორიანელთა გვარდიის პრეფექტის ასესორის (თანამდებობის პირის თანაშემწე) თანამდებობა. ამ დროს პრეფექტის თანამდებობა ეკავა პაპინიანეს. ამის შემდეგ, პავლუსი იკავებს მაგისტერ მემორიაეს მაღალ თანამდებობას (განაგებს პრინცეპსის დღიურს, იწერს მის მოხსენებებს და განაგებს მის კორესპონდენციას) და პაპინიანესთან ერთად ხდება საიმპერატორო საბჭოს წევრი; იმპერატორ ალექსანდრე სევერუსის მმართველობაში, თავის კოლეგა ულპიანესთან ერთად, ხდება პრაეფეცტუს პრაეტორიაე. პავლუსის კალამს ეკუთვნის 86 თხზულება 319 წიგნად, მათ შორისაა ნერაციუსის, იულიანეს, პაპინიანეს, სცევოლას შრომებისადმი მიძღვნილი შენიშვნები (Notae), Ad Plautium, Ad Sabinumis კომენტარები. პავლუსის უმთავრესი ნაშრომი Ad Edictum ერთდროულად წარმოადგენდა როგორც პრეტორული სამართლის ნორმათა კომენტარებს, ისე მათ უზოგადეს ფორმულირებას. პავლუსისეული ფრაგმენტების იმ ნაწილების გარდა, რომლებიც შესულია იუსტინიანეს დიგესტებში, ნაწილობრივ შემორჩენილია მისი Sententiae ad Filium (შვილებისადმი მიცემული რჩევა-დარიგებანი), რომლებიც დიდად პოპულარული იყო შემდგომ ეპოქებში და რომლებმაც, ასევე, კანონის ძალა შეიძინეს. ამ ნაშრომში პავლუსი მოკლედ და ხელმისაწვდომად აყალიბებს სამართლის ზოგად სისტემას და მის ცალკეულ დებულებებს.

12. პაპინიანე ემილიანე (დაახლოებით 146-212 წწ. სირიის ქ. ჰემეზაში)  –  ერთერთი ყველაზე ავტორიტეტული მეცნიერ – იურისტი, რომლის ანალიტიკურმა წინასწარმეტყველებამ და ცხოვრებისეულმა გამოცდილებამ იგი II-III საუკუნეების გამოჩენილ სამართალმცოდნეთა პლეადის სათავეში დააყენა. 426 წლის კანონის “ციტირების შესახებ საფუძველზე, ნებისმიერი სამართლებრივი საკითხის შესახებ, პაპინიანეს მოსაზრება სარგებლობდა უპირატესობით ყველა სხვა ავტორის მოსაზრების მიმართ. სავარაუდოა, რომ პაპინიანე ენათესავებოდა იმპერატორ სეპტიმიუს სევერუსს, რომელსაც ცოლად ჰყავდა პაპინიანეს და. ყოველ შემთხვევაში, სეპტიმიუს სევერუსი იყო მისი თანამოწაფე კვინტუს ცერვიდიუს სცევოლას სკოლაში. მისივე მმართველობაში პაპინიანემ მიიღო პრაეფეცტუს პრაეტორიაეს თანამდებობა. თუმცა, სეპტიმიუსის მემკვიდრის  იმპერატორ კარაკალას დროს, მათი ურთიერთობა საგრძნობლად გაუარესდა და პაპინიანემ უარი განაცხადა გაემართლებინა კარაკალას მიერ თავისი უმცროსი ძმის  –  გეტასა და მისი მომხრეების მკლველობა, რითაც საბოლოოდ გადაიმტერა კარაკალა, რომლის ბრძანებითაც 212 წ ის დაქირავებულმა მკვლელმა მოკლა. პაპინიანეს მთავარი ნაშრომებია Quaestiones 19 წიგნად და Responsa, რომლებიც იმდენად მკაცრია, ფორმის თვალსაზრისით და მდიდარია, კაზუისტური მასალით, რომ მათი შესწავლით დაკავებული იყვნენ მესამე წლის მსმენელები სამართლის სკოლაში (მათ “პაპინიანელებსაც უწოდებდნენ).

13. პომპონიუსი სექსტუსი (ახ.წ IIს.)  –  ცნობილი რომაელი იურისტი, იულიანეს თანამედროვე. პომპონიუსი ძირითადად მისდევდა პედაგოგიურ და ლიტერატურულ საქმიანობას, კერძოდ, სამართლის სფეროში. იგი აღნიშნული პერიოდის ერთერთი ნაყოფიერი შემოქმედთაგანია. მის კალამს ეკუთვნის: პრეტორული ედიქტის ჩვენამდე მოღწეული ყველაზე ვრცელი კომენტარები (დაახლოებით, 150 წიგნად). პომპონიუსის ედიქტი ითვლება რომის სამართლის ისტორიის ყველაზე ვრცელ და პოპულარულ ნაშრომად. ფორმალურად მისდევდა საბინიანელთა სკოლას, თუმცა, არ უარყოფდა პროკულიანელთა სკოლის შეხედულებებს.

14. რუფუსი სერვიუსი სულციუსი (დაახლოებით ქრ. შ-მდე 10643 წწ.)  –  ცნობილი რომაელი იურისტი და სახელმწიფო მოღვაწე. სერვიუს რუფუსი გახლდათ აკვილიუსისა და ლუციუსის მოწაფე, კონსული (51წ.), პროკონსული აქეაში (4645წწ.). კვინტუს მუციუს სცევოლასთან ერთად, სერვიუს რუფუსი ითვლებოდა რესპუბლიკური სამართალმცოდნეობის გამოჩენილ წარმომადგენლად, სამართლის სფეროში თანმიმდევრულ მეთოდისტად და, ამავე დროს, კარგ პრაკტიკოსად, შესანიშნავ ორატორად და 10ზე მეტი მოსწავლის მასწავლებლად. ძალზედ დაყოფიერ ავტორად, რომელმაც შთამომავლობას დაუტოვა დაახლოებით 180 წიგნი, მრავალრიცხოვანი გამოსვლები სიტყვით სასამართლო სხდომაზე, პრეტორული ედიქტის პირველი, ძალზედ მოკლე, კომენტარები და სხვა ნაშრომები: De Dotibus, De sacris detestands, Reprehensa Scaevolae, Responsa, რომლებიც გამოსცეს მისმა მოწაფეებმა: ავფიდიუს ნამუსამ, ალფენუს ვარუსმა და სხვებმა.

15. რუფუსი რუტილიუსი პუბლიუსი (ქრ. შ-მდე 158 წ. ?)  –  გამოჩენილი რომაელი იურისტი (პუბლიუს მუციუსის მოწაფე), კონსული (105 წ.). უსამართლოდ მიუსაჯეს ქვეყნიდან გაძევება (92 წ.). რ. რუფუსი გახლდათ სახელგანთქმული რესპოდენტი. მის კალამს ეკუთვნის: Actio Formula Rutiliana და შესაძლოა Constitutio Rutiliana. გარდა ამისა, რუფუსის შესახებ ცნობილია, რომ ის ორატორული ხელოვნებითა და ისტორიის კვლევით იყო გატაცებული.

16. საბინუსი მაზირიუსი (ახ.წ. I ს.)  –  რომის სამართლის ისტორიაში ერთერთი ყველაზე ავტორიტეტული მოღვაწე, რომლის სახელთან პოსტკლასიკური ტრადიციისამებრ, დაკავშირებულია საბინიანელთა სკოლის  სამართლის მეცნიერების ახალი მიმდინარეობის  –  დაარსება. საბინიუსის აქტიური თანამოაზრე იყო მისი მოწაფე კასიუს ლონგინუსი. საბინიუსი წარმოშობით უბრალო ოჯახიდან იყო და მხოლოდ იმ ჰონორარებით ირჩევდა თავს, რომლებსაც მას საკუთარი მოწაფეები უხდიდნენ. 50 წლის ასაკამდე მან მხედრის ცენზის მიღებაც კი ვერ შეძლო. მხედრის ცენზის მიღებას იგი უმადლოდა იმპერატორ ტიბერიუსს, რომელმაც საბინუსს ნება დართო, პირველად მხედრების წოდების წარმომადგენელთაგან, გაეცა კვალიფიციური პასუხები ანუ პროფესიულ დონეზე გადაეწყვიტა ის სამართლებრივი პრობლემები, რომლებმაც ვერ პოვეს შესაბამისი ასახვა არსებულ საკანონმდებლო აქტებში. საბინუსი იყო ათეუს კაპიტონის მოწაფე. საბინუსის შეხედულებებზე გარკვეული გავლენა მოახდინა მუციუს სცევოლა პონტიფიკოსის იდეებმა, რასაც თვით მაზურიუს საბინიუსის მთავარი ნაშრომი Lus Civile-ს სახელწოდებაც მოწმობს, რომელიც სცევოლას თხზულების სახელწოდებას ემთხვევა.

17. სცევოლა პუბლიუს მუციუს (ქრ. შ-მდე 133 წ.)  –   დიდი ქურუმი და კონსული, რომლის გონებამ, სამართლის ღრმა ცოდნამ და მიუკერძოებლობამ სასამართლო დავების განხილვის დროს, შესაძლებლობა მისცა ციცერონს, მიეჩნია სცევოლამამა დიდ და ჭეშმარიტ იურისტად. პომპონიუსმა პუბლიუს მუციუს სცევოლას ცივილური სამართლის ერთერთი დამაარსებელი უწოდა (მარკუს იუნიუს ბრუტუსსა და მარკუს მანილიუსთან ერთად). სცევოლამამას დამსახურებაა არა მარტო სამოქალაქო სამართლისადმი მიძღვნილი 10 წიგნი, არამედ ის, რომ, როგორც დიდმა ქურუმმა, ხელი შეუწყო სამართლის სეკულარიზაციას, რათა ზრუნავდა უფრო იურიდიული კომპეტენტურობის, ვიდრე ქურუმების კოლეგიის პრივილეგირებული მდგომარეობის შენარჩუნებაზე.

18. სცევოლა კვინტუს მუციუსმა, თუმცა, დაჩაგრა მამამისის სახელი და დიდება სცევოლაშვილიც იყო კონსული (ქრ. შ-მდე 95 წ.) და დიდი ქურუმი (ქრ. შ-მდე 84 წ.). მან ბრწყინვალე ფილოსოფიური განათლება მიიღო. კვინტუს მუციუს სცევოლას სახელი ფართოდ გახდა ცნობილი უმწიკვლო რეპუტაციის, სამართლის სფეროში ღრმა ცოდნისა და ორატორული ხელოვნების წყალობით. სასამართლოში მის გამოსვლებს ახალგაზრდა ციცერონი უსმენდა. სცევოლაშვილმა მონაწილეობა მიიღო ლუცინიუსმუციუსის კანონების შედგენაში. თუმცა, მისი უდიდესი დამსახურება სამართლის ისტორიის ასპექტში, იმაში მდგომარეობს, რომ მან პირველმა ჩამოაყალიბა სამართლებრივი აქტები არა ქრონოლოგიურად, არამედ სისტემურად, რაზეც მეტყველებს მისი თხზულება De Iure Civilii-ს 18 წიგნში სამოქალაქო სამართლის ძირითადი ცნებების გაერთიანება.

19. ტრიფონინუსი კლავდიუსი (ახ. წ. II-III სს.)  პაპინიანუსისა და პაულუსის თანამედროვე რომაელი იურისტი. ტრიფონინუსი მათთან ერთად სწავლობდა კვინტუს ცერვიდიუს სცევოლას სამართლის სკოლაში. იგი იყო სეპტიმიუს სევერუსის საიმპერატორო საბჭოს წევრი. ამ საბჭოში მოღვაწეობის შედეგი გახდა მისი ნაშრომი Disputationes, სადაც ჩამოყალიბებულია საბოლოო დასკვნები იმ მოსაზრების ირგვლივ, რომლებიც განიხილებობა საბჭოს სხდომებზე.20. ტრიბონიანე (? 542/546 წწ.)  გამოჩენილი ბიზანტიელი იურისტი და იუსტინიანეს დროინდელი სახელმწიფო მოღვაწე, რომელსაც ეკავა უმაღლესი სახელმწიფო თანამდებობები (Quaestor sacri Patatii, Magister Officium). ტრიბონიანე გახლდათ იუსტინიანეს სამოქალაქო სამართლის კრებულის შექმნის ინიციატორი, კოორდინატორი და მთავარი შემოქმედი. თუ ჩოდეხზე მუშაობისას მან მხოლოდ კომისიის წევრობა იკმარა, 530 წლიდან იგი ფაქტობრივად ხელმძღვანელობდა ყველა სამუშაოს და საკუთარი შეხედულებისამებრ არჩევდა თანამშრომლებს. ტრიბონიანემ კომისიის განკარგულებაში გადასცა საკუთარი უნიკალური ბიბლიოთეკა, რომელიც იმ დროისათვის ხელმიუწვდომელ, იშვიათ გამოცემებს შეიცავდა. ტრიბონიანეს გადამწყვეტი როლი სამართლიანად ასახულია ტერმინში   –  ემბლემათა ტრიბონიანე.

21. ტრებაციუს გაიუს ტესტა (გარდაიცვალა ახ.წ I საუკუნის დასაწყიში)  –  რომაელი იურისტი, რომლის ნაშრომმა ჩვენამდე მოაღწია, ხოლო მისი ცალკეული გამონათქვამები შემორჩენილია სხვა ავტორების გადმოცემით. მიუხედავად ამისა, ტრებაციუს ტრესტა ითვლებოდა გვიანდელი რესპუბლიკის ერთერთ ცნობილ იურისტად. ტესტა მხედართა წოდების წარმომადგენელი იყო და მეგობრობდა ციცერონთან, რომელმაც იგი კეისარს გააცნო. ტესტა გახლდათ ლაბეონის მასწავლებელი, მეგობრობდა ჰორაციუსთან და იყო ავგუსტუსის მრჩეველი. ამ უკანასკნელის მმართველობაში ტრებაციუს ტესტას ავტორიტეტი ძალზედ ამაღლდა, რაც დაკავშირებული იყო მის მიერ სამართლის არაჩვეულებრივ ცოდნასა და ცხოვრებისეულ გამოცდილებასთან.

22. ულპიანე დომიციუსი (დაახ. II საუკუნის II ნახევარი) წარმოშობით სირიელი, გამოჩენილი რომაელი იურისტი. პავლუსის მსგავსად, ულპიანეს პაპინიანესთან ეკავა ასესორის თანამდებობა, რომელიც ამ დროს იყო პრეტორიანელთა გვარდიის პრეფექტი. მოგვიანებით, ულპიანემ დაიკავა საიმპერატორო კანცელარიის უფროსის თანამდებობა (მაგისტერ სერინიუს), ხოლო ალექსანდრე სევერუსის მმართველობის დროს  –  პრაეფეცტუს პრეატორიაე. ულპიანე გახლდათ ახალგაზრდა იმპერატორის, ალექსანდრე სევერუსისა და მისი დედის  მამეას, ნდობით აღჭურვილი პირი. Mმას დიდ პატივს მიაგებდა თვით იმპერატორი. ულპიანე იყო პრეტორიანელთა გვარდიაში მკაცრი წესრიგისა და მტკიცე დისციპლინეს მომხრე, რამაც განაპირობა მისი უარყოფითი დამოკიდებულება თავგასული და ყოვლის შემძლე პრეტორიანელ ჯარისკაცთა და ოფიცერთა მიმართ. სამხედრო ვალდებულებისა და იმპერატორის მიმართ ერთგულების მომხრე ულპიანე ვერაფრით ეგუებოდა ამ უმართავი ძალის არსებობას, რაც საბოლოოდ მისთვის ტრაგიკულად დამთავრდა  228 წელს იგი პრეტონიალებმა მოკლეს თვით იმპერატორ ალექსანდრე სევერუსის თვალწინ. ულპიანეს კალამს ეკუთვნის გრანდიოზული ნაშრომი Ad Edictum  –  პრეტორული სამართლის კომენტირება 83 წიგნიდან. ამ ნაშრომის გარდა, ულპიანეს მიერ შექმნილია თხზულებები Ad Sabinum de Appellationibus, De fideicommissis, აგრეთვე ცალკეული კანონების კომენტარები. ჩვენამდე მოღწეულია ულპიანეს ნაშრომები Iber singularis regularumis 29 ტიტული (სამართალმცოდნეობის შესასწავლად). ულპიანეს თხზულებებში მკვლევარები აღნიშნავენ სტოელთა იდეების გავლენას ადამიანთა ბუნების ერთიანობის, ადამიანთა შემაერთებელი ბუნებრივი კავშირის, კანონის მიმართ ზნეობრივი (მორალური) ნორმების უპირატებობის შესახებ.

23. ფლორენტინუსი (ახ.წ. II ს.)  –  რომაელი იურისტი, რომლის შესახებ ცნობილია, რომ მან დაწერა ვრცელი ნაშრომი Institutiones. მიუხედავად იმისა, რომ ფროლენტინუსის შესახებ ჩვენამდე მოღწეულია ძალზედ მცირე ცნობები, იუსტინიანეს დიგესტებში შემონახული ფრაგმენტების საფუძველზე, შესაძლებელია დავასკვნათ, რომ ეს იურისტი გამოირჩეოდა ღრმა ფილოსოფიური აზროვნებით, ჰქონდა ორატორული ნიჭი და უნარი შესწევდა, მარტივად აეხსნა სამართლის რთული ცნებანი და დებულებანი. კერძოდ, ფროლენტინუსს ეკუთვნის თავისუფლებისა და მონობის გენიალური განმარტება, რომელიც მოყვანილია De status hominum-ის ტექსტში.

24. ციცერონი მარკუს ტულიუსი (ქრ. შ-მდე 10643 წწ.)  უდიდესი რომაელი ფილოსოფოსი, ორატორი, პოლიტიკური მოღვაწე, მწერალი, იურისტი. პოლიტიკაში რესპუბლიკის მომხრე და რესპუბლიკელთა ერთერთი უკანასკნელი გამოჩენილი იდეოლოგი. ციცერონს თან სდევდა პოლიტიკური უიღბლობა. არაერთხელ განიდევნა რომიდან პოლიტიკური მრწამსის გამო; დაიღუპა მარკუს ანტონინუსის მიერ მისი სახელის პროსკრიპციულ სიებში შეტანის გამო, როგორც ერთპიროვნული მართველობის იდეური მოწინაარმდეგე. ციცერონი იყო განუმეორებელი ორატორი, საზოგადოების წინაშე წარმოთქმული მისი სიტყვები დღესაც ორატორული ხელოვნების ნიმუშია. ფილოსოფიაში იგი ემხრობოდა ეკლექტიკურ შეხედულებებს, რომლებიც სტოიციზმის, აკადემიზმისა და ეპიკურეიზმის სინბიოზს წარმოადგენდნენ, რაც, ამავდროულად, საშვალებას აძლევდა მას, შეემუშავებინა სამართლის მთელი ფუძემდებლური პრინციპები საჯარო (საერთო) და კერძო სამართლის სფეროებში.ციცერონის ყველაზე ცნობილი ნაშრომია: “ორატორისადმი”, “სახელმწიფოს შესახებ”, “კანონების შესახებ”, “კეთილი და ბოროტის ფარგლების შესახებ”, “მოვალეობის შესახებ” და სხვა. როგორც რესპუბლიკური წყობილების იდეოლოგი, ციცერონი (Homo Novus) ადიდებდა რომის სიძლიერესა და მის უძველეს კანონს (De Respublica, De Legibus). ციცერონის სახელგანთქმულ ტრილგიაში (“De Oratore”, “Orator”, “Brutus”) აღწერილია სასამართლო და პოლიტიკური ორატორის პერფეცტუს ორატორ  სრულყოფილი სახე.

 

§6. სამართლის სხვა წყაროები

 

ა)  Iudicatum  –  სასამართლო პრცედენტი Auctoritas res iudicatae  –  სასამართლო გადაწყვეტილების ავტორიტეტი; Exemplum (პრეცედენტი).

იურისკონსულტთა (Iuris Prudentes) სამართალშემოქმედებითი საქმიანობის ინტენსიურობამ ფაქტობრივად განაპირობა სასამართლო პრაქტიკის უმნიშვნელო როლი რომის სამართლის განვითარებაში. D1,2,38 მოყვანილია კალისტრატუსის (ქრ. შ-ის II-III სს. რომაელი იურისტი) აზრი, რომ იმპერატორმა სეპტიმიუს სევერუსმა მოითხოვა, კანონში არსებული რაიმე ეჭვის ან განსხვავების შემთხვევაში, იმ ჩვეულებას ან ავტორიტეტულ საქმეს, რომელთა მეშვეობით საქმე სასამართლოში წყდებოდა, კანონის ძალა მინიჭებოდათ. ეს არის რომაულ იურიდიულ ლიტერატურაში არსებული ერთადერთი ტექსტი, რომელიც მეტყველებს სასამართლო პრეცედენტისთვის სავალდებულო ძალის მინიჭებაზე და მის კანონთან გათანაბრების აუცილებლობაზე (როგორც ავტორიტეტული სასამართლო გადაწყვეტილება) მსგავსი შემთხვევის (ურთიერთობის) არსებობის პირობებში. ამ ტექსტიდან ირკვევა, რომ მაგალითის თვალსაზრისით, სასამართლო გადაწყვეტილებათა მიღების პრაქტიკა ანალოგირი შემთხვევების რეგულირების მიზნით, საკმაოდ გავრცელებული ყოფილა ძველ რომში და არც ის იყო დამოკიდებული იმპერატორის ნებაზე.

რესპუბლიკის პერიოდის რიტორიკულ თხზულებებში Iudicatum მოიხსენიება იმ სხვა სამართლის წყაროების, მტკიცებულებათა საშუალების გვერდით, რომლებითაც სასამართლო სხდომებზე ადვოკატები სარგებლობდნენ. თუმცა, როგორც გაირკვა, კალისტრატუსის ტექსტი დიგესტებში მოთავსებულია პავლუსის წინამდებარე ტექსტთან (D.1,3,37) უშუალო კავშირში, რომელშიც საუბარია პროვინციული სამართლის შესახებ, ანუ პავლუსი ამბობს, რომ ინტერპრეტაციის დროს ეჭვის არსებობის შემთხვევაში, სასამართლომ მსგავსი შემთხვევის რეგულირების დროს, ღრმად უნდა შეისწავლოს აღნიშნული თემის ჩვეულება (ადგილობრივი სამართალი).

ამრიგად, სეპტიმიუსს სევერიუსის რესკრიპტი, რომლის შესახებ მოხსენიებულია კალისტრატურის ფრაგმენტში, ეძღვნება პროვინციულ სასამართლო პრაქტიკას, სადაც არ არსებობდა განვითარებული იურიდიული აზრი და ინტერპრეტატიო მრავალსაუკუნოვან ტრადიციას, რომელთა კომპენსირება შესაძლებელი ხდებოდა ადგილობრივი ჩვეულებითი სამართლისა და პრეცედენტის ხარჯზე.

ბ)  Senatusconsultum  –  Senatuskonsulta Senatusconsultum  –  SC; Quaestiones  

Extraordinariae et quaestiones perpetuae (საგანგებო და მუდმივმოქმედი სისხლის სამართლის სასამართლო); ორატიო პრინციპის (Princeps-ის სიტყვა სასამართლოში).

ვინაიდან Senatusconsulta  (SC) მიიღებოდა Populus მონაწილეობის გარეშე, მისი ლეგესთან გათანაბრება, ქმედითობის თვალსაზრისით, აუცილებლად გამოიწვევდა იმ კონცეპტუალურ სირთულეს, რაც გაიუსის ტექსტშის ასახული. Gai 1,4  –  Senatusconsultum est, quod senatus iubet atque constituit: idque legis vicem optinet quamvis fuerit quaesitum  –  სენატის დადგენილება არის ის, რაც სენატმა ბრძანა და დაადგინა; მას გააჩნია კანონის ძალა, თუმცა, ამის შესახებ ბევრს დაობდნენ. ქრ. შ-ბის II საუკუნემდე SC არ გააჩნდა კანონის ძალა და ამიტომ უშუალოდ ვერ მონაწილეობდნენ Ius Civille შექმნაში. სენატს გააჩნდა ორი შესაძლებლობა შუალობითი გავლენა მოეხდინა ნორმატიულ ვითარებაზე: ან მაგისტრატისთვის დაევალებინა სასურველი კანონის გატარება, ან პრეტორისაგან მოეთხოვა ედიქტში ცვლილებების შეტანა. ასევე, სენატს შეეძლო მოეთხოვა მაგისტრატისთვის განსაკუთრებული სისხლის სამართლის სასამართლოს  –  Quaestiones  extra ordinariae  –  შექმნა. ამგვარი დაწესებულება ვერ იქნებოდა მუდმივმოქმედი, რისთვისაც საჭირო გახდებოდა Lex მიღება. ვინაიდან Senatus Consultas არ მიენიჭა კანონის ძალა, მოქალაქეს ყოველთვის ჰქონდა ხალხისადმი აპელაციის შესაძლებლობა. სენატი კი ისწრაფოდა საგანგებო სასამართლოების გადაწყვეტილებების მსგავსი შეზღუდვებისგან გათავისუფლებისკენ, რამაც სერიოზული პოლიტიკური და სამართლებრივი კრიზისი გამოიწვია ქრ. შ-მდე II საუკუნეში.

პრინციპატის ხანაში სენატის ნორმაშემოქმედებითი საქმიანობა მნიშვნელოვნად გაიზარდა, რადგან კომიცების როლი დაეცა, ხოლო Senatus Consulta იმპერატორის ხელში პრეტორის ედიქტზე ზემოქმედების მძლავრი იარაღი გახდა. მიუხედავად იმისა, რომ ქრ. შ-ის I საუკუნეში Senatus Consulta-ს ჯერ კიდევ არ გააჩნია კანონის ძალა Ius Civiles-თან მიმართებაში და ის გავლენას ახდენს მხოლოდ პრეტორულ სამართლის (Ius Honorarium) ჩამოყალიბებაზე, ქრ.შ-ის II საუკუნიდან მისი როლი მნიშვნელოვნად გაიზრდა და მას სწორედ ცივილური ეფექტი მოჰქონდა, რაც მის Lex-თან გათანაბრებაზე მეტყველებდა.

გ) Edicta Magistratuum  –  მაგისტრატების ედიქტები Ius Edicendi (ნორმის დადგენისა და გამოქვეყნების უფლება); Edictum (მაგისტრატის ედიქტი), Iurisdictio (სასამართლო უფლებამოსილება); Officium (თანამდებობრივი მოვალეობანი); Inderdictum (ინტერდიქტი); Edictum Perpetuum (მუდმივი ედიქტი); Edicta Repentina (ერთჯერადი ედიქტი); Decretum (დეკრეტი); Denegatio Actionis (სასარჩელო დაცვაზე უარის თქმა); Edictum Provinciale (პროვინციული ედიქტი); Ediles Curules (კურულის ედილი); Praefecti (პრეფექტი); Praesides Provincial (პროვინციის გუბერნატორები).

უმაღლესი იმპერიუმის უმაღლესი სამხედრო და საჯარო ხელისუფლების მფლობელ რომაელ მაგისტრატებს მიენიჭათ Ius Edicendi  –  საკუთარი თანამდებობრივი უფლებამოსილებების განხორციელების მიზნით, ზოგადსავალდებულო ქცევის წესების დადგენა და მათი გამოცემა საერთო მნიშვნელობის ფორმით  –  ედიქტის (Edictum) სახით. თუმცა, სწორედ ქალაქ რომის მმართველობაზე პასუხისმგებელ პრეტორსა (Praetor Urbanus) და პერეგრინების პრეტორს (Praetor Peregrinus) ქრ.შ-მდე 242 წ. მიენიჭათ სამართალმსაჯულების (Iurisdictio) განხორციელების უფლება. Ius Dicere არის სამოქალაქო სასამართლო განხილვის (In Iure) პირველი ფაზა. ამ ფაზაზე დგინდებოდა საქმის არსი და განისაზღვრებოდა შესაბამისი პროცესუალური საშუალებები. საკუთარი უფლების (Ius Iuris Dicendi) საფუძველზე, პრეტორი მიუთითებდა მოსამართლეს, თუ რა საფუძველზე უნდა გამოეტანა მას განაჩენი. პრეტორის გადაწყვეტილება განისაზღვრებოდა Ius Civile იმ ნორმების არსებობით, რომლებიც ემსახურებოდა ამა თუ იმ ურთიერთობას, თუმცა, საკუთარი იმპერიუმის საფუძველზე, მას შეეძლო გაეთვალისწინებინა დაცვის სპეციფიკური საშუალებები და, ასეთ შემთხვევაში, მოეხდინა საქმის დამოუკიდებელი განხილვა. მსგავსი ექსტრაორდინალური პროცესები ხელს უწყობდა სამართლის სისტემის განვითარებას, ვინაიდან შესაძლებლობას იძლეოდნენ დაეცვათ და, მაშასადამე, ოფიციალურ დონეზე ეღიარებინათ, Ius Civile-თი გაუთვალისწინებელი ურთიერთობები. პრეტორების გარდა, რომლებიც აღჭურვეს ზოგადი იურისდიცტიოთი, სპეციალური იურისდიქცია მიენიჭათ Curulis Edil-ებს  –  მაგისტრატებს, რომლებიც ქალაქ რომში წესრიგის დაცვაზე იყვნენ პასუხისმგებელნი, განსაკუთრებით ბაზრებში (Cura Urbis). საკუთარი ოფფიციუმის ფარგლებში ედილიც ფლობდა Ius Edicendi და გამოსცემდა ედიქტებს (Edicta). ედიქტები გამოიცემოდა არა მარტო მართლმსაჯულების, არამედ კერძო სამართლის განვითარებასთან დაკავშირებულ საკითხებზე, განსაკუთრებით კი Edicta Iurisdictionis.

მაგისტრატების ედიქტებმა განსაკუთრებული მნიშვნელობა შეიძინეს ქრ.შ-მდე II საუკუნეში, როცა გამოიცა Lex Aebutia, რითაც დამკვიდრდა Per Formulas  –  ახალი სახის პროცესი, რომელიც Legis Actione-ს პროცესთან ერთად მოქმედებდა. ამის შემდეგ, პრეტორსაც შეეძლო დაეცვა Ius Civile მიერ გაუთვალისწინებელი ურთიერთობებიც და ამისთვის ის იყენებდა არა ექსტრაორდინალურ, არამედ ჩვეულებრივ სამოქალაქოსამართლებრივ საშუალებებს.

ქრ.შ-მდე 17 წ. ლეგის აცტიონეს პროცესის გაუქმებამ მაგისტრატების ედიქტს მიაჭნია თითქმის მონოპოლური მდგომარეობა სამოქალაქო პროცესუალური საშუალებების შექმნის მხრივ. ასე ჩამოყალიბდა ახალი განსაკუთრებული ნორმატიული სისტემა  –  Ius Honorarium ანუ Praetorium (მაგისტრატების ანუ პრეტორული სამართალი), რომელსაც Ius Civile მიმართ გამოყენებითი მნიშვნელობა ჰქონდა: თუ მოქალაქე არ გამოიყენებდა პრეტორული დაცვის განსაკუთრებულ საშუალებებს, ის დარჩებოდა ცივილური სამართლის ნორმატიულ ჩარჩოებში, ხოლო პრეტორულმა სამართალმა ხელი შეუწყო Ius Civile ინსტიტუტების მოდიფიკაციას მატერიალური მნიშვნელობითაც. თავდაპირველად, ედიქტების შესრულება პრეტორების მხრიდან დამოკიდებული იყო მათ ტრადიციულ წარმოდგენაზე ღირსების შესახებ: “ფიდეს” და “დიგნიტას”. პრეტორს შეეძლო უარი ეთქვა სარჩელზე  –  Denegare Actionem, მიუხედავად იმისა, რომ სარჩელი გამოცხადებული იყო მის ედიქტში, და ერთი წლის განმავლობაში გამოეცა ახალი ედიქტი, რომლის შინაარსი ეწინააღმდეგებოდა მის მიერ თანამდებობაზე დანიშვნის დროს გამოცემულ ედიქტს; მსგავსი, ერთჯერადი ხასიათის ე.წ. ნაჩქარევი ედიქტისაგან (Edicta Repentina) განსხვავებით, ის ედიქტი, რომელიც გამოიცემოდა წლის დასაწყისში და ინარჩუნებდა ძალას პრეტორის მიერ თანამდებობაზე ყოფნის მთელს პერიოდში, იწოდებოდა Edictum Perpetuum (წლიური [თუ მუდმივი?] ედიქტი) ქრ.შ-მდე 67 წ. პლებსის ტრიბუნის  –  კორნელიუსის მიერ გამოცემული კანონის ძალით, პრეტორს Edictum Perpetuum-ის გარდა, სხვა აქტებით მართლმსახულების განხორციელება ეკრძალებოდა. Edicta Repentinas აღმოფხვრამ მართლმსაჯულების სფეროში ვერ მოახდინა გავლენა პრეტორის მიერ ცალკეულ შემთხვევებში არაორდინალური გადწყვეტილებების  –  Decretum  –  მიღებაზე. თანაც, პრეტორს არ შეეძლო შეწინააღმდეგებოდა ედიქტს ან კანონს, არამედ ემოქმედა მხოლოდ დადგენილი სამართლის ფარგლებს გარეთ, და Bonum et aequum-ის ძირითადი პრინციპები ახალ ურთიერთობებზე გაევრცელებინა. ქრ.შ-ის II საუკუნეში, როცა Senatus Consulta-მ კანონის ძალა შეიძინა და საგრძნობლად გააქტიურდა იმპერატორის კანცელარია, კერძო სამართლის განვითარება Ius Civile ფარგლებში წარიმართა და ედიქტი არსებითად დაკონსერვდა (შეიზღუდა და შეჩერდა მისი განვითარება). მსგავსმა ვითარებამ გამოიწვია ლოგიკური შედეგი, რომელიც გულისხმობდა იმპერატორ ადრიანეს ინიციატივას და რომლის მიზანი იყო პრეტორული სამართლის საბოლოო სისტემატიზაცია. 131 წ. იმპერატორმა მის ქვესტორებს  –  Salvius Iuliane-სა და Servius Kornelius-ს  –  პრეტორული ედიქტის საერთო რედაქცია დაავალა. ვინაიდან წასახული ამოცანის შესაბამისი ცოდნა გააჩნდა მხოლოდ იულიანეს, მანვე შეასრულა თითქმის მთელი სამუშაო. იულიანეს რედაქციით გამოცემულ ედიქტს ეწოდა “Edictum Perpetuum”, თუმცა, სრულებით ახალი მნიშვნელობით. ამიერიდან მაგისტრატებს შეეძლოთ მასში (კოდიფიცირებულ ტექსტში) მხოლოდ აუცილებელი ხასიათის დამატებების შეტანა. ამრიგად, პაპინიანეს აზრით, პრეტორული სამართალი არის ის, რაც ბრძანეს პრეტორებმა ცივილური სამართლის გაუმჯობესების, მასში დამატებების ან ცვლილებების შეტანის მიზნით, რათა მომხდარიყო ცივილური სამართლის საჯარო სარგებლიანობის ამაღლება (D.1,1,7,1).

დ) Constitutiones Principum  –  იმპერატორების კონსტიტუციები

Lex Generalis (ზოგადი მოქმედების ნორმა); Dectetum (სასამართლო გადაწყვეტილება); Rescriptum (ცალკეული კაზუსის გადაწყვეტა); Subscriptio (კერძო პირის მოთხოვნით (საპასუხოდ) გამოტანილი გადაწყვეტილება); Epistula (თანამდებობის პირის მოთხოვნაზე საპასუხო გადაწყვეტილება); Translatio Imperii (ძალაუფლების გადატანა). ულპიანეს აზრით (D.1,4,1), ის, რაც გადაწყვიტა პრინცეპსმა, ატარებს კანონის ძალას, ვინაიდან ხალხი იმპერატორის იმ კანონის მეშვეობით, რომელიც გამოცემულა პრინცეპსის ხელისუფლების შესახებ, გადასცემს მას და მასზედ მთელ მის ხელისუფლებასა და ძალაუფლებას.

ამ ტექსტში ფაქტობრივად ჩამოყალიბებულია პრინციპატის, როგორც პოლიტიკური რეჟიმის, არსი. პრინცეპსი, როგორც კანონმდებელი, ცვლის ხალხს და უბრალოდ კი არ ახორციელებს თანამდებობრივ ფუნქციებს, მაგისტრატის მსგავსად (რომელსაც Populus გადასცა იმპერიუმ გარკვეული ვადით), არამედ სამიზდღემჩიოდ ახორციელებს სახალხო ნებას. Translatio Imperii (ძალაუფლების გადატანის) იდეა ასახავს III საუკუნეში ჩამოყალიბებულ პრინციპატის რეჟიმის გამამართლებელ კონცეპტუალურ ტრადიციას. პომპონიუსი (D.1,2,2,11) პრინცეპს ახასიათებს როგორც Populus მსგავს სუვერენს. მისი აზრით, პრინცეპსი დგას პოზიტიური სამართლის პირველადი წყაროს დონეზე, რომელიც საკუთარ თავში პოულობს და თვითონ ჰქმნის საკანონმდებლო უფლებამოსილებებს. პომპონუსის შეხედულებით, ეს ცვლილება არის რომის სახელმწიფოს ბუნებრივი განვითარების შედეგი, რომელიც, თავისთავად, მოითხოვდა სამართლის დადგენის საშუალებათა შემცირებას და ამ უფლებამოსილების ერთი პირის ხელში თავმოყრის აუცილებლობას. საკონსტიტუტიო პრინციპის, რომელშიც გამოხატულია ახალი სუვერენის ნება კანონზომიერად იცავს კანონს, როგორც პოზიტიური სამართლის ფორმას. პომპონიუსის (D.1,2,2,12) აზრით,  Quod ipse Princeps constituit pro lege servetur  –  ის, რაც დაადგინა თვით პრინცეპსმა, შესრულდება კანონის მაგივრად”. ულპიანე (D.1,4,1,1) მიიჩნევს, რომ პრინცეპსის ნება და ხელისუფლება უთანაბრდება ხალხისას და იმპერატორის კონსტიტუცია არის თვით კანონი (Legem Esse constat). პრინცეპსის კონსტიტუციასა და Lex-ს შორის განსხვავება (თანაფარდობაც) წარმოდგენილია მარციანუსის ტექსტში (D.28,7,14)  –  Condiciones contra edicta Imperatorum aut contra leges aut Quae gis vicem optinent scriptae pro non scriptis Habentur  –  წერილობითი ფორმის დადგენილი პირობები, რომლებიც ეწინააღმდეგება იმპერატორის ედიქტს, ან კანონს, ან იმ (აქტებს), რომლებსაც გააჩნიათ კანონის ძალა... ითვლება დაუწერლად”. აღნიშნული მიდგომა განახსვავებს იმპერატორის კონსტიტუციას პოზიტიური სამართლის იმ სხვა ფორმებისგან, რომელთა მიმართ შეიძლება მივუსადაგოთ ლეხ მასშტაბები და ვივარაუდოთ, რომ კონსტიტუცია არის საკუთარი თავის კრიტერიუმი. ამ ლოგიკას მისდევს ცნობილი მაქსიმა (Ulpianus, D.1,3,31): Princeps legibus solutus est  –  პრინცეპსი გათავისუფლებულია კანონისგან.

ფორმის მიხედვით, იმპერატორის კონსტიტუციები იყოფა:

1. Edicta  –  ზოგადი მოქმედების ნორმა;

2. Decreta  –  სასამართლო გადაწყვეტილება,

ჩვეულებრივ, ქვედა ინსტანციის სასამართლო გადაწყვეტილებაზე აპელაციის საპასუხოდ;

3. Rescripta  –  ცალკეული კაზუსის გადაწყვეტა, რომელიც, თავის მხრივ, იყოფოდა: სუბსცრიპტიონეს და ეპისტულაე იმის მიხედვით, გამოცემულია თუ არა ისინი კერძო პირის ან თანამდებობის პირის შეკითხვის საპასუხოდ.

III საუკუნის ბოლომდე საიმპერატორო სამართალშემოქმედების სხვა ფორმებს შორის Rescripta დომინირებდა. რომის პოზიტიური სამართლის სტრუქტურაში რესცრიპტა ხშირად იდგა Responsa Prudentiumis გვერდით და წყვეტდა კერძო სამართლის ცალკეულ პრობლემას და საკუთარი წვლილი შეჰქონდა Ius Controversum პოსტკლასიკურ ეპოქაში (კონსტანტინეს გამეფებასთან ერთად) Rescripta კარგავს უწინდელ ხარისხსა და მნიშვნელობას.

Edicta პირიქით, მნიშვნელოვან როლს იძენს კერძო სამართლებრივი ურთიერთობის რეგულირების სფეროში (კონსტანტინეს პერიოდიდან) და ხდება Leges Generales. ამ პერიოდში სწორედ იმპერატორის კონსტიტუციები  –  Leges  –  ხდება საფუძველი სასამართლო გადაწყვეტილების მისაღებად, მაშინ კლასიკური პერიოდის იურისტების მოსაზრების  –  Iura  –  იყენებენ მაშინ, როცა არ გააჩნიათ საკანონმდებლო მოთხოვნა.

იმპერატორის კონსტიტუციების კერძო კრებულების შესაქმნელად მზარდი ინტერესი მეტყველებს ისეთი მნიშვნელოვანი აქტების შექმნაზე, როგორიცაა: Codex Gregorianus და Codex Hermogenianus, რომლებიც შეადგინეს დიოკლეტიანეს ხანაში. 428 წ. აღმოსავლეთ რომის იმპერიის მმართველმა თეოდორიუს II-ემ მიზნად დაისახა სამართლის წყაროების ზოგადი სისტემატიზაცია. Codex Theodosianus ძალაში შევიდა 438 წ. და მან გააერთიანა კონსტანტინეს შემდეგ გამოცემული კონსტიტუციები. აღმოსავლეთში,

528 წ. აპრილში იმპერატორმა იუსტინიანემ დაადგინა ახალი კოდექსის შექმნის აუცილებლობა, რომელიც ძალაში შევიდა 529 წლის აპრილში  –  Novus Codex. მან გააერთიანა ძველი კოდექსები და დაუმატა მათ Novellae Constitutiones  –  439 წ. შემდგომ მიღებული ახალი კონსტიტუციები. ეს კოდექსი დაკარგულა.

 

II. წინაკლასიკური პერიოდი (ქრ.შ-მდე 36717 წწ.)

Praetor Urbanus (ქალაქის პრეტორი); Praetor Peregrinus (პერეგრინების პრეტორი); Per Formulas agere (ფორმულარული პროცესი); Edictum Praetorium (პრეტორული ედიქტი); Edictum Tralaticium (ედიქტის მონაცვლეობა  –  მემკვიდრეობითობა); Ius Praetorium (პრეტორული სამართალი); Ius Honorarium (მაგისტრატების სამართალი); Iuris Prudentes (იურისპრუდენცია); Responsa (იურისტების პასუხები); Ius Gentium (ხალხის სამართალი); Divisiodefinitio (სარჩელის სისტემატიზაცია); Ars Iuris (სარჩელის მეცნიერება); Aequitas (სამართლიანი სამართალი  –  სამართლიანობა).

ქრ.შ-მდე 367წ. ტრიბუნი ლიცინიუს სტოლონუსისა და მისი კოლეგა სექსტიუს ლატერანუსის ინიციატივით მიღებულ იქნა ე.წ. Lex Liciniae Sextiae  –  კანონი, რომელმაც დაადგინა, რომ ერთერთ კონსულად, ამიერიდან აუცილებლად, აირჩეოდა ალებრის წარმომადგენელი. ამ მონოპოლიური უფლების დაკარგვას პატრიცები ვერ შეეგუენ და იმავე კანონით მათ (კომპენსაციის სახით) მოითხოვეს ქალაქ რომის მმართველობის სისტემაში შემოეღოთ უმაღლესი მაგისტრატის ახალი თანამდებობა  –  ქალაქის პრეტორი (Preator Urbanus), რომელიც იქნებოდა კონსულის უმცროსი თანაშემწე და შესაბამისი იმპირიუმით აღიჭურვებოდა. პრეტორი განახორციელებდა მართლმსაჯულებას (Iuris dictio). მაშასადამე, ამ მაგისტრატურის შემოღება, ფაქტობრივად ნიშნავდა სასამართლო ხელისუფლების ინსტიტუციურ გამოყოფას მმართველობის სისტემიდან. ამ ცვლილებამ გამოიწვია ახალი ფორმის სასამართლო პროცესის ჩამოყალიბება და მთელი რომაული სამართლის სისტემის თანდათანობითი გარდაქმნა. ამრიგად, ეს ცვლილებები შეიძლება შევაფასოდ არა როგორც კონსტიტუციური სამართლის, არამედ სამოქალაქო სამართლის ისტორიის უმნიშვნელოვანესი მოვლენა. სწორედ ეს მოვლენა ითვლება რომის სამართლის არქაული პერიოდის დასასრულად და ე.წ. წინაკლასიკური პერიოდის დასაწყისად.

რომში მცხოვრები მოსახლეობის წოდებრივი გათანაბრება ტრადიციულად უკავშირდება ქრ.შ-მდე 287 წ. მიღებული ჰორტენსიუსის კანონს (Lex Hortensia), რომლის ძალითაც პლებსის სახალხო კრებების გადაწყვეტილებებს  –  პლებისციტა კანონის (Lex) ძალა მიენიჭათ და ყველა მოქალაქისთვის სავალდებულო გახდა. ფორმალური კონსტიტუციური თვალსაზრისით, ეს ცვლილება შეიძლება ჩაითვალოს პლებსისათვის პრივილეგიის მინიჭებად, ვინაიდან მხოლოდ ერთი წოდების ნება, იძულების წესით, მთელი ხალხისთვის სავალდებულო გახდა მაშინ, როცა პატრიციებს ამის უფლება არ ჰქონდათ. მსგავსი დისპროპორცია შეინიშნებოდა მაგისტრატურების მიმართაც. ამიერიდან, თუ პლებეებს რომის რესპუბლიკაში ნებისმიერი თანამდებობის დაკავება შეეძლოთ. საკუთრივ პლებეების მაგისტრატურის (მათ შორის კი უმთავრესი იყო ტრიბუნი) დაკავების უფლება ენიჭებოდათ მხოლოდ პლებეებს ანუ, ამ თვალსაზრისით, ისინი ინარჩუნებდნენ წოდებრივ უპირატესობას; თანაც, არსებითად, პატრიციატი, როგორც ასეთი, აღარ იყო სახელმწიფოს ერთადერთი უმაღლესი წოდება, რადგან მასში აღრევა შეძლო პლებეების ელიტამ, და პატრიცებისა და პლებეების ზედა ფენამ შექმნა საზოგადოების ახალი უმაღლესი წოდება  –  ნობილიტეტი (Nobilis). სახელმწიფო წყობილების ოლიგარქიული ხასიათი ხელს უწყობდა გაბატონებული სოციალური ჯგუფების ფართო პოლიტიკური მონაწილეობისა და ინტერესთა მემკვიდრეობითობის ჰარმონიულ ურთიერთშერწყმას, რამაც რომის რესპუბლიკის აყვავება გამოიწვია. თუმცა, სწორედ ასეთმა ხასიათმა განაირობა ამ რეჟიმის საკმაოდ სწრაფი რღვევა და დაცემა. კონსტიტუციური ცვლილებები განპირობებულ იქნა რომის მიერ საკუთარი ბატონობის დამყარებით ევროპის, აფრიკის და აზიის უზარმაზარ ტერიტორიებზე, რაც განხორციელდა რესპუბლიკის ხანაში. რომმა კვლავ დაიბრუნა ლაციუზე, ქრ.შ-მდე VI საუკუნის ბოლოს, დაკარგული ბატონობა, ხოლო ქრ.შ-მდე IV საუკუნეში დაიპყრო ცენტრალური იტალია და გამოვიდა ხმელთაშუა ზღვის არენაზე, სადაც დაუპირისპირდა მის უშუალო მოწინააღმდეგეს  –  კართაგენს (264 წლიდან). ე.წ. პუნიკურ ომებში მიღწეულმა წარმატებებმა საფუძველი ჩაუყარა რომის ბატონობასა და ძალაუფლებას ახალ ტერიტორიებზე, სადაც შეიქმნა პროვინციები (Provinciae), რომელთა სათავეში იდგნენ პრეტორის მსგავსი სასამართლო ფუნქციებით აღჭურვილი პროკონსულები და პროპრეტორები. ქრ.შ-მდე II საუკუნის შუა ხანებისთვის რომს თანასწორი მოწინააღმდეგე უკვე აღარ ჰყავდა.

წინაკლასიკური პერიოდი ეს არის გარიგებების ახალი ფორმის და ახალი სამართლის მეცნიერების ჩამოყალიბების ხანა. ის კონტრაქტები, რომლებიც იდებოდა მკაცრად დაცულ სარიტუალო ფორმების გარეშე და ეფუძნებოდა მხოლოდ მხარეთა ნების გამოვლინებას, იძენენ პრეტორის დაცვას. თუ გარიგება იდებოდა მხოლოდ რომაელ მოქალაქეთა შორის, ისინი მიმართავდნენ ქალაქის პრეტორის, ხოლო, თუ გარიგების ერთერთი მხარე უცხოელი იყო, საქმეს განიხილავდა სპეციალური პერეგრინების პრეტორი (Preator Peregrinus) (ქრ.შ-მდე 242 წლიდან). პრეტორი ადგენდა საქმის არსსა და, ამის შესაბამისად, გასცემდა ბრძანებას მოსამართლისადმი (იმ კერძო პირისადმი, რომელიც, ჩვეულებრივ, შეირჩეოდა თვით მოდავე მხარეების მიერ), რათა მას საქმეზე გადაწყვეტილება გამოეტანა, თუ მოსარჩელის მიერ მოყვანილი ფაქტები ჭეშმარიტებას შეესაბამებოდა. პრეტორის მხრიდან, კერძო მოსამართლისადმი სასამართლო ფუნქციების დელეგირებას, ადგილი ჰქონდა განსაკუთრებული ბრძანების სახით  –  ფორმულა ფორმულა; ამიტომ, სასამართლო განხილვის ახალ, პრეტორულ სახეს პერ ფორმულას (ფორმულარული პროცესი) ეწოდა.

თანამდებობაზე ასვლის დროს ყოველი ახალი პრეტორი გამოსცემდა “ედიქტს” (Edictum), რომელშიც აცხადებდა თუ რომელი სამართლებრივი ურთიერთობა მოიპოვებდა დაცვას, მისი მაგისტრატობის ვადაში. ამგვარად, ედიქტის ზოგადი დებულებანი და მასში მოყვანილი სასარჩელო ფორმულები ფლობდნენ, დროში განსაზღვრულ, სიმტკიცეს (Edictum perpetuum), იმ გადაწყვეტილებებისგან განსხვავებით, რომლებიც გამოდიოდა ცალკეულ საქმეზე  –  დეკრეტები (Decretum). ყოველი ახალი მაგისტრატი, მომდევნო წელს, შეიტანდა ცვლილებას მისი წინამორბედის ედიქტში, თუმცა, მთლიანობაში შენარჩუნებულ იქნა ედიქტის შინაარსის მემკვიდრეობითობა (Edictum tralaticium). მიუხედავად იმისა, რომ პრეტორი ფლობდა იმპერიუმ და უნარი შესწევდა იძულების წესით უზრუნველყო იმ სასამართლო გადაწყვეტილების აღსრულება, რომელიც გამოიცემოდა მისი იურისდიქციის საფუძველზე, მას მაინც არ შეეძლო Lex Publica წინააღმდეგობაში მოსვლა: იგულისხმება XII  დაფის და სხვა კანონები. სამოქალაქო პროცესის ორგანიზება და პრეტორის სამართალშემოქმედებითი საქმიანობისთვის საკანონმდებლო ბაზის შექმნა კარდინალურ ცვლილებებს მოითხოვდა. ეს განხორციელდა ქრ.შ-მდე II საუკუნის მეორე ნახევარში, როცა მიღებულ იქნა ებუციუსის კანონი (Lex Aebutia), რითაც, ფაქტობრივად, ხელი გაეხსნა სასამართლო მაგისტრატის რეფორმატორულ ინიციატივას. მომდევნო 100 წლის განმავლობაში რომაული სამართლის სისტემა მნიშვნელოვნად გართულდა. Ius civile ინსტიტუტების, გარდა შეიქმნა პრეტორული სარჩელების სისტემა, რომელთა მეშვეობით შესაძლებელი გახდა ისეთი ურთიერთობების დაცვა, რომლებიც არ იყო გათვალისწინებული მკაცრი სამოქალაქო სამართლის (Ius scriptum) მიერ და ეწინააღმდეგებოდა კიდეც მის დებულებებს. მას შემდეგ, რაც მხარეები აირჩევდნენ პროცესის ერთერთ სახეობას, მათ ეკრძალებოდათ საკუთარი გადაწყვეტილების შეცვლა, თუნდაც იმ შემთხვევაში,

როცა პარალელური სისტემა უფრო სასურველი შედეგის მოტანას პირდებოდა.ამრიგად, პროცესუალური საშუალებებით პრეტორმა გადალახა Ius civile-ს ის შეუთავსებლობა, რომელიც განპირობებული იყო სოციალური ურთიერთობების შეცვლაგართულებით. პრეტორული დაცვის საშუალებებისთვის მიმართვა ხელს უწყობდა კერძო პირებს, რათა მათ საკუთარი ურთიერთობები აეგოთ ახალ სამართლებრივ საფუძველზე, რომელიც პრეტორული ედიქტის დებულებებზე იყო დამყარებული. პრეტორული სამართალი (Ius Praetorium) ანუ მაგისტრატების სამართალი (Ius Honorarium) მთლიანად ცვლის რომის სამართლის სისტემას არა მარტო პროცესუალური, არამედ მატერიალური თვალსაზრისითაც.Pერ ლეგის აცტიონეს პროცედურის გაუქმება, ქრ.შ-მდე 17 წ. გამოცემული ავგუსტუსის კანონის საფუძველზე და მართლმსაჯულების განხორციელების (Leges Iuliae de Iurisdictione) ამ კანონის შესაბამისად, იწვევს პროცესუალური ფორმების უნიფიცირებასა და მთელი სამართლის სისტემის შესაბამის მოდიფიცირებას. სწორედ, ამ მოვლენას უკავშირდება წინაკლასიკური პერიოდის დასასრული.

პრეტორის სამართალშემოქმედების აყვავება დროში ემთხვევა რომის სამართლის მეცნიერების ჩამოყალიბებას. რომაულ იურისპრუდენციის (Iuris Prudentes)  –  სამართლის სპეციალისტიმცოდნე  –  ტერმინი, რომელიც განასხვავებს მათ პონტიფიცესგან,  რესპუბლიკის პერიოდში  –  ახასიათებს არა იმდენად საერო, როგორც უფრო არისტოკრატიული ხასიათი, ვინაიდან ამ დროის იურისტები, ძირითადად იყვნენ პონტიფიკოსები  –  ექსმაგისტრატები, ხოლო სამართალმცოდნეობის პერმანენტული გარემოება პირდაპირ უკავშირდება თვით პონტიფიკოსების საქმიანობას, რაზეც მეტყველებს პირველი პლებეი პონტიფიკოსის, კონსულის თანამდებობაზე მყოფი ტიბერიუს კორუნკანიუსის საქმიანობა, რომელმაც ინდივიდუალურად, საკუთარი სახელით დაიწყო კონსულტაციების მიცემა სამართლის საკითხებზე დამსწრეთა წინაშე. სწორედ იურისპრუდენციის აყვავების ხანაში, რომმა დაძლია მკაცრად ეროვნული სამართლის სარიტუალო ფორმები და შეიმუშავა პერეგრინებისთვის ხელმისაწვდომი ახალი კონტრაქტები. ამ სამართლებრივი კონსტრუქციების საყოველთაო ხასიათი გამოიხატა იმ შეხედულებაში, რომ ეს ნორმები ცნობილია ყველა ხალხისთვის და ეროვნული და მოქალაქეობრივი კუთვნილების მიუხედავად ეროვნული და მოქალაქეობრივი კუთვნილების მიუხედავად, საყოველთაო მნიშვნელობას ატარებს. ასე შეიქმნა ხალხის სამართალი (Ius Gentium). Iურის გენტიუმ გარიგებები ემსახურებოდა სხვადასხვაგვარ კომერციულ ურთიერთობას და მათ მოიპოვეს ორივე პრეტორის სასამართლო დაცვა. ამ თაობის იურისტების საქმიანობას უკავშირდება სამართლებრივი აზრის მნიშვნელოვანი პროცესი. ისინი გაეცნენ არისტოტელეს დიალექტიკას, რომელიც აგებული იყო შესასწავლი საგნის ანალიზისა (საფუძვლების მიხედვით დაყოფა) და სინთეზის (შემეცნებით კატეგორიებში რეკონსტრუქცია) მეთოდებზე, რამაც ხელი შეუწყო სამართლებრივი ინსტიტუტების რელევანტური დაყოფის დადგენას (Divisiones) გვარობით ნიშნით (Genera). ეს დაყოფა გახდა რომაული იურისპრუდენციის ძირითადი მეთოლოგია.

არისტოტელესგან რომაელმა ფილოსოფოსებმა და სამართალმცოდნეებმა გადაიღეს პოზიტიური სამართლისა და სამართლიანობის ურთიერთდაპირისპირების იდეა. სამართლიანობას მათ უწოდეს ტერმინი აექუიტას, რომელიც განსხვავდებოდა ოფიციალურად დადგენილი სამართლისგან. თავდაპირველად, თუ  Ius  –  სამართალი (პოზიტიური) და Aequum  –  სამართლიანობა, ერთმანეთის სინონიმად ითვლებოდა და ნორმალურის, მართალის, შესაბამისობის იდეას გამოხატავდა, ახალ დროში იუს განიხილებოდა როგორც რაღაც დადგენილი და უმკაცრესი და რომელიც სულაც არ პასუხობდა მოვლენათა ბუნებრივ წესრიგს, მაშინ, როცა აექუუმ იძენს უფრო ეთიკური (ზნეობრივი) მნიშვნელობის სახეს და გამოდის შემდეგი სიტყვათა ჯგუფის სახით: Bonum et Aequum (კეთილი და სამართლიანი).

Prudente-სთვის კანონის ასოსა და მოვლენათა ბუნებრივი წესრიგის მოთხოვნებისთვის ურთიერთშესატყვისობა (Naturalis Ratio) გადაიქცა მათი საქმიანობის მთავარ იდეად: იურისკონსულტების გადაწყვეტილებები კონკრეტულ საკითხებზე მხოლოდ მაშინ იძენდნენ სასამართლოსთვის სავალდებულო ძალას, თუ შეესაბამებოდნენ სამართლიანობის პრინციპს. ამრიგად, სამართლიანობის დადგენა ცალკეულ შემთხვევში ან მისი გამოხატვა ხშირად ქცევის წესებში მათთვის ნიშნავდა Ius Civile შექმნას. კერძოდ, მათ მიერ Iuris Gentium შემუშავებული კონტრაქტები, რომლებიც სარგებლობდნენ Ex Bono et Aequi სარჩელების დაცვით, გახდნენ განახლებულ Ius Civile განუყოფელი ნაწილი. ციცერონის აზრით, Ius Civile est Aequitas Constituta eis Qui eiusdem civitatis sunt, ad res Obtinendas  –  სამოქალაქო სამართალი არის იმათ მიმართ დადგენილი

სამართლიანობა, ვინც მიეკუთვნება ერთ სამოქალაქო თემს, რათა უზრუნველყოფილი იქნას ნივთის კუთვნილების დადგენა. წინაკლასიკური პერიოდიდან შემოგვრჩა ქვაზე ან ბრინჯაოს ფირფიტებზე დაწერილი საკანონმდებლო ნორმები: სენატის დადგენილებები, რომაელი (Leges Rogatae) და მუნიციპალური (Leges Datae) კანონები. მათი უმრავლესობა ადმინისტრაციული და სისხლის სამართლის ნორმებს შეიცავს. რომის სამართლის შესასწავლად დიდი მნიშვნელობა ენიჭება ბრინჯაოს დაფის 9 ნატეხს, რომლებიც შეიცავენ, ერთის მხრივ, Lex Cecilia Repetundarum, ქრ.შ-მდე 121 წ. და, მეორე მხრივ, Lex Agraria, ქრ.შ-მდე 111 წ. პირველი კანონი ადგენს მექრთამეობისთვის სასამართლო დასკვნის ახალ წესს, რომლის ძალით პროვინციელს შეეძლო პირადად ან რომის მოქალაქეს, საკუთარი პატრონის შუამდგომლობით, რომაელი მაგისტრატი დაედანაშაულებინა მექრთამეობაში. ქრ.შ-მდე 111 წ. მიღებული აგრარული კანონი ადგენდა საზოგადოებრივ მინდვრებზე მიწათსარგებლობის ახალ წესებს (Ager Publicus). ამ კანონით მიხედვით, ყველა კერძო მფლობელობა (Possessiones) გარდაიქმნებოდა კერძო საკუთრებად (Ager Privatus) და გააუქმდა რენტა (Vestigal) სხვადასხვა კატეგრიის მიწაზე.

 

            III. კლასიკური პერიოდი ქრ.შ-მდე 17 წ.  –  ქრ.შ-ის 235 წ.   

Princeps  –  პრინცეპსი; Consilium Principis  –  პრინცეპსის საბჭო; Praefectus Praetoria - პრეტორიანელთა პრეფექტი; Praefectus Urbi  –  ქალაქ რომის პრეფექტი; Provincial Caesaris  –  საიმპერატორო პროვინციები, Provinciae Populi Romani  –  სენატის პროვინციები; Schola, Secta  –  სამართლის (მეცნიერული) სკოლა; Sabiniani  –  საბინიანებელები და Proculiani  –  პროკულიანელები; Institutirones  –  ინსტიტუტები; Nota  –  ლემა, შენიშვნა; Problemata  –  პრობლემური ლიტერატურა: Responsa, Digesta  Epistulae.

რომის სამართლის კლასიკური პერიოდი ქრონოლოგიურად ემთხვევა ახალი პოლიტიკური რეჟიმის  –  პრინციპატის  ხანას, რომელიც სამოქალაქო ომში გამარჯვებულმა ოქტავიანე ავგუსტუსმა დაამკვიდრა. პრინციპატის დასასრული და ამ რეჟიმის დაცემის თარიღი დაკავშირებულია იმპერატორ ალექსანდრე სევერუსის გარდაცვალებასთან (235 წ.), როცა ქვეყნის მთელი ტერიტორია ხანგრძლივი დროის პოლიტიკურმა კრიზისმა  –  ე.წ. “ჯარისკაცთა იმპერატორების ეპოქამ” მოიცვა. ქრ. შ-მდე 27 წ. ოქტავიანემ მოიხსნა ექსტრაორდინალური (საგანგებო) უფლებამოსილებანი და სენატს განუცხადა, რომ რესპუბლიკური წყობის აღდგენა სურდა. სახელმწიფოში პირველი პირის პრინცეპსის (Princeps) განსაკუთრებული სტატუსი გამოიხატებოდა მშფოთვარე პროვინციებისა და იქ განლაგებული ჯარების მართვისა და “ავგუსტუსის” ტიტულის მინიჭების საგანგებო იმპერიუმში, რომლითაც ოქტავიანე ნასიამოვნებმა სენატმა დააჯილდოვა. ამ ვითარებას ავგუსტუსი აღწერს მის პოლიტიკურ ანდერძში Res Gesta (ქმედებანი)  –  ამ დროიდან მე ყველაზე მეტი ავტორიტეტი გამაჩნდია, თუმცა, ჩემი ძალაუფლება სულაც არ აღემატებოდა მაგისტრატურის შიგნით ჩემი კოლეგების სტატუსს”.ამავე წელს ავგუსტუსი შექმნა Consilium Principis  –  საკონსულტაციო საბჭოს, რომელიც აღნიშნული ფაქტების განხორციელებაში სენატს ცვლიდა. ქრ.შ-მდე 23 წ. ავგუსტუსმა უარი თქვა კონსულატზე და მიითვისა Imperium Proconsulare  –  პროვინციების ჯგუფისა და იქ განლაგებულ ჯარებზე უზენაესი ხელისუფლება, რომელიც ფაქტობრივად აღემატებოდა ყველა დანარჩენი პროკონსულის (Maius) ხელისუფლებას და გამოირჩეოდა ფუნქციონალური შეუზღუდაობით (Infinitum). პოზიტიური ხელისუფლების ამ სახეობას მან ტრიბუნის მუდმივი ხელისუფლება (Tribunicia potestas) დაუმატა და ოფიციალურად ეს სტატუსიც მოიხსნა.

ამიერიდან, ავგუსტუსი აღარ ითვლებოდა ტრიბუნად, თუმცა, მას ნებისმიერი მაგისტრატის გადაწყვეტილებაზე ვეტოს დადება შეეძლო. სწორედ, ამ პერიოდიდან ახალი პოლიტიკური რეჟიმი საბოლოოდ ჩამოყალიბებულად ითვლება. ამ კონსტიტუციურმა კონსტრუქციამ ხელი შეუწყო სენატთან ყველაზე ეფექტურ პოლიტიკურ თანამშრომლობასა და ორგანიზება გაუკეთა იმპერიის მმართველობის ახალ სისტემას. ქრ.შ-მდე 16 წ. განხორციელდა ახალი ადმინისტრაციული სტრუქტურა  –  პრაეფეცტურა ურბი (საქალაქო პრეფექტურა), რომლის სათავეში მდგომ Praefectus urbi (ქალაქის პრეფექტს) თანამდებობაზე თვით იმპერატორი ნიშნავდა. ის პასუხს აგებდა ქალაქ რომში არსებულ წესრიგზე. მის საპოლიციო ფუნქციებს დაემატა სასამართლო ფუნქციები როგორც სამოქალაქო, ისე სისხლის სამართლის საქმეებზე. ქრ.შ-მდე 2 წ. ავგუსტუსმა შექმნა Praefectus Praeroriae  –  პრეტორიანელთა პრეფექტის თანამდებობა, რომელიც იყო სპეციალური ჯარების, პრეტორიანელთა კოჰორტის  –  Cohors Praetoriae  –  მეთაური. ეს ჯარები ქალაქ რომში იყო ანლაგებული. პრეტორიანელთა პრეფექტი სარდლობდა მთელი იტალიის ტერიტორიაზე განლაგებულ ჯარებს და, ამავე დროს, იგი იყო იმპერატორის მარჯვენა ხელი ქალაქ რომში, რითაც მან ხელთ იგდო განუსაზღვრელი ძალაუფლება, მათ შორის სასამართლო  –  რომის ფარგლებს გარეთ. ყველა პროვინციისათვის პრეტორიანელთა პრეფექტი იყო უზენაეს სასამართლო ინსტანციად სამოქალაქო საქმეებზე, ხოლო იმპერატორის არყოფნის შემთხვევაში (Vice Sacra). მისი სისხლის სამართლის იურისდიქცია სეპტიმიუს სევერუსის დროს, ქალაქ რომის გარდა, მთელს იტალიაზე გავრცელდა. ალექსანდრე სევერუსის 235 წ. კონსტიტუცია აღიარებდა პრეტორიანელთა პრეფექტის ბრძანებულებათა ნორმატიულ მნიშვნელობას (Formae), თუმცა იმ პირობით, რომ ის არ ეწინააღმდეგებოდა კანონს. მოგვიანებით, ბიუროკრატიული საწყისები განმტკიცდა. სუვერების მმართველობის ხანაში, სისხლის სამართლის საქმეებზე ექსტრაორდინალური სასამართლო პროცედურის დამყარებას თან მოჰყვა სენატის მიერ სასამართლო ფუნქციების დაკარგვა, რომლებიც ხელთ იგდეს იმპერატორის ჩინოვნიკებმა.

პრინციპატის ეპოქაში რომმა ქრ. შ-მდე ახალი, არსებითი ხასიათის ტერიტორიები შეიძინა.29 წ. ავგუსტუსმა შემოიერთა ეგვიპტე, რითაც საფუძველი ჩაუყარა ახალი კატეგორიის საიმპერატორო პროვინციებს  –  Provinciae Caesaris  –  შექმნას, რომლებიც განსხვავდებოდნენ სენატის  –  რომაელი ხალხის პროვინციებისგან (Provinciae Populi Romani). იმპერიის საზღვრებში მყარი მშვიდობის დამყარება და ცენტრალური ხელისუფლების ადგილობრივი თვითმმართველობის ეფექტურობის შერწყმა ხელს უწყობდა ეკონომიკისა და კულტურის განვითარებას. იმპერიის შიგნით იზრდებოდა შიდა კომუნიკაციების ინტენსიურობა, სახელმწიფო სულ უფრო ჰომოგენეზირებული ხდებოდა. ამ პროცესის აპოგეა იყო იმპერატორ კარაკალას ედიქტი (Constitutio Antoniniana) –  212 წ., რომლის ძალით, იმპერიის მრავალმილიონიანი მოსახლეობა რომის მოქალაქეთა უფლებებს იძენდა. ამ დროიდან მოყოლებული, Ius Civile და Ius Gentium შორის განსხვავება მხოლოდ აკადემიურ მნიშვნელობას ატარებდა.

Lex Iulia iudicionum Privatorum (ავგუსტუსის კანონი კერძო პირთა შორის არსებული დავების სასამართლო წესით განხილვის შესახებ), რომელიც მიღებულ იქნა ქრ.შ-მდე 17 წ. აუქმებდა Per legis actionum პროცედურას. ამიერიდან, სამოქალაქო პროცესის  –  Per formulas  –  ფორმის ერთობლიობა მატერიალური თვალსაზრისით სამართლის ინსტიტუტების შესაბამის უნიფიკაციას მოითხოვდა. ქრ.შ-ის I საუკუნეში დადებული გარიგებების უმრავლესობა, თუმცა, კი ეფუძნებოდა Iuris Gentium, აღიარებულ იქნა Ius Civile დონეზე. იმპერატორის მოთხოვნებს მკაცრ ცივილურ სამართალში არსებითი ხასიათის ცვლილებები შექჰქონდათ, განსაკუთრებით კი პირის უფლებებში, საოჯახო და მემკვიდრეობით სამართალში, საკონტრაქტო პასუხისმგებლობის სფეროში. იმპერატორები მრავალი იურისტის პოლიტიკურ კარიერას უწყობდნენ ხელს; საბოლოო ჯამში, ამ თანამშრომლობას შედეგად მოჰყვა იურისტების მონაწილეობა Consilium Principis მუშაობაში და მათ მიერ პრეტორიანელთა პრეფექტის თანამდებობის დაკავება.

სასამართლოს სისტემის პროგრესი პირდაპირ უკავშირდებოდა დამოუკიდებელ პრუდენტეს შემოქმედებას, რომელთა ავტორიტეტის ამაღლებაში, ავგუსტუსის დროიდან, ზრუნავდნენ თვით იმპერატორები (Auctoritas Principis). რესპუბლიკის ბოლოს ორი იურისტი დაწინაურდა: Anteus Capitoni და Antistius Labeoni. კაპიტონი ტრადიციულ შეხედულებებს ემხრობოდა; იგი პონტიფიკალური (საეკლესიო) ხასიათისა და საჯარო სამართლის სფეორში წერდა თხზულებებს. ლაბეონი კერძო სამართლის პრობლემებისადმი შემოქმედებითი მიდგომით გამოირჩეოდა და მან ქალაქ რომის პრეტორის მიერ შედგენილი ედიქტის კომენტარები დაგვიტოვა. ამ ორი ცნობილი პიროვნების პოლიტიკური ანტაგონიზმი შესაძლებლობას იძლევა ავხსნათ, თუ რატომაა, მაინც და მაინც, მათ სახელთან დაკავშირებული კლასიკური პერიოდის ორი სამართლის სკოლის შექმნის ტრადიცია: იგულისხმება პროკულიანელთა და საბინიანელთა სკოლები. II საუკუნეში მცხოვრები ცნობილი იურისტი ფლორენტინუსი (Florentinus), რომელიც არც ერთ სკოლას მიეკუთვნებოდა, ჰქმნიდა  Institutiones თორმეტ წიგნად. ტერმინი Institutio (“განათლება”) მიუთითებს დაწყებით მომზადებაზე, ცოდნის საფუძვლების (Elementa) ჩამოყალიბებაზე და გულისხმობს ელემენტარული ხასიათის სამუშაოების შესრულებას. ამავდროულად, იწყება ცნობილი რომაელი იურსიტის  –  გაიუსის (Gaius) საქმიანობა; მისი ნაშრომი არის Institutiones ოთხ წიგნად, რომელიც ჩვენამდე სრულყოფილად მოღწეული ერთადერთი კლასიკური თხზულებაა. გაიუსის ნაშრომი დაიწერა ანტონინუს პიუსის მმართველობის დროს და გამოიცა მისი გარდაცვალების შემდეგ. “ინსტიტუცების” ზოგადი სტრუქტურა შემდეგია: პირები  –  ნივთები  –  სარჩელები; გაიუსის ეს მოდელი მისაღები გახდა იუსტინიანეს ინსტიტუტებისა და ნაპოლეონის კოდექსისთვის (1804 წ.) და მათ საფუძველზე შექმნილ თანამედროვე სამოქალაქო კოდექსებისთვის.

კლასიკური პერიოდის იურისტების შემოქმედებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებდნენ წინამორბედთა ნაშრომების კომენტარები, მათ შორის Ius Civile შიგნით ზოგადი ნაშრომების ან ცალკეული საკითხების შესახებ ფუნდამენტური მონოგრაფიების ავტორთა თხზულებები.

კომენტარებისგან უნდა განვასხვავოთ შენიშვნები (Notae). ამ ჟანრის თავისებურება იმაში მდგომარეობს, რომ ჩანაწერი კეთდებოდა სხვა იურისტის ნაშრომის ტექსტში უშუალოდ. აღსანიშნავია, რომ შენიშვნებს უკეთებდნენ არა მხოლოდ პირადი ნაწარმოების მინდვრებზე, არამედ ყველაზე გავლენიანი ნაშრომების საარქივო ასლებზეც კი.

Pროდენტეს ლიტერატურული მემკვიდრეობის მნიშვნელოვან ნაწილს წარმოადგენს პრეტორული ედიქტის კომენტარები (Ad edictum). ჩვეულებრივ, კომენტირებას ქალაქის პრეტორის ედიქტი ექვემდებარებოდა. პრეტორული ედიქტის ყველაზე ვრცელი კომენტარი (150 წიგნამდე) ქმნიდა პომპონიუსი, რომელსაც ციტირებას უკეთებენ სხვა ავტორები. თუმცა, არა კომპილატორები. პაულუსმა დაწერა ედიქტის კომენტარები 78 წიგნად.იურისკონსულტთა პრაქტიკული პროფესიული საქმიანობის ამსახველი ჟანრი იყო Responsa (კონსულტელებზე პასუხები). ეს ჟანრი პირდაპირ ასახავდა კლასიკური ეპოქის სამართლებრივი აზრის აყვავებას.

Digesta  –  ცალკეულ გადაწყვეტილებათა კრებული იყო და რესპონსას ჟანრის ყველაზე განზოგადებული სახეს წარმოადგენდა.

Eppistulae  –  წერილები იურიდიული კონსულტაციის სახეობა იყო. Epistulae ახლობელი ადამიანის შეკითხვის საპასუხოდ გაიცემოდა.

Quaestiones  –  შეკითხვები განსხვავდებოდა საკუთრივ რესპონსასაგან  განსახილველ საკითხთა ხელოვნური ხასიათით.

ამგვარ ვითარებას წარმოიდგენდა ხოლმე თვით იურისტი ან მისი მოწაფე, რათა დეტალურად შეესწავლა ცალკეული ინსტიტუტი ან პრინციპი.

 

IV. პოსტკლასიკური პერიოდი (IVV სს.)

Dominati; Tetrarqia; Coloni (კოლონატი); Decuriones (დეკურიონები); Pars Imperii (იმპერიის ნაწილი); Constitutio (იმპერატორის კონსტიტუცია); ვულგარიზმი; იურიდიული (სასწავლო) სკოლა; Praeceptores (პროფესორი).

ქრონოლოგიურად პოსტკლასიკური პერიოდი შემოიფარგლება კლასიკური პერიოდის დასასრულითა და იუსტინიანეს მმართველობის პერიოდის დასაწყისით. აღნიშნული პერიოდიზაცია ასახავს ამ ეპოქისადმი ტრადიციულად უარყოფით დამოკიდებულებას, რომელიც გულისხმობდა იმ მკვეთრ განსხვავებას, რასაც ადგილი ჰქონდა რომის სამართლის კლასიკურ პერიოდსა და მის შემდგომ დაცემაგადაგვარების მომდევნო ეტაპზე. III საუკუნის მეორე ნახევარში დაწყებული ნახევარსაუკუნოვანი საერთო კრიზისი, რომელმაც მთელი რომაული საზოგადოება მოიცვა, ასახვას პოულობს რომის სამართლის ისტორიაშიც. გვიანდელი რომის ეპოქა გამოირჩევა ღრმა პოლიტიკური (დომინატის ჩამოყალიბება), კულტურული (ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადება) და სამართლებრივი ძვრებით, რომლებმაც მრავალი საუკუნის განმავლობაში განსაზღვრეს ევროპის სახე.

284 წელს ილირიულმა ლეგიონებმა ტახტზე ააბრძანეს იმპერატორი დიოკლეტიანე. იმპერატორი არ შემოიფარგლა მხოლოდ ერთპიროვნული ხელისუფლების დამკვიდრებით. მან მთელი იმპერიის მმართველობის სისტემის რეორგანიზაცია მოახდინა და დასავლეთ პროვინციების მმართველად მოიწვია პიროვნულად ყველაზე ერთგული სარდალი მაქსიმიანე, ხოლო შემდგომში პროვინციების მმართველთა თანაშემწეებად დანიშნა კიდევ ორი პირი: გალერიუსი, რომელიც მის პირად მოადგილედ ითვლებოდა და კონსტანციუს ქლორუსი  –  მაქსიმიანეს თანაშემწედ. დიოკლეტიანე და მაქსიმიანე იწოდებოდნენ ავგუსტუსებად, ხოლო მათ მიერ შვილად აყვანილი თანაშემწეები  –  კეისრებად. დადგინდა, რომ ავგუსტუსის გარდაცვალების შემდეგ, ტახტის მემკვიდრედ ცხადდებოდა მისი უშუალო თანაშემწე კეისარი, რომელიც, თავის მხრივ, შვილად იყვანდა ახალ კეისარს. Lex de Imperio გაუქმდა და მონარქიამ საბოლოოდ ჩამოიშორა რესპუბლიკური საფარველი.

ოთხთა მმართველობის აღნიშნულ სისტემას ტეტრარქია ეწოდა. ეს სისტემა არ გულისხმობდა იმპერიის დაყოფას (უზენაესი ხელისუფლება დიოკლეტიანემ შეინარჩუნა), თუმცა, მოხდა მმართველობის დეცენტრალიზაცია.

განხორციელდა ადმინისტრაციული რეფორმა, რომლის შედეგად შეიქმნა შემცირებული მოცულობის პროვინციები  –  დიოცეზები, რომელთა სათავეში იდგნენ პრეტორიანელთა პრეფექტისადმი დაქვემდებარებული ვიკარიუსები. შეიქმნა ახალი ბიუროკრატიული ინსტიტუტები, ხოლო კონსულატმა და პრეტურამ დაკარგეს უწინდელი მნიშვნელობა. დიოკლეტიანემ შემოიღო ახალი საგადასახადო სისტემა და იმპერიის მთელ ტერიტორიაზე გადამხდელთა ზედმიწევნითი აღწერა ჩაატარა. მან საფუძველი ჩაუყარა პროფესიული კასტების შექმნას და დაადგინა, რომ სამხედრო მოსამსახურეთა ვაჟიშვილები უნდა გაჰყოლოდნენ მამის საქმეს. თანაც, მოხდა ამ მემკვიდრეობითი მოიჯარეების  –  კოლონების (Coloni) მიწაზე მიჯაჭვა, რამაც მომავალში, იმპერატორ თეოდორიუს Iის მმართველობაში, მოსახლეობის ეს კატეგორია ფაქტობრივად ყმაგლეხებად გადაიქცა. გარდა ამისა, მუნიციპალურ საბჭოებში  –  კურიებში  –  წევრობა მემკვიდრეობითი გახდა. კურიების წევრები ანუ დეკურიონები (Decuriones), საკუთარი ქონებით აგებდნენ პასუხს მათ ოლქებში გადასახადების აკრეფაზე. საფინანსო პოლიტიკა უშედეგოდ დასრულდა, წარუმატებელი იყო ქრისტიანების დევნაც, რომელიც გარკვეული პერიოდის გულშემწყნარებლობის შემდეგ 303 წელს განახლდა.

305 წელს დიოკლეტიანე ტახტიდან გადადგა და მაქსიმიანეც აიძულა ასეთი ნაბიჯი გადაედგა იმპერიის დასავლეთ ნაწილში. 306 წელს კეისარ კონსტანციუსის გარდაცვალების შემდეგ, ჯარისკაცებმა ავგუსტუსად მისი ვაჟი კონსტანტინე გამოაცხადეს. მას შემდეგ, რაც მან 312 წელს მაქსიმიანეს ვაჟიშვილ მაქსენციუსზე სამხედრო გამარჯვება, მოიპოვა მისი ხელისუფლება დასავლეთ ნაწილზეც გავრცელდა.

313 წელს კონსტანტინემ გამოსცა მილანის (Mediolanis) ედიქტი, რომლის ძალითაც ქრისტიანობა სხვა რელიგიებს გაუთანაბრდა და ქრისტიანულ ეკლესიებს ჩამორთმეული ქონება დაუბრუნდა.

324 წელს კონსტანტინემ მოიპოვა გამარჯვება აღმოსავლეთის ავგუსტუსმაქსენციუსზე და მისი ქრისტიანულფილური ხელისუფლება მთელი იმპერიის ტერიტორიაზე გავრცელდა. 325 წელს, იმპერატორის ინიციატივითა და აქტიური მონაწილეობით ჩატარდა ნიკეის მსოფლიო საეკლესიო კრება, რომელმაც გამოაცხადა მართლმადიდებლური დოგმატის  –  სამების ერთმორწმუნეობის შესახებ და ბრძოლა გამოუცხადა ერეტიკოსობას. ამ ღონისძიებით ქრისტიანული ეკლესია იდეოლოგიურადაც კი დაემორჩილა იმპერატორის ხელისუფლებას. 380 წელს თეოდორიუს დიდმა გამოსცა მილანის (Mediolanis) ედიქტი, რომელიც, ნიკეის მსოფლიო საეკლესიო კრების დოგმატების საფუძველზე, მოქალაქეებისგან ქრისტიანობის მიღებას მოითხოვდა. 391 წელს მან დახურა ყველა წარმართული ტაძარი და განდეგილთა დევნა დაიწყო.

კონსტანტინემ გაატარა წარმატებული საფინანსო რეფორმა, გააუმჯობესა მოსახლეობის დაბეგვრითი ღონისძიებები, ერთმანეთისგან გამიჯნა სამხედრო და ადმინისტრაციული ხელისუფლება (პირველი ჩამოართვა პრეტორიანელთა პრეფექტს), კიდევ უფრო გააძლიერა არმია და დედაქალაქი გადაიტანა ბიზანტიონში, რომელსაც შემდგომში კონსტანტინოპოლი ეწოდა.

იმპერიის გაორება სულ უფრო მკვეთრ ხასიათს იძენს იმპერატორ თეოდორიუსის დიდი გარდაცვალების შემდეგ, 395 წლიდან, ვინაიდან დავა ორი პარტეს იმპერიი კიდევ უფრო გამწვავდა (ორი დიოცეზის  –  დაკიისა და მაკედონიის გამო), რითაც ისარგებლეს ალარიჰის ვესთგუთებმა (თეოდორიუსის მიერ მოწვეულები) და დაიკავეს და გაძარცვეს რომი (410- წ.). 425 წ. ტახტზე დასვეს იმპერატორი ვალენტინე III, რომლის დროს ადგილი ჰქონდა დროებით პოლიტიკურ სტაბილურობას, თუმცა, არც ამან იხსნა პარს Oცციდენტის გენხერისის ვანდალებისა (439 წ.) და ატილას ჰუნების (451-452 წწ.) შემოსევისგან, რომლებმაც დაარბიეს და დაიპყრეს აფრიკა, გალია და ჩრდილო იტალია. 455 წ. ვანდალებმა დაიკავეს კუნძული სარდინია და იქიდან განახორციელეს რომზე ვერაგული თავდასხმა. ბარბაროსებთან კავშირის დამყარების პრაქტიკამ და მათმა მოწვევამ რომაელთა სამსახურში მკვეთრად შეასუსტა რომის დასავლეთი ნაწილის პოლიტიკური სიმტკიცე, რაც 476 წლის პოლიტიკურ გადატრიალებაში აისახა, როცა ბარბაროსთა ბელადმა ოდოაკრმა ტახტიდან ჩამოაგდო ნორჩი უზურპატორი  –  რომულუსი და ის კონსტანტინოპოლში გაგზავნა იმპერატორ ზენონთან, რომელსაც ოდოაკრმა იტალიის მმართველობის ნება მოსთხოვა. იმპერატორ ზენონის მიერ აღიარებული კანონიერი მმართველი  –  იულიუს ნეპოტი 480 წ. გარდაიცვალა. მალე იტალიის  –  ის რაც იმპერიის დასავლეთი ნაწილისგან გადარჩა  –  გაათავისუფლეს თეოდორიჰის ოსთგუთების ხელით. ოდოაკრი ჩაიკეტა რავენაში, სადაც 493 წ. მოკლეს კიდეც. ამ დროის განმავლობაში, რომში კვლავ გრძელდებოდა კონსულების არჩევნები, ხოლო ადმინისტრაციულ ძალაუფლებას პრაეფეცტუს ურბი ახორციელებდა, თეოდორიჰმა უზენაესი მხედართმთავრის თანამდებობა მიიღო და რეხის ტიტული შეინარჩუნა. გალიის სამხრეთდასავლეთ ნაწილი და ესპანეთი V საუკუნის ბოლოს შევიდა ვესთგუთების სამეფოს შემადგენლობაში, სამხრეთაღმოსავლეთი გალია  –  ბურგუნდების სამეფოში, ხოლო გალია მდ. ლუარას ჩრდილოეთით  –  ხლოდვიგის ფრანკთა სამეფოს შემადგენლობაში.

პოსტკლასიკური ეპოქის სამართალგანვითარება პასუხობს ბიუროკრატიზმის განმტკიცებას, სახელმწიფოს ფეოდალიზაციასა და პიროვნების დამოუკიდებლობის დაცემას. კონსტანტინეს დროიდან, როცა პოზიტიური სამართლის ძირითად ფორმად იქცა იმპერატორის კონსტიტუცია (Constitucio  –  დადგენა, დაწესება) ედიქტის ფორმაში (ზოგადი მოქმედების ნორმები  –  გენერალის), მკვეთრად დაეცა კანცელარიის მუშაობის ხარისხი, კანონების იურიდიული და ენობრივი ფორმა მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა კლასიკური ნიმუშებისგან. სამართლის სამეცნიერო განვითარებისა და პრაქტიკოს მოხელეთა მომზადების დონის შემცირებამ პოსტკლასიკური ვულგარიზმის სახელწოდება მიიღო. ამ ეპოქის იურისტები ვერ დაიკვეხნიდნენ ინტელექტუალური დამოუკიდებლობით: ძალზე დიდი იყო მათ წინამორბედთა სამეცნიერო მემკვიდრეობის ავტორიტეტი. ამ ეპოქის სამართალმცოდნეები ემორჩილებოდნენ ეპოქის ზოგად დებულებებს პოზიტიური სამართლის სტაბილიზაციასა და უნიფიკაციის შესახებ. მათი აზრით, უკეთესი იქნებოდა ცვლილებების შეტანა კლასიკოსთა იმ რამდენიმე ნაშრომში, რომლებიც ჯერ კიდევ გამოიყენებოდა სასწავლო ლიტერატურის სახით და, ამავდროულად, ამცირებდნენ მათ მოცულობას. ზოგჯერ, მათ მიერ იქმნებოდა კლასიკური პერიოდის სხვადასხვა ავტორის ნაშრომთა კომპილაციები, რომლებიც, ასევე, გადამუშავებას ექვემდებარებოდნენ.

IV საუკუნის ბოლოდან მოყოლებული იურიდიულ სკოლებში სამართლის სფეროში განვითარდა ე.წ. კლასიცისტური ტენდენცია. ამ სკოლების წარმომადგენლები იყენებდნენ კლასიკური პერიოდის ავტორიტეტულ მეცნიერთა ნაშრომებს. თუმცა, ამ მიმართულებისთვის უცხოა კლასიკური მემკვიდრეობისადმი ისტორიული მიდგომა, პირიქით, ბერითი (Beirutis) კონსტანტინოპოლის, ალექსანდრიის, რომის იურიდიული სკოლის პროფესორები (Praecepores) ცდილობდნენ დაედგინათ რაღაც კანონი, რომელსაც ისინი აღიქვამდნენ როგორც სამართლის მეცნიერების უზენაეს გამოვლინებად. პრაქტიკული მოსაზრებანი აიძულებდნენ პრაეცეპორეს ყურადღება გაემახვილებინათ სევერთა ეპოქის იურისტთა ნაშრომებსა და გაიუსის “ინსტიტუტებზე”. ითვლებოდა, რომ თუ იურისტი შეითვისებდა კლასიკურ მემკვიდრეობას, მხოლოდ მაშინ შეეძლებოდა მიემართა იმპერატორის კონსტიტუციისთვის. მომზადება იწყებოდა ელემენტარული ნაშრომების შესწავლით (გაიუსი), სწავლების მეორე წელს მსმენელი სწავლობდა ედიქტს (სავარაუდოდ, ულპიანეს კომენტარების საფუძველზე), შემდეგ პაპინიანეს ნაშრომებს. მხოლოდ სწავლების მეოთხე წელს მას შეეძლო მიემართა პრაქტიკული საკითხებისადმი. თუმცა, მათი შესწავლა დამოუკიდებლად ხდებოდა, ლექციების გარეშე და ძირითად სასწავლო მასალას წარმოადგენდა პავლუსის ნაშრომები. და ბოლოს, მეხუთე წელს იწყებოდა კონსტტუციების შესწავლა, ინდივიდუალური დამრიგებლების ხელმძღვანელობით. პროფესორები თავს არიდებდნენ კონსტიტუციებისა და მოქმედი სამართლის კომენტირებას, მათთვის უფრო

მნიშვნელოვანი იყო სტუდენტებისთვის ხმარებიდან გამოსული იმ კლასიკური ნორმების ახსნაგანმარტება, რომლებიც თანამედროვეობასთან მხოლოდ ნაწილობრივ იყო ადაპტირებული.

პოსტკლასიკური პერიოდიდან ჩვენამდე მოაღწია ქრისტიან იმპერატორთა კონსტიტუციების კრებულის მნიშვნელოვანმა ფრაგმენტებმა (Alarihis 506 წ. კოდექსის დიდი ნაწილი), რომლებიც მომზადდა 429-438 წწ., იმპერატორ თეოდოსიუს IIის ინიციატივით (Codex Theodosianus). თეოდოსიუსის კოდექსი არის ამ ეპოქის კერძო სამართლის ძირითადი წყარო.

 

            V.        იუსტინიანეს პერიოდი (527565 წწ.)

Corpus Iuris Civilis  –  სამოქალაქო სამართლის კრებული, Digesta seu Pandectae  –  დიგესტები ანუ პანდექტები; Codex (კოდექსი); Novellae Constitutiones  –  ნოველები; კოდიფიკაცია; ინტერპოლაციები.

იმპერატორ იუსტინიანეს მმართველობის ხანაში იურიდიული კულტურისა და იურიდიული განათლების აღორძინების ტენდენცია, რომელიც შეინიშნებოდა აღმოსავლეთ იმპერიაში, აყვანილ იქნა სახელმწიფოებრივ დონეზე (იუსტინიანეს დროინდელი კლასიციზმი). იმპერატორი და მისი კანცელარია ისწრაფოდნენ ნორმატიული სტაბილურობისკენ და ამისთვის ისინი ეყრდნობოდნენ სამეცნიერო ტრადიციის მემკვიდრეობითობას, აღადგენდნენ მრავალი ინსტიტუტის კლასიკურ ლოგიკას და მხოლოდ აღნიშნულის საფუძველზე წყვეტდნენ ძველ კონტროვერზებსა და წინააღმდეგობებს. მთელ რიგ გარიგებაში (მანციპატიო, ემანციპატიო, ცრეტიო) ძველი რიტუალების გაუქმების ფაქტი იმაზე მიუთითებს, რომ ეს გარიგებები აღიქმებოდა როგორც მოქმედი ინსტიტუტები და კანონმდებელი კლასიკურ მემკვიდრეობას განიხილავს როგორც ერთიან მთლიან სისტემას. იუსტინიანეს სამართლებრივი პოლიტიკის და მის მიერ განხორციელებული სამართლის კოდიფიკაციის წყალობით, ევროპულმა კულტურამ შეინარჩუნა კლასიკური პერიოდის რომაელი იურისტების ტექსტები და იმპერატორების კონსტიტუციები. კოდიფიკაცია, რომლის ტექსტებსაც მომავალში სწავლობდნენ დასავლეთ ევროპაში როგორც ჩორპუს Iურის ჩივილის სამოქალაქო სამართლის კრებული მოიცავდა: ოფიციალურ სახელმძღვანელოს  –  ინსტიტუტიონეს; იგი შედგენილია 532 წელს, გაიუსის, ფლორენტინუსის, მარციანუსის, ულპიანესა და სხვათა Institutiones საფუძველზე; კლასიკოსთა თხზულებათა ანთოლოგიას  –  Digesta (კრებული), რომელიც სპეციალურმა კომისიამ 530-533 წწ. მოამზადა; იმპერატორთა კონსტიტუციების კრებული  –  ჩოდეხ, რომელიც ძალაში შევიდა 534 წელს.იუსტინიანეს ინსტიტუტები ჩვენამდე მოღწეულია IX და X საუკუნეების ხელნაწერთა სახით.

იუსტინიანეს კოდექსი, პრეტორული ედიქტის წესით, აერთიანებს იმპერატორების კონსტიტუციებს ადრეანეს დროიდან იუსტინიანეს მმართველობამდე (534 წ. ჩათვლით).

კონსტიტუციების ტექსტი ხშირად მოყვანილია შემცირებული სახით, ადრეული კონსტიტუციების ტექსტებმა განიცადეს გადამუშავება და რედაქტირება, რათა ისინი გაეწმინდათ მოძველებული (ან გაუქმებული) ტერმინებისა და დებულებებისგან, ზოგჯერ კი მასში შექონდათ შემდგენელთა მიერ ჩამატებული შენიშვნები (ინტერპოლაციები).

კოდექსს უშუალოდ უკავშირდება იუსტინიანეს მიერ, კოდიფიკაციის შემდეგ, შექმნილი ახალი კონსტიტუციები  –  Novellae Constitutiones. ზოგიერთი კონსტიტუცია მიზანია კერძო სამართლის ინსტიტუტების; ვალდებულების შესრულების პირადი გარანტია; ანდერძის გარეშე მემკვიდრეობა  –  გარდაქმნა.

Digesta იუსტინიანეს კოდიფიკაციის ყველაზე ნათელი მოვლენაა. სწორედ ამ გამოცემამ შემოგვინახა კლასიკური იურიდიული ტექსტების უდიდესი მოცულობა, რითაც საფუძველი ჩაეყარა რომის სამართლის ახალ აღმოჩენას XI საუკუნის იტალიაში და ამ დროიდან მოყოლებული რომის სამართალი გადაიქცა, ევროპელ იურისტთა მხრიდან, მუდმივად ნაწარმოები მეცნიერული შესწავლის ობიექტად. 530 წლის ბოლოს იმპერატორმა იუსტინიანემ გამოსცა Deo Auctore კონსტიტუცია, რომლის ძალითაც შეიქმნა სპეციალური საკოდიფიკაციო კომისია. მას სათავეში ჩაუდგა იმ დროის საუკეთესო იურისტი  –  ტრიბონიანე. კომისიის წევრები იყვნენ: პროფესორები Dorotheus (დოროთეუსი) და Anatolius (ანატოლიუსი) ბერითიდან, Theophilus (თეოფილუსი) და Kratinus (კრატინუსი) კონსტანტინოპოლიდან. მათ თანაშემწეებად კიდევ 11 იურისტი დაენიშნათ.

კომისიამ სამი წლის განმავლობაში წაიკითხა და შეისწავლა 1535 წიგნი იურიდიული თხზულებათა ტექსტებით და შეადგინა 50 წიგნის ანთოლოგია, რომელიც 432 თემატურ ტიტულად დაიყო.

დიგესტები აერთიანებენ ამონარიდებს 38 იურისტის 275 თხზულებიდან. თითოეული მათგანი შეიცავს თხზულებების ავტორთა სახელების მითითებას.

 

VI. რომის სამართალი და მისი რეცეფცია ევროპაში

ევროპა, როგორც განსაკუთრებული გეოგრაფიული და პოლიტიკური რეალობა, რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში ყალიბდებოდა. საკუთარ თავში იგი აერთიანებს რომაული, ქრისტიანული და გერმანული კულტურის ელემენტებს და მთლიანობაში ქმნის იმ ფენომენს, რომელსაც ევროპა ეწოდება. ევროპა არის ის ცნება, რომელიც ერთდროულად წარმოადგენს ისტორიისა და ევროპული კულტურულპოლიტიკური იდეების ერთიანობის ნაწარმოებს, რომელიც შუა საუკუნეებში ჩაისახა. რომის პაპმა ლეონ III 800 წლის შობის დღესასწაულზე მოახდინა კარლოს დიდის იმპერატორად კურთხევა, რაც, თავის მხრივ, პოლიტიკურ და იურიდიულ სფეროებში ევროპისთვის იმპერიული იდეების რეალიზებას ნიშნავდა.

ორი ძალა: იმპერატორის მონარქის ხელისუფლება (Regalis Potestas) და რომის პაპის საღვთო ძალაუფლება (Sacrata Auctoritas) იყო შუა საუკუნეების ახალი პოლიტიკური წყობის ორი დედაბოძი. დასავლეთის იმპერიის აღდგენის შემდეგ, მსოფლიოში თანაარსებობდა სამი ცივილიზაცია: დასავლურ ქრისტიანული, ბიზანტიური და ისლამური. რომის სამართალი, ბერძნული ფილოსოფიისა და ქრისტიანობის გვერდით, იყო ის ერთერთი ფაქტორი, რომელიც ქმნიდა ევროპის კულტურულ იდეას. მაშინ, როცა აღმოსავლეთში რომანისტული ტრადიციის აღდგენა დაკავშირებული იყო იმპერატორ იუსტინიანეს ჩორპუს ლურის ჩივილისთან, რომლის გავრცელებამაც XII საუკუნიდან დასაბამი მისცა “რომის სამართლის მეორე დაბადებას”, დასავლეთში რომის სამართლის შენარჩუნება შესაძლებელი გახდა ვესთგუთების სამართლის (Lეხ ღომანა ჭისიგოტჰორუმ) ანუ ალარიჰის კოდექსის (Breviarum Alaricanu) (506 წ.) და ვესთგოთური კანონმდებლობის წყალობით. ევროპაში რომის სამართლის რეცეფციის დაწყება XII საუკუნეში მნიშვნელოვნად იყო დამოკიდებული ბოლონიელი გლორატორების საქმიანობაზე და მათ მიერ სამართლის, როგორც იმპერიული სამართლის, გაიდეალებაზე. მათი აზრით, იმპერია სწორედ რომის უშუალო მემკვიდრე და უფლებამონაცვლე იყო.

კანონისტებმაც (ვინც შეიმუშავებდა კანონიკურ სამართალს) გარკვეული წვლილი შეიტანეს რომის სამართლის ევროპისთვის გაცნობის და მისი ამ რეგიონში გავრცელების საქმეში, ხოლო კომენტატორები შეიმუშავებდნენ ზოგად ევროპულ სამართალს.

 

§1. გლოსატორთა საქმიანობა

ეს სახელწოდება ამ სკოლის წარმომადგენლებმა შეიძინეს ტერმინიდან გლორა, რაც იუსტინიანეს Corpus Iuris Civilis ტექსტების მინდვრებზე გაკეთებულ შენიშვნებსა და ახსნაგანმარტებებს ნიშნავდა. გლორატორები გახლდნენ “თავისუფალი ხელოვნების” სკოლის მასწავლებლები, სადაც გრამატიკისა და რიტორიკის, გარდა იურისპრუდენციასაც ასწავლიდნენ.

ურიდიული ცოდნის შესწავლას საფუძველი ჩაუყარა “ხელოვნების მაგისტრმა”  –  (Magister Artium) ირნერიუსმა (დაახ. 10551130 წწ.), რომელმაც დიგესტების აღმოჩენის შემდეგ, სამართლის შესწავლა გადააქცია ცოდნის დამოუკიდებელ სფეროდ და მას მიანიჭა სამეცნიერო ხასიათი, რისთვისაც იყენებდა სქოლასტიკური ლოგიკისა და გრამატიკის წესებს. უბრალო ხელოვნების სკოლამ დასაბამი მისცა ისეთ ცნობილ და სახელგანთქმულ კერძო დაწესებულებას, როგორიც იყო ბოლონიის უნივერსიტეტი და რომელშიც ევროპის სხვადასხვა ქვეყნიდან სტუდენტები იურიდულ განათლებას იძენდნენ. ბოლონიის უნივერსიტეტის დამსახურება ისაა, რომ მან ააღორძინა რომის კულტურული იდეა და რომის სამართლის, როგორც იმპერიული სამართლის კონცეფცია. სწორედ ამ იდეებით უნდა ეხელმძღვანელა რომის იმპერიის უშუალო მემკვიდრესა და უფლებამონაცვლეს  –  დასავლეთის იმპერიას: Unum Esse Ius, Cum unum sit Imperium  –  სამართალი ერთია, რადგან ერთია იმპერია.

ირნერიუსის მემკვიდრეები ოთხი დოქტორი იყო: ბულგარუსი, მარტინუსი, უგო და იაკობი. Glossa Magna/ordinaria ანუ “დიდი (ჩვეულებრივი) გლოსა” აკურსიუსმა შეადგენა.

როგორც ძველ რომში, ისე შუა საუკუნეებში იურისტი იყო უბრალოდ მოქალაქე, კერძო პირი, თუმცა, ამ ორი პერიოდის იურისტები ერთმანეთისგან განსხვავდებოდნენ სოციალური წარმომავლობითა და მათ მიერ გამოყენებული მეთოდებით. მცოდნე რომაელი იურისტი აძლევდა რჩევებს საკუთარ მოქალაქეებს, კონსულტაციას უწევდა პრეტორებსა და სხვა მაგისტრატებს და ამგვარად ქმნიდა სამართალს; საბოლოო ჯამში, მას იწვევდნენ პრინცეპსის სამსახურში და ოფიციალურ პირად აქცევდნენ. თავის მხრივ, გლორატორი იყო მასწავლებელი, რომელიც, დიგესტებში ასახული იურისპრუდენციის პრინციპების მეშვეობით, მიზნად ისახავდა უნივერსალური სამართლის განვითარებას, ამის მიზეზი კი გახლდათ განვითარებული იურიდიული სისტემის არარსებობა და ადგილობრივი სტატუსების უსისტემო გამოყენება. მათი აზრით, “ტექსტი” (იურიდიული ცოდნის საწყის წერტილად ირნერიუსისა და გლოსატორებს მიაჩნდად ტექსტი, უშეცდომო წიგნი, ყოველივე ჭეშმარიტების წყარო, რომელიც სრულყოფილებით გამოირჩევა და არ გააჩნდა წინააღმდეგობები) იურიდიული ცოდნის წყარო იყო. ამ გარემოებამ გამოიწვია ფილოლოგიური და ლოგიკურდიალექტიკური მეთოდების გამოყენება, რასაც მანამდე ლიტერატურათმცოდნეები და თეოლოგები იყენებდნენ.

სწორედ ამიტომ, შუა საუკუნეების პერიოდის იურისტები მხოლოდ ტექსტის განმმარტებლები როდი იყვნენ; ისინი კომენტარს უკეთებდნენ რომაელი იურისტების პასუხებს, ქმნიდნენ სისტემური ხასიათის ნაშრომებს თემების მიხედვით მოწესრიგებული თხზულების სახით. როგორც ე.წ. Summae, სადაც დაისმებოდა პრობლემები (Quaestiones) და განიხილებოდა გადაწყვეტილებები “თანახმა ვარ” და “წინააღმდეგი ვარ”.

ამრიგად, სამართალი კლასიკოსების “არს” ხელოვნებიდან გადაიქცეოდა “სციენტია” (მეცნიერება), რომელიც ვითარდებოდა უნივერსიტეტებში, და რომელიც ხელმისაწვდომი იყო ახალი შეხედულებებისა და მიდგომებისთვის.

 

§2. კანონისტები

“ღვთის კანონის”  (Lex Dei) უპირატესობა რომაული კანონის (Lex Romana) წინაშე, თანასწორობისა (Honestas) და ქრისტიანული სამართლიანობის (Aequitas Cristiana) პრინციპები გადამწყვეტ გავლენას ახდენდნენ ახალ სამართალზე სწორედ კანონისტების დახმარებით. მეორეს მხრივ, ეკლესია იყო ანტიკური სამყაროს კულტურული ტრადიციების მცველი და გამავრცელებელი. ეკლესიამონასტრებსა და სამეფო საყდრებში განთავსდა თავისუფალი ხელოვნებისა და სამართლის ორივე დარგის  –  სამოქალაქო და კანონიკური  –  შესწავლისა და სწავლების ცენტრები. კანონისტები ქმნინენ ისეთ კანონებს, რომლებიც იმავდროულად ეხებოდა საერო იურისდიქციას, შეიმუშავებდნენ ახალ დოქტრინებსა და გადაწყვეტილებებს, რომლებიც, თუმცა, განსხვავდებოდნენ რომაული სამართლისგან, მაგრამ უსაზღვრო გავლენა გააჩნდათ ახალ სამართალზე: ასე ხდებოდა სტიპულაციების, ხელშეკრულებებისა და არაფორმალური შეთანხმებების (პაქტები), ჩუქების, დაპირების, მფლობელობისა და მემკვიდრეობის, სასამართლო განხილვისა და გამოძიების მიმართ.

 

§3. “VII მუხლი”

შუა საუკუნეებში რომის სამართლის რეცეფციისათვის დიდი მნიშვნელობა ენიჭებოსა ალფონს X ბრძენის დროს შედგენილ კოდექსს. მისი შემუშავება დაიწყო მამამისის ფერდინანდ III-ის დროს და დასრულდა 1263 ან 1265 წწ. ამ რედაქციაზე დიდი ზემოქმედება მოახდინეს გლორატორებმა აკურსიუსმა, აგაიმ, და განსაკუთრებით იაკობმა (რომლის გავლენა პირდაპირ აისახება მე3 მუხლზე), დეკრეტალისტებმა და კანონისტებმა, აგრეთვე კასტილიურმა იურიდიულმა დოკუმენტებმა. (კოდექსი ატარებს “კანონთა წიგნის” ან “კანონთა კრებულის” სახელწოდებას.

ზოგადმოხმარებითი სახელწოდება წარმოიშვა მისი შემადგენელი წიგნების ან მუხლების რაოდენობის მიხედვით; განსაკუთრებით ფასეულია მე-7 მუხლი. პირველ მუხლში საუბარია სამართლის წყაროებსა და საეკლესიო საკითხებზე; მე-2 მუხლში  –  საჯარო სამართალზე; მე3 მუხლში  –  სასამართლო ორგანიზაციასა და სამართალწარმოებაზე; მე-4 და მე-6 მუხლებში ჩამოყალიბებულია სამოქალაქო სამართლის ნორმები, ხოლო მე-7 მუხლში  –  სისხლის სამართალი). გარდა იმისა, რომ ამ კოდექსმა დიდი გავლენა მოახდინა კასტილიური და ესპანურამერიკული სამართლის რომანიზაციაზე, ეს კრებული უნდა განიხილებოდეს როგორც ევროპაში რომის სამართლის რეცეფციის ერთერთი მნიშვნელოვანი წყარო, რომელმაც განაპირობა ევროპელი და ამერიკელი იურისტების შეხედულებათა ჩამოყალიბების პროცესი.

 

VII. საერთო სამართალი და მოქმედი რომაული სამართალი

ევროპული საერთო სამართლის ფუძემდებლებად ითვლებიან კომენტატორები  –  ცონსილიატორეს, რომელთა ახსნაგანმარტებების კრებულები ასრულებდნენ შუასაუკუნეების პერიოდის სამართალგანვითარებას და საფუძველს უყრიან თანამედროვე სამართალს. ახალი იურისპრუდენციის ჩამოყალიბებისას (რომელსაც უკვე პრაქტიკული მიზნები გააჩნია), ისინი ასრულებენ გლოსატორების მიერ რომის სამართლის ძირითადი პრინციპების თანამედროვე სამართლისთვის მორგების საქმეს. ამ ტრადიციას ეწოდა იტალიური მეთოდი (Mos Italicus) და მისი მიზანი იყო სარგებლის მოტანა და პრაქტიკული დანიშნულების განხორციელება და ამით ის განსხვავდებოდა ფრანგი იურისტების მიერ ჩამოყალიბებული კულტურული ანუ ჰუმანისტური ტენდენციებისგან. ფრანგების მიერ შემუშავებულ მეთოდებს გალური (Mos Gallicus) მეთოდები ეწოდა.

 

§1. კომენტატორები  –  Consiliatores

კომენტატორები ანუ პრაქტიკოსები გამოდიან ევროპული იურისპრუდენციის ჭეშმარიტ ფუძემდებლებად. მათ იუსტინიანეს სამართალი გადააქციეს საერთოევროპულ სამართლად. კომენტატორთა შორის გამოირჩეოდა ბოლონიასა და პერუჯაში მოღვაწე პროფესორი ბარტოლო, რომლის შესახებ მაშინ ამბობდნენ: Nemo iurista nisi bartolista” (არავინაა იურისტი, თუ არა ბარტოლოს მიმდევარი).

კომენტატორებმა შექმნეს სისტემური იურიდიული დოქტრინა, და სქოლაქტიკური დიალექტიკისა და ლოგიკის მეშვეობით, გლოსატორთა მეთოდოლოგია გადააქციეს იურისტის ხელში პროფესიულ იარაღად. იურიდიული სისტემის შემუშავებისას, მათ შეძლეს დაეძლიათ კანონიკური და რომაული სამართალი, აგრეთვე საერთო სამართალსა და ადგილობრივ (რეგიონალურ) სამართალშემოქმედებას შორის არსებული წინააღმდეგობანი. მათი შეხედულებით, რომის სამართალი განიხილებოდა საერთო სამართლად (Ius commune) საერო საქმეებისთვის, მაშინ, როცა კანონიკური სამართალი გამოიყენებოდა მხოლოდ სასულიერო საქმეების მიმართ.

ადგილობრივი კანონმდებლობა მოქმედებდა როგორც სპეციალური სამართლის ნორმები (Iura Propria), რომლებიც ექვემდებარებოდნენ საერთო სამართალს და იურიდიული ძალა გააჩნდათ მხოლოდ საკუთარი კომპეტენციის ფარგლებში.

 

 

§2. ჰუმანისტები

ჰუმანიზმი, რომლის მთავარი პრიორიტეტი იყო ადამიანი  –  შემეცნებითი იდეალის ცენტრი, ყალიბდება XVI საუკუნეში როგორც აღორძინების ეპოქის შედეგი. ჰუმანისტები იზიარებენ კლასიკური ანტიკურობის კანონებს. პრაქტიკული ტენდენციებისგან განსხვავებით, რომელიც ახასიათებდა კომენტატორებს (Mos Italicus), საფრანგეთში გავრცელებული ჰუმანისტების კულტურული მიმდინარეობა (Mos Gallicus), ახდენს ისტორიის საერო მეთოდებით შესწავლას და ცდილობს მისი ძირითადი მოვლენების რელიგიური და უტილიტარული შეხედულებებისგან გათავისუფლებას. თუმცა, ორივე ტენდენცია იზიარებდა კლასიციზმის იდეებს, ანუ კულტურის განვითარება მათ წარმოუდგენიათ მხოლოდ კლასიკური მოდელის საფუძველზე. მათ შორის არსებობდა მნიშვნელოვანი სხვაობა, კერძოდ, დასახული მიზნები და ამ მიზნების მისაღწევად გამოყენებული მეთოდები. ჰუმანისტები დიდად აფასებდნენ კლასიკურ იურისპრუდენციას და ცდილობდნენ გაეთავისუფლებინათ სამართლის წყაროები ყველა სახის მოდიფიკაციებისგან, რომლებიც უხვად ჰქონდათ გამოყენებული იუსტინიანესეული კანონმდებლობის კომპილატორებსა (ინტერპოლაციები) და შუასაუკუნეების პერიოდის გლოსატორებს (Glosa და კომენტარები). ამისათვის მათ საკუთარ გამოკვლევებში გამოიყენეს არა მარტო იუსტინიანეს კოდექსის წინამორბედი სამართლის წყაროები, არამედ სალიტერატურო ტრადიცია. თუმცა, ჰუმანისტებმა ვერ შეძლეს “სამართლის ისტორიის” შექმნა, მათ მიერ გამოკვლეული ანტიკური პერიოდის სამართლის წყაროების ხარჯზე რომის სამართლის შესწავლამ მიიღო მეცნიერული ხასიათი და მათ შეიმუშავეს ე.წ. პროფესორთა სამართალი, რომელიც იყო, იურისტთა საერთო მასიდან განყენებული, მეცნიერთა მცირერიცხოვანი ჯგუფის პრივილეგია.

 

§3. ბუნებითი სამართლის თეორია

XVIIXVIII საუკუნეების განმანათლებლობის ეპოქაში მოქმედი ბუნებითი სამართლის თეორია აღიარებდა და ამტკიცებდა გონისა და ადამიანის ბუნების შესატყვისი სოციალური ეთიკისა და ყველა ხალხისთვის საერთო, 15 გონის შესაბამისი უნივერსალური სამართლის არსებობას. ბეკონის, დეკარტის, ნიუტონის საბუნებისმეტყველო აღმოჩენების ადამიანის მოქმედების სფეროზე გავრცელებამ, ხელი შეუწყო საზოგადოებრივი ცხოვრების ბუნებითი კანონებით კანონების არსებობის იდეის გავრცელებას. აქედან გამომდინარე, მათ უარყვეს თეოლოგიისა და შუასაუკუნეების ეპოქის ისტორიული მრწამსის პოსტულატები და დაიწყეს ახალი, ზოგადი ცნებებისა და პრინციპების, სამართლის ახალი სისტემის შემუშავება. რეფორმაციისა და კონტრრეფორმაციის იდეებით, აგრეთვე საფრანგეთის რევოლუციის მონაპოვრით, გამხნევებული ბუნებითი სამართლის თეორიის იდეოლოგები, უზენაეს იდეალებად მიიჩნევენ ადამიანებს შორის თანასწორობასა და სამართლიანობას, რომლებსაც უნდა უზრუნველყეყოთ თავისუფლება და შემწყნარებლობა. ამ სკოლის უდიდეს იურისტებად ითვლებიან ჰუგო გროციუსი (საერთაშორისო სამართლისა და გონის სამართლის მეთოდოლოგიის ფუძემდებელი), სამუელ პულენდორფი, ქრისტიან თომაზიუსი და ქრისტიან ვოლფი. ენციკლოპედისტები აკრიტიკებდნენ იურისტების მიერ აღიარებული კაზუისტიკის მეთოდს, რომელიც გამოიყენებოდა ანალოგიით მსჯელობისას და პრეცედენტის საფუძველზე, და რის გამოც, მათი აზრით, ადგილი ჰქონდა სამართლებრივ გაუგებრობებსა და გაურკვევლობას, უიმედობას მოქალაქეთა შორის.

რაც შეეხება რომის სამართალს, ბუნებითი სამართლის სკოლა მას განიხილავდა როგორც Ratio Scripta (დაწერილ გონს). იურისტები კვლავ იყენებდნენ რომანისტიკიდან გადმოღებულ ცნებებს და აკრიტიკებდნენ სამართლამცოდნეობით ნაშრომების უსისტემობას. ამგვარ დოქტრინულ მიმდინარეობაში განსაკუთრებული როლი შეასრულეს ფრანგმა მეცნიერებმა დომამ და ბოტიემ, რომლებმაც გადამწყვეტი გავლენა იქონიეს 1804 წ. ნაპოლეონის კოდიფიკაციაზე.

 

§4. სამართლის ისტორიული სკოლა (გერმანული)

ახალი სამართლის მეცნიერების და რომის სამართლის, როგორც “მოქმედი” სამართლის ახალი დამოკიდებულება განვითარდა გერმანიაში შექმნილი სამართლის ისტორიული სკოლის და განსაკუთრებით ამ სკოლის დამაარსებლის ფონ სავინის მეშვეობით. სავინის ნაშრომში “რომის მოქმედი სამართლის სისტემა” დაამკვიდრდა რომის სამართლის, როგორც ევროპული კულტურის საფუძვლისა და განუყოფელი ნაწილის უცვლელი ღირებულება. ის განიხილავს სამართალს ორი სხვადასხვა  –  ისტორიული და სისტემური  –  მიდგომის გამოყენებით. პირველ შემთხვევაში სამართალი აღიქმება როგორც ხალხის სულის ბუნებრივი და სპონტანური გამოვლინება; სამართალი ისეთივე ავთენტური მოვლენაა, როგორც ხელოვნება, ენა და ფოლკლორი. თუმცა, ხალხი და მისი სული საკუთარ თავს გამოხატავენ არა პირდაპირ და უშუალოდ, არამედ განათლებული იურისტების, მეცნიერებისა და მოსამართლეების მეშვეობით იურისტის უცვლელი დანიშნულებაა საკუთარი ერის ისტორიის შესწავლა, რათა მან შეძლოს თავისი იურიდიული მემკვიდრეობის განსაზღვრა, თანაც, ხელი შეუწყოს გონს განახლებასა და შენარჩუნებას.სისტემურობის თვალსაზრისით, სამართალი შედგება მეცნიერული რაციონალიზმისადმი დაქვემდებარებული ცნებებისა და პრინციპების ერთობლიობისაგან.

იურიდიული დოგმატიკა ეფუძნება სისტემატიკას, ინდუქციისა და დედუქციის მეთოდების გამოყენების მეშვეობით.სამართლის მიმართ კანტის მიერ შემუშავებული ახალი მეცნიერების კონცეფციისა და საუნივერსიტეტო იდეის (რომელიც იქნებოდა სამეცნიერო კვლევების ცენტრი) გამოყენებამ ხელი შეუწყო იურისტების სამართლისგან განსხვავებული პროფესორთა სამართლის შექმნას (საქმე ეხება ბერლინის უნივერსიტეტს, რომელიც გაიხსნა 1810 წელს და რომელშიც პროფ. ჰუმბოლტმა, სხვა გამოჩენილ მეცნიერთა შორის, მიიწვია სავინი). სავინიმ გაითვალისწინა გლოსატორთა შემოქმედება, თუმცა, უპირატესობა მიანიჭა ჰუმანისტებს, ვინაიდან თვლიდა, რომ კომენტატორები და მათი მიმდევრები უსუს მოდერნუს მეთოდის გამოყენებისას ამსხვრევდნენ მის კეთილშობილურ პროპორციებს. სავინის იმის გამო აკრიტიკებდნენ, რომ მისი მოქმედი რომის სამართლის სისტემა სინამდვილეში არც ერთ ეპოქაში მოქმედებდა,

არამედ შედგენილი სხვადასხვა ეპოქის იყო ელემენტებისგან. მათ შორის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო არქაული და კლასიკური სამართალი, რომლებმაც ხელოვნურად მიიღეს მოქმედი ხასიათი და ზოგადი თეორიის დოგმებად იქცნენ.

 

§5. XIX საუკუნის პანდექტისტები

პანდექტური სამართლის (პანდექტების თანამედროვე გამოყენება  –  Usus Modernum Pandectarum) ფუძემდებლებმა, რომლებიც დაკავშირებულნი იყვნენ წინამორბედ სკოლებთან, შეიმუშავეს მეცნიერება და იურიდიული დოგმატიკა ჩორპუს იურის ინტერპრეტაციის მეშვეობით, ე.წ. “ცნებების იურისპრუდენცია” ანუ პანდექტისტიკა (მან ეს სახელწოდება შეიძინა პანდექტების სისტემური შესწავლის გამო), რომელსაც საფუძველი ჩაუყარა რ. პუხტამ და რომელიც წარმოდგენილი იყო ისეთი ცნობილი რომანისტების სახით, როგორებიც იყვნენ ვაგნეროვი, დერნბურგი და ვინდშაიდი, შეიმუშავებს პანდექტური სკოლის თეორია. პანდექტისტები მფარველობდნენ იურიდიული მეცნიერების პოზიტივისტურ მიმდინარეობას. მათი აზრით, იურიდიული წესრიგი არის პრინციპებისა და ნორმების სრული და დახურული სისტემა. ამიტომ ისინი უარყოფდნენ კაზუსების არსებობას, რომელთა ადგილი არ არის ცნებებისა და დოგმების სისტემაში,

ვინაიდან იურისტი ფლობს ისეთ საშუალებებს, რომლებიც შეავსებენ მათ და გამოძებნიან მათი გადაწყვეტის ხერხებს თუნდაც იმ შემთხვევაში, როცა ის გათვალისწინებული არაა ნორმით და ამისთვის გამოიყენონ ფორმალურლოგიკური პროცედურები.

 

VIII. რომაული იურისპრუდენცია და მოქმედი იურიდიული სისტემები

მას შემდეგ, რაც შეიქმნა და ძალაში შევიდა სამოქალაქო კოდექსები რეალიზებულად ითვლება რომის სამართლის აქტუალიზაციის პრაქტიკული ტენდენცია, ანუ იტალიური მეთოდი (Mos Italicus). თუმცა, უსაფუძვლოა იმის მტკიცება, რომ იურისტებს გაუჩნდათ ინტერესი რომის სამართლის მიმართ, ვინაიდან დღემდე არსებობს ისტორიული და დოგმატური ხასიათის მრავალი მიზეზი, რომელიც უწყობს ხელს რომის სამართლის სიცოცხლისუნარიანობას. რომის სამართლის ცნებები და პრინციპები დღემდეა შენარჩუნებული სამოქალაქო კოდექსებში და მოქმედებენ იურისპრუდენციასა და დოქტრინაში. იმისთვის, რომ ეროვნული სამართლებრივი სისტემების ურთიერთშეფასების მყარი საფუძველი შეიქმნას, ამოსავალ წერტილად უნდა გამოვიყენოთ მათი საერთო რომანისტიკული წყაროები, ზუსტად ისე, როგორც ეს კეთდება ახალი საერთოევროპული სამართლის შექმნის შემთხვევაში. რომაული იურისპრუდენცია, სასამართლო გადაწყვეტილებების საფუძველზე შექმნილი, თანამედროვე სამართლისგან განსხვავებით, წარმოადგენდა კონსულტაციების ფორმით განხორციელებულ თავისუფალ საქმიანობას, ისევე როგორც საერთო სამართლის განმმარტებელთა და კომენტატორთა (Consiliatores) ნაშრომები. იმის მიხედვით, თუ როგორია სამართალმცოდნეობის ხასიათი: შემოქმედებითი თუ საინტერპრეტაციო, ყოფს თანამედროვე იურიდიულ სისტემებს დახურულ და ღია სისტემებად, ანუ უნდა გავარკვიოთ, სამართალი შექმნილია ცოცხალი, პრეცედენტული წესით თუ დაწერილი, ერთ კრებულში სისტემატურად ჩამოყალიბებული ნორმების მეშვეობით. ღია მოდელის ტიპს წარმოადგენს ანგლოსაქსონური პრეცედენტული სამართლის სისტემა; ხოლო დახურული მოდელი აისახება სამოქალაქო კოდექსებში. თუმცა, აღნიშნული განსხვავება სულაც არ გამოდგება ამ ორ სისტემას შორის მკვეთრი საზღვრების გასავლებად, ვინაიდან, თანამედროვე პირობებში, ორივე სისტემის დამახასიათებელი ნიშანია საკანონმდებლო სამართლის გამოყენება; გარდა ამისა, ისინი ყოველთვის ვერ დაეყრდნობიან ისტორიული წარსულის მკაცრ კრიტერიუმებს.იმის გამო, რომ რომაული იურისპრუდენცია მუდმივად ხელს უწყობდა სამართლის შემოქმედებით განვითარებას და უდავო გავლენას ახდენდა სხვადასხვა იურიდიულ სისტემაზე, ცალცალკე უნდა განვიხილოთ რომის სამართლის დამოკიდებულება სამოქალექო კოდექსისა და ანგლოსაქსონური “საერთო სამართლის” მიმართ.

 

§1. სამოქალაქო კოდექსები

“ბუნებითი სამართლის” თეორიის მიმდევართა დოქტრინა და მათი პოსტულატები სამართლის შესახებ, რომელიც ეფუძნება კანონის წინაშე მოქალაქეთა თანასწორობასა და გონს, ხელს უწყობდა სამოქალაქო კოდექსების შექმნასა და გამოცემას. ნაპოლეონის 1804 წლის სამოქალაქო კოდექსის შექმნით საკოდიფიკაციო საქმიანობა საფრანგეთში აღწევს უმაღლეს დონეს, თუმცა, მას წინამორბედები ჰყავდა ბავარიისა და პრუსიის სამოქალაქო კოდექსების სახით. მანამდე, საფრანგეთის რევლუციის პერიოდში მისმა ავტორებმა უარი თქვენს ოთხ პროექტზე, რომლებიც, მათი აზრით, მიჩნეული იქნა ან ძალზედ კაზუისტურად, ან, პირიქით, აბსტრაქტულად. ორ უკიდურესობას შორის აღმოჩენილი თანაფარდობის წყალობით ფრანგული კოდექსის მუხლები წარმოადგენდნენ საკანონმდებლო ტექნიკის ნიმუშს, რომელიც მოგვიანებით სხვებისთვის სამაგალითო გახდა. კოდექსმა გავლენა მოახდინა როგორც ამერიკულ, ისე ევროპულ კოდიფიკაციებზე. ნაპოლეონის კოდექსის წარმატება განპირობებული იყო რომის სამართლის პრინციპებიდან ნაწარმოები სისტემის გამოყენებით და ამ სისტემის აღნაგობით. XIX საუკუნის დიდმა ფრანგმა იურისტებმა  –  ობრიმ და რომმა  –  აღმოაჩინეს იურისპრუდენციისა და დოქტრინის ურთიერთზემოქმედება, რომლებიც, თავის მხრივ, ახალმა კანონმდებლობამ დიდი სიმამაცითა და სიბრძნით ახსნა და განმარტა.გერმანიის სამოქალაქო ძეგლისდება ვერ შედიოდა ძალაში 1900 წლამდე, რადგან მას წინააღმდეგობას უწევდა ისტორიული სკოლა. გერმანული სამოქალაქო ძეგლისდება არის პანდუქტისტიკის ყველაზე კარგი და ყველაზე დამახასიათებელი ქმნილება, რომელიც წარმოადგენს ამ მიმდევრობის ბოლოსა და აგრეთვე, რომის სამართლის მოქმედების დასასრულს. ზოგადმა ნაწილმა და იურიდიული გარიგების დოქტრინამ გადამწყვეტი ზეგავლენა იქონია თანამედროვე ცივილისტიკაზე.

 

§2. ინგლისური სამართალი

Common Law and Equity  –  საერთო სამართალი და სამართლიანობის სამართალი.სამართლის ამ სისტემის წარმოშობა ხასიათდება განსაკუთრებული და სპეციფიკური თავისებურებებით, რომლებიც განასხვავებენ მას კონტინენტის სამართლებრივი სისტემების რომანისტული ტრადიციებისგან. თუმცა, მასშიც არის ურთიერთგანსხვავება სტატუსისა ანუ საკანონმდებლო სამართალსა (Statute Law) და პრეცედენტულ სამართალს (Common Law) შორის.“საერთო სამართლის” (Common Law) ისტორია იწყება XI საუკუნეში ნორმანთა შემოსევის შემდეგ, როცა იულიამ დამპყრობელმა ინგლისში შემოიღო ბატონყმური სისტემა და ცენტრალიზებული ადმინისტრაცია. სამართლებრივი რეფორმები ხორციელდებოდა სამართალწარმოების სფეროში, ვინაიდან მეფემ საკუთარ თავზე აიღო უკვე არსებული სამართლისა და მართლმსაჯულების დაცვის უფლებამოსილებანი. სასამართლო ხელისუფლების ცენტრს წარმოადგენდა სამეფო კურის სასამართლო (Curia Regis). სადაც გადაისინჯებოდა ადგილობრივ სასამართლოებში განხილული საქმეები. მეფის სასამართლო ხელისუფლება ხორციელდებოდა შერიფის ანუ იმ მოხელის მეშვეობით, რომელიც აღჭურვილი იყო სასამართლო და ადმინისტრაციული ფუნქციებით და გამსვლელი სასამართლო სხდომების (Justice in Eyre) საქმიანობის მეშვეობით. სამართალწარმოება ეყრდნობოდა სასამართლო ბრძანებების (Writs an Brevia) სისტემას. ბრძანება იყო განსაკუთრებული დოკუმენტი, რომელიც ძალზედ სიტყვაძუნწად იწერებოდა პერგამენტზე, ტიპიური და მკაცრად ფიქსირებული ფორმულების გამოყენებით. ეს დოკუმენტები გამოდიოდა სამეფო კანცელარიიდან, რომელიც იყენებდა ფორმულათა განსაზღვრულ კრებულებს და ამისთვის იღებდა გასამრჯელოს სასამართლო ბრძანებებისა და მათ საფუძველზე გაცემული სარჩელების მეშვეობით, მეფე ადგენდა კანონებს კერძო სამართლის სფეროში (იმდენი სარჩელი იყო, რამდენიც ბრძანებათა ფორმულა). ამიტომ, ინგლისური “საერთო სამართალი” თავიდანვე იყო პოზიტიური; თუმცა, ყოველთვის ითვლებოდა დაუწერელ ჩვეულებით სამართლად, ხოლო უნივერსიტეტებში აღორძინებული რომის სამართალი წიგნიერი და იდეალური სამართლის ხასიათს ატარებდა.

“სამართლიანობის სამართლის” (Equity) ცნებაში გულისხმობენ სასამართლო სისტემას, რომელიც უპირისპირდება “საერთო სამართალს (Common Law) და მოქმედებდა ლორდკანცლერის სასამართლოში (Ciyrt if Chansery). ქვეშევრდომებს შეეძლოთ პეტიციით უშუალოდ მიემართათ მეფისთვის მართლმსახულების განხორციელების მოთხოვნით. მეფე გზავნიდა მოთხოვნას სამეფო საბჭოსა (King’s Council) და კანცლერთან, რომელიც ითვლებოდა სამეფო სინდისის მცველად (Keeper of  the King’s Conscience). სასულიერო პირის  –  კანცლერის იურისდიქცია ეფუძნებოდა სამართლიანობის ცნებას და მიზნად ისახავდა მოპასუხის სინდისის განწმენდას.

“სამართლიანობის სამართალი” მიმართული იყო მართლმსახულების არსებითი და არა ფორმალური განხორციელებისკენ, რადგან მოქმედებდა ორი ხერხით: რეალური აღსრულება (Specific Performance), რომელიც ხორციელდებოდა განსაკუთრებული ფორმით აღსრულების შესახებ დადგენილების გამოცემისა და რაიმე მოქმედების (Injunction) სასამართლო აკრძალვის მეშვეობით, რომელიც გულისხმობდა ზიანის მიმყენებელი გარკვეული მოქმედების განმეორებით ჩადენის აკრძალვას.

“საერთო სამართალსა” და “სამართლიანობის სამართალს” შორის კონფლიქტები მაშინ შეწყდა, როცა სამეფო იურისდიქციამ მოიპოვა პირველი გამარჯვება, “სამართლიანობის სამართლის” უპირატესობის შესახებ ბრძანებულების გამოცემის სახით. თუმცა, მათ შორის დაპირისპირება კვლავ გრძელდებოდა, ვინაიდან Common Law ფარგლებში მოქმედი მოსამართლეები არ იწონებდნენ კანცლერის სასამართლოს ვესტმინსტერის სასამართლოების მიმართ სააპელაციო ინსტანციად გადაქცევის ფაქტს. რაც შეეხება რომის სამართლის რეცეფციას, ინგლისური სამართლის ევოლუციის პროცესში, ყურადღება უნდა გამახვილდეს სამ მომენტზე:

1) ეკლესიისა და უპირველეს ყოვლისა ბენედიქტელთა ორდენის, და გლოსატორთა დოქტრინის გავლენა. რომანისტიკის ზემოქმედების კვალი შეინიშნება ტერმინოლოგიაში, რომელიც ასახავს რომის სამართლის ცნებების გამოყენების ინგლისური სამართლის ანალიზისა და მისი სამართლის სისტემად გადაქცევის პროცესში; 2) რომის სამართლის რეცეფციამ გერმანიაში გადამწყვეტი გამარჯვება მოიპოვა XVI საუკუნეში, როცა საეპისკოპოსო სასამართლოებმა ქორწინების საკითხებში აღიარეს რომაულკანონიკური დოქტრინა, ხოლო ინგლისური “საერთო სამართლის” გამარჯვებას უზრუნველყოფდა იურისტთა წოდებისა და მათი წარმომადგენლის  –  კოკის პიროვნული ავტორიტეტი, რითაც ითრგუნებოდა რომის სამართლის დებულებების გამოყენება ინგლისური ჩვეულებების მიმართ; 3) მესამე მომენტი შეეხო სამართლის თეორიასა და არა პრაქტიკას, რაშიც დიდი წვლილი მიუძღვის ინგლისელი მოაზროვნის ჯონ ოსტინის თხზულებებსა და სამართლის ისტორიკოსის მეიტლენდის შრომებს.

რომაული და ინგლისური იურისპრუდენცია ემთხვევა ერთმანეთს, მიუხედავად იმისა, რომ ადგილი აქვს სხვადასხვაგვარ კონკრეტიკასა და განვითარების გზას. თუმცა, მათ შორის ბევრია საერთო სასამართლო გადაწყვეტილებების კაზუისტურ ხასიათში, კაზუსებიდან გამომდინარე პრინციპებისა და ნორმების წარმოშობაში, აგრეთვე, ანალოგიის ტექნიკის გამოყენებაში. აღსანიშნავია ის გარმოებაც, რომ იურისტთა და მოსამართლეთა გადაწყვეტილებებზე დიდ გავლენას ახდენს ინტუიცია, რომელიც ეფუძნება სამართლიანობის პრინციპს (ლოგიკური და სისტემური კრიტერიუმების მიუხედავად).

 

თავი III. რომის საჯაროსამართლებრივი ინსტიტუტების განვითარების ძირითადი ეტაპები და თავისებურებანი

რომის სამართალი ეწოდება რომში მოქმედი იურიდიული დებულებების  ერთობლიობას. ეს სამართალი ვითარდებოდა ხანგრძლივი ისტორიული პერიოდის განმავლობაში, რომელიც გრძელდებოდა 13 საუკუნის მანძილზე

 –  ქრ. შ-მდე 753 წლიდან  ქრ. შ-ბის 565 წლამდე  იმპერატორ იუსტინორეს გარდაცვალებამდე.

თუმცა, რომის სამართლის გამოყენების ისტორია არ შემოიფარგლება მხოლოდ აღნიშნული ქრონოლოგიური ჩარჩოებით. ის განაგრძობდა არსებობას სხვადასხვა ხალხისა და საზოგადოების  ინტერესების შესაბამისად შუა საუკუნეებში, ახალ ხანაში და ჩვენს დრომდეც კი შესძლო მოღწევა. ამიტომაც ამბობენ, რომ რომის სამართალმა განიცადა ხელმეორე დაბადება. მიუხედავად იმისა, რომ რომანისტთა, ანუ რომის სამართლის მკვლევართა ძირითადი ინტერესის ობიექტს წარმოადგენს რომის მოქალაქეთა შორის ურთიერთობების მარეგულირებელი კერძო სამართალი,  დღემდე იქმნება მრავალი სამეცნიერო ნაშრომი, რომელშიც შესწავლილია რომის საჯარო სამართალი და რომაული სახელმწიფო ინსტიტუტების ჩამოყალიბებისა და განვითარების ისტორია. ასეთი სახის გამოკვლევებში აუცილებელია გავითვალისწინოთ ისტორიული მონაცემებიც, კერძოდ, რომის კერძოსამართლებრივი ინსტიტუტების ევოლუციის პროცესი მჭიდროდ იყო დაკავშირებული რომში მოქმედ პოლიტიკურ სისტემასა და სამართალშემოქმედებით ტრადიციებთან. რომის პოლიტიკურმა სისტემამ განვლო მმართველობის სფეროს ტრანსფორმაციის რამდენიმე ეტაპი: 

1. რექსების ხანა  ქრ. შ-მდე 753-510 წწ.

2. რესპუბლიკის პერიოდი ქრ. შ-მდე 510-527 წწ. 

3. პრინციპატის ხანა  ქრ.შ-მდე 27 წ. - ქრ. შბის 284 წ.

4. დომინატი  284-565 წწ. ეს ბოლო ორი ეტაპი წარმოადგენენ იმპერიული მმართველობის ფორმის ორ განსხვავებულ საფეხურს.

მხედველობაში ვიღებთ რა საკუთრივ რომის იურიდიული სისტემის, როგორც გარკვეული მოდელის განვითარებას, უნდა გამოვყოთ ის რამდენიმე ეტაპი, რომლის დადგომისას რომის სამართალი იძენდა, თითოეული ეტაპისათვის დამახასიათებელ, მნიშვნელოვან თავისებურებას:

1. უძველესი ანუ კვირიტული სამართლის პერიოდი  არქაული სამართალგანვითარების ხანა: ქრ.შ-მდე 753-367 წწ.

2. წინაკლასიკური სამართალგანვითარების პერიოდი  ქრ.შ-მდე 367-130 წწ.

3. კლასიკური სამართლის ხანა: ქრ.შ-მდე 130 წ. ქრ.შბის 235 წ. ეს ხანგრძლივი პერიოდი, თავის მხრივ, იყოფა სამ ეტაპად:

ა) ადრეული კლასიკა  ქრ.შ-მდე 130-30 წწ.

ბ) განვითარებული კლასიკა ანუ ცენტრალური ეტაპი  ქრ. შ-მდე 30 წ. -  ქრ.შ-ის 130 წ.

გ) გვიანდელი კლასიკა  130-235 წწ.

4. სამართალგანვითარების პოსტკლასიკური პერიოდი  235-527 წწ.

5. იუსტინიანეს მმართველობის ხანის სამართალი  527-568 წწ. რომის სამართლის ისტორიის პირველი პერიოდი - არქაული, კვირიტული სამართლის ხანა  დროში ემთხვევა რექსების ხანისა და რესპუბლიკური სახელმწიფო წყობილების ადრეულ და კლასიკურ პერიოდებს. კლასიკური სამართლის პირველი ეტაპი შეესაბამება გვიანდელი რესპუბლიკის ხანას, ხოლო კლასიციზიმის მეორე და მესამე ეტაპები  რინციპატის ხანას (იმპერიული მმართველობის პირველ ეტაპს), ანუ რომის იმპერიის ტერიტორიული გაფართოების დროს. 

რომის სამართლის ისტორიის პოსტკლასიკური და იუსტინიანეს კანონმდებლობის პერიოდები შეესაბამებიან შეუზღუდავი მონარქიული მმართველობის  დომინატის  ხანას.

 

§1. ჩივიტას ჩასახვა: ღეხის ხანა

ძველრომაული თემის მიმართ სახელმწიფოებრიობის თანამედროვე კონცეპციების (სახელმწიფოს შესახებ თეორიების) გამოყენება თითქმის შეუძლებელია: ძალზედ დიდია მოდერნიზმში გადავარდნის რისკი. ძველი რომაელებისათვის პოლიტიკური ერთობა განუყოფელი იყო იმ მოქალაქეებისაგან, რომლებიც ჰქმნიდნენ რომაულ თემს. ამიტომ, ისინი საკუთარ თავს უწოდებდნენ Populus Romanus, თანაც ოფიციალურ დოკუმენტებსა და ლეგიონერთა სამკერდე ნიშნებში პირველი ადგილი დათმობილი ჰქონდა სენატს: Senatus Populusque Romanus (SPQR). Respublicas ცნება გამოიყენებოდა საზოგადოებრივი საქმეების ან საზოგადოებრივი ქმედებების აღსანიშნავად.

პრინციპატის ეპოქაში რომაულ Libera Respublica დაუპირისპირდა იმპერატორის პოტესტას. მეცნიერთა უმრავლესობის აზრით, პრიმიტიული რომაული პოლიტიკური ორგანიზაცია ყველაზე  უკეთ  შეესაბამება  ტერმინს   “ქალაქ-სახელმწიფოს”; ეს იყო გარკვეული ციტადელი, რომლის კედლებს შიგნით განლაგებული იყო ხელისუფლების განმახორციელებელი როგორც საქალაქო, ისე მის კონტროლის ქვეშ მყოფი ტერიტორიების ადმინისტრაციული ორგანოები.

თანამედროვე კვლევები საშუალებას იძლევიან, დავასკვნათ, რომ რომის სახელმწიფო ჩამოყალიბდა თანმიმდევრული სინოიკიზმის (ახლო მდებარე დასახლებათა ურთიერთშერწყმის) საფუძველზე.

რომი შეიქმნა შვიდ ბორცვზე განლაგებული რამდენიმე დასახლების გაერთიანების (ურთიერთშერწყმის) შედეგად. ადგილს, რომელზეც აღიმართა რომი შეპტიმონტიუმ  ანუ შვიდბორცვიანი ეწოდებოდა: მოგვიანებით ისინი შემოიზღუდა ქალაქის კარიბჭით. ამ ბორცვთა შორის ერთერთი იყო კაპიტოლიუმი, რომელმაც საკუთარი სახელწოდება მიიღო შემდეგი გარემოების გამო: ამ ადგილას აწარმოებდნენ მიწის სამუშაოებს, რათა ჩაეყარათ იუპიტერის ტაძრის საძირკველი და მუშებმა მიწაში აღმოაჩინეს ადამიანის თავი. პრიმიტიული სასოფლო თემი, რომელიც ჩამოყალიბდა მდ. ტიბროსის ნაპირზე, მეტად ხელსაყრელი სავაჭრო გზების (Via Salaria) გადაკვეთაზე, თანდათანობით იძენს ცივიტას  ქალაქ-სახელმწიფოს სტრუქტურასა და ნიშნებს. უძველესი ცივიტას წარმოადგენდა კედლით შემოზღუდულ ტერიტორიას (Pomoerium), რომელსაც უხვად გააჩნდა სხვადასხვა მაგიური რიტუალებისა და რელიგიური წესების ჩასატარებელი წმინდა ადგილები; აქვე იყო განლაგებული უძველესი მთავრობის რეზიდენცია და სახალხო კრებების ჩატარების ადგილი. კედლები იცავდნენ მოქალაქეებს მტრის თავდასხმისაგან. ანტიკური ტრადიციის თანახმად, უძველესი დასახლება დაუარსებია რომულუსს, მასვე განუსაზღვრავს ქალაქის თავდაპირველი ტერიტორიული ფარგლები (ე.წ. Roma Quadrata). ქალაქს გარს აკრავდა საზოგადოებრივი მიწები და საძოვრები (აგერ პუბლიცუს), შემოსევებისაგან დაუცველი სოფლები და მიწათმოქმედთა ცალცალკე მდგომი ქოხმახები. არქეოლოგიური გათხრების მასალები მოწმობენ, რომ ცივიტას ირგვლივ გამაგრებითი სამუშაოები პერმანენტულად, ლათინების  თემებით დასახლებული სოფლების ურთიერთშერწყმის ან გაერთიანების გზით,  მიმდინარეობდა.

თავდაპირველად რომი იყო ალბალონგას (Alba Longa) კოლონია (იმ ღორის ფერის მიხედვით, რომელმაც 30 გოჭი დაყარა და ადგილის რელიეფის გათვალისწინებით). აქვე დაბადებულა ქალღმერთ ვესტას ქურუმი ქალი  ვესტალკა რეასილვია, რომელიც იყო ტყუპი ძმების  რომულუსისა და რემუსის დედა) და წარმოადგენდა ერთიანი მმართველობის ქვეშ შერწყმული საზოგადოებრივი ჯგუფების კონგლომერატს (Coetus honinum iure Sociali - ციცერონის სიტყვები).

პრიმიტიული ცივიტას მმართველობის ორგანოები იყო:

ა) Rex Reqsi (Rex) გახლდათ უზენაესი სამხედრო და პოლიტიკური ბელადი. მას შეეძლო განეხორციელებინა მოქალაქეთა საკრალურ წარმომადგენლის ფუნქცია, როცა ხალხს სურდა ღმერთებთან ურთიერთობა. ამიტომ რექსი აღჭურვილი იყო რელიგიურმაგიური რიტუალების ჩატარების უფლებამოსილებით. რექსი  ბელადი (Ductor) იყო მაგიური უნარითა და ხელისუფლებით აღჭურვილი პირი, რაც კიდევ უფრო ამყარებდა მის ზებუნებრივ ხასიათს, რომელიც დაფუძნებული იყო რეხის პირად ქარიზმატულობაზე. სწორედ ის, რომ ხალხმა ირწმუნა რექსის პიროვნული უზენაესობა და ზებუნებრივი ძალა, აიძულებდა მათ დამორჩილებოდა მას და ეღირებინა მისი ხელისუფლების უზენაესობა.

რომაელები თვლიდნენ, რომ ღეხი დანიშნულია ღვთის ნების შესაბამისად და ამ ნებას ხალხს ამცნობდნენ ქურუმები, რომლებიც აკვირდებოდნენ ზეციურ მოვლენებს, მკითხაობდნენ მსხვერპლად შეწირული ცხოველების შიგნეულობაზე და ჩიტების ფრენაზეც კი (Auspicium, Augurium).

ტრადიციის თანახმად, რომს მართავდა შვიდი რექს: რომულუსი, ნუმა პომპილიუსი, ტულუს ჰოსტილიუსი, ანკუს მარციუსი, ტარკვინიუსი, სერვიუს ტულიუსი და ტარკვინიუს ზვიადი (ამაყი). პირველი ოთხი რექსი იყო ლათინთა და საბინთა ტომების, ხოლო ბოლო სამი რექსი  ეტრუსკთა წარმომადგენელი.

რესპუბლიკური პერიოდის რომმა შეინარჩუნა რექსების ხელისუფლების აშკარა რუდიმენტები Rex Sacrorum (საღვთო რიტუალების განხორციელება); Interrex (შუალედური ფუნქციებით აღჭურვილი); Regifugium (რექსის გაქცევა); Formula quando rex Cimitia vit fas (როცა რექსი გამოაქვეყნებდა ღვთის ნებას). ლათინი რექსები რომს მართავდენ სენატთან შეთანხმებულად და ხალხის მხარდაჭერით სარგებლობდენ.

ეტრუსკების რექსებმა, პირიქით, საკუთარი დესპოტიზმით, დაიპირისპირეს ხალხი. რომაელები განუდგნენ ბოლო რექს, აუჯანყდნენ ტარკვინიუსს ზვიადს და განდევნეს ის.

ეტრუსკული დინასტიის რექსებმა შემოიღეს უზენაესი ხელისუფლების (Imperium) შემდეგი სიმბოლოები: სპილოს ძვლისგან დამზადებული ტახტი, პორფირის ტოგა (Toga) და როზგებით შეიარაღებული პირადი მცველები (Lictores). ამრიგად, რომაელი რეხ არავითარ შემთხვევაში ჩაითვლება მეფედ და ეს ეპოქა არასწორად მიიჩნიეს მონარქიული მმართველობის პერიოდად.

 

ბ) სენატი

თავდაპირველი სენატი იყო უხუცესთა საბჭო (Senex - მოხუცი), რომელიც ეხმარებოდა რექსს მმართველობის სფეროს უმნიშვნელოვანესი საკითხების გადაწყვეტაში. კერძოდ, ომისა და ზავის საკითხებში. ტრადიციის თანახმად, რომულუსმა თვითონ დააარსა სენატი, რომლის შემადგენლობაში შეიყვანა 100 სენატორი; გარკვეული დროის შემდეგ, მათი რიცხვი გაიზარდა და ტარკვინიუსის მმართველობაში 300 მიაღწია. შესაძლოა, სენატორთა რიცხვი განისაზღვრებოდა იმ პატრეს რაოდენობით, რომლებმაც მოიპოვეს სენატში ადგილის დაკავების უფლება. Patres  ტიტული, რომელსაც სენატორები ატარებდენ, უფრო იმაზე მეტყველებს, რომ სენატი იქმნებოდა გვარების მეთაურთა წრიდან. გვარი იყო იმ რამდენიმე მონათესავე ოჯახის გაერთიანება, რომელსაც ჰყავდა საერთო წინაპარი. რომანისტიკაში დიდი ხნის  განმავლობაში  განიხილებოდა საკითხი ოჯახს (Famila), გვარის (Gens) და ტომის (Tribus) როლის შესახებ, ცივიტას შექმნის საქმეში. ოჯახის წევრები ერთმანეთთან დაკავშირებული იყვნენ სისხლით ნათესაური კავშირით; ეს ყველაზე ძველი სოციალური ორგანიზმი, საზოგადოებრივი ერთეულია.

ასეთი ოჯახების კავშირი, რომელსაც ჰყავს საერთო წინაპარი (Patres Gentis) ქმნის  ნათესავთა ერთობას  გვარს (Gens). გვარის წევრები ატარებენ საერთო გენტილურ (საგვარეულო) სახელს და აღასრულებენ გვარის ყველა წევრისათვის თანაბრად წმინდა რიტუალებს (Sacra Gentilicia). რექსის გარდაცვალების შემდეგ მთელი ძალაუფლება გადადიოდა სენატორთა ხელში (Interregnum), რომლებიც მონაწილეობდნენ ახალი რექსის არჩევაში.

 

გ)ხალხი და სახალხო კრებები

პირველ საუკუნეებში ხალხი შედგებოდა ორი ფენისაგან  პატრიციებისა და პლებეებისაგან. პატრიციები პრივილეგირებულ ფენას შეადგენდენ და მათზე დამოკიდებული იყვნენ კლიენტები და გააზატებულნი. პატრონისა და კლიენტის ურთიერთობების შესახებ ცნობებს იძლევა დიონისე ჰალიკარნასელი, რომელიც ამტკიცებდა, რომ პატრონის უფლებების შემოღება უკავშირდება რომულუსის სახელს: პატრონი კლიენტს აძლევდა იურიდიული ხასიათის რჩევებს და იცავდა მას სხვა პირთა მხრიდან უკანონო დევნისაგან; კლიენტი, თავის მხრივ, გაჭირვების შემთხვევაში, საკუთარ თავზე იღებდა პატრონის დახმარების ვალდებულებას, კერძოდ, მისი ქალიშვილების გათხოვებისას ან პატრონის ტყვეობდან გამოსყიდვის დროს; კლიენტს უნდა გადაეხადა საკუთარი პატრონის სასამართლო ხარჯები ან საჯარო ჯარიმები. არც პატრონს, არც კლიეტს ჰქონდათ სასამართლოში ერთმანეთის წინააღმდეგ მოწმედ გამოსვლის უფლება. კლიენტს არ შეეძლო პატრონის მიერ მხარდაჭერილი კანდიდატურის წინააღმდეგ ხმის მიცემა.  პატრიციების ფენა შედგებოდა 100 ოჯახისგან (Familia), რომელიც უძველესი დროიდან დასახლდა რომის ტერიტორიაზე (ამ წოდების წარმომადგენლები იყვნენ პატრიციატის შთამომავლებიც). ეს ოჯახები ერთიანდებოდენ გვარებში, გვარები  ტომებში. პატრიციები შეუზღუდავად სარგებლობდენ სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებებით, თუმცა, აღნიშნულ უფლებებს მოკლებული იყო პლებეების (Plebs) ფენა.

პლებეები რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში ბრძოლობდენ  უფლებრივი თანასწორობისა და საზოგადოების ერთიანი პატრიციულპლებეური ზედა ფენის  ნობილის შექმნისათვის და რომელიც გაბატონებულ ფენას შეადგენდა რესპუბლიკურ სახელმწიფო წყობილებაში. ხალხი მოიწვევოდა სპეციალური კრებების  ე.წ. კომიციების (Comitia; Cum+ire: შეკრება) სხდომებზე.

სახალხო კრების უძველეს სახეს წარმოადგენდა კურიის კრება (Comitia Curiata), რომელიც მოქალაქეებს აერთიანებდა კურუიების მიხედვით. ცურიათა რიცხვი 30 შეადგენდა, ხოლო კურიები სამ ტრიბუტაში ერთიანდებოდენ. თავდაპირველად, კურიის კრების კომპეტენციაში შედიოდა Lex Curiata de Imperio მოწონება და მხარდაჭერა (რომლის ძალით რექსი აღიჭურვბეოდა სახელისუფლო უფლებამოსილებით და ადროგატიო (შვილად აყვანის ერთერთი სახე უფლებით). ცენტურიალური კომიციების (Comitia Centuriata) შექმნის ტრადიცია მიეწერება ბოლოსწინა ეტრუსკულ რექსს  –   სერვიუს ტულიუსს. ეს კომიცია ეფუძნებოდა რომაელი ჯარის ახალ სტრუქტურას, რომელიც იყოფოდა 5 კატეგორიად, იმის მიხედვით, თუ როგორი იყო ჯარისკაცთა ქონებრივი სტატუსი (რომის ჯარისა და სახალხო კრებების რეფორმირებას ტრადიცია მიაწერეს სერვიუს ტულიუსს  “სერვიუსის რეფორმა”. ლათინთა და საბინთა “მონარქიის” პირველ ეტაპზე ჯარის შეკრება ხორციელდებოდა გვარების მიხედვით: სწორედ გვარი  გენს წყვეტდა, თუ მის რომელ წევრს  პატრიციებიდან და კლიენტებიდან  უნდა ემსახურა ამ წლის განმავლობაში. ამის შედეგად ჯარში დომინირებდა კავალერია.

ბრძოლის ჰოპლიტური ტაქტიკის შემოღების შემდეგ ცხენოსანთა რიგები შემცირდა. ჰოპლიტები (Hoplitas)  მძიმედშეიარაღებული ქვეითი ჯარი შედგებოდა ასას კაციანი სამხედრო რაზმებისაგან (Centuriae), რომლებიც მკაცრად იცავდნენ მწყობრს და განამტკიცებდნენ სამხედრო დისციპლინასა და ბრძოლისუნარიანობას. სამხედრო რეფორმის გატარებისას, სერვიუს ტულიუსმა მოქალაქეები დაჰყო 5 ჯგუფად, ქონებრივი ცენზის მიხედვით. პირველი, უმაღლესი ფენის წევრობისათვის სავალდებულო იყო 100 000 სისტერციის (ფულადი ერთეული) ქონა, მეორესათვის  75 000, მესამე და მეოთხისათვის  შესაბამისად, 50 000 და 25 000, ბოლო, მეხუთე კატეგორიას მოეთხოვებოდა 12 000 სისტერციის ფლობა. თითოეული კატეგორია ვალდებული იყო გამოეყვანა ცენტურიების გარკვეული რიცხვი: კერძოდ, I ჯგუფი  30 ცენტურია, ცხენოსნები (Equites)  18 ცენტურია, დამხმარე ჯარი  მუშები, მუსიკოსები და პროლეტარიი  კიდევ 5 ცენტურია. ამგვარად, ცენტურიების საერთო რიცხვი შეადგენდა 193).

Centuriae (ასეული) ერთდროულად იყო სამხედრო ერთეულიც და პოლიტიკურ ფისკალური გაერთიანებაც: ანუ მათ ჰქონდათ ხმის მიცემის უფლება სახალხო კრებაზე. ხმის მიცემის აღნიშნულ სისტემაში პირველობა ენიჭებოდა მოქალაქეთა ყველაზე შეძლებულ ფენას, ვინაიდან სწორედ ამ ფენიდან გამოდიოდა ცენტურიათა ყველაზე მეტი რაოდენობა  30. ხმის მიცემის პროცედურა მაშინ წყდებოდა, როცა მოიპოვებოდა ხმათა აბსოლუტური უმრავლესობა (მოქალაქეთა პირველი ფენა ცხენოსნებთან ერთად შეადგენდა 98 ცენტურიას. ისინი პირველები ახორციელებდნენ ხმის მიცემას და სახალხო კრებებზე აგროვებდნენ ხმათა უმრავლესობას).

 

§2. პატრიციულ-პლებეური ცივიტას და რესპუბლიკა

ტრადიციის თანახმად, ტარკვინიუსების გვარის უკანასკნელი რექსი რომიდან განედვნეს ქრ.შ-მდე 510 წელს და მის მაგივრად შემოიღეს მაგისტრატის თანამდებობა უფლებამოსილების ერთწლიანი ვადით. კოლეგიებში გაერთიანებული მაგისტრატები აღჭურვილი იყვნენ უზენაესი სამხედრო და პოლიტიკური ხელისუფლებით. ქრ. შ-მდე 451 წელს შეირჩა 10 მოქალაქე (Decemviri Legibus Scribundis), რომლებსაც დაევალათ XII დაფის კანონების რედაქტირება. საკანონმდებლო საქმიანობა გრძელდებოდა ორი წლის განმავლობაში და მას თან სდევდა პატრიციებსა და პლებეებს შორის ურთიერთობების უკიდურესი გამწვავება და პოლიტიკური ბატალიები. XII დაფის კანონების გამოქვეყნების შემდეგ, ხალხმა წინააღმდეგობა გაუწია მორიგი კონსულების არჩევას და მმართველობა მიანდეს კონსულის ძალაუფლებით აღჭურვილ სამხედრო ტრიბუნებს (Tribuni Militum Conculari Potestate). მათ მოიპოვეს ჯარების სარდლობის უფლება. ქრ. შ-მდე 367 წ. მიღებული ლიცინიუსისა და სექსტიუსის (Leges Liciniae Sextiae) კანონი საბოლოოდ ამკვიდრებს კონსულატს როგორც რესპუბლიკური რომის სახელმწიფო წყობილების უზენაეს ორგანოს.

ანტიკური ტრადიციის მონაცემთა ინტერპრეტაციის დროს ისტორიკოსთა აზრი ორად გაიყო: მათი ერთი ნაწილი იცავს თეზისს იმის შესახებ, რომ რომში ტარკვინიუსების განდევნის შემდეგ, პოლიტიკური სისტემის რეფორმირება ხორციელდებოდა მკვეთრად, რევოლუციური მეთოდების გამოყენებით; ისტორიკოსთა მეორე ჯგუფი (უმრავლესობა) თვლიდა, რომ რეფორმა მიმდინარეობდა ნელა, თუმცა, თანმიმდევრულად. შესაძლოა, თავდაპირველად ყოველწლიურად აირჩეოდა მხოლოდ ერთი უზენაესი პრეტორი (Praetor Maximus, Prae Fire: ის, ვინც მიდის ჯარის წინამძღოლად), რომელსაც დამხმარედ უნიშნავენ უმცროსს პრეტორებს (Praetores Minores), რომლებიც, სავარაუდოდ, სარდლობდენ ჯარებს.

რომის რესპუბლიკური სახელმწიფო წყობლების საწყისი ეტაპი აღინიშნება პატრიციებსა და პლებეებს შორის მუდმივი და მკვეთრი ურთიერთდაპირისპირებით. განსაკუთრებული პოლიტიკური უფლებებით აღჭურვა და საკუთარი მდგომარეობით მუდმივად ბოროტად სარგებლობა გაბატონებული პატრიციების მხრიდან პროვოცირებას უკეთებდა პლებეებს, რომლებიც მიმართავდნენ პასიურ წინააღმდეგობას სეცესიების (Secessio)  –  ანუ რომიდან მათ სათაყვანებელ წმინდა მთაზე ორგანიზებული გაქცევის  –  სახით. პირველი სოციალური კონფლიქტი იმ მიზეზით წარმოიშვა, რომ პატრიცები მხოლოდ  პლებეებისგან მოითხოვდნენ სამხედრო სამსახურსა და ვალაუვალ პლებეებს სავალო კაბალაში ამყოფებდნენ. ქრ. შ-მდე 494 წ. პლებეებმა მიაღწიეს პატრიცების მხრიდან, მათ მიერ არჩეული თანამდებობის პირების  –  ტრიბუნი პლების  აღიარებას. პლებსის ტრიბუნი აღიჭურვა ვეტო უფლებით მაგისტრატების მიერ მიღებულ გადაწყვეტილებებზე; მათ იცავდათ ლეხ საცრატა  ღვთაებრივი კანონი, რომლის ძალით, ტრიბუნი ცხადდებოდა ხელშეუვალ (Sacrosanctae) პირად, ხოლო, მის წინააღმდეგ განხორციელებულ ქმედებაში მხილებული კანონგარეშედ (Homo Sacer) ცხადდებოდა.

პლებეების პოლიტიკური მოთხოვნები ეხებოდა პატრიციების  მიერ პლებსის ტრიბუნის უფლებამოსილებათა აღიარებას (Potestas Tribunicia), კერძოდ: ტრიბუნის ვეტოს უფლებას, პლებსის სახალხო კრებაზე (Concilia) მიღებული გადაწყვეტილებისთვის (Plebicita) იურიდიულად სავალდებულო ძალის მინიჭებას. Leges Valeriae Horatiae მიღებით, ტრიბუნი აღიარეს ცივიტას უფლებამოსილ მაგისტრატად, ხელშეუვალობის უფლებით. ქრ. შ-დე 445 წ. Lex Canuleia (კანულეუსის კანონი) გააუქმა პატრიციებსა და პლებეებს შორის ქორწინების აკრძალვა. პლებეების კონსტიტუციურ მოთხოვნათა საბოლოო დაკმაყოფილება დაკავშირებულია ქრ. შ-მდე 367 წ. დამტკიცებული Leges Liciniae Sextiae (ლიცინიუსისა და სექსტიუსის კანონი), რომელმაც დაადგინა, რომ ორიდან ერთერთი კონსული აუცილებლად პლებსის წარმომადგენელი უნდა ყოფილიყო. Lex Pablilia Philonis (პუბლილიუს ფილონის კანონი) და Plebiscita Hortensia (ჰორტენსიუს კანონი) ადგენდენ მოთხოვნას, რომ პლებსის სახალხო კრებებზე მიღებულ გადაწყვეტილებებს მინიჭებოდათ კომიციების მიერ დადგენილი კანონის (Leges) ძალა.

სოციალური  დაპირისპირება  განამტკიცებდა  ახალი პატრიციულპლებეური ცივიტას სახელმწიფო მოწყობას, რომელიც განვითარების მწვერვალს აღწევს ქრ. შ-დე III-II სს. ამ სახელმწიფოს მმართველობის ორგანოებს შეადგენდნენ: მაგისტრატურა, სენატი და სახალხო კრებები.

ძველი ბერძენი ისტორიკოსი და ფილოსოფოსი პოლიბიუსი აღნიშნავდა, რომ რომის სახელმწიფო წყობილება შერეული ტიპის სახელმწიფო ფორმაა და ის არ ჯდება არისტოტელეს მიერ განსაზღვრული მონარქიის, არისტოკრატიისა და დემოკრატიის ცნებაში. ერთის მხრივ, თუ ჩვენ განვიხილავთ კონსულის უფლებამოსილებას, შესაძლოა მოგვეჩვენოს, რომ რომი  მონარქიაა; თუ შევხედავთ სენატს, დავასკვნით, რომ ეს არისტოკრატიაა; ხოლო, თუ მხედველობაში მივიღებთ მრავალრიცხოვანი ხალხის ძალას, დავასკვნით, რომ ეს არის დემოკრატია. და მაინც, იმდროინდელ რომში ბატონობდა სენატისა და პატრიციული მაგისტრატურის ძალაუფლება; მიუხედავად იმისა, რომ პლებეები დიდი ხნის განმავლობაში იბრძოდნენ მმრთველობის  სფეროში მონაწილეობის მისაღებად, რომის სახელმწიფო მოწყობა კვლავ არისტოკრატიული ნიშნებით ხასიათდებოდა.

მეორეს მხრივ, ხელისუფლებათა აღნიშნული თანაფარდობა შეუძლებელია აიხსნას ხელისუფლებათა დანაწილების (საკანონმდებლო,  აღმასრულებელი,  სასამართლო ხელისუფლება) თანამედროვე თეორიის მიხედვით. ერთადერთი, რასაც ნამდვილად ჰქონდა ადგილი  –  რომის სახელმწიფო წყობილება გულისხმობდა პოლიტიკური  ინსტიტუტების  ურთიერთდამოკიდებულებასა  და ურთიერთკონტროლს. შენატუს, როგორც მუდმივმოქმედ ორგანოს, შეეძლო, უფლებამოსილებათა ერთწლიანი ვადით შეზღუდულ მაგისტრატებზე, არსებითი  გავლენის მოხდენა. ამავდროულად, ის მხარს უჭერდა საზოგადოებრივი საქმეებით  რეს Pუბლიცა საერთო მმართველობას.

 

ა) მაგისტრატურა

რესპუბლიკური მაგისტრატურის ძირითადი ნიშნებია: 1.არჩევითობა, 2.კოლეგიალობა, 3.თანამდებობაზე ყოფნის ერთწლიანი ვადა, 4.სამსახურის უსასყიდლობა და 5.პასუხისმგებლობა.

მაგისტრატები აირჩეოდნენ კომიციებში; როგორც წესი ერთწლიანი ვადით და კოლეგიურად  წყვილად;  მათ თანაბარი უფლებამოსილებანი და ვეტოს უფლება ჰქონდათ საკუთარი კოლეგის გადაწყვეტილების მიმართ. მიუხედავად იმისა, რომ მაგისტრატების სამსახური დიდ ხარჯებთან იყო დაკავშირებული, ის უსასყიდლოდ ხორციელდებოდა; თანამდებობის დაკავებისას, ისინი იფიცებდნენ, რომ იმოქმედებენ კანონის (Nihil contra Leges Fecissent) შესაბამისად. მაგისტრატი, რომელიც ბოროტად იყენებდა საკუთარ ძალაუფლებას, ისჯებოდა, როგორც ცრიმენ რეპეტუნდარუმ ბრალდებული პირი.რომაელი კონსულები იძენდნენ უზენაეს ხელისუფლებას (Imperium) კურიატული კანონის (Lex Curiata) ძალით, აგრეთვე აუსპიციას (Auspicia) ანუ ღვთის ნების ახსნაგანმარტების უფლებას. Imperium ანუ უზენაესი ხელისუფლება ენიჭებოდა უფროსს მაგისტრატებს  კონსულებს, დიქტატორებს, პრეტორებსა და სამხედრო ტრიბუნებს.

ერთმანეთისგან უნდა განვასხვავოთ: იმპერიუმ მილიტიაე  რომის ფარგლებს გარეთ ჯარის სარდლობის უფლება და იმპერიუმ დომი  უზენაესი სამოქალაქო ხელისუფლება ქალაქის შიგნით, სადაც სასჯელის შეფარდება იზღუდებოდა მოქალაქის მიერ მხოლოდ რომაელი ხალხისადმი აპელირების სახით (Provocatio ad Polulum). (Provocatio ad Polulum უფლებას აძლევდა ბრალდებულს აპელაციით მიემართა სახალხო კრებისადმი).

თ. მომზენის კლასიფიკაციის თანახმად, მაგისტრატურები იყოფა ორ ნაირსახეობად: ჩვეულებრივ  ორდინალურსა და განსაკუთრებულ  ექსტრაორდინალურად. ჩვეულებრივი მაგისტრატურა, თავის მხრივ, იყოფა მუდმივმოქმედ და გარკვეული შესვენებების შემდეგ ამოქმედებულ ორგანოებად.

 

მუდმივმოქმედი მაგისტრატურები:

1. კონსულატი. რომში ერთი წლის ვადით არჩეული ორი კონსული იყო. თანამდებობაზე ყოფნის წელს მათი სახელი ეწოდებოდა. კონსულები ახორციელებდნენ იმპერიუმ  უზენაეს სამხედრო და სამოქალაქო ხელისუფლებას, რომლის გარეგნულ გამოხატულებას წარმოადგენდა სამკერდე ნიშანი და რექსის ღირსების სიმბოლო: ლიქტორები და პორფირის ტოგა;

2. პრეტურა. თავდაპირველად პრეტორი მაგისტრი იყო, რომელსაც ენიჭებოდა უზენაესი ხელისუფლება (Praetor Maximus). ლიცინიუსისა და სექსტიუსის კანონებში პრეტორი მოიხსენიება როგორც კონსულის ცოლლეგა მინორ  –  უმცროსი თანაშემწე. იმავე კანონით, პრეტორი აღიჭურვა მართლმსაჯულების განხორციელების ფუნქციით, განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც იურიდიცტიო  –  მართლმსაჯულება  –  ინსტიტუციურად გამოეყო აღმასრულებელ ხელისუფლებას. ქრ. შ-მდე 242 წ. შემოღებულ იქნა ახალი თანამდებობა  პრაეტორ პერეგრინუს, რომლის კომპეტენციაში შედიოდა სასამართლო დავების განხილვა-გადაწყვეტა რომაელ მოქალაქეებსა და პერეგრინი  უცხოელებს შორის. 

3. ქვესტურა. ქვესტორი კონსულის თანაშემწეა. თუმცა, პირველ რიგში, ქუაესტორეს პარრიციდიი სპეციალიზაცია მდგომარეობდა სახელმწიფო დამნაშავეთა (Crimina) სისხლის სამართლებრივ დევნასა და მათი დანაშაულის გამოძიებაში. გარდა ამისა, ქვესტორებს ევალებოდათ სახელმწიფო ხაზინისა და სხვა საზოგადოებრივი ქონების დაცვა დანაშაულებრივი ხელყოფისაგან (Quaestores Aerarii).

4. ედილიტეტი. თავდაპირველად, ედილები პლებსის ღვთაებათა კულტს უზრუნვცელყოფდნენ. მოგვიანებით, მათ მოვალეობაში შედიოდა: რომში საზოგადოებრივი წესრიგის დაცვა (Cura urbis); ქალაქის უზრუნველყოფა ხორბლითა და სარჩოსანოვაგით (Cura annonae) და თამაშების ორგანიზება (Cura Ludorum).

5. პლებსის ტრიბუნატი. მიუხედავად იმისა, რომ თავდაპირველად პლებსის ტრიბუნები წარმოადგენდნენ პლებეების რევოლუციურ  ბელადებს სოციალური თანასწორობისათვის პატრიცების წინააღმდეგ მიმდინარე ბრძოლაში, პატრიციატი იძულებული გახდა ეღიარებინა მათი ვეტო (Intercessio) უფლება მაგისტრატების მიერ მიღებულ ნებისმიერ გადაწყვეტილებაზე და მოქალაქეთა დაცვის უფლება (Ius Auxilii), აგრეთვე სენატისა და პლებსის კრებების მოწვევის უფლება (Ius Agendi cum Senatu, cum Plebe).

6. ცენზურა ორდინალური, თუმცა არა პერმანენტული მაგისტრატურა იყო. ცენზორებად ხუთი წლის ვადით აირჩეოდნენ ყოფილი კონსულები.  მათი მოვალეობა იყო 18 თვის განმავლობაში მოქალაქეების (Cenzi) აღწერა და მათი, ქონებრივი ცენზის მიხედვით, გარკვეულ კატეგორიებში გამწესება. ცენზორი ზედამხედველობდა  მოქალაქეთა ზნეობრივ პრინციპებს  –  ცურა მორუმ (თუ აღმოჩნდებოდა, რომ მოქალაქემ ჩაიდინა უზნეო ქმედება, მას ამორიცხავდნენ მოქალაქეთა სიიდან  –  წერილობითი მითითება მის მიერ ჩადენილი უღირსი ქმედების შესახებ) და ახორციელებდა სენატის დაკომპლექტებას (Lectio Senatus).

მაგისტრატურის მეორე  –  ექსტრაორდინალური (განსაკუთრებული) სახეობა წარმოდგენილი იყო დიქტატურით.

დიქტატორს საგანგებო გარემოებებში ნიშნავდნენ კონსულები. დიქტატორის უფლებამოსილება გრძელდებოდა მხოლოდ ექვსი თვის განმავლობაში. ამ დროის მანძილზე მისი ხელისუფლება ატარებდა ერთპიროვნულ ხასიათს და მის კომპეტენციაში შედიოდა უზენაესი სამხედრო და სამოქალაქო ადმინისტრაცია (Imperium Militiae et Imperium Domi).

დიქტატურის პირობებში, დროებით შეჩერებული იყო მოქალაქეთა ყველა უფლებების მოქმედება.

დაუშვებელი იყო ერთი პირის ხელში რამდენიმე მაგისტრატურის შეთავსება, აგრეთვე ერთსა და იმავე თანამდებობაზე თანმიმდევრული არჩევა. ქრ.შ-დე 180 წ. Lex Villia Annalis (ვილიუსის კანონი) დადგინდა, რომ ერთი და იგივე პირი, განმეორებით, იმავე ან სხვა თანამდებობაზე აირჩეოდა მხოლოდ 2 წლის შემდეგ. ამავე კანონით, განისაზღვრა მაგისტრატურების გავლის თანმიმდევრობა (Curus Honorum) შემდეგი წესით: ქვესტურა, ედილიტეტი, პრეტურა, კონსულატი; რაც შეეხება ცენზორსა და დიქტატორს  –  ამ თანამდებობაზე აირჩეოდა მხოლოდ ყოფილი კონსული.

 

ბ) სენატი

სენატი იყო რესპუბლიკური რომის უმაღლესი საკანონმდებლო და სათათბირო ორგანო, რომლის შემადგენლობაში აირჩეოდნენ სენატორი  პატრიციები (ე.წ. “Patres”  –  მამები) და სენატორი  პლებეები (ე.წ. “Conscripti”  –  მიწერილნი).

სენატის კომპეტენციაში შედიოდა: ომის გამოცხადება და ზავის დადება; რელიგიურ ცერემონიალის აღსრულებაზე ზედამხედველობა;  საზოგადოებრივი ფინანსების მართვა და მხედართმთავრების დანიშვნა. აღნიშნული ფუნქციები იმაზე მეტყველებს, რომ სენატის როლი არ შემოიფარგლებოდა მხოლოდ სათათბირო უფლებამოსილებით. თუ მაგისტრატების ხელისუფლება დროში იყო შეზღუდული, სენატი მუდმივმოქმედი სახელმწიფო ორგანოა, რომელიც საკუთარი აუცტორიტას წყალობით, ამტკიცებდა კომიციების მიერ მიღებულ ლეგეს (კანონებს), ხოლო სენატუსცონსულტა (სენატის დადგენილებები) მეშვეობით ახორციელებდა საკანონმდებლო საქმიანობას. სენატორთა რიცხვი პერმანენტულად იზრდებოდა და III საუკუნის დასაწყისში 1 000 კაცს შეადგენდა. 

 

გ) სახალხო კრებები

თავდაპირველად, მაგისტრატების არჩევა და კანონპროექტის ირგვლივ ხმის მიცემა ცენტურიის სახალხო კრების კომპეტენციაში შედიოდა.  თუმცა, რეფორმების გატარებამ და მოქალაქეების (ქონებრივი ცენზის მიხედვით) სოციალურ ჯგუფებში,  შედარებით  სამართლიანმა გამწესებამ,  უმაღლესი ფუნქციების ნაწილის, ცენტურიის კრებიდან ტრიბის კომიციების გამგებლობაში, გადაცემა გამოიწვია.

მოგვიანებით, მათ დაემატა პლებსის კრება (Consilia Plebis), რომელიც იღებდა (მოგვიანებით) კანონის ძალის მქონე პლებისციტა. ცენტურიალური კომიციის კომპეტენციაში შედიოდა უმაღლესი მაგისტრატების (Magistratus Maiores)  –  კონსულების, ცენზორების, პრეტორების არჩევა (დანიშვნა). ტრიბუტული კომიციები ირჩევდნენ უდაბლეს მაგისტრატებს (Magistratus Minores)  ედილებსა და ქვესტორებს; პლებსის კრებებზე აირჩევდნენ პლებსის ტრიბუნებს. ამ კრებებზე მაგისტრატებად აირჩეოდნენ მხოლოდ ის პირები, რომლებიც წარდგენილი იყვნენ მოქმედი მაგისტრატების მიერ.

კანონპროექტის  ირგვლივ, ხმის მიცემის დროს, საკანონმდებლო ინიციატივის უფლება ენიჭებოდათ მხოლოდ მოქმედ მაგისტრატებს: სახალხო კრებებს შეეძლოთ მათი ინიციატივის ან მთლიანი მიღება, ან მთლიანი უარყოფა, და არა მისი შეცვლა, შევსება ან ნაწილობრივი მიღება. კომიციების მოწვევის უფლება (Ius Agendi cum Populo) ენიჭებოდა უმაღლეს მაგისტრატებს, ხოლო პლებსის კრებების (Ius Agendi cum Plebe)   –  პლებსის ტრიბუნებს.

სახელმწიფოებრიობის ჩამოყალიბების დასრულებასთან ერთად რომი აქტიურად შეუდგა დაპყრობითი ომების პოლიტიკას, რის შედეგად მისი ბატონობა გავრცელდა იმ დროისათვის ცნობილ თითქმის მთელ გეოგრაფიულ სივრცეზე. მეორე პუნიკური ომის შემდეგ (ქრ. შ.მდე 220 წ.), დაახლოებით ქრ. შ-მდე 168 წ. მიმდინარე ომების შემდეგ ეს სახელმწიფო გადაიქცა მსოფლიო იმპერიად. თუმცა, ქრ. შ-მდე II საუკუნიდან რომის სახელმწიფო წყობილება მოიცვა ღრმა კრიზისმა, რომელიც განპირობებული იყო ახალი სოციალურ-ეკონომიკური და პოლიტიკური ფაქტორებით.

უპირველეს ყოვლისა, ძველი ცივიტას ადმინისტრაციული ორგანოები ვეღარ აკმაყოფილებდნენ მსოფლიო იმპერიის მმართველობის სფეროში წამოჭრილ მოთხოვნებს. უმაღლესი მაგისტრატების თანამდებობაზე ყოფნის ძალზედ ხანმოკლე ვადები მნიშვნელოვნად ასუსტებდა სახელისუფლო სტრუქტურებს, განსაკუთრებით მაშინ, როცა საქმე ეხებოდა დაპყრობილი პროვინციების სამხედრო მმართველობას. სახელმწიფოებრივი თანაფარდობის სიმტკიცეზე უარყოფით ზეგავლენას ახდენდა, ერთი მხრივ, ძველი სენატორული არისტოკრატიისა და, სავაჭრო ოპერაციების შედეგად გამდიდრებული, მხედართა წოდების (ექუიტეს) ურთიერთქიშპობა და, მეორე მხრივ, ოპტიმატებსა (Optimates) და პოპულარებს (Populares) შორის მიმდინარე ბრძოლები. პრიმიტიული აგრარული ეკონომიკა, სწრაფი ტემპით უთმობდა ადგილს მონების შრომის გამოყენებაზე დამყარებულ, ინტენსიურ ლატიფუნდისტურ მეურნეობას.

წვრილ მესაკუთრეთა ტრადიციული ფენა  –  ჯარისა და სახალხო კრებების მთავარი წყარო  –  გაუთავებელი ომების შედეგად კარგავდა საკუთარ მიწებს. ამის შესახებ მოგვითხრობს  პლუტარქეს “ბიოგრაფიების” ის თავი, რომელიც ეძღვნება ტიბერიუს გრაქხუსის მოღვაწეობას. კერძოდ, ეტრურიის მინდვრების შემოვლის დროს, მას აღმოუჩენია, რომ მიწის ნაკვეთების დიდი ნაწილი მიტოვებული იყო გლეხების მიერ და მათ ადგილზე სამუშაოებს აწარმოებდნენ სენატორული არისტოკრატიის კუთვნილი მონები. აღნიშნული  გარემოებანი განაპირობებდა მოქალაქეთა მორალური სიმტკიცის დაცემას. პოლიტიკური კრიზისის ახალ მიზეზს წარმოადგენდა სრულუფლებიან მოქალაქეთა და დაპყრობილი ტერიტორიების (პროვინციების) მოსახლეობას შორის რაოდენობითი დისპროპორციის შეუქცევადი ზრდა. ამ კრიზისული პერიოდის სხვა ეპიზოდებს შორის მნიშვნელოვან მოვლენას წარმოადგენდა ძმები გრაქხუსების მიერ შეთავაზებული აგრარული რეფორმა, რომელმაც კიდევ უფრო გაამწვავა სახელმწიფოში მძვინვარე პოლიტიკური ბატალიები.

პოლიტიკური სიმშვიდის რღვევის კიდევ ერთ მიზეზად შეიძლება ჩაითვალოს მმართველ ოლიგარქიასა (სენატორული ნობილიტას) და მხედართა წოდებას (ordo equester) შორის შეურიგებელი დაპირისპრება: სამხედრო ბელადებსა და სენატს შორის დაუსრულებელმა კონფლიქტმა განაპირობა ისეთი ვითარების შექმნა, როცა ერთპიროვნული ხელისუფლება უკვე ვეღარ ჯდებოდა რომაული სახელმწიფოებრივი სისტემის ჩარჩოებში და საჭირო იყო სრულიად ახალი პოლიტიკური სისტემის დამკვიდრება ანუ კონსტიტუციური რეფორმის ან ანტიკონსტიტუციური ქმედების (სახელმწიფო გადატრიალების) მოწყობა. ამ მიმართულებით პირველი ნაბიჯი გადადგა გაიუს მარიუსმა. მან რომაული ჯარის შემადგენლობაში შეიყვანა დაქირავებულთა ნაწილები, რომლებმაც უზრუნველყვეს მისი კონსულად არჩევა ქრ. შ-მდე 104-100 წწ. კორნელიუს სულამ, სამოქალაქო ომში გამარჯვების შემდეგ, თავი დიქტატორად გამოაცხადა განუსაზღვრელი ვადით და შეუდგა სენატორული ოლიგარქიის რეჟიმის აღდგენას. პლებსის ტრიბუნების გავლენის შემცირების მიზნით, მან აღადგინა ძველი პრინციპი, რომლის მიხედვით, პლებსის კრების გადაწყვეტილებას მხოლოდ მაშინ ენიჭებოდა კანონის ძალა, თუ მას დაამტკიცებდა სენატი (Senatis auctoritas). მან წაართვა ტრიბუნს სხვა მაგისტრატურის დაკავების უფლება და ტრიბუნის ვეტო გაავრცელა მხოლოდ იმ მოქალაქეების საჩივარზე, რომლებიც გახდენ შეურაცხყოფის ან სამსახურებრივი მდგომარეობის ბოროტად გამოყენების მსხვერპლი (ობიექტი).  თუმცა, სულას რეფორმები მალევე გაუქმდა და სახელმწიფოში კვლავ გამწვავდა პოლიტიკური კრიზისი და სამოქალაქო ომების დაწყების საფრთხე. ჯერ იყო და საგანგებო უფლებაომსილებანი  –  პროკონსულის იმპერიუმ  –  მიანიჭს პომპეუსს, რომელმაც ქრ. შ-მდე 52 წ. თავი გამოაცხადა “კოლეგის გარეშე” კონსულად (Consul sine Collega). შემდეგ კეისარმა, პომპეუსმა და კრასუსმა დადეს პაქტი და შექმნეს პირველი ტრიუმვირატი, რაც გულისხმობდა საჯარო ხელისუფლების ურთიერთგადანაწილებას.

კრასუსის დაღუპვის შემდეგ წარმოიქმნა წინააღმდეგობა ოპტიმატების ლიდერ პომპეუსსა და პოპულარების ბელად  –  კეისარს შორის. კეისარმა ვერ მიაღწია კონსულად არჩევას, ვინაიდან საკუთარ ლეგიონებთან ერთად პროვინციაში იმყოფებოდა. გარდა ამისა, მისი ინტერესების საწინააღმდეგოდ, პლებსის ტრიბუნებს უარი უთხრეს სახალხო კრებებში მონაწილეობაზე, რამაც საბოლოოდ აუმხედრა სენატს კეისარი და მან, დემოკრატიული წყობილების აღდგენის მოტივით, გადმოლახა იტალიის საზღვარი. მის წინააღმდეგ გაილაშქრა პომპეუსმა, რომელიც იცავდა ოლიგარქიულ რეჟიმს. გამარჯვების მოპოვების შემდეგ, კეისარმა რომის მოქალაქეობა უბოძა ცეზალპიური გალიის, სიცილიისა და სხვა პროვინციების მოქალაქეებს, რითაც ხელი შეუწყო მათ სწრაფ რომანიზაციას. რამდენიმე წლის განმავლობაში კეისარი აირჩეოდა კონსულად, ცენზორად, მუდმივ დიქტატორად და საკუთარ თავს (კანონდარღვევით) მიანიჭა “ტრიბუნის ძალაუფლება”  –  ტრიბუნიცია პოტესტას. კეისარი მშვენივრად ხედავდა რეფორმების გატარების აუცილებლობას, რის გამოც მან გადამჭრელი ზომები მიიღო მოძველებული სახელმწიფო სისტემის რეორგანიზების მიზნით. ეს რეფორმები შეიძლება განვიხილოთ, როგორც ოქტივიანეს გარდაქმნების პრელუდია.

უზენაესი პოლიტიკური ხელმძღვანელობა (Gestio rei Publicae) ხელთ იგდო დიქტატორმა (Dictator); მთელი იმპერიის ადმინისტრაციული მმართველობა გარდაიქმნა იტალიური მოდელის შესაბამისად (Lex Iulia Municipalis).  მაგისტრატებზე, სენატსა და სახალხო კრებებზე უზენაესი ხელისუფლება განმტკიცდა იმპერატორ პერპეტუუმ ტიტულის მინიჭების შედეგად. კეისრის დიქტატორული ხელისუფლება. რეფორმატორისა და მმართველის საქმიანობა ტრაღიკულად დასრულდა ქრ. ქმდე 44 წ. მარტის თვის სახელგანთქმული იდების (Idus) დროს. თუმცა, კეისრის მკვლელებმა ვერ მიაღწიეს დასახულ  მიზანს:  წარსულის დაბრუნება, სენატორული ოლიგარქიის ბატონობით, შეუძლებელი გახდა. შეიქმნა ახალი ტრიუმვირატი, რომლის შემადგენლობაში შევიდნენ: მარკუს ანტონიუსი, ოქტავიანე და ლიპიდუსი. ქრ. შ-მდე 31 წელს მარკუს ანტონიუსთან ომში, ოქტავიანემ გადამწყვეტი გამარჯვება მოიპოვა აქციუმის (Aცტიუმ) კონცხთან ბრძოლაში (საბერძნეთი). ოქტავიანემ საფუძველი ჩაუყარა სახელმწიფოს ახალ პოლიტიკურ წყობას  –  პრინციპატს.

 

§3. მსოფლიო იმპერია ქრ. შ-ბის IV სს.

 ა) პრინციპატი

მას შემდეგ, რაც ოქტავიანემ დასაჯა კეისრის მკვლელები და დაამარცხა საკუთარი მტრებიც, დასაბამი მიეცა რომის პოლიტიკური სისტემის ახალ ისტორიას. ახალი სახელმწიფოებრივი რეჟიმი მხოლოდ გარეგნულად ჯდებოდა ტრადიციულ რესპუბლიკურ პოლიტიკურ სისტემაში.

თანამედროვე ტერმინოლოგიით თუ ვისარგებლებთ, შეიძლება ითქვას, რომ ადგილი ჰქონდა რესპუბლიკურ წყობის არა რევოლუციურ დამხობას, არამდ მის თანმიმდევრულ რეფორმირებას. ავგუსტუსის ძირითად მიზანს, როგორც ახალი პოლიტიკური წესრიგის ჩამოყალიბების, ისე მისი კონსოლიდაციის პერიოდში, წარმოადგენდა “რესპუბლიკის აღდგენა” (Restaurator Rei Publicae).

ავგუსტუსი საკუთარ ავტობიოგრაფიაში  –  Res gestae divi Augusti  –  წარმოგვიდგება იმ ახალგაზრდა მხედართმთავრის როლში, რომელმაც საკუთარი სახსრებით დაიქირავა  ჯარი,  რათა “გაეთავისუფლებინა  შეთქმულთა  მირ  ჩაგრული  სამშობლო” (ავტობიოგრაფიული ხასიათის ჩანაწერები შემორჩენილია ანკარასა და ანტიოქიაში აღმოჩენილი წარწერების წყალობით.

ავგუსტუსმა ეს მემუარები დაწერა სიცოცხლის უკანასკნელ წლებში. შესაძლოა, ჩანაწერები ამოტვიფრული ყოფილიყო იმ მარმარილოს ფილებზე, რომლებითაც მოაპირკეთეს მარსის ველზე აღმართული მისი მავზოლეუმი). მარკუს ანტონიუსის წინააღმდეგ საბრძოლველად სენატმა მას უბოძა პრეტორის იმპერიუმ; ის დაუშვეს სენატში. ქრ. შ-მდე 43 წ. ოქტავიანე აირჩიეს კონსულად, ხოლო ქრ. შ-მდე 32 წელს მას მიანიჭეს განსაკუთრებული უფლებამოსილებანი “იტალიასა და პროვინციებში” შეთქმულთა წინააღმდეგ საბრძოლველად (Coniuratio Italiae et Provinciarum). ქრ. შ-მდე 31 წელს მოპოვებული გამარჯვების აღსანიშნავად, მოქალაქეთა საყოველთაო თანხმობით (Consensus Universorum) ოქტავიანეს რესპუბლიკის ამაღორძინებელი უწოდეს. ამიერიდან, მას ყოველწლიურად ირჩევდნენ კონსულის თანამდებობასა და მას სენატში ხელმძღვანელი მდგომარეობა (Princeps  –  პირველი) ებოძა. ქრ. შ-მდე 27 წლის 13 იანვარს ოქტავიანემ სენა¬ტის საზეიმო სხდომაზე განაცხადა, რომ ამიერიდან იგი დაასრულებდა მშვიდობისმყოფელურ მისიას, უარს იტყოდა სახელმწიფო საქმეებზე და მთელ ძალაუფლებას რომაელ ხალხსა და მის სენატს გადასცემდა.

სენატის დაჟინებული მოთხოვნით, ოქტავიანემ “გამოიჩინა გულმოწყალება” და თანხმობა განაცხადა კონსულობის შენარჩუნებასა და, განდგომილი პროვინციების მორჩილებაში მოყვანის მიზნით, მინიჭებულ სპეციალურ იმპერიუმ. სენატმა უბოძა მას Augustus ტიტული და ამიერიდან ოქტავიანეს უწოდებდნენ Imperator Caesar Augustus. იმპერატორ ნიშნავდა “სამხედრო ბელადს”. (ამ ტიტულით მხედართმთავარს ლეგიონები  მიმართავდნენ). ჩაესარ  იყო მისი შვილადამყვანს, იულიუს კეისრის სახელი. Augustus  რომის ახალი დამაარსებელი, ანუ ახალი რომულუსი (ქალაქის დაარსებასთან დაკავშირებული რელიგიური რიტუალი Augustum Augurium). სენატის მიერ გაწეული დათმობების პოლიტიკურ გარემოებებს აღწერს თვით ავგუსტუსი: “ამიერიდან, საკუთარი აუცტორიტას წყალობით, მე ყველაზე მაღლა ვიდექი, თუმცა ჩემი პოტესტას არ აღემატებოდა მაგისტრატურაში მოღვაწე კოლეგების ძალაუფლებას”. სწორედ აუცტორიტას წყალობით ანუ ყველას მიერ აღიარებული პირადი პრესტიჟის და არა პოტესტას  ანუ მაგისტრატის ხელისუფლების  –  საფუძველზე იღწეულ იქნა კომპრომისი  მმართველობის ახალ, ავტორიტეტულ წესსა და სახალხოარისტოკრატულრესპუბლიკურ რეჟიმს შორის. თ. მომზენი ამტკიცებდა, რომ პრინციპატი როგორც ორხელისუფლებიანობა იყო ისეთი რეჟიმი, რომლის დროს ძალაუფლება გამიჯნულ იყო პრინცეპსა და სენატს შორის. ამრიგად, ავგუსტუსს უწოდეს ოპტიმი სტატუს აუცტორ (საუკეთესო წესრიგის ფუძემდებელი).

სახელმწიფო ხელისუფლების ახალი მოწყობის პირობებში პრინცეპს მიენიჭა Imperium Proconsulare maius et Infinitum და ტრიბუნიცია პოტესტას. პირველი გულისხმობდა ჯარის უზენაეს მხედართმთავრობასა და საიმპერიო პროვინციების მმართველობის უფლებას. Tribunicia potestas ანიჭებდა პრინცეპს მაგისტრატების მიერ გამოცემულ ნებისმიერ აქტზე ვეტო (Intercessio) დადების შესაძლებლობას, აგრეთვე პლებსის სახალხო კრებების მოწვევის უფლებას (Ius Agendi cum Plebe). ქრ. შ-მდე 44 წ. ოქტავიანემ, კეისრის მიბაძვით, პლებსის ტრიბუნის თანამდებობაზე საკუთარი კანდიდატურა წამოაყენა, Transition ad Plebem პროცედურის გავლის გარეშე, რასაც წინ აღუდგა მარკუს ანტონიუსი, რომელმაც არ დაუშვა მისი გატრიბუნება. ქრ.შ-მდე 36 წ. ოქტავიანეს მიენიჭა პლებსის ტრიბუნების საცროსანცტიტას  ღვთაებრივი ხელშეუხებლობა. ხოლო 30 წელს  ტრიბუნის სამისდღეშიო ძალაუფლება  Tribunicia Potestas vitalicia. ტრიბუნის უფლებამოსილებას მან შეუთავსა პროკონსულის თანამდებობა (Imperium Proconsulare), რითაც დაირღვა უძველესი და მყარად მოქმედი პრინციპი: დაუშვებელი იყო ერთი პირის ხელში სამოქალაქო (Imperium Domi) და სამხედრო (Imperium Militiae) ხელისუფლების შეთავსება-შერწყმა. რომში შესვლის დროს, პრინცეპს, პროკონსულებისაგან განსხვავებით, არ მოეთხოვებოდა ჯარის სარდლობის უფლებამოსილების მოხსნა. ტიბერიუსის დროიდან, პრინცეპსის ტრიბუნის ხელისუფლება გავრცელდა იმპერიის მთელს ტერიტორიაზე. ქრ. შ-ბის II საუკუნიდან ტრიბუნებს აღარ ირჩევენ. თუმცა, ამ თანამდებობის შესახებ ცნობები შემორჩენილია IV და V სსში გამოცემულ იმპერატორთა კონსტიტუციებში.  შიდასახელმწიფოებრივი წესრიგისა და სიმშვიდის დამკვიდრების შემდეგ, ავგუსტუსმა საფუძველი ჩაუყარა პროვინციების რომანიზაციის ხანგრძლივ პროცესს. მან ეგვიპტე შემოიყვანა რომაელი ხალხის ხელისუფლების ქვეშ (Imperium), და ეგვიპტის მმართველობა საკუთარ თავზე აიღო. მხედველობაში იღებდა რა რომის მოქალაქის (Civis Romanus) საპატიო მდგომარეობასა და მის უფლებებს, ავგუსტუსი პროვინციის მცხოვრებთ, ინდივიდუალური წესით, ანიჭებდა რომის მოქალაქის უფლებებს და პროვინციებში ამკვიდრებდა რომაულის მსგავს მმართველობის სისტემას. ყველაზე მდიდარ პროვინციებს, მათი შემორიგების საბაბით, პრინცეპსი უშუალოდ უქვემდებარებდა საკუთარ ხელისუფლებას (საიმპერატორო პროვინციები), ხოლო დანარჩენი  პროვინციები რჩებოდნენ სენატის ადმინისტრაციულ დაქვემდებარებაში (სენატის პროვინციები).  პროვინციების პირველ სახეობას მართავდნენ ავგუსტუსის ლეგატიპროპრეტორები (Legati Augusti pro Praetore), მეორე სახეობას  პროკონსულები. თუმცა, ყველა მათგანს თანამდებობაზე ნიშნავდა პრინცეპსი. მუნიციპალური მმართველობის რეჟიმსაც (Municipia) გააჩნდა რომაული სტრუქტურა: მაგისტრატები, სენატი, კომიციები.

მუნიციპალური  საბჭოები (Ordo Decurionum) შედგებოდა 100 წევრისაგან. ისინი ყოფილი მაგისტრატების რიგებიდან აირჩეოდნენ. მუნიციპიებში მაგისტრატებს აირჩევდნენ ერთი წლის ვადით და კოლეგიური საქმიანობის წესით. პრინციპატის პერიოდში ყალიბდება იმპერიული ბიუროკრატია. პრინცეპსმა საკუთარი უფლებამოსილებანი გადასცა თანამდებობის პირთა იერარქიულ სტრუქტურას, რომელიც,  საკუთარი საქმიანობის საფასურად, გასამრჯელოს იღებდა. ყველაზე მეტი გავლენითა და ძალაუფლებით პრეტორები სარგებლობდნენ: პრაეფეცტუს პრაეტორიო  –  აღჭურვილი იყო სამხედრო ფუნქციებით და სარდლობდა იმპერატორის პირად გვარდიას;     პრაეფეცტუს ურბი  –  რომში ხელმძღვანელობდა პოლიციას და სისხლის სამართლის სასამართლოს;

            Praefectus vigilum  –  ხელმძღვანელობდა ღამის საათებში სიმშვიდის უზრუნველმყოფ სამსახურს; მას ექვემდებარებოდა ხანძარსაწინააღმდეგო სამსახური;    Praefectus annonae  –  სურსათით უზრუნველყოფის სამსახურის უფროსი, რომელიც, ამავე დროს, ბაზრებს აკონტროლებდა; Praefectus vehilucorum  –  საფოსტო სამსახურის უფროსი.

იმპერატორის პირადი კანცელარია  Scrinia აწარმოებდა ოფიციალურ მიმოწერას, განაგებდა საკადრო საკითხებსა და იმპერატორის ქონების  მართვას, განიხილავდა პრინცეპსის იურისდიქციას დაქვემდებარებულ სასამართლო დავებს.

 

იმპერატორის კანცელარიის  (Scrinia)

განყოფილებები:

            Ab Epistulis  –  პრინცეპსის ოფიციალური კორესპოდენციის განყოფილება;

            A Rationibus  –  იმპერატორის ქონების მართვა;

            A Cognitionibus  –  პრინცეპსის იურისდიქციას მიკუთვნებული სასამართლო დავების განმხილველი განყოფილება;

            A Libellis  –  არზებისა და აჯების განმხილველი განყოფილება.

სახელმწიფო აპარატის ბიუროკრატიზაციის პროცესი დასრულდა იმპერატორ ადრიანეს მმართველობის ხანაში, როცა შეიქმნა Consilium Principis - საიმპერატორო საბჭო, ანუ განსაკუთრებული სათათბირო ორგანო, რომლის შემადგენლობაში შედიოდნენ მაღალჩინოსანი მოხელეები და გამოჩენილი იურისტები.  თუმცა, არც ავგუსტუსის პოლიტიკურმა გენიამ, და არც მისი მემკვიდრეების ტალანტმა გადაწყვიტა ახალი რეჟიმის ყველაზე რთული საკითხი: ხელისუფლების მემკვიდრეობითობის პრობლემა. პირადი ქარიზმატულობისადმი ტრადიციული რწმენა და რომაელთა სიძულვილი რეხის დროს ტახტის მემკვიდრეობის დინასტიური ფორმის მიმართ, განაპირობებდნენ იმას, რომ ხელისუფლების მონაცვლეობის პრობლემა კვლავ გადაუჭრელი დარჩა, რაც მაპროვოცირებელი იყო მუდმივი პოლიტიკური კრიზისებისა და გადატრიალებებისათვის.

საიმპერატორო ტახტის მემკვიდრის დანიშვნა სამი ხერხით ხორციელდებოდა (კონკრეტული ისტორიული ვითარების გათვალისწინებით): 1) მემკვიდრის დანიშვნა ანუ Cooptacia ხორციელდებოდა იმპერატორის მიერ სიცოცხლეშივე; 2) მემკვიდრეს ნიშნავდა სენატი, საკუთარი შეხედულებისამებრ; 3) ლეგიონების მიერ ამა თუ იმ პირის იმპერატორად გამოცხადება. როგორც წესი, პრინცეპსები ახდენდნენ მემკვიდრის დანიშვნას შვილად აყვანის ტრადიციული სისტემის მეშვეობით  კერძოდ, კეისარმა იშვილა ოქტავიანე. თუმცა, იმპერატორის არჩევანს ყოველთვის როდი აღიარებდა სენატი, და რაც ყველაზე მნიშვნელოვანია, იწონებდნენ ლეგიონები. ავგუსტუსის მემკვიდრე “დინასტიებში”, ხშირად, თავს იჩენდა ხოლმე ინსტიტუციური კრიზისი. იულიუსიკლავდიუსების დინასტიიდან იმპერატორთა ერთი ნაწილი  ტიბერიუსი, კალიგულა და კლავდიუსი  –  საკუთარი ნათესავებისა და პრეტორიანელთა მსხვერპლი გახდა; სხვები  –  მაგალითად, ნერონი  –  თვითმკვლელობით ამთავრებდნენ; ფლავიუსებს მხარს უჭერდნენ ლეგიონები. ასევე მოხდა ვესპასიანეს მიმართაც. ტიტუსის გარდაცვალების შემდეგ, ლეგიონერებმა იმპერატორის ტახტზე დომიციანე დასვეს, რომელმაც, ასევე ტრაღიკულად, დაასრულა სიცოცხლე. ანტონინუსების დინასტიის იმპერატორებმა  ნერვამ, ტრაიანემ, ადრიანემ, ანტონინუს პიუსმა, მარკუს ავრელიუსმა და კომოდუსმა  –  სახელი გაითქვეს იმპერიის განდიდებით, მშვიდობის დამყარებით და შვილადაყვანის სისტემის მკაცრი დაცვით. თუმცა, თუ იმპერატორი უგულებელყოფდა ამ პრინციპის გამოყენებას და ამკვიდრებდა ტახტის მემკვიდრეობის მამიდან შვილზე გადასვლის სისტემას, სახელმწიფოში კვლავ წარმოიშვებოდა პოლიტიკური კრიზისი და ანარქია. სწორედ ასე მოხდა მაშინ, როცა მარკუს ავრელიუსმა ტახტის მემკვიდრედ საკუთარი ვაჟიშვილი  კომოდუსი დანიშნა, რომელიც მსხვერპლად შეეწირა საკუთარ ტირანულ მმართველობას. ალექსანდრე სევერუსის მკვლელობის შემდეგ, სახელმწიფო ხანგრძლივმა პოლიტიკურმა კრიზისმა და ანარქიამ მოიცვა, რამაც ბოლო მოუღო პრინციპატის ეპოქას.  

 

ბ) დომინატი

ახალი პოლიტიკური სისტემა ცნობილია დომინატის სახელწოდებით. აღნიშნულ ეპოქაში Crinceps (პირველი სენატორთა შორის) გადაიქცა  Dominus (მბრძანებლად), ხოლო Civis (მოქალაქეები) გახდნენ Subditi (ქვეშევრდომები).

დომინატის ხანაში იმპერატორი ფლობდა აბსოლუტურ ძალაუფლებას. სახელმწიფოში დამკვიდრებული სისტემა იყო რომის პოლიტიკური სისტემის ხანგრძლივი ევოლუციის შედეგი: როცა რომი პრინციპატის პერიოდის ავტორიტარული დემოკრატიიდან დომინატის ხანის აბსოლუტურ და თვითმპყრობელურ მონარქიად გადაიქცა. სახელმწიფო მმართველობის ახალი პრინციპები შემოღებულ იქნა III საუკუნის უმწვავესი სისტემური კრიზისის პირობებში, რასაც კიდევ უფრო აღრმავებდა ეკონომიკური და სოციალური ხასიათის ცვლილებები. აღნიშნული მდგომარეობა პრიმიტიული აგრარული ეკონომიკის, სულისშემხუთველი საგადასახადო სისტემისა და სასოფლო რაიონების (ანნონა) მუდმივი დანაწევრების გამო სრული ფიასკოს შედეგი იყო. კარაკალა და სხვა იმპერატორები მუდმივად ახდენდნენ ფულადი ერთეულის ემისიას, თუმცა, ვერაფრით შველოდნენ სახელმწიფოში მძვინვარე ინფლაციას. მაშინ, როცა სახელმწიფოში მძვინვარებდა საყოველთაო სიღარიბე და სულიერ ფასეულობათა ღრმა კრიზისი, გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭებოდა პოლიტიკურ ფაქტორებს. პირველ ყოვლისა, ეს გამოიხატა სამხედრო არისტოკრატიის უსაზღვრო ბატონობაში, რომელმაც საკუთარი ნება თავს მოახვია პოლიტიკოსებს და, ფაქტობრივად, თვითნებობა დაამკვიდრა მმართველობის ყველა სფეროში. ამას ემატებოდა მუდმივი საგარეო საფრთხე. კერძოდ. ბარბაროსების შემოსევა და მათ მიერ რომის არმიაში მნიშვნელოვანი ადგილის დაკავება. ყოველივე ზემოთქმული, ხელს უწყობდა კლასიკური ცივილიზაციის რღვევასა და საბოლოო დაცემას, რადგან მასში მნიშვნელოვანი გავლენა მოიპოვეს მისთვის უცხო და, ხშირ შემთხვევაში, მტრულმა ელემენტებმა: გერმანულმა და აღმოსავლეთის ხალხმა, აგრეთვე უდაბნოს მომთაბარე არაბებმა. აღმოსავლეთში ჩაისახა ბრძოლის წარმოების ახალი სისტემა, რომლის ცენტრალურ რგოლს კავალერია და მშვილდოსნები წარმოადგენდნენ. 212 წელს იმპერატორმა ანტონინუს კარაკალამ რომის მოქალაქეობა მთელი იმპერიის თავისუფალ მოსახლეობას მიანიჭა, რამაც მნიშვნელოვნად შეასუსტა რომის მოქალაქეთა (Civis Romani) პრივილეგირებული მდგომარეობა. ამიერიდან, რომის მოქალაქეები რომის იმპერატორის ქვეშევრდომებად გადაიქცნენ. რომის იმპერატორებმა აღმოსავლური მონარქიებისათვის დამახასიათებელი მმართველობის დესპოტური ფორმა გადაიღეს. სეპტიმიუს სევერუსმა მიიღო დომინუს ტიტული. დიონ კასიუსის გადმოცემით, იმპერატორმა სეპტიმიუს სევერუსმა საკუთარ შვილებს უანდერძა: “გაამდიდრეთ ჯარისკაცები და ნუღარ იფიქრებთ საფრთხეზე”. სხვა იმპერატორებმა სენატორებად ბარბაროსები დანიშნეს და სასახლის კარზე აღმოსავლურ-დესპოტური რიტუალები შემოიღეს. 239-284 წწ. რომის იმპერია უმწვავესმა პოლიტიკურმა კრიზისმა და ანარქიამ მოიცვა. ამ დროის მანძილზე ტახტზე, ერთმანეთის მიყოლებით, 22 იმპერატორი ავიდა. მათი უმრავლესობა სახელმწიფოში გამეფებულ ქაოსს შეეწირა. მშვიდობიანობის ხანმოკლე პერიოდი დაამყარა ილირიული  წარმოშობის მხედართმთავარმა ავრელიანუსმა, რომელიც ფულს ჭრიდა საკუთარი ტიტულის დომინუს ეტ დეუს (მეფე და ღმერთი) მითითებით, რითაც აღმოსავლურ მონარქებს ბაძავდა. მეორე ილირიელმა მხედართმთავარმა  დიოკლეტიანემ  (284-305 წწ.) სცადა მკაცრი წესრიგის დამყარება, იმპერიის ძლევამოსილებისა და რომაული გმირული სულისკვეთების აღდგენა. მან საკუთარ ხელისუფლებას საკრალური ხასიათი მიანიჭა და მოითხოვა, რომ მისთვის Lovius (იუპიტერის ვაჟი) ეწოდათ.

დიოკლეტიანემ გაატარა რომის არმიის რეფორმა, შემოიღო სწრაფი რეაგირების კორპუსი  –  Exercitus Praesentialis, რომელსაც საზღვარზე მტრის შემოსევა უნდა უკუეგდო. იგი ებრძოდა ინფლაციას და ფასების შესახებ ცნობილი ედიქტი გამოსცა. ამ ედიქტის (ედიცტუმ დე რერუმ ვენალიციუმ) თანახმად, დიოკლეტიანე პირველადი მოხმარების საგნებზე, მომსახურებასა და ტრანსპორტზე მინიმალურ ფასებს ადგენდა. გარდა ამისა, მან იმპერიული მმართველობის სფეროში მნიშვნელოვანი რეფორმა გაატარა. შეიქმნა ხელისუფლების იერარქიული პირამიდა, რომლის უმაღლეს საფეხურზე თვით იმპერატორი განლაგდა. ე.წ. Officia Palatina (სასახლის უწყებანი) ცენტრალური მმართველობის ორგანოებად იქცა, ხოლო Quaestor sacri Palatii (ღვთაებრივი სასახლის მცველი)  იუსტიციის მინისტრის მსგავსი თანამდებობა იყო; Magister officiorum - პროვინციის მოხელეთა უფროსი იყო; Comes sacrarum Largitationum და Comes Rerum Privatarum შესაბამისად, სახელმწიფო ფინანსებსა და იმპერატორის ქონებას განაგებდნენ. იმპერატორმა მსხვილი საჯარისო შენაერთების მეთაურთა  მაგისტრი Militum  რამდენიმე თანამდებობა შემოიღო. ვრცელი იმპერიის ფარგლებში, მმართველობის სისტემის რეორგანიზაციის მიზნით, დიოკლეტიანემ ე.წ. ტეტრარქიის სისტემა დააარსა: მან იმპერია ორ ნაწილად დაყო:  –  აღმოსავლეთ და დასავლეთ იმპერიებად, რომლებიც, თავის მხრივ, ოთხ პრეფექტურად (აღმოსავლეთი, ილირია, იტალია და გალია) იყოფოდა. პრეფექტურები  დიოცეზებად, ხოლო დიოცეზები  პროვინციებად იყოფოდნენ. გამოცხადდა, რომ იმპერიის თითოეულ ნაწილს ავგუსტუსი  –  Augustus  –  მართავდა, რომელსაც მემკვიდრის შვილადაყვანა შეეძლო. მემკვიდრეებს “კეისრები” ეწოდებოდათ. დიოკლეტიანე აღმოსავლეთი იმპერიის მმართველად იქცა. მისი რეზიდენცია ნიკომედიაში მდებარეობდა. დასავლეთი იმპერიის მმართველად მაქსიმიანე დაინიშნა, რომლის დედაქალაქი მილანი იყო. თუმცა, არც ამ ღონისძიებებმა გადაჭრა ხელისუფლების მემკვიდრეობითობის პრობლემა და იმპერატორ დიოკლეტიანეს ტახტიდან ნებაყოფლობით გადადგომის (305 წ.)  შემდეგ, ხელისუფლებისათვის ბრძოლა ახალი ძალით გამწვავდა.

იმპერატორმა კონსტანტინემ ბრძოლაში დაამარცხა  მისი მოწინააღმდეგე  მაქსენციუსი და კვლავ იმპერიის უნიფიკაცია მოახდინა. იმპერატორი კონსტანტინე სახელმწიფოს 307-337 წწ. მართავდა. ამიანე მარცელინუსი მას ნოვატორად და უძველესი ინსტიტუტების რეფორმატორად ახასიათებს. კონსტანტინემ გამოსცა მილანის (მედიოლანის) ედიქტი “ქრისტიანული რელიგიის მიმართ რჯულშემწყნარებლობის შესახებ”, რის შედეგად ქრისტიანობა თანდათანობით იმპერიის ოფიციალურ რელიგიად, ხოლო ღვთაებრივი სამართალი  მონარქიის პოლიტიკურ დასაყრდენად იქცა. კონსტანტინემ სახელმწიფოს დედაქალაქი ბიზანტიონში გადაიტანა, რომელსაც მოგვიანებით კონსტანტინოპოლი ეწოდა. კონსტანტინეს გარდაცვალების შემდეგ, მისმა ვაჟებმა იმპერია კვლავ ორ ნაწილად გაყვეს. იმპერიის გაყოფა საბოლოოდ განმტკიცდა 395 წ., როცა იმპერატორმა თეოდოსიუს I-მა სახელმწიფოს აღმოსავლეთი ნაწილის მართვა მის ერთ ვაჟიშვილს  არკადიუსს, ხოლო დასავლეთი ნაწილი  მეორე ვაჟს  ჰონორიუსს, დაავალა. დასავლეთ რომის იმპერია მუდმივად განიცდიდა ბარბაროსთა შემოსევას. 476 წ. ბარბაროსების სამხედრო ბელადმა  ოდოაკრმა დაამხო დასავლეთის უკანასკნელი იმპერატორი  რომულუს ავგუსტულუსი, რითაც დასრულდა დასავლეთ რომის იმპერიის ისტორია. თითქმის 1 000 წლის განმავლობაში განაგრძობდა არსებობას აღმოსავლეთ რომის  –  ბიზანტიის  –  იმპერია.

შემდგომში რომის სამართალი აღმოსავლეთში  ბიზანტიის იმპერიაში განაგრძობდა განვითარებას და მწვერვალს მიაღწია იმპერატორ იუსტინიანე დიდის მმართველობაში (527-565 წწ.). იუსტინიანე დაიბადა გლეხი  –  საბაციუსის ოჯახში. პატარა სოფელ ტერენციუმში, ილირიაში, რომელმაც იმპერიას უკვე რამდენიმე იმპერატორი მისცა. იუსტინიანე გამოირჩეოდა მთიელისა და მიწათმოქმედის სულის სიმტკიცით. მისმა დედის ძმამ  იუსტინემ, რომელიც იმპერატორ ანასტასიუსის გვარდიაში მსახურობდა, იუსტინიანე ჩამოიყვანა ბიზანტიონში და თვითონ აღზარდა. მას შემდეგ, რაც იუსტინემ ანასტასიუსის ტახტი დაიკავა, მან თანამმართველად დისშვილი გამოაცხადა, რომელმაც იუსტინიანეს სახელი მიიღო.

იუსტინიანემ იქორწინა ცირკის მოცეკვავე ქალზე  თეოდორაზე, რომელსაც იუსტინემ, დისშვილთან ერთად, Augusta ტიტული უბოძა. იუსტინიანეს სანუკვარი ოცნება რომის იმპერიის ძველი დიდების დაბრუნება და ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენა იყო. იუსტინიანეს მმართველობა მტკიცედ ეფუძნებოდა ქრისტიანულ იდეოლოგიასა და სამართლებრივ “კლასიციზმს”. 

 

თავი IV. უფლებათა დაცვა

§1. პროცესუალური წარმომადგენლობა

Cognitor et Procurator ad Litem (პროცესუალური რწმუნებულის ორი სახე); Dominus Litis (მარწმუნებელი პირი პროცესში); Datio Cognitori (რწმუნებულის სასამართლო პროცესში დანიშვნის შესახებ გაკეთებული განცხადება); Actio Iudicati Utilis (ანალოგიის წესზე In iure სტადიაზე მხარეებს შეეძლოთ მოადგილეების გამოყვანა. ძველ რომში პროცესუალურ წარმომადგენელთა ორი ნაირსახეობა იყო ცნობილი: Cognitor et Procurator ad Litem. Cognitor დანიშვნის შესახებ მოწინააღმდეგე მხარეს შეატყობინებდნენ ცალმხრივი აქტის  –  Datio cognitori მეშვეობით. Cognitor საკუთარი სახელით აწარმოებდა საქმეს, ამიტომ გამოიყენებოდა ფორმულა, რომელშიც პირები გადაადგილებილი იყვნენ: Intentio აღინიშნებოდა მარწმუნებლის სახელი (Dominus litis), ხოლო Condemnatio მიმართული იყო cognitor-ისკენ. თუ Cognitor მოპასუხის მხარეზე გამოდიოდა, Intentio აღინიშნებოდა Dominus litis სახელი, ხოლო Condemnatio მინიჭებას ექვემდებარებოდა Cognitor.

Datio cognitor-ის მეშვეობით მოთხოვნის განახლება (Novatio) ხდებოდა, ამიტომ, თუ Cognitor-ი მოსარჩელის რწმუნებული იყო, მაშინ მისი მოთხოვნა მაინც გაიქვითებოდა Litis contestatio (სარჩელის გასაჩივრების, სასამართლოში არაბრალეულობის შესახებ განცხადების) მეშვეობით. სასამართლო გადაწყვეტილებაში აღნიშნებოდა Cognitor-ის სახელი და Actio iudicati გაიცემოდა ან მის სასარგებლოდ, ან მის საწინააღმდეგოდ (თუ ის მოპასუხეს წარმოადგენდა). თუმცა, პრეტორი მარწმუნებელი მხარის სასარგებლოდ (ან საწინააღმდეგოდ) გასცემდა სასამართლო გადაწყვეტილებაში მითითებული სარჩელის ანალოგიურ სარჩელს  –  Actio iudicati ulitis.

სასამართლო პროცესში პროკურატორობა შეეძლო მარწმუნებლის მოურავსაც (Procurator omnium Bonurum  –  მთელი ქონების მმართველს). თუმცა, დასაშვები იყო მარწმუნებლის (Dominus Litis) ნებით სპეციალურად დანიშნული პირის  –  Procurator ad Lites (მოადგილის) მონაწილეობა Iussum  –  ბრძანების ან Mandatum  –  დავალების საფუძველზე (მეშვეობით). Procurator ad Litem ითვლებოდა ის პირიც, რომელმაც Bona fide (კეთილი ნებით) პროცესში მონაწილეობის სურვილი განაცხადა, დავალების ან ბრძანების გარეშე. თუმცა, ვინაიდან ასეთ შემთხვევაში მოთხოვნის გაქვითვა არ ხდებოდა ლიტის ცონტესტატიო შედეგად, ნებაყოფლობით პროკურატორს პირობა უნდა მიეცა, რომ მარწმუნებელი პირი ხელახლა არ დაიწყებდა პროცესს განსაკუთრებული Cautio rem ratam dominum habiturum (ფიცი, რომ მარწმუნებელი მოიწონებს მის მოქმედებებს) მეშვეობით, რომელსაც ცაუტიო დე რატოც ეწოდებოდა. პრეტორული დაცვის აღნიშნული საშუალება პირგასამტეხლოს შესახებ შეთანხმების განსაკუთრებულ ფორმულას წარმოადგენდა: იმ შემთხვევაში, თუ რწმუნებულის მოქმედებას არ მოიწონებს Dominus litis, რომელიც ხელახლა დაიწყებს პროცესს (მას ამაზე სრული უფლება გააჩანია), არშემდგარი პროკურატორი მოპასუხის სასარგებლოდ დაჯარიმდება, რაც მთლიანად გააბათილებს იმ დანაკარგს, რასაც მას საქმის წაგება უქადდა.

თუ პროკურატორი მოპასუხეს წარმოადგენდა, მაშინ პროკურატორი მის ღირსეულ მოადგილედ მიჩნევის მიზნით, იძლეოდა განსაკუთრებულ Cautio iudicatum solvi  –  სასამართლო გადაწყვეტილეის აღსრულების გარანტიას.

Cognitor დანიშვნის შემთხვევაში ასეთ Cautio იძლეოდა თვითონ Dominus litis: ლოგიკურია, რომ ის ამავე დროს პასუხს აგებდა Actio iudicati utiliis(მის წინაარმდეგ ან მის სასამრგებლოდ, სასამართლო გადაწყვეტილების ანალოგიური სარჩელის) გამოც.

პროკურატორი საკუთარი სახელით ებმებოდა პროცესში; ასეთ შემთხვევაში, პრეტორი ადგენდა ფორმულას, რომელშიც პირები გადაადგილებულნი იყვნენ, თუმცა, ამ შემთხვევაში, პრეტორი არ გასცემდა აცტიონეს უტილის მარწმუნებლის სასარგებლოდ ან საწინაარმდეგოდ.

პროკურატორისა და დომინუს ლიტის ურთიერთობები Mandatum (დავალების ხელშეკრულებით) ან იმ ურთიერთობით წესრიგდებოდა, რომელთა საფუძველზე პროცესში მონაწილე მხარე იძლეოდა Iussum (ბრძანებას).

წარმომადგენლობის ამ ნაირსახეობის მეშვეობით მიიღწეოდა სავალო მოთხოვნების Cesia (ანუ სხვა პირზე საკუთარი ვალის გადაკისრება). ამ დროს პროკურატორი პროცესში საკუთარი ინტერესების დამცველად გვევლინება  –  პროცურატორ In rem suam (საკუთარ საქმეში რწმუნებული პირი), მიუხედავად იმისა, რომ მისი მოთხოვნა დაფუძნებული იყო სხვის უფლებაზე (ან პასუხისმგებლობა ეფუძნებოდა სხვის ვალდებულეას, თუ ის მოპასუხის რწმუნებულად გამოდიოდა).

 

§2. Iნდეფენსიო დაცვაზე უარის თქმა

Bona (ქონება), Missio in Bona (პრეტორის მიერ სხვა პირისათვის ქონების მფარველობის უფლების მინიჭება); Indefensio (დაცვაზე უარის თქმა); Translatio Possessionis (მფლობელობაში მხარეთა მდგომარეობის შეცვლამონაცვლეობა).სასამართლო პროცესის დადგენაში მოპასუხის სავალდებულო მონაწილეობა გულისხმობს მისი მოქმედების ისეთ განსაკუთრებულ კვალიფიკაციას, რომელიც მიმართული იქნება კონფლიქტის გადაწყვეტის სასამართლო ფორმის ჩაშლისაკენ. ვინაიდან დავის საგნის პროცესუალური გადაწყვეტილების დროს მხარეთა დამოუკიდებლობა სამართლის ძირითადი პრინციპის უმნიშვნელოვანესი გამოვლინებაა, პროცესში მონაწილეობაზე უარის თქმა აღიქმება, როგორც პირის ავტონომიურობის დაკარგვა იმ მოცულობით, რასაც სასამართლო განხილვის საგანი შეადგენს. რამდენადაც მოპასუხე მხარემ უარი თქვა სისტემის იმ პირობებზე, რომლებიც ადგენენ და იცავენ მხარეთა ფორმალურ თანასწორობას სასამართლოს გადაწყვეტილების წინაშე, მან საკუთარი თავი საზოგადოების მიღმა დააყენა იმ მოცულობით, რა მოცულობითაც სამოქალაქო პროცესი იცავდა მას თვითნებობისა და თვითგასწორებისაგან. ამ დონეზე პირის მონაწილეობას სამოქალაქო ბრუნვაში განასახიერებს მისი ქონება (Bona), რომელიც, დაცვაზე უარის თქმის შემთხვაში, აღიქმება ინდივიდუალური მიზნების დაკარგულად, რადგან მის მეპატრონეს ამ ქონების მიმართ აღარ გააჩანია საზოგადოების მიერ აღიარებული ნება.

ყოველივე ამის ლოგიკური შედეგი იქნება მოპასუხის უფლების კონსტატაცია, საკუთარი ინტერესების შესაბამისად განკარგოს დავის ობიექტი. ამ მოქმედების პრაქტიკული განხორციელება მიიღწევა ადმინისტრაციული ხერხებით: მოსარჩელე შედის მოპასუხის ქონების მფლობელობაში  –  მისსიო ინ ბონა  –  და მას უფლება ენიჭება აუქციონზე გაიტანოს და გაყიდოს აღნიშნული ქონება.

მოპასუხის მონაწილეობა სასამართლო პროცესის დადგენაში სავალდებულო ხასიათს ატარებს და თუ ის მასში მონაწილეობაზე უარს იტყვის, მაშინ სოციალური ნორმებით აღიარებული მისი უფლებები ეჭვის ქვეშ დადგება. Indefensio (დაცვაზე უარის თქმა) კვალიფიცირდება არა მარტო სასამართლოში გამოუცხადებლობა ან Litis contestacio (დავის საგნის მიმართ) უთანხმოება, არამედ სასამართლო გადაწყვეტილების (Iudicatum) მიმართ დაუმორჩილებლობაც. პროცესის შესაძლო ჩაშლისგან თავის დაღწევის მიზნით, მოპასუხეს სთავაზობენ საკუთარი როლის განმტკიცებას პროცესის პირველი სტადიაზე და სანივთო სარჩელის სასამართლო განხილვებში და ამისათვის მოპასუხეს ევალებოდა: საკუთარ თავზე რიგი ვალდებულებების აღება სტიპულაციური ფორმით გარანტიების მიცემის გზით  –  სადისდატიო (Cautio) Iudicatum solvi (პროცესუალური გარანტიები). ამავე დროს მან სასამართლო გადაწყვერტილების უტყუარი აღსრულების გარანტია უნდა მისცეს  –  Ob rem Iudicatum; სასამართლო პროცესის განვითრებაში საკუთარი კონსტრუქციული მონაწილეობის გარანტიის მიცემა  –  Ob rem bene defensam; აგრეთვე, ისეთი განზრახი მოქმედებებისაგან თავის შეკავება, რომლებსაც შეეძლოთ პროცესის ჩაშლა ob dolo malo.

Indefensus მიჩნეული პირის მიმართ გამოიყენება მკაცრი სანქციები, რომელთა გამკაცრების საფრთხე მატულობს იმის მიხედვით, თუ რამდენად ბოროტად ხდება დადგენილი მართლწესრიგის მოთხოვნათა დარღვევა. სანივთო სარჩელების დროს პრეტორი შეგნებულად ცვლიდა მხარეთა მდგომარეობას მფლობელობაში ე.წ. Translatio Possessionis, რადგან დაცვაში უარის მთქმელი მოპასუხე მომავალში  –  მსგავსი სარჩელის შეტანის შემთხვევაში  –  საკუთარ თავზე იღებდა მტკიცების ტვირთს (Onus Probandi). თუ სადაო უფლების საგანი იყო მოძრავი ნივთი, მიზანი მიიღწეოდა მოსარჩელისათვის ამ ნივთის თან წაღების ბრძანების გაცემის გზით ან Actio ad Exibendum (ნივთის გაცემის შესახებ სარჩელის) მეშვეობით, იმის მიხედვით, იყო თუ არა სადაო ნივთი სასამართლოში წარმოდგენილი. თუ მოპასუხე არ ემორჩილებოდა სასამართლო გადაწყვეტილებას და არ გადასცემდა ნივთს, პრეტორი მოსარჩელეს შეიყვანდა მოპასუხის მთელი ქონების მფლობელობაში  –  Missio in Bona, რათა მოწყობილიყო მოპასუხის ქონების აუქციონის წესით გაყიდვა.

 

§3. Litis contestatio  –  დავის საგნის დადგენა

Datio iudicii (სასამართლო დაცვის მინიჭება); Litii contestatio (სადაო საგნის ფიქსაცია); Iussum iudicandi (სასამართლო გადაწყვეტილების გამოტანის ბრძანება); Litis contestatio (პრეკლუზიური ეფექტი); Iudicium legitimum, Iudicium imperium continens, ipso iure (თვით სამართლის ძალით); Ope exepticiones (ექსცეფციის ძალით); Exceptio rei iudicatae vel in iudicium deductae (ექსცეფცია იმის შესახებ, რომ სქმეზე უკვე იყო გამოტანილი სასამართლო გადაწყვეტილება ან უკვე დადგინდა პროცესი); Litis contestation  - დამაკონსერვებელი ან განახლებადი ეფექტი.

ფორმულის შედგენის შემდეგ, როცა პრეტორი მხარეთა მოლოდინის საპასუხოდ, მიანიჭებდა მათ პროცესუალურ საშუალებებს Datio iudicii, მოსარჩელე და მოპასუხე გამოხატავდნენ, შემოთავაზებული ფორმულის მიმართ, თანხმობას (Dictare ed accipere iudicium (სასამართლო განხილვის შემოთავაზება და მიღება). სამი მხარის ასეთ შეთანხმებას ლიტის ცონტესტატიო ეწოდება  –  ეს არის პროცესის განვითარების ის განსაკუთრებული მომენტი, რომლის შემდეგ მოსარჩელისა და მოპასუხის ინტერესები პროცესუალურ უფლებებსა და მოვალეობებში ადეკვატურად ასახულად ითვლება.

ვინაიდან ფორმულა გარკვეულ მოსამართლის მიმართ (ვის სახელზეც შეადგინეს) გაგზავნილად ითველბოდა დატიო იუდიციი შეიცავდა Iussum iudicandi მოსამართლისადმი ბრძანებას, რომ მას საქმეზე გადაწყვეტილება გამოეტანა. ასეთი მოსამართლე კერძო პირი იყო, რომლის მიმართ ხდებოდა აღნიშნულ საქმეზე უფლებამოსილებების დელეგირება. Litis contestacio გაქვითავს მოსარჩელის მოთხოვნის უფლებას და გამორიცხავს იმის შესაძლებობას, რომ ის გახდეს განმეორებითი სასამრთლო განხილვის საგანი (პრეკლუზიური ეფექტი). პრეკლუზიური ეფექტის მოქმედება სასამართლო განხილვის ტიპზე იყო დამოკიდებული Lex Iulia iudiciorum privatorum iudicia legitima და Iuditia Imperia continentia  დაყოფას ადგენდა.

სასამართლო განხილვა ლეგიტიმუმ ითვლებოდა, თუ პროცესი რომში რომაელ მოქალაქეებს შორის ერთი მოსამართლის წინაშე (Iudex unus) მიმდინარეობდა (მოსამართლეც რომის მოქალაქე იყო).

სასამართლო განხილვის ყველა დანარჩენი სახე, რომელიც რომში არ მიმდინარეობდა, თუმცა, რეკუპერატორების შუამავლობით მიმდინარეობდა, რომლის ერთი მონაწილე არა რომის მოქალაქე  –  Imperia Continentia (მაგისტრატის ხელისუფლებაზე) დამყარებულად ითვლებოდა. უეჭველია, რომ Iuditia Legitima გადმოღებულ იქნა Per Legis actiones პროცესის უძველესი ფორმიდან.

Litis contestation - პრეკლუზიური მოქმედება უძველეს დროში მიმდინარეობდა Ipso iure  –  სხვა ღონისძიებების გარეშე Ius civiles საფუძველზე; თვით სამართლის ძალით. Per ფორმულას პროცესში სარჩელის განმეორებითი შეტანა გამოირიცხებოდა, ან Ipso iure ძალით, ან იმის შესახებ სასარჩელო უარყოფის (Ope exceptionis) მეშვეობით, რაც უკვე იყო Litis contestatio საგანი.

Litis contestatio შემდეგ მოსარჩელის მოთხოვნა ვეღარ აღიქვამს ურთიერთობათა მატერიალურ მხარეში მიმდინარე ცვლილებებს, რაც განსაზღვრავს პროცესის მიმდინარეობასთან დაკავშირებულ რისკისათვის პასუხის გადასვლას მოპასუხის მხარეზე. დავის საგნის განადგურება დაუძლეველი ძალის მოქმედების გამო არ ათავისუფლებს მოპასუხეს პასუხისმგებლობისაგან; პირადი ხასიათის მოთხოვნების, როგორც საჯარიმო სარჩელები  –  მემკვიდრეობითი ხასიათისაა და სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადა მხედველობაში არ მიიღება. Litis contestation - ეს დამაკონსერვებელი ეფექტი მხარეთა მატერიალური უფლებების პროცესუალურ უფლებებში გარდაქმნასთან ანუ მხარეთა გამოხატული შეთანხმების საფუძველზე ვალდებულებათა სპეციფიკურ ნოვაციასთან არის დაკავშირებული. Litis contestatio განმაახლებელი ეფექტი შეეხება ვალდებულებით ურთიერთობებთან და შესაძელებლია მხოლოდ პირადი სარჩელის საფუძველზე საქმის განხილვასთან (Actio in Personam). Prudentes litis contestatio ადარებდნენ ვერბალურ კონტრაქტს და მისი ეფექტის შესახებ დავეს ამის საფუძველზე წყვეტდნენ (D.45,1,83,1).

 

§4 სარჩელების კონკურენცია

პირთა ალტერნატიული კონკურენცია, სარჩელების ალტერნატიული და კუმულაციური კონკურენცია; Actiones in Persecutoriae (ქონებრივი სარჩელები); Actiones Poenales (საჯარიმო სარჩელები); Actions mixtae (შერეული სარჩელები); Infitiatio (ვალის უარყოფა); In Duplum (ორმაგი ანაზრაურების მოცულობით); In Simplum (მარტივი ანაზღაურებით მოცულობით).

განმეორებით პროცესის ჩატარებაზე სუბიექტური და ობიექტური შეზრუდვების დადგენა არის თვით მოთხოვნის განსაზღვრა პროცესუალურ კატეგორიაში გამოხატული სასამართლო განხილვის საგანი (რეს)  –  “Bis de eadem re ne sit acctio  –   დაუშველია ერთ საქმეზე ორი პროცესის ჩატარება  –  პრინციპი დაკონკრეტებულია პირთა ან სარჩელთა კონკურენციის ცნებაში. თუ ვალებულების პასიური მხარე წარმოდგენილია სოლიდარულად მოპასუხე რამდენიმე პირის სახით, ამ საქმეზე სარჩელის შეტანა შესაძლებელია მხოლოდ ერთერთი მოვალის წინააღმდეგ: “Electa una via, non datur recursus ad altem  –  რაღამ არჩეული ერთი გზა, დაუშვებელია მეორის გამოყენება”. ამ პრინციპს ეწოდება პირთა ალტერნატიული კონკურენცია. ზოგჯერ ერთი ურთიერთობა დაცულია რამდენიმე სარჩელით. ყველა სარჩელის პარალელურად გამოყენების შესაძლებობა (სარჩელების კუმულაციური კონკურენცია) ან ამ საშუალებების ამორჩევით გამოყენების აუცილებლობა (სარჩელების ალტერნატიული კონკურენცია) სარჩელის ხასიათით განისაზღვრება.

Agimus autem interdum, ut rem tantum consequamur interdum ut poenam tantum, alias ut rem et poenam  –  სარჩელს ჩვეენ შევიტანთ ზოგჯერ საქმეზე მხოლოდ ინტერესის დასაკმაყოფილებლად, ზოგჯერ მხოლოდ დასჯის მიზნით, სხვა შემთხევვაში საქმის გამოც და დასჯის გამოც.

თავდაპირველად, სარჩელები იყოფოდა მხოლოდ Actiones rei persecutoriae (ქონებრივი სარჩელები) და Actiones poenales (საჯარიმო სარჩელები) ნაირსახეობად: სარჩელთა პირველი სახეობა ექვემდებარებოდა ალტერნატიული კონკურენციის, მეორე  –   კუმულაციური კონკურენციის წესს. კუმულაციური კონკურენციის ნათელი მაგალითია ქურდობის ჰიპოთეზა (Furtum). როცა დაზარალებულს მიენიჭებოდა საჯარიმო სარჩელი  (Actio furti) დამნაშავის დასასჯელად და არასაჯარიმო სარჩელი (Condictio ex causa furtiva) თვით მოპარული ნივთის გამოთხოვების მიზნით. სხვადასხვა ტიპის ორი სარჩელი შეიძლება წარედგინოს თითოეულ დამრღვევს. ასე რომ, სარჩელების კუმულაციურ კონკურენციას თან სდევს პირთა კუმულაციური კონკურენციაც. თუმცა, ნივთის გამოთხოვისას პირის წინააღმდეგ შეიძლება შევიდეს მხოლოდ ერთი არასაჯარიმო სარჩელი: Condictio ex causa furtiva (მოპარული ნივთის დაბრუნების შესახებ) ან Rei vindicatio (ნივთის გამოთხოვის შესახებ). საჯარიმო სარჩელები მკაცრად პერსონალური ხასიათისაა: ისინი არ გადაიცემა მემკვიდრეობით და არ დაუშვებენ პროცესუალურ წარმომადეგნლობას მოპასუხის მხარეზე, რადგან ითვლებოდა, რომ დაზარალებული მიზნად ისახავს განსაკუთრებულ ინტერესს, როცა სჯის დამნაშავეს.

მოგვიანებით, შემუშავებული იქნა შერეული ხასიათის სარჩელების კატეგორია  –  Actiones mixtae  –  მისი მიზანია ერთდროულად პირის დასჯაც და ზიანის ანაზღაურებაც. სარჩელების ეს სახეობა, თავის მხრივ, ორ ჯგუფად იყოფა:პირველ ჯგუფს შეადგენდნენ ის სარჩელები, რომელთა მეშვეობით მოითხოვება ნივთის ღირებულების ორმაგი ზომა (In duplum) იმ შემთხვევაში, თუ მოვალე უარყოფს საკუთარ ვალს (Infitiatio): Actio iudicati (სასამართლო გადაწყვეტილების შესახებ), Actio depensi (ვალის გადამახდელი დავალების მიმიცემი პირისათვის ხარჯების ანაზღაურების შესახებ და სხვა). ამ სარჩელების რეჟიმი ისეთივეა, როგორც ზიანის მარტივი ანაზრაურების (In simplum) მოთხოვნის შემთხვევაში, ანუ არასაჯარიმო სარჩელები: აქ ადგილი აქვს კუმულაციურ კონკურენციას.“შერეული” სარჩელების სახით მათი სისტემატიზირება მინიჭების ორმაგი მოცულობის მნიშვნელობის ანალიზთან არის დაკავშირებული: ნივთის ერთი ღირებულების ანაზღაურების მოთხოვნა ნორმალური, ხოლო მეორე  –  ღირებულებისა კი საჯარიმოდ მიიჩნეოდა. ორი simplum შეერთება ასეთი მიდგომის პირობებში გამოვლენდა ხოლმე სარჩელის კომბინირებულ სახეს. სარჩელთა მეორე ჯგუფს შეადგენდნენ საჯარიმო (ძირითადად პრეტორული) სარჩელები, რომლებიც, მოგვიანებით, მაინც არასაჯარიმო სარჩელებად მიიჩნიეს.

 

§5. Apud iudicem სტადიაზე სასამართლო წარმოება

Datio iudicem (მოსამართლის დანიშნვა); Mors litis (დავის შეწყვეტა პროცესის კანონიერი ხანგრძლივობის გადამეტების (გადაცილების) გამო); Traditio iudicii (Apud iudicem სტადიაზე ფორმულაში შეტანილი ცვლილება): Mutatio iudicis (მოსამართლის შეცვლა); Sibi non liquere (მოსამართლის მიერ გადაწყვეტილების გამოტანაზე უარის თქმა საქმის გაურკვევლობის გამო).

Litis contestation და Datio iudicii შემდეგ პრეტორი მოდავე მხარეებს მოსამართლეს უნიშნავდა (Datio iudicem). პინარიუსის (ქრ.შ-მდე IV საუკუნეში) კანონის თანახმად, ეს ხდებოდა 30 დღის შემდეგ. შემდეგ მოსამართლე მოუწოდებდა მოპასუხეს გამოცხადებულიყო სასამართლოში Apud iudicem (ლეგისაქციური ან ფორმულარული პროცესის მეორე სტადია ნაფიცი მოსამართლის წინაშე, რომელსაც გამოაქვს გადაწყვეტილება საქმის ირგვლივ ყველა წარმოდგენილი მტკიცებულების შემოწმების შემდეგ) ერთი დღის შემდეგ. თუ მოპასუხე არ გამოცხადდებოდა სასამართლოში, მოსამართლე XII დაფის კანონების ნორმის თანახმად, ნაშუადღევს გამოიტანდა განაჩენს სასამართლოში გამოცხადებული მხარის სასარგებლოდ. Lex Iulia ადგენდა დავის სასამართლო განხილვის მაქსიმალურ ვადას  –  18 თვეს. Iudicia legitima-სა და პრეტორის თანამდებობაზე ყოფნის ვადამდე იუდიცია იმპერია ცონტიტენტია მიმართ. ამ ვადის ამოწურვის შემდეგ ლიტის ცონტესტატიო კარგავდა ძალას  –  Mors litis (დავის გარდაცვალება),  –  ანუ მოსარჩელის მოთხოვნა გაქვითულად ჩაითვლებოდა. თუ მოპასუხე შეგნებულად აჭიანურებდა პროცესს, მისი ქმედება მოსამართლის მიერ აღიკვეთებოდა. პროცესის ამ სტადიაზე დაიშვებოდა დავაში მონაწილე პირის შეცვლა (გარდაცვალების გამო ან Cognitos et procurator დანიშვნისას), რაც იწვევდა ფორმულაში ცვლილების შეტანას  –  Translatio iudicii მაგისტრატის Decretum მეშვეობით, თუმცა, არა ახალი Litis contestatio დადგენას. საჭიროების შემთხვევაში, პრეტორი შეცვლიდა მოსამართლეს  –  Mutatio iudicis. ყველა აღნიშნული ცვლილება მოითხოვდა მხარეთა თანადგომას: მოპასუხის უარი დაკვალიფიცირდებოდა როგორც Indefensio (დაცვაზე უარის თქმა). მოსამართლის შეცვლაც არაფრით ზემოქმედებდა პროცესის ერთიანობაზე, რადგან Litis contestatio უცვლელი იყო.

რომში მოსამართლე კერძო პირი იყო და მისი საქმიანობა დამოკიდებული იყო სასამართლო მაგისტრატის Imperium თვით Iussum iudicandi (მოსამართლისათვის გაცემული ბრძანება მის მიერ საქმის ირგვლის გადაწყვეტილების გამოტანის გამო). პრეტორს საკუთარი ძალაუფლებით შეეძლო საქმის წარმოების (პროცესის) შეჩერება და მოსამართლისათვის საქმეზე გადაწყვეტილების გამოტანის აკრძლავა, რაც პროცესის ჩაშლას იწვევდა. პროცესში ჩარევის შესაძლებლობა ჰქონდა სხვა პრეტორს, რომელიც აღიჭურვებოდა კოლეგიის გადაწყვეტილებაზე ვეტო უფლებით (Intercessio). Paulus, D.5,1,58. Iudicium solvitur vetante eo qui iudicare iusserat, vel etiam eo qui maius imperium in eadem iurisdictione habet, vel etiam si ipse iudex eisdem imperii esse coeperit, cuius erat qui iudicare iussit  –  სასამართლო განხილვა შეიძლება გაუქმდეს იმ მხარის აკრძალვის გამო, რომელმაც ბრძანა პროცესის დაწყება, ან იმის გამოთხოვნით, ვისაც გააჩნია უფრო მეტი ძალაუფლება იმავე სასამართლო კომპეტენციის ფარგლებში, ან თვით მოსამრთლის მიერ, თუ ის მიაღწევს იმ ხელისუფლებას, რომელსაც ფლობდა პროცესის დამდგენი პირი.

 

§6. Iudicatum -  სასამართლო გადაწყვეტილება

Res iudicata (საქმე, რომლის ირგვლივ გამოვიდა სასამართლო გადაწყვეტილება); Obligatio iudicati (სასამართლო გადაწყვეტილებიდან წარმოშობილი ვალდებულება); Actio iudicati (სასამართლო გადაწყვეტილების აღსრულების შესახებ შეტანილი სარჩელი); Auctoritas rei iudicatae (სასამართლო გადაწყვეტილების ნორმატიული ძალა).

სასამართლოს წინასწარი მოსმენის გარდა, სასამართლო განხილვა მთავრდებოდა ან adiudacatio  –  მოსამართლისათვის სადაო ნივთის გარკვეული ნაწილის მიკუთვნებით (თანასაკუთრების ან მემკვიდრეობის გაყოფის საქმეებში) ან Condemnatio  –  ყველა დანარჩენ საქმეებში, მოპასუხის მიმართ გარკვეული თანხის გადახდევინების მოთხოვნით.

Sententia (მოსაზრება)  –  მოსამართლის გადაწყვეტილება იყო კერძო პირის დადგენილება, რომელიც სავალდებულო ძალას იძენდა მხარეთა შეთანხმებისა და მაგისტრატის Iussum iudicandi (ბრძანების) საფუძველზე. Sententia გამოტანით (მოპასუხის გამამტყუნებელი ან გამამართლებელი სასამართლო განხილვის საგანი გადაწყვეტილად ითვლება  –  Res iudicata) (Modestinus, D.42,1,1).

Res iudicata dicitur, quae finem controversiarum pronuntiatione iudicis accipit: quod vel condemnatione vel absolutione contingit  –  საქმე, რომლის ირგვლივ გამოტანილი სასამართლო გადაწყვეტილება, ეწოდება ისეთად, რომლის ირგვლივ მოსამართლის გადაწყვეტილებამ დაასრულა დავა: რაც მიიღწევა მინიჭების ან გამართლების შეშვეობით.

Iudicium legitimum - გამოტანილი  სასამართლო გადაწყვეტილება ხდებოდა პროცესის გამარჯვებული მხარის ახალ უფლებად, რომელიც დაცული იქნებოდა სასამართლო გადაწყვეტილების აღსრულების შესახებ სარჩელის მეშვეობით  –  Actio iudicati. ეს უფლება, რომელსაც შეესაბამებოდა დამარცხებული მხარის Obligatio iudicati, ცვლიდა მოთხოვნას, რომელიც ხდებოდა სასამართლო განხილვის საგნად. Iudicium imperium continens - გამოტანილი განაჩენის სავალდებულო ძალა პრეტორულ ედიქტზე იყო დაფუძნებული. (D. 42,1,4,3) და დაცული იყო Actio iudicati მეშვეობით In Factum concepta  - ფორმლის მეშვეობით.

Actiones in Personam გამარჯვებული მოსარჩელე ხდებოდა ახალი პირადი უფლების სუბიექტი, მაშინ, როცა Actiones in Remis ხდებოდა უწინდელი სანივთო უფლებების სუბიექტად და იძენდა მოპასუხის მიმართ ახალ, განსაკუთრებულ მოთხოვნის Litis aestimatio (სადაო ნივთის (საგნის) შეფასება) გადახდევინების შესახებ. თუ მოპასუხე გადასცემდა ნივთს და ემორჩილებოდა Arbitrium de Restituendo, ის გამართლებას ექვემდებარებოდა.

უარყოფითი მხარის დროს იმის გამო, რომ ის ხდებოდა საფუძველი Exceptio rei iudicatae (ექსცეპცია იმის შესახებ, რომ საქმეზე უკვე იყო გამოტანილი გადაწყვეტილება) და ეს იყო პრეკლუზიური ეფექტი, ხოლო დადებითი მხარის დროს იმის გამო, რომ გაამარლა მომდევნო სასამართლო განხილვის აუცილებლობა იმ საკიხების ირგვლივ, რომლებმაც უკვე განიცადეს სასამართლო გადაწყვეტა ანუ ე.წ. პრეიუდიციული ეფექტი. მაგალითად, სერვიტუტის უფლების შესახებ სარჩელი დროს (Vindication servitutis) მოსარჩელემ აღარ უნდა ამტკიცოს საკუთრების უფლება გაბატონებულ ნაკვეთზე, ხოლო მოპასუხის უარყოფა მხედველობაში აღარ მიიღებოდა, თუ ეს უფლება უკვე იყო სასამართლო განხილვის საგანი. თანაც, Iudicatum მნიშვნელობა ჰქონდა ნებისმიერი მესამე პირის მიმართ, და მაგალითში მოყვანილ მოპასუხედ (Servitutis შესახებ სარჩელში) შეიძლებოდა გამოსულიყო სულ სხვა პირი და არა ის, ვინც საკუთრების შესახებ უწინდელ სასამართლო პროცესში მხარედ იყო წარმოდგენილი. ის სასამართლო გადაწყვეტილება, რომელიც უარყოფდა რაიმე უფლების არსებობას, შეწყვეტილად აცხადებდა ამ უფლებიდან გამომდინარე ან მასზე დამოკიდებულ ნებისმიერ უფლებას. ამ მოვლენას რომაელები Auctoritas rei Iudicatae  –  სასამართლო გადაწყვეტილების იურიდიულად სავალდებულო ძალა უწოდეს.

 

§7. ინტერდიქტული წარმოება

კერძო საქმის წარმოების გარდა ჩვეულებრივი სასარჩელო წესისა (Ordo Iudiciorum Privatum) არსებობდა განსაკუთრებული ინტერდიქტული წარმოება. ის სასარჩელო წარმოებისაგან განსხვავდებოდა იმით, რომ  სასამართლო მაგისტრატი, როგორც უზენაესი ხელისუფალი, გამოსცემდა ბრძანებებს მოქალაქეთა მიმართ.

ინტერდიქტებს გამოსცემდნენ პრეტორები საქმის გამოძიების დროს, ამიტომ ინტერდიქტები იყო უპირობო და კატეგორიული ბრძანებები, რომლებიც სანქციონირებდნენ ჯარიმასა და გირაოს შეტანას. ინტერდიქტული წარმოება იყო პრეტორის აღმასრულები ხელისუფლების გამოხატულება. კლასიკურ ეპოქაში (გაიუსის აზრით) პრეტორის ინტერდიქტი გახდა პირობითი ბრძანება, რომლითაც იწყებოდა ინტერდიქტული წარმოება. ის ხდებოდა საფუძველი მომდევნო სასამართლო წარმოებისათვის და გადასულიყო მმართველობის სფეროდან მართლმსაჯულების სფეროში.

 

ა) ინტერდიქტის სახეები

1. იმის მიხედვით, თუ რამდენ მხარეს ეხედოდა: ერთს თუ ორივეს: მარტივი და რთული: სიმპლიცია, დუპლიცია;

2. აღმკვეთი  –  Prohibitoria;

3. აღდგენითი  –  Restitutoria;

4. წარმდგენითი - Ex hibitoria.

ინტერდიქტის ეფექტი იყო ის, რომ მოვალე მხარე მაშინვე ემორჩილებიდა ფაქტს, არ ასაჩივრებდა ინტერდიქტში მითითებულ ფაქტს და არ ამტკიცებდა, რომ დარღვეული იყო აღმკვეთი ინტერდიქტი.

თუ პირი, ვის წინააღმდეგაც პრეტორმა გამოსცა ინტერდიქტი, პრეტორიდან გაუსვლელად გაასაჩივრებდა მას და მოითხოვდა მოსამართლის (არბიტერ) დანიშვნას, მისი მოთხოვნა დაკმაყოფილდებოდა.

ბ) რესტიტუციის საფუძვლები:

1. ქონებრივი და არაქონებრივი ზიანის (Laesio) არსებობა, რომელიც მოყენებულია  ქმედებით ან დაუდევრობით;

2. რესტიტუციის გამამართლებელი საფუძვლის არსებობა, რომლითაც მთხოვნელი მიმართავს მოსამართლეს:

ა) Minor aetas (არანაკლებ 25 წელი);

ბ) Quod metus causa;

გ) ერრორ (იშვიათად);

დ) Dolus malus (ხშირად);

ე) არ ყოფნისას (მაგალითად, ტყვეობა) (იშვიათად).

3. დროული თხოვნა.

რესტიტუციის მოქმედება იმაში მდგომარეობდა, რომ ის ართმევდა ძალას იმ ფაქტს, რომელმაც გამოიწვია იურიდიული ურთიერთობების წარმოშობა არსებული ვითარების მიმართ და აღადგენდა ამ ურთიერთობების პირვანდელი მდგომარეობა. რესტიტუციის მიმღები მოსარჩელე ვალდებული იყო მოპასუხისათვის იურიდიული ურთიერთობების გაქვითვიდან მიღებული სარგებელი დაებრუნებინა. კერძოდ, მყიდველმა თუ დაიბრუნა გადახდილი ფასი ვალდებულია დაუბრუნოს გამყიდველს ნაყიდი საქონელი.

 

§8. სააღსრულებო წარმოება

Ductio iussu Praetoris (მოვალის კრედიტორის სახლში მიყვანა); Addictus (პირი, რომლის მიმართ გამოტანილია სასამართლო გადაწყვეტილება მისი აღსრულების მოთხოვნით და რომელმაც არ შეასრულა სასამართლო გადაწყვეტილება); Bonorum venditio (ვალაუვალი მოვალის აღწერა მისი საკონკურსო წესით გაყიდვის მიზნით); Magister Bonorum (კონკურსის პორგანიზატორი); Venditio ad Hasta (აუქციონი); Bonorum emptor (ექსპროპრიირებული მოვალის უფლებამონაცვლე); Cessio bonorum (მოსარჩელესათვის ქონების ნებაყოფლობით დათმობა).

თუ პროცესში დამარცხებული პირი არ შეასრულებდა სასამართლო გადაწყვეტილებას, მის მიმართ იყენებდნენ სადამსჯელო ღონისძიებებს: ან მისი პიროვნების, ან მისი ქონების მიმართ. ქრ. შ-მდე 17 წ. Lex Iulia iudiciorum privatorum გააუქმა Manus iniectio (ხელის დადება, სიმბოლური აქტი, რომელიც საშუალებას აძლევდა კრედიტორს კანონიერად დაუფლებოდა მოვალის პიროვნებას) და შეინარჩუნა პირადი დასჯის მხოლოდ ერთი ფორმა  –  Ductio iussu Praetoris (მოვალის მიყვანა კრედიტორის სახლში) პრეტორის ბრძანების საფუძველზე. პროცესში გამარჯვებულს, პრეტორის Addictio (გადაწყვეტილება) მოვალის საკუთარ სახლში მიიყვანდა, სადაც შეეძლო მოვალისათვის ბორკილების დადება ან სამუშაოს შესრულების იძულება. Addictum მდგომარეობა ნორმებით არ წესრიგდებოდა, თუმცა, შედარებით გვიანდელი ცნობით, შესაძლებელი იყო მისი გათავისუფლება ვალის საფასურის გადახდის ან შესრულებული სამუშაოებით საფასურის ანაზღაურების შემდეგ. ამრიგად, პირადი სასჯელი გამოიყენებოდა პრაგმატული მოსაზრებით: ამის მეშვეობით ხდებოდა მოვალის ნათესავებსა და მეგობრებზე ზემოქმედება მათი ვალის დაფარვის და Iudicatum აღსრულების მიზნით.

სასამართლო გადაწყვეტილების იძულებითი აღსრულების ყველაზე გავრცელებული საშუალება იყო დამნაშავე პირის ქონების მეშვეობით მიყენებული ზიანის ანაზღაურება Bonorum venditio (საკონკურსო გაყიდვის) ფორმით. ვალაუვალი მოვალის ქონების საკონკურსო წესით გაყიდვის შედეგად ის ამოირიცხებოდა სამოქალაქო-სამართლებრივი კავშირების სისტემიდან ანუ დგებოდა მისი სამოქალაქო სიკვდილი (კერძო პირის, როგორც სამოქალაქო ბრუნვის მონაწილის თავისებური ლიკვიდაცია) და მისი როლის შესაბამის შეცვლა სამოქალაქო ბრუნვაში სხვა პირის უფლებამონაცვლის მიერ.

დასჯა იწყებოდა პრეტორის მიერ განსაკუთრებული დეკრეტის გამოცემით, რომლის ძალით პროცესში გამარჯვებული შედიოდა მოვალის ქონების მფლობელობაში  –  Missio in Bona (In possessionem). ამ აქტის ჰიპოტეზად ედიქტი ითვალისწინებდა: ინდეფენსიო  –  დაცვაზე უარის თქმას; ლატიტატიო  –  როცა პირი მიიმალებოდა სასამართლო დევნისაგან თავის არიდების მიზნით; აგრეთვე, უმემკვიდრეოდ გარდაცვლილი მოვალის სიკვდილის (Cui Heres non Extabit).

მომდევნო 30 დღის (15  –  მოვალის სიკვდილის გამო მისსიო შემთხვევაში) გასვლის შემდეგ კრედიტორი განაცხადებდა საკონკურსო გაყიდვის სავარაუდო დღეს  –  Proscriptio bonorum. მოვალის სხვა კრედიტორებსაც შეეძლოთ მისი ქონების მფლობელობაში შესვლა მაშინაც კი, როცა მათი მოთხოვნით არ იქნა გამოტანილი სასამართლო გადაწყვეტილება.

შემდეგ კრედიტორები ირჩევდნენ კონკურსის მმართველს  –  Magister Bonorum, რომელიც ამზადებდა Lex Bonorum vendundorum (კონკურსის წესებს  –  წესდებას) და ადგენდა მოვალის ქონებაში აქტივისა და პასივის თანაფარდობას და ჩასატარებელი კონკურსის პირობებს. პირველყოვლისა მხედველობაში მიიღებოდა პირველი რიგის კრედიტორთა მოთხოვნები: Fiscus, ადგილობრივი ხელისუფლება მეურვეობაში მყოფი პირები (თუ მოვალე მათი მეურვე იყო), დაკრძალვის ხარჯების კრედიტორები, სახლის სარემონტო სამუშაოების კრედიტორები, ის კრედიტორები, რომელთა მოთხოვნის საგანი დოს იყო. აქტივების მოცულობის შესაბამისად, განისაზღვრებოდა ის წილი, რომლის ფარგლებშიც დაკმაყოფილდებოდა უპირატესი კრედიტორების მოთხოვნები.

თუ პრეტორი მოიწონებდა Lex Bonorum vendundorum, ის გამოაცხადებდა გაყიდვას  –  Proscriptio. Magister Bonorum საკონკურსო გაყიდვაზე წარმოადგენდა მოვალის მთელ ქონებას ერთ ფასად, რომლის მოცულობა განისაზღვრებოდა კრედიტორთა მოთხოვნის ჯამით და არა ქონების საერთო ღირებულებით, რადაგან კრედიტორთა დაკმაყოფილების მოვალეობა გამყიდველს ეკისრებოდა.

როგორც წესი, ქონების გაყიდვა ხორციელდებოდა Venditio ad Hasta (სააქციო გაყიდვა შუბის ქვეშ)  –  ღია აუქციონის ფორმით. გამარჯვებულად ცხადდებოდა ის მყიდველი, ვინც ყველაზე მეტ ფასს სთავაზობდა. თუმცა, თუ მყიდველი ჩათვლიდა, რომ აქტივების ოდენობა საკმარისი არ იყო, მას შეეძლო მხოლოდ ვალის ნაწილის გადახდა, თანაც პრივილეგირებული კრედიტორების მიმართ, რომლებიც (ასეთ პირობებში) დაკმაყოფილდებოდნენ კანონით დადგენილი რიგითობის გათვალისწინებით.

საუკეთესო წინადადების ავტორთან იდებოდა გარიგება მოვალის ქონების გაყიდვის თაობაზე  –  Bonorum Venditio, რომელიც გამყიდველის სამოქალაქო სიკვდილის ფაქტს გამოხატავდა. გამოცხადებული ფასის შეტანა არ ხდებოდა, რადგან ფაქტობრივად ქონების გამყიდვლი არ არსებობდა, ხოლო მფლობელობას მყიდველი საკონკურსო მასის მმართველოსაგან იძენდა. იმ შემთხვევაში, თუ აუქციონის წესით გაყიდული ქონების მყიდველი  –  Bonorum Emptor დაკარგავდა ნივთზე მფლობელობის უფლებას, იგი საკუთარ უფლებას იცავდა Actio Publiciana მეშვეობით.

Bonorum Emptor ხდებოდა მოვალის უნივერსალური უფლებამონაცვლე და მის წინააღმდეგ იყო მიმართული კრედიტორთა სარჩელები. ამ სარჩელებს ის პასუხობდა მის მიერ შეძენილი ნივთის ფასის შესაბამისი წილის მოცულობით.ქონების ექსპროპრიაციას (ჩამორთმევა) თან სდევდა ინფამია (პატივის, ღირსების აყრა). უნდა აღინიშნოს, რომ ასეთი სასჯელის მიზეზი იყო არა ვალაუვალობა, არამედ სასამართლო პროცესის ნებისმიერ სტადიაზე ჩაშლის მცდელობა. თუ მოვალეს არ შეეძლო კრედიტორების მოთხოვნათა დაკმაყოფილება, იგი  –  Lex iulia საფუძველზე დასჯისაგან თავის არიდების მიზნით მოსარჩელეს საკუთარ ქონებას ნებაყოფლობით გადასცემდა Cessio Bonorum. თუ პროცესის ჩაშლა ან სასამართლო გადაწყვეტილების შეუსრულებლობა დაკავშირებული იყო ქმედუუნარო პირის მხარეზე წარმომადგენლის არყოფნასთან (Infans, Furiosus, Prodigus) იძულებითი ანაზღაურება გამოიყენებოდა მხოლოდ ცალკეული ნივთების მიმართ  –  Bonorum Distractio  –  და მას ინფამია თან არ სდევდა.

 

 

§9. Extra ordinem cognitio  –  ექსტრაორდინალური პროცესი

Extra ordinem (დადგენილი წესრიგირ მიღება); Cognitio (მოკვლევა); Denuntiaitio (სასარჩელო განცხადება); Evocatio (სასამართლო გამოცხადების უწყება); In ipsam rem (ნივთის ნატურალური სახით გადაცემის იძულება); სუმპტუს ლიტის (სასამართლო ხარჯები); სპორტულაე (სასამართლო ბაჟი); Appellatio (აპელაცია); Iudex aquo (მოსამართლე, რომლის გადაწყვეტილების გასაჩივრება დასაშვებია); Iudex ad Quem (მოსამართლე, რომელიც სააპელაციო წესით გადასინჯავს სასამართლო გადაწყვეტილებას); Literae Dimissoriae (სააპელაციო დოკუმენტები); Pignus in Causa iudicatiriae (სააპელაციო დოკუმენტები); Pignus in causa Iudicaticaptum (გირაო, რომელიც გამოიყენება სასამართლო გადაწყვეტილების აღსრულების უზრუნველსაყოფად).

კლასიკური პერიოდის იურისტები საუბრობენ Extra ordinem პროცესუალური საშუალებების შესახებ, რომლებსაც ისინი Per ფორმულას პროცესის განსაუთრებულ პროცედურას უპირისპირებდნენ. Per formula-ს პროცესი გათვალისწინებული იყო ქრ. შმდე 17 წ. კანონით როგორც Ordo Iudiciorum Privatorum. სასამართლო განხილვის ახალი ფორმები  –  Cognitiones  –  კლასიკურ პერიოდში იძენენ მრავალფეროვნებას, თუმცა, მათ საერთო ნიშნებიც გააჩნიათ. ამ ნიშნებმა პოსტკლასიკურ პერიოდში გარკვეული უნიფიცირება განიცადეს, განსაკუთრებით მაშინ როცა 342 წლიდან გაუქმდა Per formula-ს წარმოება და Cognitio გადაიქცა პროცესის ორდინალურ სახეობად. სასამართლო განხილვა მიმდინარეობს მაგისტრატის წინაშე და ქრება კერძო მოსამართლის ფიგურა და In iure et apud iudicem სტადიები. მოსამართლის გადაწყვეტილება იძენს სახელმწიფო ორგანოს ბრძანების ძალას და მასთან არის დაკავშირებული (და არა Litis Contestatio) პროცესის პრეკლუზიური ეფექტი. ასეთი გადაწყვეტილების ძალა დამოკიდებულია სასამართლო ინსტანციის იერარქიულ კიბეზე, რომლის ბოლო საფეხურზე დგას იმპერატორი, ვინაიდან ამ პერიოდში დასაშვები ხდება აპელაციის შეტანა უმაღლესი ინსტანციის სასამართლოში იმ გადაწყვეტილების თაობაზე, რომელიც გამოიტანა ქვედა ინსტანციის სასამართლომ. მოპასუხე არ მონაწილეობს პროცესის დადგენაში და თუ არ დაემორჩილება გადაწყვეტილებას, მის მიმართ გატარდება იძულებითი ღონისძიებები. პროცესში გაძლიერდა ადმინისტრაციული თვითნებობა, რამაც მნიშვნელოვნად შეასუსტა პროცესუალური ფორმის სიმკაცრე. თვით კერძო საქმეზეც სამართალწარმოების საჯარო ხასიათი უშუალოდ არის დაკავშირებული იმპერატორის აბსოლუტური ხელისუფლების განმტკიცებასა და იმპერიის ეპოქაში პირის ავტონომიის თანდათანობით დეგრადაციასთან.

Cognitione-ს წარმოშობა გაკავშირებულია ავგუსტუსის მმართველობასთან, რომელიც უკვე ქრ.შ-მდე 30 წ. აღიჭურვა უზენაესი სააპელაციო სასამართლო ინსტანციის კომპეტენციით, სავარაუდოდ იმ საქმეების მიმართ, რომლებიც განიხილებოდნენ მაგისტრატების მიერ. ამ პერიოდში Lex Iulia iudiciorum Privatorum  –  მიღებამდე, Extra ordinem ცნება საერთოდ არ გვხვდება. პირველი ინსტანციის მოსამართლის ფუნქციას ავგუსტუსი იძენს ქრ.შ-მდე 23 წ., Imperium Proconsulare Maius et infinitum-თან ერთად. ეს იყო უზენაესი პროკონსულარული ხელისუფლება, რომელსაც არ გააჩნდა ფუნქციონალური და ტერიტორიული შეზღუდვები და პრინცეპსს შეეძლო სასამართლო პროცესების შეზღუდვის დადგენაწარმართვა. Lex Iulia iudiciorum Privatorum, უეჭველია, ზღუდავს პრინცეპსის სასამართლო საქმიანობის სფეროს და ის განიხილავს მხოლოდ სისხლის სამართლის საქმეებს და წარმოგვიდგება სააპელაციო ინსტანციად სხვადასხვა Cognitione-ს გამოტანილი განაჩანების მიმართ. რომში Cognitiones შემოღებული იქნა იმ სხვადასხვა ურთიერთობების მოსაწესრიგებლად, რომლებიც ვერ ჩასხდნენ Per formula-ს პროცესის სისტემაში. თანდათანობით, სამოქალაქო საქმეთა დიდი ნაწილი  –  მათ შორის ისეთი, რომლებსაც ედიქტში ფორმულა ჰქონდათ შექმნილი  –  თავს იყრის Praefectus urbi სასამართლოში, რომელიც მესამე საუკუნის ბოლოდან ორდინალურ სასამართლოს მთლიანად აუქმებს. კლასიკური ეპოქის Cognitiones იწყებოდა სასამართლოში Denuntiatio (მოსამართლის ზეპირი განცხადების) საფუძველზე მოპასუხის გამოძახებით. მოსარჩელე საქმის არსს და მაგისტრატთან გამოცხადების ვადას ჩამოაყალიბებდა. ზოგჯერ მოსარჩელის თხოვნით სასამართლო გამოცხადებას ახორციელებს საჯარო ხელისუფლების ორგანო  –  Evocatio (ან Denuntiatio ex Aauctoriatate). თუ მოპასუხე სხვა ქალაქში ცხოვრობდა, სასამართლო მაგისტრატი ადგილობრივ ხელისუფალთ უგზავნიდა თხოვნას მისი სასამართლოში გამოძახების თაობაზე (Evocatio litteris). თუ მოპასუხე უპასუხოდ ტოვებდა გამოძახების მოთხოვნას, ხდებოდა მისი საჯარო წესით Evocatio edictis. ასეთი გზით სამჯერ ხდებოდა მოპასუხის გამოძახება. თუ მოპასუხის ქმედებაზე არც ამ ზომებმა იქონია გავლენა, მაგისტრატი გამოსცემდა Ediqtum per Emptorium (ცოგნიციურ წარმოებაში სასამართლოსადმი უპატივცემულობა, რაც სასამართლოში გამოუცხადებლობით განხორციელდა)  –  ბრძანებას, რითაც ის ემუქრებოდა ურჩ მოპასუხეს საქმის დაუსწრებლად განხილვის თაობაზე (D.5,1,7071). ის მოპასუხე, რომელმაც გაბედა სასამართლო მაგისტრატის ბრძანებისადმი დაუმორჩილებლობა, ცხადდებოდა მოსამართლის ავტორიტეტის შეურაცხმყოფლად  –  Contumax (ურჩი). Contematia (სასამართლოსადმი უპატივცემულობა, რაც სასამართლოში გამოუცხადებლობით განხორციელდა) თავდაპირველად იწვევდა პროცესის ავტომატურ წაგებას, მოგვიანებით, კი გახდა საქმეზე დაუსწრებელი წარმოების დადგენის ძირითადი საფუძველი. ამავე დროს, მოსარჩელის წაგებას მხოლოდ მაშინ ჰქონდა ადგილი, თუ გამომჟღავნდებოდა მისი ქმედუუნარობა ან საქმის არსის მიმართ სასამართლო არაკომპეტენტურობა.

მოსარჩელის გამოუცხადებლობა პროცესის შეწყვეტას იწვევდა. მაგისტრატის წინაშე წარდგენის შემდეგ მხარეები თავისუფალ ფორმაში საქმის არსს აყალიბებდნენ. მოპასუხეს პროცესის ამ სტადიაზე უნდა მოეყვანა შესაძლო უარყოფა (Exceptiones, Praescriptiones) მოსარჩელის მოთხოვნის (Petitum) მიმართ. ამას მოსდევდა Litis Contestatio, რომელიც დამაკონსერვებელი ეფექტის მომცემი იყო. შემდეგ იგივე მაგისტრატი ან თვითონ განიხილავდა საქმეს ან გადასცემდა მის დანიშნულ მოსამართლეს  –  Iudex datus, რომლის არჩევაზე მხარეები გავლენა ვერ ახდენდნენ. უკევ III საუკუნეში Condemnatio pecuniaria  –  პროცესუალური ფორმულის ის ნაწილი, რომელიც უფლებამოსილებას ანიჭებს მოსამართლეს დააკისროს მოპასუხეს გარკვეული ფულადი თანხის გადახდა (ან გაათავისუფლოს ის გადახდიდაგან იმის მიხედვით, აღიარებს თუ არა მოპასუხე ინტენტის (ფორმულის მოთხოვნის ნაწილს) სისწორეს  –  პრინციპი ინ რემ სასამართლო განხილვებში ირღვევა და უფრო ხშირად გამოიყენება თვით ნივთის გადაცემის მოთხოვნა  –  In ipsam rem. კიდევ ერთი სიახლეა მოპასუხის მიმართ სასამართლო ხარჯების (Sumptus litis) დაფარვის გადაწყვეტილების გამოტანა, რომელსაც უფრო საჯარიმო ხასიათი ჰქონდა და სახელმწიფოს სასარგებლოდ სასამართლო ბაჟის (Sportulae) დაკისრება, რაც განსაკუთრებით პოსტკლასიკურ პროცესში განვითარდა.

Cognitio extra ordinem - გამოტალნილი გადაწყვეტილება დამტკიცებული Appellatio (აპელაციით), რომელიც განვითარდა პრინცეპსის სახელზე შეტანილი იმ საჩივრების პრაქტიკიდან, რომლებიც იწერებოდა სასამართლოს მიერ გამოტალი არასამართლიანი გადაწყვეტილებეის გამო. იმპერატორი აპელაციების განხილვას ავალებდა ან ქალაქის პრეტორს, თუ განაჩენი რომში იყო გამოტანილი, ან პრეტორიანელთა პრეფექტს, თუ საქმე განიხილებოდა ქალაქ რომის ფარგლებს გარეთ. აპელაციის შეტანა ხდებოდა უშუალოდ მოსამართლესთან ან ზეპირი ფორმით.

განაჩენის გამოტანისთანავე, ან წერილობითი ფორმით უახლოეს დღეებში. ის მოსამართლე მაგისტრატი ვის განაჩენზეც შედიოდა აპელაცია (Iudex a quo) თვითონ წყვეტდა (ზოგჯერ მდგომარეობის ბოროტად გამოყენებით) აპელაციის საქმის მსვლელობის საკითხს. აპელაციაზე უარის თქმა იმით იყო მოტივირებული, რომ საჩივარი განიცდიდა ფორმალურ ხარვეზებს ან მოპასუხის განზრახ სურდა სასამართლო განაჩენის აღსრულების გაჭიანურება; და თუ  მაინც გაიცემოდა დადებითი გადაწყვეტილება, მოპასუხე მოსამართლისაგან იღებდა Litterae demissioriae (A postoli)  –  სასამართლო უწყებას, რომელსაც გარემოებათა გათვალისწინებით უგზავნიდნენ სააპელაციო მოსამართლეს (Iudex ad Quem) საქმის არსის დაწვრილებითი ჩამოყალიბებით. აპელაცია განაჩენის ძალაში შესვლას გადაავადებდა. სააპელაციო ინსტანციის მოსამართლის გადაწყვეტილება თუ აპელაციაზე არ ითქვა უარი, ცვლის უწინდელ სასამართლო გადაწყვეტილებას. თუ გადაწყვეტილება მიღებულია უზენაეს სასამართლო ინსტანციაში (თვით პრინცეპსის მიერ) მისი დაუყოვნებლივი აღსრულება ხდება. ძალაში შესულ გადაწყვეტილებას პრეკლუზიური ეფექტი გააჩნია. სააღსრულებო წარმოება Ordinalur-ისაგან მხოლოდ წვრილმანი დეტალებით განსხვავდებოდა. თუ მოპასუხეს მიესაჯა In ipsam rem, გადაწყვეტილების აღსრულება ძალის გამოყენებით ხდებოდა. მნიშვნელოვანი სიახლე იყო ის, რაც შემოიღეს ანტონინუს პიუსის მმართველობის ხანაში. მაგისტრატი საკუთარი Pignore capere -  უფლების ძალით იტაცებდა მსჯავრდებელის ცალკეულ ნივთებს (Pignus in causa iudicati captum), რომლებსაც პროცესში გამარჯვებული მხარე, შემდგომში საჯარო აუქციონის წესით ჰყიდდა. თუ მათ მყიდველი არ გამოუჩნდებოდა, ნივთები Septimus Severus-ისა და კარაკალას ედიქტით (D.42,1,15,3) გადაეცემოდა პროცესში გამარჯვებულ მხარეს, იმ პირობით, რომ  მათი ღირებულება ვალის ოდენობას არ უნდა აღემატებოდეს.

§10. პოსტკლასიკური პროცესი

 

გვერდის მისამართი : ბიბლიოთეკა / კანონები / უავტორო / რომის სამართლის საფუძვლები