საყვარელიძე  ფრიდონ

ადამიანის უფლებათა ლექსიკონი 

 

ასო – ბგერა ა.

აგრესია სახელმწიფოს მიერ შეიარაღებული ძალების გამოყენება სხვა ქვეყნის სუვერენიტეტის, ტერიტორიული მთლიანობის ან პოლიტიკური დამოუკიდებლობის წინააღმდეგ, ანდა ძალის გამოყენება სხვა გაეროს წესდების საწინააღმდეგო საშუალებით, გაერო აგრესიის შვიდ სახეს განასხვავებს:

1 ერთი სახელმწიფოს შეიარაღებული ძალების თავდასხმა ან შეჭრა სხვა სახელმწიფოს ტერიტორიაზე ან სამხედრო ოკუპაცია ან სხვა სახელმწიფოს ტერიტორიის ან მისი ნაწილის ძალადობრივი ანექსია.

2 ერთი სახელმწიფოს შეიარაღებული ძალების მიერ სხვა სახელმწიფოს ტერიტორიის დაბომბვა ან სხვა ნებისმიერი იარაღის გამოყენება სხვა სახელმწიფოს ტერიტორიაზე.

3 ერთი სახელმწიფოს შეიარაღებული ძალების მიერ სხვა სახელმწიფოს პორტების ან სანაპირო ზოლის ბლოკადა.

4 ერთი სახელმწიფოს შეიარაღებული ძალების თავდასხმა სხვა სახელმწიფოს მიწებზე, ზღვებზე ან შეიარაღებულ ძალებზე, საზღვაო ან საჰაერო ფლოტზე.

5 სხვა სახელმწიფოს ტერიტორიაზე მყოფი შეიარაღებული ძალების გამოყენება ხელშეკრულების პირობების დარღვევით ან ამ ტერიტორიაზე შეიარაღებული ძალების ყოლა ხელშეკრულების ვადების დარღვევით.

6 სახელმწიფოს ქმედება რომელიც უთმობს საკუთარ ტერიტორიას სხვა სახელმწიფოს ეს უკანასკნელი კი ამ ტერიტორიას იყენებს მესამე სახელმწიფოს საწინააღმდეგო აგრესიული ქმედებისათვის.

7 სახელმწიფოს მიერ ან მისი სახელით შეიარაღებული ბანდების, ჯგუფების, უკანონო ფორმირებების ან დაქირავებულთა გაგზავნა სხვა სახელმწიფოს ტერიტოორიაზე მის წინააღმდეგ შეიარაღებული ქმედებების ჩასატარებლად.

ადამიანის განვითარების ინდექსი, ინდექსი რომელსაც გაეროს კვლევითი პროგრამა ადამიანის პროგრესის განსაზღვრისათვის იყენებს, ა გ ი სამ ძირითად ელემენტს ეყრდნობა: ადამიანის სიცოცხლის ხანგრძლივობა, ცხოვრების ღირსეული დონის ცოდნა და სტანდარტები შედგება შემდეგი მახასიათებლებისაგან: ბავშვთა სიკვდილიანობა, მოზრდილი მოსახლეობის განათლების დონე და ერთ სულ მოსახლეზე რეალური ერთობლივი ეროვნული პროდუქტის მსყიდველობითუნარიანობა,

ინდექსის გამოსაყვანად მინიმალური ღირებულება სიღარიბის ზღვარის მაქსიმალური მაჩვენებელი ერთის ტოლია და სასურველი ანუ ადეკვატური ღირებულება სიღარიბის არარსებობა ნულის ტოლია,

სამივე ელემენტისათვის უნდა დავიანგარიშოთ მინიმალური და სასურველი ღირებულებანი ათვლის წერტილებია სკალისათვის, რომლის მნიშვნელობები თითოეული მაჩვენებლისათვის ნულიდან ერთს შეადგენს,

ქვეყნის მონაცემების შესაბამის სკალაზე განთავსებისას და სამი სკალის საშუალო მაჩვენებლის მიღებისას შეიძლება გამოვიანგარიშოთ სიღარიბის საშუალო ინდექსი, შესაბამისად ერთს გამოკლებული სიღარიბის საშუალო ინდექსი არის ა – ბ – ი.

ადამიანის უფლებათა დარღვევების კლასიფიკაცია სხვადასხვა მეთოდი არსებობს, აქ მნიშვნელოვანია :

1. რამდენად სერიოზულლია დარღვევა, მაგ რომელი უფლება დაირღვა განათლების უფლება თუ უფრო მნიშვნელოვანი სიცოცხლის უფლება.

2. დარღვევათა სიხშირე.

3. დარღვევათა მასშტაბი, რამდენიმე ადამიანის მიმართ ირღვევა მათი უფლებები.

ადამიანის უფლებათა დარღვევის ძირითადი მიზეზები ადამიანის უფლებათა დარღვევის ხელშემწყობი ფაქტორები ხშირადაა დაკავშირებული სახელმწიფოსა და საზს შორის არსებულ დაძაბულ ურთიერთობასთან, დისციპლინათშორისო კვლევითმა პროგრამამ ამ დარღვევების 80 მიზეზი განსაზღვრა.

ადამიანის უფლებათა დოკუმენტების ნუსხა, გაეროს მიერ 1988 წ გამოცემული ადამიანის უფლებათა დოკუმენტების კრებული, კონვენციების, დეკლარაციებისა და სხვა დოკუმენტების 67 ტექსტს შეიცავს, ეს დოკუმენტები შეიძლება დავყოთ სამ კატეგორიად,

1. ზოგადი და სპეციალური დოკუმენტები.

2. გლობალური და რეგიონული დოკუმენტები.

3. დოკუმენტები რომელთაც სავალდებულო იურიდიული ძალა აქვთ, მაგ ხელშეკრულებები და სხვა დოკუმენტები, საყოველთაოდ ცნობილი სხვა გლობალური და რეგიონული დოკუმენტებია:

1.ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაცია 1948 წ.

2. ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო კონვენცია 1966 წ.

3. ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა ევროპული კონვენცია 1950 წ.

4. ევროპის სოციალური ქარტია 1961 წ.

5. ადამიანის უფლებათა და მოვალეობათა ამერიკული დეკლარაცია 1948 წ.

6. ადამიანის უფლებათა ამერიკული კონვენცია 1969 წ.

7. ადამიანისა და ხალხთა უფლებათა აფრიკული ქარტია 1981 წ.

სპეციალური დოკუმენტების კლასიფიცირება შეიძლება შემდეგი კატეგორიების მიხედვით:

1. თვითგამორკვევის უფლება.

2. დისკრიმინაციის თავიდან აცილება.

3. სამხედრო დანაშაული და დანაშაული კაცობრიობის წინააღმდეგ გენოციდის ჩათვლით.

4. მონობა, დამონება, იძულებითი შრომა და სხვა ამგვარი ინსტიტუტები და მათთან ბრძოლის ტაქტიკა.

5. ადამიანის უფლებანი მართლმსაჯულების აღსრულებისას დაკავებულ და დაპატიმრებულ პირთა დაცვა.

6. მოქალაქეობა, მოქალაქეობის არმქონე პირის მდგომარეობა, თავშესაფრის უფლება და ლტოლვილები.

7. ინფორმაციის თავისუფლება.

8 .შეკრებების თავისუფლება.

9. დასაქმების პოლიტიკა.

10. ქალთა პოლიტიკური უფლებანი.

11. ქორწინება და ოჯახი, ბავშვობა და ყრმობა.

12. სოციალური დაცვა, პროგრესი და განვითარება.

13. კულტურით სარგებლობის უფლება, საერთაშორისო კულტურული განვითარება და თანამშრომლობა.

სპეციალური დოკუმენტების მოცულობისა და შინაარსის მიხედვით განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს სამ მიზანს, ეს მიზნებია:

1. დისკრიმინაციის ლიკვიდირება.

2. მოწყვლადი პირებისა და ჯგუფების დაცვა.

3. ძალადობის ფართომასშტაბიანი პრაქტიკის წინააღმდეგ ბრძოლა.

ადამიანის უფლებათა ვერტიკალური მოქმედება, ადამიანის უფლებანი და თავისუფლებანი მხოლოდ და მხოლოდ ადამიანისა და სახელმწიფოს ურთიერთობის სფეროს მიეკუთვნება, ეს ამ ნორმათა ე წ ვერტიკალური მოქმედებაა, იხ ადამიანის უფლებათა ჰორიზონტალური მოქმედება.

ადამიანისუფლებათა საერთაშორისო ბილი, ზოგადი ტერმინია რომელსაც გაეროს ეგიდით მიღებული ადამიანის უფლებებისადმი მიძღვნილი 4 ძირითადი საერთაშორისო დოკუმენტის მიმართ იყენებენ.

1. ადამიანისუფლებათა დეკლარაცია.

2. საერთაშორისო პაქტი სამოქალაქო და პოლიტიკურ უფლებათა შესახებ.

3. საერთაშორისო პაქტი ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ უფლებათა შესახებ.

4. სამოქალაქო და პოლიტიკურ უფლებათა საერთაშორისო პაქტით თანდართული ფაკულტატური პროტოკოლები.

ადამიანის უფლებათა უხეში დარღვევები ადამიანის უფლებათა ყველაზე სერიოზული დარღვევები თითოეული ადამიანის ფიზიკურ ხელშეუხებლობასთან კერძოდ კი სიცოცხლის უფლებასთან არის დაკავშირებული, მათ განეკუთვნება პოლიტიკური მკვლელობა, სიკვდილით დასჯა, სასამართლოს მიერ გამოტანილი განაჩენის გარეშე, გაუჩინარება და წამება, ე წ საბედისწერო სამკუთხედი, ეს ცნება მოიცავს არამართლზომიერ დაკავებას რომელსაც თან სდევს ხანგრძლივი პატიმრობა სასამართლოს მიერ გამოტანილი განაჩენის გარეშე, იხ არამართლზომიერი დაპატიმრება.

ადამიანის უფლებათა ხელშეწყობა და დაცვა მოიცავს იძულებით ზომებს რომლებსაც უმრავლეს შემთხვევაში გადაუდებელი ხასიათი აქვთ, ისინი მიმართულია ადამიანის უფლებათა დარღვევის თავიდან ასაცილებლად, შესაწყვეტად ან შესარბილებლად რისთვისაც შეიძლება გამოყენებული იქნეს პირდაპირი დიპლომატიური, სამართლებრივი, სამხედრო ანდა საზოგადოებრივი ზეწოლა ან სხვა მეთოდები,

ადამიანის უფლებათა ხელშეწყობა ნებაყოფლობით დიპლომატიურ ზომებს გულისხმობს იმ ქვეყნების დასახმარებლად და პირობების გასაუმჯობესებლად სადაც ადამიანის უფლებათა დარღვევის საფრთხე არსებობს.

ადამიანის უფლებათა ჰორიზონტალური მოქმედება ნიშნავს ადამიანის უფლებათა მეთოდოლოგიისა და ტერმინოლოგიის ადამიანთშორის ურთიერთობებში გამოყენებას თუმცა ამგვარმა მცდელობებმა არ გაამართლა და დღეს ადამიანის უფლებებზე საუბრისას მხედველობაში გვაქვს მხოლოდ ადამიანსა და სახელმწიფოს შორის არსებული ურთიერთობა და თუმცა ოჯახის სიყვარული, მეგობრები ან ურთიერთობა მეზობლებს შორის წარმოადგენენ მთელ რიგ უფლებათა და მოვალეობათა წყაროს ადამიანის უფლებათა ცნება მათ მიმართ არ გამოიყენება, იხ ადამიანის უფლებათა ვერტიკალური მოქმედება.

ადამიანის უფლებები კონცეფცია ბუნებითი კონცეფციის დოქტრინიდან გამომდინარეობს, რომლისთვისაც ძირითადია განუყყოფელი თანდაყოლილი ადამიანური ღირსების ცნება, ამ კონცეფციის მიხედვით საზის თითოეულ წევრს კანონით მინიჭებული უფლებების გარდა აქვთ ძირითადი უფლებები სწორედ იმიტომ, რომ ისინი ადამიანებად დაიბადნენ, სხვაგვარად რომ ვთქვათ ხელისუფლებას იმდენი უფლება აქვს რამდენსაც მას კანონი ანიჭებს (შეზღუდული ძალაუფლების პრინციპი) ხოლო ადამიანს აქვს ყველა ის უფლება რომლებსაც არ უკრძალავს კანონი,

ადამიანის უფლებებში ორ ძირითად ჯგუფს გამოყოფენ: მატერიალურს და საპროცესო უფლებებს,

მატერიალური უფლებები მოიცავენ პირად ან სამოქალაქო უფლებებსა და თავისუფლებებს, პოლიტიკურ, ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ უფლებებს,

პირად ანუ სამოქალაქო უფლებებსა და თავისუფლებებს მიეკუთვნება ყველა ადამიანის თანასწორობა კანონის წინაშე, მოქალაქეობის უფლება, სიცოცხლის პატივისა და ღირსების თავისუფლების ხელშეუვალი უფლებები, სიტყვის, აზრის, სინდისისა და რელიგიის თავისუფლება და ა შ,

პოლიტიკურ უფლებებს მიეკუთვნება: ხელისუფლების მიერ გადაწყვეტილების მიღებაში მონაწილეობის უფლება , საარჩევნო უფლება, პოლიტიკური პარტიის, პროფესიული კავშირის შექმნისა და მასში მონაწილეობის უფლება, მიტინგებისა და მანიფესტაციების ჩატარების უფლება და ა შ,

ეკონომიკურ და სოციალურ უფლებებს მიეკუთვნება: შრომის უფლება, შრომის სამართლიანი და ხელსაყრელი პირობების უფლება, პროფკავშირების შექმნის უფლება, გაფიცვის უფლება, განათლების, ჯანმრთელობის უფლებები და ა შ,

კულტურულ უფლებებს მიეკუთვნება საზის კულტურულ ცხოვრებაში მონაწილეობის უფლება, სამეცნიერო პროგრესის შედეგებით სარგებლობის უფლება და ა შ,

საპროცესო უფლებები კი ადამიანისათვის მიკუთვნებული მოქმედების მეთოდები და მასთან დაკავშირებული ინსტიტუტებია რომელთა დახმარებითაც ადამიანი დაცულია ხელისუფლების თვითნებობისაგან,

ადამიანის უფლებათა დაცვის საპროცესო გარანტიებს მიეკუთვნება აგრეთვე საკონსტიტუციო, სასამართლო, ომბულსმენის (სახალხო დამცველი) ინსტიტუტი, რეფერენდუმის მოწყობის უფლება და ა შ,

ადამიანის უფლებათა ზოგადი პრინციპებია:

ადამიანის უფლებები და თავისუფლებები მხოლოდ და მხოლოდ ადამიანისა და სახელმწიფოს ურთიერთობის სფეროს განეკუთვნება, ადამიანის უფლებები ინდივიდუალურია და არა კოლექტიური, ამ წესიდან ერთადერთი გამონაკლისია ხალხთა თვითგამორკვევის უფლება,

ადამიანის უფლებები და თავისუფლებები არ არის სახელმწიფოს მიერ ნაბოძები წყალობა, ისინი სახელმწიფოსაგან დამოუკიდებლად არსებობენ ვინაიდან ჩვენ ადამიანებად დავიბადეთ არავითარი მნიშვნელობა არა აქვს დაფიქსირებულია თუ არა ყველა ის უფლება და თავისუფლება სახელმწიფოთა კონსტიტუციებსა და საკანონმდებლო აქტებში ვინაიდან ადამიანის კუთვნილი უფლებები და თავისუფლებები ყველა კონსტიტუციასა და კანონმდებლობაზე მაღლა დგას,

ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა წყარო არ არის სახელმწიფო, ეს უფლებები სახელმწიფოსაგან დამოუკიდებლად არსებობს, სახელმწიფო კი აღიარებს მათ არსებობას,

სახელმწიფოს მოვალეობაა ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვა რადგანაც ის არსებობს ხალხისაგან და ხალხისათვის, ადამიანის უფლებები და თავისუფლებები წარუვალი და უზენაესი ადამიანური ღირებულებებია, ამ უფლებათა და თავისუფლებათა არსებობა არ შეიძლება შემოიფარგლოს დროის რომელიმე მონაკვეთით და არ შეიძლება შეილახოს სხვა ღირებულებებით,

ადამიანის უფლებები და თავისუფლებები როგორც წარუვალი და უზენაესი ადამიანური ღირებულებები ზღუდავს სახელმწიფოს ხელისუფლების განხორციელებისას ე ი ხელისუფლება შეზღუდულია ადამიანის უფლებებითა და თავისუფლებებით, ადამიანური ღირსება სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებები, ეკონომიკური და სოციალური უფლებები, კულტურული უფლებები, თვითგამორკვევა.

ადამიანური ღირსება ერთერთი ფუძემდებლური კონცეფცია თანასწორ და განუყოფელ უფლებათა კონცეფციასთან ერთად რომელსაც ადამიანის უფლებათა დაცვა ეყრდნობა,

ყველა ადამიანს მოეპოვება და არავისა აქვს მისი შელახვის უფლება, ამ კონცეფციისათვის ძირითადია განუყოფელი დაბადებითი ადამიანური ღირსების ცნება, განსხვავდება პიროვნული ღირსებისაგან, რომელიც თავად კაცობრიობის ღირსებიდან გამომდინარეობს და ერთნაირად აქვს ყველა ადამიანს იქნება ეს ახალშობილი ამ ქვეყნად ჯერ რომ არაფერი შეუქმნია თუ ჩამოყალიბებული დამნაშავე,

ადამიანის უფლებათა დეკლარაციის პრეამბულაში თანდაყოლილი ღირსება და თანასწორი და განუყოფელი უფლებები, თავისუფლების, სამართლიანობისა და საყოველთაო მშვიდობის საფუძვლადაა მიჩნეული.

ადმინისტრაციული დაკავება ადმინისტრაციული ორგანოების მიერ პიროვნების დაკავება ან ინტერნირება ბრალდების წარდგენით ან დამოუკიდებელი სასამართლო ორგანოს გარეშე, ხშირად ამ ქმედებებს თან ახლავს ადამიანის უფლებათა დარღვევები,

ადმინისტრაციული დაკავება საკმაოდ ხშირად გამოიყენება ბევრ ქვეყანაში, მათ შორის ისეთში საკუთარ თავს დემოკრატიულს რომ უწოდებს,

დისკრიმინაციის თავიდან აცილებისა და უმცირესობათა დაცვის გაეროს ქვეკომისიის მონაცემებით ადმინისტრაციული დაკავების ძირითადი მიზნებია,

1. თავიდან აცილება ან ჩახშობა სერიოზული არეულობისა რომელმაც შეიძლება დაარღვიოს საზოგადოებრივი წესრიგი და საფრთხე შეუქმნას სახელმწიფო უშიშროებას.

2. საიმიგრაციო კონტროლი, უცხოელთა გასახლება და მათი პოლიტიკური მოღვაწეობის ზედამხედველობა.

3. დისციპლინური ზომები.

4. სამედიცინო და სოციალური ზომები, ნარკომანების, სულით ავადმყოფთა წინააღმდეგ და ა შ.

5. მავნე სოციალური ორიენტირების წინააღმდეგ მიმართული ზომები.

6. ომის პირობებში მოქალაქეების დასაცავად მიმართული ზომები.

გაეროს ქვეკომისიას ასევე მიაჩნია, რომ დაკავება ადმინისტრაციულია თუ დე – ფაქტო ან დე – იურე განხორციელებულია ადმინისტრაციული ორგანოს განკარგულებით, ხოლო აღსრულება მხოლოდ ადმინისტრაციულ ორგანოს ეკისრება, მაშინაც კი როცა არსებობს სხვა სამართალდაცვის შემდგომი საშუალებები, ასეთ შემთდხვევებში სასამართლო განიხილავს ასეთი გადაწყვეტილების კანონიერებასა და ან მის სათანადოდ შესრულებას და არა თავად გადაწყვეტილებას, არ მოიცავს თვითნებურ ხანგრძლივ დაკავებას სასამართლომდე ან დაკავებას საპოლიციო უბანში სამართალდამცავი ორგანოების ბრძანების გამოძიების ჩასატარებლად.

 

გვერდის მისამართი : ბიბლიოთეკა / კანონები / საყვარელიძე ფრიდონ / ადამიანის უფლებათა ლექსიკონი