არამიწიერი ცივილიზაციები

 

       1. უჩვეულო წიგნი

 

      წარმოიდგინეთ ასეთი რამ: ვიღაცამ გთხოვათ დაწეროთ წიგნი, რომელშიც შევა მხოლოდ და მხოლოდ კითხვები, ოღონდ უკლებლივ ყველა, რომელიც კი შეიძლება მოუვიდეს ვინმეს თავში, ან უბრალოდ, რომელიც შეიძლება შედგენილ იქნას სიტყვების საშუალებით. წიგნი ადვილი საკითხავი რომ იყოს, ყოველ კითხვას მოვუწეროთ მისი რიგითი ნომერი. როგორ ფიქრობთ, რამდენ ხანში დაასრულებდით ასეთი წიგნის შექმნას? რამდენ გვერდიანი იქნება ეს წიგნი? რამდენი კითხვა შევიდოდა მასში?

      ახლა წარმოიდგინეთ, რომ გთხოვეს დაწეროთ მეორე წიგნიც, რომელშიც შევა პირველი წიგნის კითხვათა პასუხები იმავე მიმდევრობით. ამ წიგნის რა ნაწილის შედგენას შეძლებდით დამოუკიდებლად? რამდენით წაიწევდა წინ საქმე, ამ წიგნის დაწერაში დედამიწის ყველა მცხოვრებს რომ მიეღო მონაწილეობა? რა უფრო მეტი აღმოჩნდებოდა  –  პასუხგაცემული თუ პასუხგაუცემელი კითხვები? ან რატომ რჩება ზოგი კითხვა უპასუხოდ  –  პასუხის უცოდინრობის თუ პასუხის გაცემის პრინციპული შეუძლებლობის გამო? ამ თემის გარშემო კიდევ მრავალი კითხვის დასმა შეიძლება. მაგალითად: პრინციპულად შესაძლებელი კია ასეთი წიგნის ბოლომდე შედგენა? მეორე ვარიანტი: სასრულია თუ უსასრულო ყველა კითხვათა სიმრავლე?

      აღარ გავაგრძელებ კითხვათა ჩამოთვლას, ვიტყვი მხოლოდ, რომ ყოველი ადამიანი მთელი თავისი სიცოცხლის განმავლობაში თავისდაუნებურად, გაუცნობიერებლად მონაწილეობს ზემონახსენები ორი წიგნის ფრაგმენტების შედგენაში  –  სვამს კითხვებს და ეძებს მათ პასუხებს, თუმცა შესაძლოა არ იწერს მათ. მთლიანად კაცობრიობაც მთელი ისტორიის მანძილზე ამ ორ წიგნს ადგენს, და მისი მთავარი დანიშნულებაც ესაა.

      ახლა კიდევ ერთი მიმართულებით შევატრიალოთ აზრი: ვთქვათ, ყოველ ადამიანს ვთხოვეთ დაასახელოს პირველი წიგნიდან ყველაზე საინტერესო კითხვა. რომელს დაასახელებდით თქვენ? ერთსა და იმავე კითხვას დაასახელებდა ყველა? თუ დავითვლიდით მოგროვებულ `ხმებს, რომელი კითხვა აღმოჩნდებოდა ყველაზე საინტერესო მსოფლიოს მცხოვრებთა უმრავლესობის აზრით? ან: რომელი კითხვით დაიწყებოდა წიგნი, თუ კითხვებს გადავნომრავდით ანუ ჩამოვწერდით მათი საინტერესოობის კლების რიგით?

      ამ კითხვის ზუსტი პასუხი მე არ ვიცი, მაგრამ მაინც მგონია, რომ ერთ-ერთი სავარაუდო გამარჯვებული კითხვა ასეთია: არსებობენ თუ არა სამყაროში სხვა გონიერი არსებანი ჩვენს გარდა? უფრო გამოკვეთილად  –  არსებობს არამიწიერი სიცოცხლე? ცხადია, შეიძლება სხვა რომელიმე კითხვამაც მოაგროვოს ბევრი ბალი, მაგალითად, კითხვებმა: არსებობს თუ არა ღმერთი?, რა არის სიცოცხლე?, როგორ წარმოიშვა ადამიანი?, არსებობს თუ არა სული ან უკვდავია თუ არა იგი? უსასრულოა თუ არა სამყარო? და სხვა, მაგრამ ისიც საგრძნობია, რომ ეს კითხვები რაღაცით ერთმანეთს ენათესავებიან  –  ისინი უკავშირდებიან ყოფიერების უღრმეს დონეებს. რა თქმა უნდა, შეიძლება ადამიანთა უმეტესობამ უპირატესობა მიანიჭოს კითხვას: როგორ გავხდე მილიარდერი?, მაგრამ შინაგანად მაინც ისინი დაეთანხმებიან იმ აზრს, რომ მილიარდერად გახდომის ხერხის ცოდნა მათთვის მნიშვნელოვანი და სასარგებლო კია, მაგრამ საინტერესოობით იგი ვერ შეედრება დედამიწის გარე გონების არსებობის საკითხს.

      ასე თუ ისე, ამ წიგნის მთავარი თემა უკვე დავსახეთ  –  არსებობენ თუ არა არამიწიერი ცივილიზაციები, და ყველაფერი ამ თემასთან დაკავშირებით

 

 

       2. ცა და დედამიწა

 

      როცა ორ საგანზე იმის თქმა უნდათ, რომ ისინი არსით ერთმანეთისაგან სრულად საწინააღმდეგონი არიან, ამას ასე გამოხატავენ: როგორც ცა და დედამიწა, ისე განსხვავდებიანო. უძველეს საუკუნეებში მართლაც ფიქრობდნენ, რომ ცა პოლარულად უპირისპირდება დედამიწას. დედამიწა მყარია, უძრავია, ძირსაა. ცა ჰაეროვანია, მაღლაა,  სხეულები მაღლიდან დაბლა, ციდან დედამიწაზე თავისთავად ცვივიან, პირიქით კი გამორიცხულია. მიწა ცვალებადობის და წარმავლობის ნიშნითაა დაღდასმული, ცა  –  უცვლელობის და მარადიულობის ნიშნით. ცხადია, ცაში არ არსებობს საყრდენი, ანუ იქ ვერც ვერავინ იცხოვრებს. მაგრამ ეს იყო პრიმიტიული აზრი. გამორჩეული ადამიანები ხვდებოდნენ, რომ თეორიულად შეიძლება ვილაპარაკოთ ციურ სხეულებზე (თუნდაც მთვარეზე) სიცოცხლის შესაძლებლობის თუ შეუძლებლობის შესახებ. რამდენიმე ათასწლეულის წინათ მიხვდნენ, რომ დედამიწა უსასრულოდ დიდი არაა, მაშასადამე, მას ყოველი მხრიდან აქვს ნაპირი და აშკარაა, რომ ასევე ყოველი მხრიდან მას ცა ესაზღვრება, ე.ი. დედამიწაც ციური სხეულია, ანუ ისიც ცაშია მთვარეზე, მზეზე ან ნებისმიერ სხვა ციურ სხეულზე მყოფთა თვალსაზრისით. ამრიგად, წაიშალა ზღვარი მიწასა და ცას შორის. დაისვა სხვა ციურ სხეულთა დასახლებულობის პრობლემა. სანამ ციურ სხეულთა ფიზიკურ ბუნებას გაარკვევდნენ, იძულებულნი იყვნენ აღნიშნულ საკითხებზე მხოლოდ სუბიექტური მსჯელობებით შემოსაზღვრულიყვნენ. ჩვენს დროში კი, როცა სამყაროს უშორესი სივრცეები და მასში მყოფი ციური ორბიექტები დეტალურადაა გამოკვლეულია, უფრო ხელშესახებად შეიძლება მსჯელობა სამყაროში გონების შესაძლო გავრცელებულობის შესახებ.

      იმისათვის, რომ მკითხველთან ამ თემაზე საუბარი შევძლოთ, ჯერ მოკლედ გავაცნოთ მას ჩვენი გარემომცველი სამყარო.

 

 

       3. დედამიწა და მთვარე

 

      დედამიწა, ჩვენი საცხოვრებელი პლანეტა, სფეროს მსგავსი ვეებერთელა სხეულია. მისი რადიუსი დაახლოებით 6400 კმ-ს უდრის. დედამიწა ბრუნავს წარმოსახვითი ღერძის გარშემო, ე.ი. აქვს მხოლოდ ორი უძრავი წერტილი  –  ჩრდილოეთისა და სამხრეთის პოლუსები. მათგან თანაბრად დაშორებულია დედამიწის ეკვატორი. უფრო ზუსტად თუ ვიტყვით, დედამიწა შებრტყელებულია ბრუნვის ღერძის გასწვრივ, ანუ ბრუნვის ელიფსოიდს უახლოვდება ფორმით. კერძოდ, დედამიწის პოლუსები 21 კმ-ით უფრო ახლოსაა ცენტრთან, ვიდრე ეკვატორის ნებისმიერი წერტილი.

      დედამიწასთან უახლოესი ციური სხეული მთვარეა. იგი ჩვენი პლანეტის თანამგზავრია  –  მოძრაობს დედამიწის ირგვლივ ელიფსურ ორბიტაზე და საშუალოდ 384 000 კმ მანძილზეა ჩვენგან. ორბიტის სრულ გარშემოვლას 27 დღეს ანდომებს, ასე რომ ვარსკვლავებიანი ცის ფონზე ყოველ მომდევნო ღამეს იგი 13 გრადუსით უფრო აღმოსავლეთითაა, ვიდრე წინა ღამეს იმავე საათზე. მთვარეც სფეროა, რადიუსით, დაახლოებით 3,5-ჯერ, მასით კი  –  81-ჯერ მცირე, ვიდრე დედამიწა. მთვარე ცივი და ბნელი სხეულია, ამიტომ ჩვენ ვხედავთ მის მხოლოდ იმ ნაწილს, რომელიც მზის მიერაა განათებული. როცა მთვარე ზუსტად მზის მხარეს მიიქცევა, მისი განათებული ნაწილი ჩვენთვის უხილავია. მთვარეც არ ჩანს (ახალმთვარეობა). ერთი დღის მერე საღამოს ცაზე, მზის ჩასვლის მერე, მთვარის პატარა მნათი ნამგალი გამოჩნდება. მომდევნო საღამოებში ეს ნამგალი სულ უფრო იზრდება და ერთ კვირაში ნახევარდისკოდ გადაიქცევა (პირველი მეოთხედი). შემდგომ იგი კვლავ აგრძელებს ზრდას და ახალმთვარეობიდან 14 დღეში სრულ დისკოდ იქცევა (სავსემთვარეობა). ამ დროს ცაზე მთვარე ჩვენგან მზის საპირისპირო მხარესაა, მაშასადამე, ამოდის მზის ჩასვლისას. ამის მერე მთვარე კლებას იწყებს და ჯერ ისევ ნახევარდისკოდ იქცევა (უკანასკნელი მეოთხედი), ბოლოს კი მიილევა და ისევ გაუჩინარდება. ფაზათა ცვლის სრული პერიოდი დაახლოებით 29,5 დღეა.

 

 

       4. მზე

 

      თუ ღამის ცაზე მთვარე მბრძანებლობს, დღისით ყველა სხვა მნათობს მზე ჩრდილავს. გარეგნულად მთვარე მზისოდენა ჩანს, მაგრამ სინამდვილეში იგი 400-ჯერ პატარაა რადიუსით მზეზე. აქედან ის გამომდინარეობს, რომ მზე 400-ჯერ შორსაა მთვარეზე. ესაა გიგანტური აირის გავარვარებული სფერო, რომელიც მოცულობით 1,3 მილიონჯერ დიდია, ვიდრე დედამიწა. სასწორის ერთ მხარეს რომ მზე დაიდოს, მეორე მხარეს 330 000 დედამიწისნაირი სფეროს დადება მოგვიხდებოდა წონასწორობის მისაღწევად. ამ კოლოსალური მასის წყალობით მზე აიძულებს მის მახლობლობაში არსებულ ციურ სხეულებს, მათ შორის დედამიწასაც, იმოძრაონ მზის ირგვლივ სტაბილურ ორბიტებზე. დედამიწა გარს უვლის მზეს, საშუალოდ 150 მლნ კმ მანძილზე და თუმცა მისი სიჩქარე (30 კმ/წმ!) 100-ჯერ სჭარბობს ჩვეულებრივი თვითმფრინავისას, ერთ სრულ შემოვლას მთელი წელიწადი უნდება. მზის ხილული გარეთა ფენა-ფოტოსფერო 6000 გრადუს ცელსიუსამდეა გახურებული, შიდა ფენები კი მით უფრო ცხელია, რაც უფრო დიდ სიღრმეზე იმყოფებიან. მზის გულში 15 მლნ გრადუსია. იქ ატომებს იმდენად დიდი სიჩქარეები და კინეტიკური ენერგია აქვთ, რომ ხდება ბირთვების გარდაქმნა და წყალბადისაგან ჰელიუმის წარმოქმნა. ამ პროცესში წარმოიშობა ძალიან მაღალი ენერგიის მქონე გამოსხივებაც, რომელიც ნელ-ნელა გამოდის მზიდან გარესივრცეში და რომელიც ინარჩუნებს მზის სტაბილურ ნათებას მილიონობით და მილიარდობით წლის განმავლობაში. ასტრონომების გამოთვლით, მზე 5 მლრდ წლისაა... მზის ხილულ დისკოს გარს აკრავს უფრო ცხელი, ოღონდ გაიშვიათებული ორი ფენა  –  ქრომოსფერო (დაახლ. 15 000 კმ სისქის) და გვირგვინი, რომლის ზომები რამდენჯერმე აღემატება მზის ხილულ ზომას. ორივე ეს ფენა ჩანს მხოლოდ მზის დაბნელებისას, როცა მთვარე ეფარება მზის დისკოს და აუჩინარებს მზის კაშკაშა ფონს...

      მზის გვირგვინი 1-2 მლნ გრადუსამდეა გახურებული, ამიტომ მისი შემადგენელი ატომების ნაწილი იმდენად ჩქარია, რომ ძლევს მზის მიზიდულობას და იფანტება კოსმოსურ სივრცეში მზის ქარის სახით. იგი დედამიწასაც აღწევს და იწვევს მძლავრ მაგნიტურ ქარიშხლებს, პოლარულ ციალს, რადიოკავშირის დარღვევებს. ასე რომ მზე, გარდა გამოსხივებისა, უშუალოდაც ზემოქმედებს ჩვენს პლანეტაზე.

      მზე ძირითადად სტაბილური ობიექტია, მაგრამ მასზე მაინც შეიმჩნევა აქტიურობანი  –  მზის ლაქების წარმოქმნა, პროტუბერანცების ამოფრქვევა, სხვადასხვა სახის ანთებანი და სხვა, რომელთა სიმძლავრე დაახლოებით 11-წლიანი ციკლით ცვალებადობს. ბოლო მინიმუმი მზის აქტიურობას 1996 წელს ჰქონდა, მაქსიმუმი კი ეს ესაა (2002 წ.) გავიარეთ. დედამიწის ბიოლოგიური სამყარო ძალზე მგრძნობიარეა მზის აქტიურობის მიმართ.

 

 

       5. პლანეტები ანუ ცდომილები

 

      ვინ არ დამტკბარა (ზოგი კი შეშფოთებულა) საღამოჟამ ვენერას საოცარი კაშკაშით. იგი ყველა ვარსკვლავს ჭარბობს ხოლმე ბრწყინვალებით; ზოგჯერ კი იგივე ვენერა დილით, მზის ამოსვლის წინ გვევლინება ხოლმე. ამიტომ ორი სახელწოდება შეარქვა ხალხმა  –  საღამოს ვარსკვლავი (იგივე ვესპერი, ასპიროზი) და დილის ვარსკვლავი ანუ ცისკარი. ასევე კაშკაშაა ზოგჯერ მარსიც, იუპიტერიც და სატურნიც. გაცილებით მკრთალია მერკური. ეს ხუთი ციური სხეული უხსოვარი დროიდანაა ცნობილი (ისინი ვეფხისტყაოსანშიც გვხვდება, ძველ საქართველოში გავრცელებული სახელწოდებებით: ოტარიდი, ასპიროზი, მარიხი, მუშთარი, ზუალი). მათი რაობის შესახებ მრავალსაუკუნოვანი ბრძოლა იყო დიდ მოაზროვნეთა შორის. მაგალითად, პტოლემეს აზრით, ყველა ეს პლანეტა, აგრეთვე მზე და მთვარე დედამიწის ირგვლივ გარემოიქცევიან, მეორე თვალსაზრისით კი, რომელიც კოპერნიკს მიეწერება, მაგრამ სინამდვილეში ძველბერძენ მეცნიერ არისტარქე სამოსელიდან მომდინარეობს, პირიქით, ყველა პლანეტა მზის ირგვლივ მოიქცევა. ამჟამად არავითარი ეჭვი არაა იმაში, რომ სწორედ ეს მეორე თვალსაზრისია სწორი. ამდენად პლანეტები  –  მზის თანამგზავრებია.

      ტელესკოპის ეპოქაში თვალით ხილულ ციურ სხეულთა გარდა მრავალი მკრთალი მნათობი აღმოაჩინეს, მ.შ. სამი პლანეტა  –  ურანი, ნეპტუნი და პლუტონი. ყველა მათგანი თითქმის ერთ სიბრტყეში და ერთი მიმართულებით მოიქცევა მზის გარშემო. უზარმაზარ დიაპაზონში ირხევა პლანეტების მახასიათებლები. მაგალითად, პლუტონი 100-ჯერ უფრო შორსაა მზიდან, ვიდრე მერკური; მზის ირგვლივ შემოვლას პლუტონი 250 წელიწადს ანდომებს, მერკური კი 3 თვეს! იუპიტერი მასით 318-ჯერ ჭარბობს დედამიწას, პლუტონი კი, პირიქით, დედამიწაზე 500-ჯერ მსუბუქია. იუპიტერის ცა 10 საათში მოიქცევა, ვენერასი კი 243 დღე-ღამეში  –  ასე განსხვავებულია ამ პლანეტათა ბრუნვა. მერკურს და პლუტონს ატმოსფერო თითქმის სულ არ გააჩნიათ, იუპიტერი და სხვა დიდი პლანეტები კი თითქმის სულ აიროვანი არიან. და ა.შ.

 

 

      6. მზის სისტემის მცირე სხეულები

 

      მზის ირგვლივ გარემომქცევ სხეულთა ერთობლიობას მზის სისტემა ჰქვია. 9 ჩამოთვლილი დიდი პლანეტის გარდა იგი შეიცავს პლანეტების თანამგზავრებს (მერკურს და ვენერას ისინი არ ჰყავს, მარსს  –  ორი თანამგზავრი ჰყავს, დიდ პლანეტებს  –  თითოეულს ათეულზე მეტი), პატარა პლანეტებს ანუ ასტეროიდებს (ცნობილია ათი ათასზე მეტი ასტეროიდი, რომლებიც მარსისა და იუპიტერის ორბიტებს შორის გარემოიქცევიან, თუმცა მათი ნაწილი ხანგრძლივ გრავიტაციულ შეშფოთებათა შედეგად გადანაწილდა და ამჟამად მზის სისტემის ყველაზე შიდა ან ყველაზე გარე არეებში მოძრაობს. ბოლო წლებში აღმოჩენილია ნეპტუნს გარეთ მოძრავ მცირე პლნეტათა სისტემა  –  ე.წ. კოიპერის სარტყელი. ასტეროიდების დიამეტრები რამდენიმე ათეული მეტრიდან 1000 კმ-მდე ფარგლებშია), კომეტებს ანუ კუდიან ვარსკვლავებს  –  მცირე მასიან, რამდენიმე კმ ზომის სხეულებს, რომლებსაც გაიშვიათებული თავები და კუდები უჩნდებათ (ისინიც მზის ირგვლივ მოძრაობენ, ზოგი მცირე ორბიტებზე, ზოგი კი  –  მრავალ ათეულჯერ უფრო შორს, ვიდრე პლუტონი), აგრეთვე მეტეორიტულ ნივთიერებას, რომელიც მიმოფანტულია მთელ მზის სისტემაში და ცვივა პლანეტებზე, მათ შორის დედამიწაზეც  –  მეტეორიტების სახით. მეტეორიტთა მასის დიაპაზონი ფანტასტიკურია  –  გრამის მემილიონედებიდან დაწყებული ასობით ტონამდე და მეტიც. არაერთხელ ჩამოვარდნილა დედამიწაზე 10 კმ ზომის სხეულები, რომელთაც დატოვეს ნაკვალევი 100 კმ სიგანის კრატერთა სახით.

 

 

       7. ვარსკვლავები

 

      ვარსკვლავები ღამის ცის მშვენებაა და მათით არაერთი ადამიანი დამტკბარა. გარეგნულად მოციმციმე წერტილებად ჩანან. მაგრამ როცა მეცხრამეტე ს-ში ბოლოსდაბოლოს გაირკვა ამ წერტილებამდე მანძილი, იგი შეუდარებლად დიდი აღმოჩნდა მზემდე მანძილზე და ცხადი გახდა ვარსკვლავთა სიმკრთალის მიზეზიც. მაგალითად, თუ მზის სხივს დედამიწამდე მოსვლისთვის 8 წუთი ჰყოფნის, სირიუსისას უკვე 9 წელი სჭირდება ამისათვის. ვინც იცნობს ორიონის თანავარსკვლავედს, ეცოდინება მის ზედა მარცხენა და ქედა მარჯვენა  კიდეებში მყოფი ვარსკვლავები  –  ბეთელჰეიზე და რიგელი. მათგან ჩვენამდე სხივთა მოსვლას 7-8 საუკუნე სჭირდება! სხივი კი 1 წამში 300 000 კმ-ს გადის! მზე რომ რიგელის ადგილზე გადავიტანოთ, ვეღარც მოციმციმე წერტილად დავინახავთ უბრალო თვალით  –  ძლიერი ტელესკოპითაც ძლივს შევამჩნევთ, გამოდის, რომ ვარსკვლავთა ნაწილი მზეზე უფრო მძლავრი ნათების წყაროა. მაგალითად, რიგელი 60 000 მზეს დაჯაბნის ჭეშმარიტი ბრწყინვალებით. ბეთელჰეიზე კი რეკორდულად დიდია  –  იგი მზეს რადიუსით 900-ჯერ აღემატება. მზის ადგილას რომ მოათავსონ, პირველი 4 პლანეტის ორბიტას გადაფარავდა!

      უბრალო თვალით 6000-მდე ვარსკვლავი ჩანს ცაზე. მათი ნაწილი ჩაუვალია თბილისელი მაყურებლისთვის  –  ჩანან წლის ნებისმიერ ღამეს, ნაწილი არასოდეს ამოდის ჩვენს განედზე. ნაწილი  –  ყოველდღე ამოდის და ყოველღდე ჩადის. ტელესკოპებით კი მრავალი მილიონი ვარსკვლავი ჩანს. უახლოესი მათგანი 4 სინათლის წლის მანძილზეა დედამიწიდან. სხვები  –  ასეულობით და ათასეულობით სინათლის წლის მანძილებზე.

      ვარსკვლავების მახასიათებლები ერთმანეთისგან ძალზე განსხვავებულია. მასით ზოგი რამდენიმე ათეულჯერ სჭარბობს მზეს, ზოგიც ამდენივეჯერ ჩამორჩება. წითელი ვარსკვლავების გარე ფენებს 2000 გრადუსი ცელსიუსი ტემპერატურა აქვს, იისფერი ვარსკვლავებისას 50000 გრადუსი ცელსიუსი. მზე ყვითელი ვარსკვლავია (600 გრადუსი ცელსიუსი). არიან ზეგიგანტი ვარსკვლავები და არიან ჯუჯებიც, რომელთა ზომა დედამიწისას უახლოვდება. ევოლუციის ბოლოს ზოგი ვარსკვლავი გაცილებით პატარა, დაახლოებით 20 კმ ზომის ხდება და შესაბამისად ზემკვრივ მდგომარეობაში გადადის.

      არსებობენ სტაბილური ვარსკვლავები და არსებობენ ცვალებადნიც. არის იზოლირებული ვარსკვლავები (მაგ. მზე) და არიან გრავიტაციულად შეკავშირებული და ერთმანეთის ირგვლივ მბრუნავი ჯერადი სისტემებიც: ორმაგი ვარსკვლავები, სამმაგი ვარსკვლავები და სხვა. ორმაგია, მაგალითად, მიცარი  –  დიდი დათვის თანავარსკვლავედში, სამმაგია უახლოესი ვარსკვლავის, კენტავრის ალფას სისტემა. ასაკობრივადაც განსხვავდებიან  –  ზოგი ვარსკვლავის ასაკი ათასობით წელია, ზოგისა  –  მილიონობით, უხნესებისა კი 5-10 მილიარდი წელი.

      ვარსკვლავები იბადებიან კოსმოსურ ღრუბელთა კუმშვისას. მასიური ღრუბლიდან შეიძლება დაიბადოს ვარსკვლავთა გროვა. ე.წ. ღია გროვები ათეულობით ვარსკვლავს შეიცავენ, სფერული გროვები კი  –  ათასობით. ერთ-ერთი მათგანია M-13 გროვა, საიდანაც შუქის მოსვლას 20 000 წელი სჭირდება!

 

       8. გალაქტიკა. მეტაგალაქტიკა

 

      ახლა მოვხაზოთ ხილული ასტრონომიული სამყაროს ზოგადი სურათი, კონტურები და საზღვრები. ზემოთ ასე თუ ისე გავეცანით ჩვენი მზის სისტემას. შევეხეთ მზის უახლოეს მეზობლებსაც  –  ვარსკვლავებს; ნათქვამს დავამატოთ, რომ შეუიარაღებელი თვალისათვის უხილავ ვარსკვლავთა რიცხვი გაცილებით მეტია ხილულთა რიცხვზე, სულ კი მზის გარემომცველი ვარსკვლავების ოჯახი, სახელად გალაქტიკა, 150 მილიარდამდე ვარსკვლავს შეიცავს. ეს უზარმაზარი სისტემაა, რომელიც შეიძლება წარმოვიდგინოთ სფეროდ. ამ სფეროს დიამეტრის გადასერვას სინათლის სხივი 100 000 წელს უნდება. ოღონდ ვარსკვლავთა 90 პროცენტზე მეტი ამ სფეროს ერთ-ერთი სიბრტყის, ე.წ. გალაქტიკური სიბრტყის სიახლოვეს განლაგებულ თხელ დისკოშია. მზეც, თავისი ოჯახით, ამ დისკოშია განლაგებული, ოღონდ არა ცენტრში, არამედ პერიფერიისკენ, ცენტრიდან 30 000 სინათლის წლისა და გალაქტიკის ნაპირიდან 20 000 სინათლის წლის მანძილზე. გალაქტიკა ბრუნავს კიდეც (ისე, როგორც ყველა სხვა ციური სხეული ან მათი სისტემა). ბრუნვის ღერძი გალაქტიკის სიბრტყის მართობულია, ბრუნვის პერიოდი კი ცენტრიდან სხვადასხვა მანძილზე სხვადასხვაა. მზე ერთ გარშემოვლას 200 000 000 წელს უნდება, ასე რომ, სულ თავისი არსებობის მანძილზე (5 მლრდ წელი) მან დაახლოებით 25-ჯერ შემოუარა გალაქტიკის ცენტრს.

      გალაქტიკა ერთიანი სისტემა იმიტომაა, რომ მისი ყველა ვარსკვლავი ერთიანი გრავიტაციული მიზიდულობითაა შეკავშირებული.

      რა არის გალაქტიკის საზღვრებს მიღმა? ეს კითხვა დიდხანს უპასუხოდ იყო. მეოცე საუკუნეში კი გამოირკვა, რომ მის გარეთ ვეებერთელა თითქმის ცარიელი სივრცეა, შემდეგ კი სხვა გალაქტიკებია განლაგებული. უახლოესი გალაქტიკები  –  მაგელანის ღრუბლები  –  ჩვენგან დაახლოებით 180 000 სინთლის წლის მანძილზეა. ისინი ჩვენს გალაქტიკაზე მცირე ზომის სხეულებია და მის თანამგზავრებს წარმოადგენს. არსებობს დამოუკიდებელი სისტემებიც. მაგალითად, ანდრომედეს ნისლეული ჩვენი გალაქტიკისოდენა გალაქტიკაა, სპირალური სისტემა. ის ჩვენგან 2 მლნ სინათლის წლის მანძილზეა. აღმოჩენილია გალაქტიკები 1 მლრდ სინთლის წლის მანძილზე და უფრო შორსაც. ხოლო ზოგი რადიოგამოსხივების წყარო  –  კვაზარები (ისინი გალაქტიკების წინარე ფორმა უნდა იყოს, ოღონდ განსაკუთრებულ სტადიაში) 10-15 მილიარდი სინათლის წლის მანძილზეა ჩვენგან.

 

 

      ჩვენი გალაქტიკის მსგავსი სპირალური გალაქტიკა

 

      ეს უზარმაზარი სივრცე  –  ყოველმხრივ გადაშლილი ისეთ მანძილებამდე, საიდანაც სინათლე 10 მლრდ წელს უნდება ჩვენამდე მოღწევას, სავსეა გალაქტიკებით. მათი რიცხვი მილიარდებით იზომება. მათ აქვთ სრულიად სხვადასხვა ზომა, ფორმა, აგებულება, ასხივებენ გამა-სხივებს, რენტგენულ გამოსხივებას, ულტრაიისფერ, ოპტიკურ, ინფრაწითელ და რადიო-ტალღებს. ზოგი გალაქტიკა წარმოშობის სტადიაშია, ზოგი აყვავების, ზოგიც  –  დაბერებული. ყველა მათგანის ერთობლიობას კი მეტაგალაქტიკას ვუწოდებთ. რა არის მეტაგალაქტიკის მიღმა, ჯერ არ ვიცით. შესაძლოა  –  სხვა მეტაგალაქტიკებიც. მაგრამ თვით მეტაგალაქტიკაც ჩვენ შეგვიძლია უსაზღვროდ ჩავთვალოთ, რადგან მისი მასშტაბების წარმოდგენა გონებას მაინც არ ძალუძს. მართლაც, ის ციური სხეულები, მეტაგალაქტიკის საზღვრებზე რომ ჩანს, შესაძლოა აღარც არსებობენ უკვე რამდენიმე მილიარდი წელია, ჩვენ კი მათ მაინც ვხედავთ, როგორც არსებულებს. დღეს რომ 3ჩ 123 რადიოგალაქტიკიდან რადიოგადაცემა მივიღოთ, იგი 8 მილიარდი წლის წინანდელი გამოგზავნილი იქნება. ჩვენ რომ ამ ცივილიზაციას გამოვეხმაუროთ და ვუპასუხოთ რადიოგადაცემით, 8 მილიარდი წლის შემდეგ თუ მივაწვდენთ ხმას. შეგვიძლია განა დარწმუნებულნი ვიყოთ, რომ ჩვენს პასუხს საერთოდ ვინმე მიიღებს? ან არსებობს კი ეს გალაქტიკა თუნდაც დღეს? რვა მილიარდი წლის წინ, ე.ი. მათი ეს ესაა ნახსენები წარმოსახვითი სიგნალების გამოგზავნის მომენტში ხომ, თავის მხრივ, დედამიწა არ არსებობდა?

 

 

       9. დედამიწის ცივილიზაცია ერთადერთია?

 

      არიან სამყაროში გონიერი არსებანი ჩვენს გარდა? ადამიანს უნდა, რომ იყვნენ! სხვანაირად ძალზე უინტერესო იქნებოდა. მაგრამ სად არიან? რატომ არ გვეხმაურებიან? ჩვენ თვითონ თუ შეგვიძლია მოვძებნოთ ისინი, ან თუნდაც, უბრალოდ, შევატყობინოთ ჩვენი არსებობა? ხომ არ ყოფილან ოდესმე მათი წარმომადგენელნი დედამიწაზე? თუ არსებობს სხვა ცივილიზაციები, ჩვენზე წინ არიან ისინი, თუ ჩამოგვრჩებიან მეცნიერების განვითარებით? როგორია მათი ზნეობა? მსოფლმხედველობა? სასარგებლო იქნება მათთან ჩვენი ურთიერთობა თუ საშიში? და ვინ მოთვლის, რამდენი სხვა კითხვა ებადება დედამიწის მცხოვრებს ციურ თანამოძმეებზე ფიქრის დროს.

      რადგან კოსმოსური ცივილიზაციები ჯერჯერობით აღმოჩენილი არაა, ჩვენ შეგვიძლია მხოლოდ ვარაუდები გამოვთქვათ, ოღონდ ვეცდებით, ეს ვარაუდები მეცნიერების მონაცემებს ემყარებოდეს.

      იმ ფაქტიდან, რომ მეტაგალაქტიკა წარმოუდგენლად ვრცელია, ჩვენ ვასკვნით: შეუძლებელია სადმე არ არსებობდეს სხვა ცივილიზაცია. ჩვენი გალაქტიკის 150 მლრდ ვარსკვლავი მზის მსგავსი დამოუკიდებელი მნათობებია. მათგან ბევრს ეყოლება პლანეტები და რომელიმე მათგანზე აუცილებლად იქნება სიცოცხლის წარმოშობისათვის ხელშემწყობი პირობები. ამას გარდა, მილიარდობით სხვა გალაქტიკებიც ხომ არსებობს? თითოეულში კი აურაცხელი მზე არის. ეს ზრდის სამყაროში სიცოცხლის არსებობის ალბათობას.

      თუნდაც თითო გალაქტიკაში თითო ცივილიზაცია არსებობდეს, მაშინაც კი მათი საერთო რიცხვი მილიარდებს მიაღწევს! ახლა წარმოვიდგინოთ, რომ ყველა მათგანს აწუხებს ფიქრი: არის სადმე სხვაგან ჩვენს გარდა სხვა ცივილიზაცია?

 

      სპირალური გალაქტიკა M 104, რომელსაც ჩვენ გვერდიდან ვხედავთ.

 

ჩვენ ხომ, დედამიწის ცივილიზაციის წარმომადგენლებს, შეგვეძლო ყველა მათგანისთვის დარწმუნებით გვეპასუხა: არსებობს, თქვენ მარტო არ ხართ, რადგან ვარსებობთ ჩვენც! საფიქრებელია, რომ არც ჩვენ უნდა გვქონდეს უფლება, ვამტკიცოთ საკუთარი ერთადერთობა და უნიკალურობა მთელ სამყაროში.

 

 

       10. აქვთ კი პლანეტები სხვა ვარსკვლავებს?

 

      ყველაფერი ზემონათქვამი სწორია, მაგრამ თუ ვარსკვლავს პლანეტა არ ექნება  –  ცივი, მყარი სხეული, რომელიც ვარსკვლავის ირგვლივ მდგრად ორბიტაზე მოძრაობს ვარსკვლავიდან ხელსაყრელ მანძილზე, ისე რომ ოპტიმალურად მარაგდება მისგან სითბური ენერგიით, ისე ცოცხალი არსებები ვერ წარმოიშობა. ე.ი. მარტო ვარსკვლავთა სიბევრე ცოტას ნიშნავს. მათ პლანეტებიც უნდა ჰქონდეს. აქვთ კი? ამის დადგენა ძალზე რთულია. მაგალითად, დედამიწის არსებობას სხვა ვარსკვლავთა პლანეტების მცხოვრებნი ძნელად დაადგენდნენ  –  იქიდან მაყურებელთათვის დედამიწა უმნიშვნელო ნამცეცი იქნება მზესთან შედარებით, სიკაშკაშითაც მზეზე შეუდარებლად მკრთალი, ანუ მზის ბრწყინვალებაში შთანთქმული და სივრცულადაც მზესთან შერწყმული. ასევე გაგვიჭირდება აქედან სხვა ვარსკვლავთა პლანეტების შემჩნევაც. თავისთავად ისინიც ხომ, თავის მზესთან შედარებით, უმნიშვნელოდ ცოტას ასხივებენ (ირეკლავენ) და არც გამოჩნდებიან ვარსკვლავის სიახლოვეს. მაინც მათ შეუძლიათ არაპირდაპირ გვაცნობონ თავიანთი არსებობა  –  გრავიტაციული მიზიდულიბის გამო ხომ ისინი აიძულებენ თავიანთ ვარსკვლავს, მცირეოდენი წრეები შემოწერონ პლანეტისა და ვარსკვლავის სიმძიმის საერთო ცენტრის გარშემო. ამის გამო ცაზე ვარსკვლავის? გზა საუკუნეთა განმავლობაში წრფივი კი აღარ იქნება, არამედ ზიგზაგოვანი გახდება.

      ასეთ ზიგზაგებს დიდხანს ეძებდნენ ასტრონომები; ყველაზე გაფაციცებით კი  –  ვან დე კამპი. აღმოჩნდა, რომ პლანეტები თითქოსდა ჰყავს ზოგ ვარსკვლავს, მაგ., გედის 61 ვარსკვლავს, ბარნარდის ვარსკვლავს და სხვებს. დაახლოებით განსაზღვრულია ამ პლანეტათა მასები და თავიანთი მზიდან დაშორებანი. მაგ., ე.წ. ლალანდის 21 185 ვარსკვლავს, რომელიც ჩვენგან 8 სინათლის წლის მანძილზეა, ჰყავს პლანეტა, რომელიც 10-ჯერ აღემატება მასით ჩვენი სისტემის უდიდეს პლანეტა იუპიტერს (ე.ი. დედამიწას 3180-ჯერ!). ერიდანუსის თანავარსკვლავედის ეფსილონ ვარსკვლავს, ვან დე კამპის დასკვნით (ეს დასკვნა კი ამ ვარსკვლავის 800-მდე ფოტოსურათის შესწავლას ემყარება), იუპიტერზე 7-ჯერ მეტმასიანი პლანეტა ჰყავს, რომელიც 25-წლიანი პერიოდით უვლის გარს მას. თვით ვარსკვლავამდე მანძილი 10,7 სინათლის წელია. ასევე შეიძლება მოვიხსენიოთ ბარნარდის ვარსკვლავი, რომლის სისტემაში 1963 წელს აღმოაჩინეს პლანეტა, 1969 წელს კი უფრო ზუსტი ანალიზით დაასკვნეს  –  ორი პლანეტა ჰყავსო. ამ პლანეტების მასები შესაბამისად 1,1 და 0,7 იუპიტერის მასის ტოლია, თავიანთი მზიდან კი შესაბამისად 9 და 3 ასტრონომიული ერთეულით არიან დაშორებულნი. როგორც ხედავთ, ჯერ მონაცემები მხოლოდ მიახლოებითია, ხოლო თვით ეფექტები  –  მცირე. პლანეტების ზემოქმედებით ვარსკვლავის გზის გამრუდება რომ შევნიშნოთ, უნდა გავზომოთ ძალზე მცირე კუთხეები (ისეთი, როგორითაც მოჩანს თმის ბეწვის სისქე 2 კმ მანძილიდან!); ამიტომ ჯერჯერობით ექსპერიმენტების შედეგები სარწმუნო არაა. გამოქვეყნდა კიდეც შრომები, რომელთა ავტორები სხვა ვარსკვლავების პლანეტების აღმოჩენას ინსტრუმენტულ ცდომილებათა გამო შექმნილ ილუზიად მიიჩნევენ. ამიტომ ჯერ კიდევ იძულებულნი ვართ არაპირდაპირ, თეორიული მსჯელობების მოშველიებით შევაფასოთ, თუ რამდენად გავრცელებული უნდა იყოს სამყაროში პლანეტათა სისტემები. წინათ ზოგი ასტრონომი (მაგ., ჯინსი) ამტკიცებდა: პლანეტები იმიტომ წარმოიშვნენ, რომ ოდესღაც მზის ახლოს სხვა ვარსკვლავმა გაიარა და ამას მზიდან ნივთიერების გამოტყორცნა მოჰყვა მოქცევითი ძალების ზემოქმედებით, შემდეგ კი ეს მასები მზიდან სხვადასხვა მანძილზე მკვრივ სფერულ სხეულებად კონდენსირდნენ საკუთარი გრავიტაციის ძალითო. მაგრამ ვარსკვლავების მჭიდრო ურთიერთმიახლოებანი ძალზე იშვიათი მოვლენა იქნება ჩვენს ვარსკვლავთა სისტემაში: გალაქტიკა ხომ ძალზე გაიშვიათებულია და ვარსკვლავებს შორის მანძილები ათასობით მილიარდი კმ-ია. ამიტომ ზემონათქვამიდან ისიც გმოდიოდა, რომ ჩვენი მზის პლანეტათა სისტემა ლამის ერთადერთია სამყაროში ან გალაქტიკაში მაინც. შემდეგ სურათი შეიცვალა. ამჟამად აღიარებულია, რომ მზის სისტემა წარმოიშვა ერთი მთლიანი მბრუნავი კოსმოსური ღრუბლის კონდენსირებით. ცენტრული ნაწილები კონდენსირდა მზედ, პერიფერიულები  –  სხვადასხვა პლანეტად. საერთო სურათი ხსნის მზის სისტემის ბრტყელ სტრუქტურას (ე.ი. იმას, რომ პლანეტათა ორბიტების სიბრტყეები ერთმანეთთან ახლოსაა) და პლანეტების ერთი მიმართულებით გარემოქცევასაც. თუ ვარსკვლავებიც იმავე გზით წარმოიშვა, როგორითაც მზე, ეს კი ბუნებრივი დაშვებაა, მათაც უნდა ახლდეთ მცირე თანამგზავრები  –  პლანეტები. ერთი სიტყვით, პლანეტებიანი ვარსკვლავების რიცხვი უნდა სჭარბობდეს უპლანეტებო ვარსკვლავების რიცხვს.

      ბოლო წლებში ასტრონომიული დამზერის ტექნიკამ დიდი წინსვლა განიცადა. ეს შეეხო არამზისიერი პლანეტების აღმოჩენის საკითხსაც. როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, თუ ვარსკვლავს ჰყავს თანამგზავრი (პლანეტა ან ვარსკვლავის ტიპის სხეული), მაშინ ამ უკანასკნელის მიზიდულობის გამო ვარსკვლავი მცირე წრეწირზე მოძრაობს მასათა საერთო ცენტრის ირგვლივ. თუ ეს ორბიტა მხედველობის სხივის მახლობელ სიბრტყეშია, ორბიტული მოძრაობის გამო ვარსკვლავის მოძრაობა პერიოდულად ხან ჩვენსკენ იქნება მომართული, ხანაც ჩვენგან, ესე იგი ვარსკვლავის სიჩქარე რხევას განიცდის. უშუალოდ ვარსკვლავის მდებარეობის შეცვლა ძნელი გასაზომია, ხოლო სიჩქარის შეცვლა კი  –  გაცილებით ადვილი, ამისათვის ვარსკვლავის გამოსხივების სიხშირის ცვლილება უნდა გაიზომოს, რაც დოპლერის ეფექტის შედეგია. აი ამ მეორე მეთოდით, მეოცე ს-ის ბოლოს და ოცდამეერთე  ს-ის დასაწყისში აღმოჩენილია ბევრი ვარსკვლავის მცირემასიანი კომპონენტები, რომელთა ნაწილი პლანეტებს წარმოადგენს. მაგალითად HD 114 762 ვარსკვლავთან (10 იუპიტერისოდენა მზის პლანეტა, გარემოიქცევა 84 დღე-ღამის პერიოდით), პეგასის 51 ვარსკვლავთან, წითელ ჯუჯა ვარსკვლავებთან, ჩამქრალ ვარსკვლავებთან  –  ე.წ. პულსარებთან და სხვ. გარდა ამისა, ბევრი ვარსკვლავის ირგვლივ იპოვეს მტვრის დისკოები, რომელთაგან ათასობით წლის განმავლობაში ჩამოყალიბდება პლანეტების სისტემა. აქედანაც ვასკვნით რომ პლანეტათა არსებობა ვარსკვლავებთან უფრო წესია, ვიდრე გამონაკლისი.

 

      პლანეტსახის ნისლეული მერწყულის თანავარსკვლავედში

 

 

 

       11. ყველა პლანეტა ვარგისია მასზე სიცოცხლის წარმოშობისათვის?

 

      ცხადია, ყველა არ არის ვარგისი!

      თუ დედამიწის მსგავს სიცოცხლეზე ვილაპარაკებთ, აუცილებელი გამოდის, რომ პლანეტაზე იყოს: ა) წყალი, ბ) ატმოსფერო, გ) ოპტიმალური ტემპერატურა.

      აშკარაა  –  დედა ვარსკვლავიდან ძალზე შორს მყოფი პლანეტა გაყინული იქნება (პლუტონივით), ძალზე ახლოს მყოფი  –  გადახურებული (მერკურივით). ამას გარდა, მცირემასიანი პლანეტა იმავე მიზეზით, როგორც მთვარე, ვერ შეინარჩუნებს ატმოსფეროს  –  პლანეტებისთვის მახასიათებელი სიმკვრივის შემთხვევაში მის ზედაპირზე სიმძიმის ძალის აჩქარება მცირე იქნება! ამიტომ მეორე კოსმოსური სიჩქარე,  რომელზე უფრო ჩქარი ნაწილაკები ძლევენ პლანეტის მიზიდულობის ველს და კოსმოსურ სივრცეში იფანტებიან, 1 კმ/წმ-ზე ნაკლები გამოდის, ასეთი სიჩქარის შეძენა კი ატომებს ადვილად შეუძლიათ. მაშასადამე, გარკვეული შეზღუდვა ედება პლანეტის მასას და მზიდან მანძილს. ცხადია, გადამწყვეტი იქნება პლანეტის ევოლუციის გზაც, რამაც უნდა მიგვიყვანოს წყლისა და ატმოსფეროს წარმოშობამდე (მაგ., მარსზე არის ატმოსფერო, ოღონდ ბევრჯერ უფრო გაიშვიათებული, ვიდრე დედამიწაზეა, წყალი კი თითქმის არაა). არც ატმოსფეროს ქიმიური შედგენილობაა უმნიშვნელო საკითხი. მაგ., პლანეტა ვენერას აქვს ატმოსფერო, მაგრამ იგი 97 პროცენტი ნახშირორჟანგისგან შედგება, 2 პროცენტი აზოტისგან, ხოლო წყლის რაოდენობა მასში მხოლოდ 0,1 პროცენტია. ეს ძალზე ცოტაა, ამიტომ მთელი წყალი, რაც კი პლანეტის არსებობის განმავლობაში გამოიყო, ჰაერში იქნება. ატმოსფეროს სიმკვრივე ვენერაზე მრავალჯერ აღემატება დედამიწისას  –  წნევა ზედაპირზე 100 ატმოსფეროს უდრის. ქიმიური შედგენილობის თავისებურებებმა კი გამოიწვია ზედაპირის გაცხელება 500 გრადუს ცელსიუს ტემპერატურამდე. მარსის ატმოსფეროშიც ნახშირორჟანგი ძალზე უხვადაა  –  95 პროცენტი წყლის ორთქლი მცირე რაოდენობითაა; არის მცირეოდენი ატომური ჟანგბადი და ა.შ. მნიშვნელობა აქვს გრუნტის თვისებებსაც. მაგ., მარსის გრუნტის სითბოგამტარობა მცირეა, ამიტომ ამ პლანეტის ზედაპირის ტემპერატურა დიდ საზღვრებში მერყეობს  –   პლიუს 20 გრადუსიდან (დღისით, ეკვატორზე)  მინუს 200 გრადუსამდე (ღამის მხარეზე). ბუნებრივ პირობათა სიმკაცრე კი აირეკლება ცოცხალ ორგანიზმებზეც. იუპიტერის ატმოსფეროს შედგენილობა მზისას ჰგავს  –  85 პროცენტი წყალბადი, 14 პროცენტი ჰელიუმი, 1 პროცენტი დანარჩენი ნივთიერებანი ( მეთანი, NH ამიაკი,  ეთანი,  აცეტილენი და Hწყლის ორთქლი). ტემპერატურა გარე ფენებიდან სიღრმისაკენ სწრაფად მატულობს  –  როგორც ფიქრობენ, 100 კმ-ზე იგი 130 გრადუსი ცელსიუსია, 500 კმ-ზე კი 900 გრადუსამდე. ფიქრობენ, რომ წყალბად-ჰელიუმის ატმოსფერო 1000 კმ სიღრმეზე ნელ-ნელა გადადის თხევად ფორმაში, უფრო ღრმად კი მყარი წყალბადის ზონაა. ერთი სიტყვით, დედამიწისეული სიცოცხლისთვის ძნელადწარმოსადგენი პირობებია. მაგრამ თუ ვარსკვლავს ათეულამდე პლანეტა ეყოლება (როგორც ჩვენს მზეს), ერთი მათგანი მაინც, ალბათ, დააკმაყოფილებს ყველა ჩამოთვლილ პირობას. აქ მეორე საკითხი წამოიჭრება:

 

 

      12. ყველა ვარსკვლავი კი გამოდგება მზედ?

 

      არა!

      ჩვენ ვნახეთ, რომ მზის მიზიდულობის გამო პლანეტები სტაბილურ ელიფსურ ორბიტებზე გარემოიქცევიან და მათ არ ემუქრებათ არც მზესთან, არც ერთმანეთთან მკვეთრი მიახლოებანი. მაგრამ წარმოიდგინეთ, რომ პლანეტა ორმაგი მზის სისტემაში იყოს. თითოეული მზის მიზიდულობა ძლიერ კონკურენციას გაუწევს მეორისას, ამის შედეგად კი პლანეტების ორბიტა შეიძლება ძალზე რთული და დახლართული ფორმისა ან სულაც არასტაბილური გამოვიდეს. ამიტომ პლანეტის მანძილი მზეებამდე დიდ რყევებს განიცდის (გამორიცხული არაა პლანეტის გავლა რომელიმე ვარსკვლავთან ძალიან ახლოს) და მასზე ტემპერატურა ძალზე არამყარი იქნება  –  ხან დაუშვებლად მაღალი, ხანაც პირიქით, დაუშვებლად დაბალი.

      აქედან გამომდინარე, ორმაგი ვარსკვლავები უმეტეს შემთხვევაში არ გამოდგება მზეებად! შეიძლება წარმოვიდგინოთ მხოლოდ ორი სახის გამონაკლისი: ან ორმაგი სისტემის შემადგენელი ვარსკვლავები ერთმანეთისგან ძალიან შორს არიან, ამიტომ თითოეული ვარსკვლავის პლანეტების მოძრაობაზე და მათ განათებაზეც მეორე ვარსკვლავი უმნიშვნელო გავლენას ახდენს. ან, პირიქით, ვარსკვლავები ძალიან ახლოსაა ერთმანეთთან, პლანეტები კი ორივეს, როგორც მთლიან ობიექტს, გარემოექცევიან შორეულ ორბიტებზე. ორივე შემთხვევაში პლანეტათა ორბიტები შედარებით სტაბილური იქნება.

      მაგრამ არსებობენ კი ორმაგი ვარსკვლავები საერთოდ? არსებობენ, და ბევრნიც. ზოგი სამმაგიცაა. უახლოესი მათ შორის არის კენტავრის ალფა ვარსკვლავის სისტემა. მის წევრთაგან ჩვენთან ყველაზე ახლოსაა ე.წ. კენტავრის უახლოესი (ლათინურად პროქსიმა)  –  მანძილი 4,27 სინათლის წელი.; იგი მე-11 სიდიდის წითელი ვარსკვლავია. ამ სისტემის ორი დანარჩენი ვარსკვლავი  –  კენტავრის ალფა A (ნულოვანი სიდიდის მოყვითალო ცვალებადი ვარსკვლავი) და კენტავრის ალფა B (1,7 სიდიდის მონარინჯისფრო ვარსკვლავი) კენტავრის უახლოესიდან ოდნავ შორს, 4,34 სინ. წ. მანძილზე არიან (ეს ოდნავ შორს შეესაბამება 630 მილიარდი კმ-ით მეტ მანძილს!). ასე რომ, ამ სისტემაში მყოფ ცივილიზაციას (თუ იგი საერთოდ აღმოცენდება) 3 მზე ექნება, სხვადასხვა ბრწყინვალების მქონე და სხვადასხვა ფერისა. არის ოთხი ვარსკვლავის სისტემებიც, მაგ., ქნარის ეფსილონ ვარსკვლავი თვალით ერთ ვარსკვლავად აღიქმება, ბინოკლში კი ვამჩნევთ მის ორ კომპონენტს, ხოლო დიდი გამადიდებლობის მქონე ტელესკოპში ჩახედვისას ვრწმუნდებით, რომ თითოეული კომპონენტი, სინამდვილეში, ორმაგი ვარსკვლავია. ამრიგად, ქნარის ეფსილონ სულ ოთხმაგი ვარსკვლავი ყოფილა. ვარსკვლავი კასტორი (მაჩბივის ალფა) ექვსმაგი ვარსკვლავია, ორიონის ძეტა ვარსკვლავი  –  შვიდმაგი; ამრიგად, ჯერადი ვარსკვლავები საკმაოდ ბევრია. 30 უახლოეს ვარსკვლავს შორის 13 შედის ორმაგ და სამმაგ სისტემებში. უკვე ცნობილია 60 000-ზე მეტი ორმაგი ვარსკვლავი. ასეთ სისტემებში გრავიტაციული მიზიდულობის წყალობით ნივთიერება გადადის ერთიდან მეორე ვარსკვლავში, რის გამოც ვარსკვლავთა ევოლუცია ძალზე თავისებურია (იგი ხასიათდება თითოეული კომპონენტის მასისა და ნათობის მკვეთრი ცვალებადობით). როგორც ჩანს, სიცოცხლის წარმოშობისათვის ხელსაყრელი პირობები უფრო ერთჯერადი ანუ იზოლირებული, მარტოხელა ვარსკვლავების პლანეტებზე უნდა ვივარაუდოთ.

 

      ჩვენს გალაქტიკაში, ვარსკვლავებს გარდა, გაბნეული ნივთიერების მრავალი ღრუბელია. ერთ-ერთი მათგანი.

 

 

 

       13. ყველა მარტოხელა ვარსკვლავი კი გამოდგება მზედ?

 

      ამ კითხვაზეც უარყოფითი პასუხი უნდა გავცეთ. ვარგისი იქნება მხოლოდ ისეთი ვარსკვლავები, რომელთაც დროის ხანგრძლივ პერიოდებში მუდმივი ბრწყინვალება აქვთ (იგულისხმება მილიონი და მილიარდი წლები). ჯერ ერთი, სიცოცხლის ადრეულ სტადიებზე ვარსკვლავები ხშირად ენთებიან: გამოაფრქვევენ ნივთიერების დიდ რაოდენობას, ამასთან ძალიან დიდი, ასეული და ათასეული კმ/წმ სიჩქარით. სტაბილურნი შედარებით ხანდაზმული ვარსკვლავებია. მეორეც, ვარსკვლავის ევოლუციის ტემპი მის მასაზეა დამოკიდებული. დიდმასიანი ვარსკვლავები შედარებით სწრაფად ხარჯავენ ენერგიას და მალე ამოიწურებიან. მაგ., ვარსკვლავი რიგელი წამში 81 000-ჯერ მეტ ენერგიას ასხივებს, ვიდრე მზე, ე.ი. 3.10 ხარისხად ოცდათვრამეტ  ერგს; ამ ვარსკვლავის მასა 100 მზის მასაც რომ იყოს (უფრო დიდმასიანი ვარსკვლავები თითქმის არ გვხვდება), ე.ი. 2.10 ხარისხად ოცდათხუთმეტი გ., მისი სრული ენერგია E, აინშტაინის ფორმულის ე უდრის ემ ცე კვადრატს (ემი  –  მასაა, ცე  –  სინათლის სიჩქარე) თანახმად 2.10 ხარისხად ორმოცდათექვსმეტი ერგი გამოდის. თერმობრითვული რეაქციებით კი, რაც წყალბადის ატომთაგან ჰელიუმის ატომების წარმოქმნით გამოიხატება, ვარსკვლავის მასის მხოლოდ 1 პროცენტამდე ნაწილი იქცევა გამოსხივებად. ამრიგად, რიგელის სრული ენერგია დაახლოებით 10 ხარისხად ორმოცდათოთხმეტი ერგია, რაც ენერგიის ხარჯვის თანამედროვე ტემპებით, გამოილევა 10 ხარისხად ორმოცდათოთხმეტი: 3.10 ხარისხად ორმოცდათოთხმეტი უდრის 3.10 ხარისხად თხუთმეტი წამში, ანუ 10 ხარისხად რვა წელიწადში. აქედან ჩანს, რომ თუ რიგელის ბრწყინვალებამ მკვეთრად არ მოიკლო. ეს ვარსკვლავი მაქსიმუმ 100 მილიონ წელიწადში ჩაქრება. ორივე შემთხვევაში ცივილიზაციის არსებობისათვის პირობები იქ მეტად არახელსაყრელი იქნება: 100 მილიონი წელიწადი ძალზე ცოტაა ცივილიზაციის მაღალი ფაზების მისაღწევად, ხოლო თუ ეს მაინც მოხდა, ამ ცივილიზაციას მალე ვარსკვლავის გამოსხივების ამოწურვა ან მკვეთრი შესუსტება იმსხვერპლებს. იგივე ითქმის ბეთელჰეიზეზე  –  ვარსკვლავზე, რომელიც 22 000-ჯერ მეტს ასხივებს მზესთან შედარებით. ოღონდ სხვა რამეც უნდა ითქვას: ეს ვარსკვლავი წითელი გიგანტია, მისი რადიუსი დაახლოებით 900-ჯერ მეტია მზის რადიუსზე, ე.ი. 600 მლნ კმ-ზე მეტია. ეს შეესაბამება წითელი გიგანტის სტადიას. ადრეულ სტადიებში ამ ვარსკვლავის რადიუსი გაცილებით ნაკლები იქნებოდა, და ბეთელჰეიზეს რომ პლანეტა ჰყოლოდა, თუ გნებავთ დასახლებულიც, ვთქვათ, მისგან ერთი ასტრონომიული ერთეულის მანძილზე, გიგანტად გადაქცევის შემდეგ იგი ვარსკვლავის შიგნით მოექცეოდა! არასასურველი ხვედრია! იმათ დასამშვიდებლად, ვინც მოისაზრა, რომ მზეც ვარსკვლავია და მისი გიგანტად გადაქცევისას ჩვენი დედამიწა მასში მოექცევა და ცეცხლად იქცევა  –  აქვე ვიტყვით: ასტრონომთა შეფასებით მზე ჯერ კიდევ დიდხანს (მილიარდობით წელს) წითელ გიგანტად არ იქცევა. მაგრამ ის კი ცხადია, რომ გიგანტი ვარსკვლავები ხელსაყრელი არაა ცივილიზაციებისთვის. კიდეც რომ არ მოექცევს ვარსკვლავის შიგნით, ცივილიზაცია დაიღუპება თუნდაც რადიაციის წარმოუდგენლად, ათასეულებჯერ ზრდის გამო ვარსკვლავის გიგანტად ანთებისას.

      1901 წელს პერსევსის თანავარსკვლავედში აენთო ერთ-ერთი ვარსკვლავი. მან 13 ვარსკვლავიერი სიდიდე მოიმატა სულ რამდენიმე ღამეში. მაქსიმუმში იგი თითქმის 170 000-ჯერ მეტს ასხივებდა, ვიდრე მზე. შემდეგ, ვარსკვლავმა ქრობა დაიწყო და რამდენიმე წლის შემდეგ დაუბრუნდა წინანდელ დონეს. ამ ვარსკვლავის პლანეტაზე რომ ცივილიზაცია არსებულიყო, ისიც დიდად დაზარალდებოდა. კიდევ უფრო მძლავრად აენთო გედის თანავარსკვლავედის ერთ-ერთ ვარსკვლავი 1920 წელს და შეუდარებლად მეტად  –  კიჩოს თანავარსკვლავედის ვარსკვლავი 1942 წელს. მან 17 ვარსკვლავიერი სიდიდე მოიმატა, მაქსიმუმში 7 მილიონჯერ მეტს ასხივებდა, ვიდრე ანთებამდე! წარმოიდგინეთ, რა დაემართება დედამიწის ცივილიზაციას, მზის ადგილზე რომ 7 მილიონი მზე გაჩნდეს და იმასაც წარმოიდგენთ, რა დაემართებოდა ზემოხსენებული ვარსკვლავის ცივილიზაციას (საშინელებაა, თუ წარმოვიდგენთ, რომ იმ ვარსკვლავს მართლაც შეეძლო ჰყოლოდა ცოცხალი პლანეტა!). ამგვარ ვარსკვლავებს, თავდაპირველი ინერციით, ახალი ვარსკვლავები უწოდეს: თვიდან ფიქრობდნენ, რომ მართლაც ახალი ვარსკვლავი იბადებოდა. შემდეგ დარწმუნდნენ, რომ ანთების ადგილზე ვარსკვლავი თურმე მანამდეც იყო, თუმცა ზოგჯერ  –  შეუიარაღებული თვალით უხილავი. ახალი ვარსკვლავები ყოველწლიურად ენთებიან ჩვენს გალაქტიკაში. ზოგი ვარსკვლავი რამდენჯერმეც ანთებულა. მათ განმეორებად ახლებს უწოდებენ. მაგ., ორიონის N ვარსკვლავი 1677 წელს აენთო, შემდეგ 1750 წელს, შემდეგ  –  1892 წელს. ანთების ამპლიტუდა სხვადასხვა დროს 6-11 ვარსკვლავიერი სიდიდე იყო. კომპასის თ ვარსკვლავი აენთო 1890, 1902, 1920, 1941 წლებში 6-14 ვარსკვლავიერი სიდიდით, და სხვა. აშკარად, არც ეს ვარსკვლავები მოუტანდნენ მათ ახლობელ ცივილიზაციებს რაიმე სასიამოვნოს...

 

      ერთ-ერთი სფერული გროვა  –  ერთდროულად, სივრცის ერთ უბანში წარმოშობილი ათეულ-ათასობით ვარსკვლავის სისტემა.

 

      აღარაფერს ვამბობთ ე.წ. ზეახალ ვარსკვლავებზე, რომელნიც ანთების მაქსიმუმში მილიარდჯერ და მეტჯერ აღემატებიან ბრწყინვალებით მზეს. გარდა გამოსხივებისა, ეს ვარსკვლავები ნივთიერებასაც გამოტყორცნიან, ამასთან უდიდესი სიჩქარით: წამში 10000 კმ-მდე. ზეახალი ვარსკვლავის ანთება მარტო ამ ვარსკვლავის ცივილიზაციას კი არ გაანადგურებს, არამედ ამ ვარსკვლავის უშუალო სიახლოვეს მყოფ ვარსკვლავთა ცივილიზაციებსაც.

      როგორც ვხედავთ, ჩვენთვის ძირითადად საინტერესო რჩება მხოლოდ სტაბილური მარტოხელა ვარსკვლავები, რომელთაც აქვთ პლანეტები. თვით ვარსკვლავს ზომიერი ტემპერატურა უნდა ჰქონდეს  –  ცხელ თეთრ ან ცისფერ ვარსკვლავებს სიცოცხლისათვის საშიში ულტრაიისფერი რადიაცია აქვთ  –  და უცვლელი ნათობა მილიარდობით წლის მანძილზე.

 

 

       14. რამდენი ცივილიზაცია უნდა წარმოიშვას გალაქტიკაში, რომ თუნდაც ერთი აღმოვაჩინოთ?

 

      ყველაფერი იმაზეა დამოკიდებული, თუ რამდენ ხანს იარსებებს ცივილიზაცია. თუ რაიმე მიზეზით იგი შეწყვეტს არსებობას, ვთქვათ, 1000 წელიწადში, ე.ი. მისი სიცოცხლის ხანგრძლივობა (იგულისხმება ის სტადია, როცა ცივილიზაციას შესწევს რადიოგადაცემების გაგზავნისა და მიღების უნარი) 1000 წელიწადია, ჩვენ მასთან შეიძლება დროში აცდენილები აღმოვჩნდეთ. ცივილიზაციათა რადიოსიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობის შეფასება უძნელესი საკითხია, მას მრავალი ასპექტი აქვს  –  ბიოლოგიური, ტექნიკური, ფილოსოფიური და სხვ. მით უმეტეს, რომ ჩვენ მხოლოდ ერთ, ჩვენს ცივილიზაციას ვიცნობთ (ჩვენი რადიოასაკი კი ჯერ 100 წელიც არაა!). მაგრამ ის მაინც ცხადია, რომ კავშირი მხოლოდ ერთდროულად არსებულ ცივილიზაციებს შორის შეიძლება დამყარდეს. ამიტომ თავისთავად იმის აღიარება, რომ გალაქტიკაში მრავალი ცივილიზაცია შეიძლებოდა წარმოშობილიყო მისი არსებობის მანძილზე, ჯერ კიდევ არ ნიშნავს, რომ ერთდროულად იარსებებს თუნდაც რამდენიმე. მარტივი მაგალითი: ვთქვათ, გალაქტიკის არსებობის 10 მლრდ წლის განმავლობაში სულ წარმოიშვა 10 მილიონი ცივილიზაცია. მაშინაც კი ერთი ცივილიზაცია წარმოიშობა მხოლოდ 1000 წელიწადში. დავუშვათ, წარმოშობის ეპოქები თანაბრადაა განაწილებული დროის ღერძზე. ვთქვათ, ამ ცივილიზაციათა რადიოსიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა ტე იყოს 1000 წელი. ადვილად მივხვდებით, რომ ამ ცივილიზაციათა შორის უმეტესობა ერთმანეთთანაც და ჩვენთანაც დროში აცდენილი იქნება. რა თქმა უნდა, შესაძლოა წარმოშობიდან რადიოსტადიის მიღწევამდე სხვადასხვა ცივილიზაციებს სხვადასხვა დრო დასჭირდეს და ამან ერთდროულ რადიოცივილიზაციათა ერთგვარი დაგროვებაც მოგვცეს, მაგრამ საშუალოდ მაინც დროში აცდენა უფრო ხშირი იქნება, ვიდრე დამთხვევა. შევთანხმდეთ, რომ ცივილიზაციის დაბადება ვუწოდოთ მის გამოსვლას კოსმოსის არენაზე, რაც მხოლოდ რადიოტალღების აღმოჩენას და ათვისებას უკავშირდება, და ვიგულისხმოთ, რომ სწორედ ამგვარ დაბადებათა რაოდენობაა თანაბარგანაწილებული დროში (სხვანაირად, ყოველ ათასწლეულში კოსმოსურ რადიოგადაცემათა ქსელში ერთვება ახალი ცივილიზაცია). როგორც ვნახულობთ, 10 მილიონი ცივილიზაციის წარმოშობაც კი ვერ უზრუნველყოფს მათს ურთიერთკავშირს, თუკი თითოეულის სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა 1000 წელი იქნება. რიცხვი 10 მილიონი კი საკმარისად დიდია  –  იგი გულისხმობს ყოველი 15 000 ვარსკვლავიდან ერთ-ერთის პლანეტურ სისტემაში სიცოცხლის მაღალგანვითარებულ ფორმათა წარმოშობას. ყოველ შემთხვევაში, ეს რიცხვი საგრძნობლად ვეღარ გაიზრდება...

 

 

       15. ერთდროულად არსებულ ცივილიზაციებს კი შეეძლებათ დაკავშირება?

 

      ყოველთვის არც მათ შეეძლებათ! წარმოვიდგინოთ, რომ ორი რადიოცივილიზაცია ერთდროულად წარმოიშვა, ოღონდ ისინი გალაქტიკის ურთიერთსაწინააღმდეგო პერიფერიებშია. მათ შორის მანძილი 100 000-მდე სინ. წ. იქნება. და თუ მათი სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა 1000 წელია, თითოეულის რადიოგადაცემები მიაღწევს მეორეს ამ ცივილიზაციების სიკვდილიდან 99000 წლის შემდეგ (ბრჭყალები გვახსენებს, რომ ინფორმაციული კავშირი შეუძლებელი ხდება არა მარტო ცივილიზაციის ფიზიკური განადგურების, არამედ ტექნოლოგიური კატასტროფის, ან კონტაქტზე შეგნებული უარის თქმის დროსაც). ამრიგად, ამ ცივილიზაციათა თუნდაც ცალმხრივი კონტაქტისთვის (ერთადერთი რადიოგადაცემის მისაწვდენად, პასუხის მიღების გარეშე) მათი რადიოსიცოცხლის ხანრძლივობა 100 000 წელს უნდა უახლოვდებოდეს, ინფორმაციის თუნდაც ერთჯერადი გაცვლისათვის კი (კითხვის გაგზავნა და პასუხის მიღება)  –  200 000 წელს, და ა.შ.

      ცხადია, ახლო განლაგებულ და ერთდროულად წარმოშობილ ცივილიზაციებს უფრო გაუადვილდებათ კონტაქტის დამყარება, მაგრამ როცა მთელ გალაქტიკაში თუნდაც ორი რადიოცივილიზაციის ერთდროულად არსებობის ალბათობა მცირეა (რადიოსიცოცხლის მცირე ხანგრძლივობის პირობებში), მათი ერთმანეთთან ახლოს განლაგების ალბათობა კიდევ უფრო მცირე იქნება. ზემოთ მოყვანილ პირობებში ეთდროულად არსებულ ცივილიზაციებს შორის საშუალო მანძილი ათეული ათასი სინათლის წლით გამოისახება.

      არსებითად შეიცვლება საკითხი, თუ მივიჩნევთ, რომ ნებისმიერი რადიოცივილიზაცია ძალიან დიდხანს ცოცხლობს. ყველაზე ოპტიმისტურნი თუ ვიქნებით  –  შემოუსაზღვრელად. მაშინ არსებულ ცივილიზაციათა ასაკები მილიონობით და მილიარდობით წელი იქნება. ძნელი კია იმ დონის წარმოდგენა, რომელსაც ცივილიზაცია მილიარდ, ან თუნდაც მილიონ წელიწადში მიაღწევს (მილიონ წელიწადში რადიოს ათვისების შემდეგ!) და საკითხავია, შეძლებენ კი ერთმანეთის გაგებას ცივილიზაციები, რომელთა ასაკი მილიონი წლით იქნება განსხვავებული? რადგან ეს საეჭვოა, ვასკვნით: ერთდროულად არსებობა ცოტაა, საჭიროა ცივილიზაციები ასაკითაც მახლობელნი იყნენ. ესეც ამცირებს ჩვენს მიერ კოსმოსურ ცივილიზაციათა მოძებნის ალბათობას. არაა გამორიცხული, რომ წინ წასული ცივილიზაცია სარგებლობდეს კავშირის სხვა, უფრო ხელსაყრელი და ჩვენთვის ჯერ უცნობი საშუალებებით. ამ შემთხვევაში, როგორც ზოგი ასტრონომი ფიქრობს, იმედი უნდა გვქონდეს მაღალგანვითარებული ცივილიზაციების მხოლოდ იმ ნაწილისა, რომლებიც, რაიმე მიზეზით, დაინტერესდებიან არქაული ცივილიზაციებით (გაიხსენეთ ცივილიზებული ერების ექსპედიციები ქვის ხანის ადამიანთა მხარეებში)

 

      16. ენდომებათ კი დაკავშირება სხვადასხვა ცივილიზაციებს?

      ეს არც ისე მარტივი კითხვაა, და მასზე სხვადასხვა პასუხებსაც იძლევიან. ზოგი მეცნიერი არც ურჩევს კაცობრიობას სხვა ცივილიზაციათა მოძებნას. ისინი შიშობენ, რომ ცივილიზაცია, რომელიც ტექნიკურად ძალიან მაღალ დონეზეა, შეიძლება ეთიკურად სულაც არ იყოს შესაბამისად ამაღლებული, ასე რომ, იგი არც დაპყრობებს მოერიდება. რა შეიძლება ამაზე ითქვას? ჯერ ერთი, მაღალგანვითარებული ცივილიზაცია, რომელიც მოახერხებდა ვარსკვლავეთის სიღრმეებიდან ჩვენამდე მოღწევას, იმდენად დიდ საიდუმლოებას იქნება დაუფლებული, ე.ი. იმდენად მდიდარიც, რომ სასაცილო იქნება მისთვის კიდევ დაპყრობის სურვილის მიწერა. რა უნდა დაიპყროს? განა მატერია მისი ვარსკვლავის მიდამოებში ნაკლებია? ასე რომ, თუნდაც ეკონომიკური ხელსაყრელობის პრინციპი მას ხელს ააღებინებს დაპყრობაზე (რას წავართმევდით, ჩვენ რომ მთვარეზე შემთხვევით ქვის ხანის ცივილიზაცია აღმოგვეჩინა?).

      მაგრამ მეორე პუნქტშიც მე პირადად არ ვეთანხმები იმათ, ვისაც ეშინია სხვა ცივილიზაციათა დაბალი ეთიკური დონისა. ბოროტი ადამიანი რომ კარგი ინჟინერი შეიძლება გახდეს, ეს იმას როდი ნიშნავს, რომ ბოროტმა ცივილიზაციამ შეძლოს უმაღლესი მწვერვალების დაპყრობა. საერთოდ, ვარსკვლავთშორისი გადაფრენები მხოლოდ ასტრონომიის კარგად მცოდნე საზოგადოებას ძალუძს. ასტრონომია კი ადამიანს აფიქრებს და მას ფსიქოლოგიურადაც ამაღლებს. შეუძლებელია სამყაროს აგებულებით დაინტერესებული და დროისა და სივრცის წარმოუდგენლად დიდ, ლამის უსაზღვრო მასშტაბებზე მოფიქრალი ადამიანი და, მით უმეტეს, მთელი საზოგადოება, ისევ წვრილმანი დარჩეს. სამყაროს უსასრულობა, მასშტაბთა გრანდიოზულობა, დროისა და სივრცის მიუწვდომელი კანონზომიერების ძიება ადგილს აღარ ტოვებს მცირე მატერიებზე ფიქრისთვის, თვალსაჩინოს ხდის ეგოისტურ, პრაგმატულ მიდრეკილებათა მთელ წარმავლობასა და უსუსურობას, ამიტომ ღრმად მჯერა  –  როდესაც ცივილიზაცია იმ დონემდე ამაღლდება, რომ შეძლებს დაძლიოს კოსმოსური სივრცე, იგი მსოფლმხედველობრივადაც უკვე ამაღლებული იქნება და მხოლოდ სიკეთისა და ჰარმონიის დამკვიდრებას შეეცდება ყველგან. ბოლოს და ბოლოს, სიცოცხლის, გონების ბრძოლა უსიცოცხლო მატერიასთან ყველანაირი გონების ძმობასაც გულისხმობს.

      ესეც არ იყოს, სანამ კოსმოსში ღრმად შეჭრას შეძლებს, ამა თუ იმ ცივილიზაციამ მრავალი შინაგანი პრობლემა უნდა გადაჭრას, რაც მაღალი ეთიკური დონის გარეშე თავისთავად შეუძლებელი იქნება. მე იმას ვგულისხმობ, რომ ცივილიზაცია, რომელიც ტექნიკურად საკმაოდ მაღალ დონეზეა, ფლობს სიცოცხლის განადგურების დამანგრეველ ხერხებსაც; ამიტომ, თუ ამავე დროს ჰარმონიული არ იქნება, ე.ი. მაღალ ზნეობრივ დონეს თუ არ მიაღწია, იგი ვერავითარ შემთხვევაში ვერ გააგრძელებს არსებობას: საკუთარი წინააღმდეგობანი გაანადგურებს ან პრიმიტიულ დონეზე ჩამოაქვეითებს (თერმობირთვული ომით ან რაიმე უფრო საშიშით), ასე რომ იგი სხვა ცივილიზაციებამდე ვეღარ მიაღწევს და ვერც საფრთხეს შეუქმნის მათ.

      ამიტომ მე მჯერა, რომ ყოველ ცივილიზაციას ენდომება, რათა იგი შენიშნულ იქნას გალაქტიკისა თუ მეტაგალაქტიკის მოაზროვნე ცივილიზაციათა ოჯახის მიერ. შეუმჩნეველი არსებობა რაღა არსებობაა! ყოველ შემთხვევაში, დედამიწის ცივილიზაციის წარმომადგენლებს, რამდენადაც ვიცი, სურთ კავშირი სხვებთან. თუმცა, შესაძლოა, ჯერ არც არიან ამ კავშირისათვის სათანადოდ მომწიფებულნი.

 

 

       17. ვეხმაურებით თუ არა კოსმოსს?

 

      1972 წლის 2 მარტს აშშ-ში გაუშვეს კოსმოსური ხომალდი პიონერ-10. 1973 წლის დეკემბერში მან იუპიტერთან გაიარა, შემდეგ ურანთან და ა.შ. ორბიტა ისე იყო ჩაფიქრებული, რომ პლანეტების გრავიტაციამ ხომალდს მიანიჭოს მესამე კოსმოსური სიჩქარე, ე.ი. იგი შეძლებს გაარღვიოს მზის მიზიდულობა, დატოვოს მზის სისტემა და დაახლ. 11 კმ/წმ სიჩქარით წავიდეს ვარსკვლავთშორის სივრცეებში. 80 000 წლის შემდეგ ეს ხომალდი დაახლოებით 1 პარსეკ (3,26 სინათლის წელი) მანძილს გაივლის, შემდეგ გაემართება ვარსკვლავ ალდებარანისკენ და მიაღწევს მის მიდამოებს 1 მლნ 700 ათასი წლის შემდეგ...

      ეს ფაქტი თავისთავად ღირსშესანიშნავია  –  ადამიანის ხელით დამზადებული საგანი პირველად გავა ვარსკვლავთშორისეთში. საზეიმო იყო, როდესაც გავარღვიეთ დედამიწის მიზიდულობა და შევქმენით პირველი ხელოვნური თანამგზავრი; საზეიმო და დაუჯერებელი იყო, როცა ადამიანი გავიდა კოსმოსში; როცა მთვარეს მივაღწიეთ; როცა პლანეტებზეც მივიდნენ ადამიანის ხელით დამზადებული ხომალდები; ვარსკვლავთშორისეთში გასვლაც, ცხადია, ძალზე ამაღელვებელია.

      ხომ შეიძლება პიონერ-10 აღმოაჩინოს რომელიმე ვარსკვლავთა სისტემის ცივილიზაციამ? აი, ამ შემთხვევისათვის მასზე მოათავსეს ლითონის ფირფიტა, რომელზეც ამოკვეთეს ზოგი მონაცემი ხომალდის გამშვები ცივილიზაციის შესახებ.

      კერძოდ, ფირფიტაზე მარჯვნივ, თვით პიონერ-10 სადგურის კონტურის ფონზე, გამოსახულია ქალისა და მამაკაცის ფიგურები, მარცხნივ კი, წერტილის სახით, მითითებულია სადგურის გამშვები ცივილიზაციის ვარსკვლავი  –  მზე. მზეში იკვეთება სხივები, რომლებიც მოდის 14 პულსარიდან. პულსარები ვარსკვლავებია, რომლებმაც გაიარეს ევოლუციის ყველა სტადია, ამოწურეს ბირთვული ენერგიის წყაროები, ზეახალი ვარსკვლავის სახით აფეთქებისას გამოტყორცნეს ნივთიერების მნიშვნელოვანი ნაწილი, რომელმაც შემდგომში ნისლეული შექმნა, დარჩენილი მასა კი შეიკუმშა 10 კმ რადიუსიან სფერომდე. ეს სფერო რადიოტალღებს ასხივებს მიმართული კონუსის სახით, ამასთან ბრუნავს და ყოველი შემობრუნებისას, როდესაც ეს კონუსი მოაშუქებს დედამიწას, ჩვენ მივიღებთ რადიოგამოსხივების წყვეტილ იმპულსს. იმპულსთაშორისი პერიოდები საოცრად მუდმივია  –  წამის მემილიონედზე მეტი სიზუსტით, ამასთან ყოველ პულსარს საკუთარი, განსხვავებული პერიოდი აქვს, რომელიც უდრის მისი ღერძული ბრუნვის პერიოდს.

      პულსარები იმდენად მნიშვნელოვანი ციური სხეულებია, რომ ისინი ყველა განვითარებულ ცივილიზაციას ექნება შემჩნეული და გამორჩეულიც. მაგალითად, ჩვენი ცივილიზაცია დღეისათვის სულ 1000-მდე პულსარს იცნობს, მაშინ, როცა ვარსკვლავებს  –  მილიარდობით. მით უმეტეს, რომ პულსარის მითითებაც ადვილია  –  მისივე პერიოდის მიხედვით. მაგალითად, ე.წ. კიბორჩხალას ნისლეულში მყოფი პულსარიდან ყოველ წამში 33 იმპულსი მოდის, ყველაზე ნელამბრუნავი პულსარიდან  –  4 წამში თითო იმპულსი, ყველაზე ჩქარამბრუნავი პულსარიდან კი  –  წამში 600! და აი, უცხოპლანეტელებს რომ გაუადვილდეთ პულსართა ამოცნობა, ზემოხსენებულ ნახაზზე თითოეული პულსარის შესაბამის სხივზე ორობითი სისტემით ჩაწერილია ამ პულსარის იმპულსთა მოსვლის სიხშირე. ოღონდ არა ჩვენეულ ერთეულებში (რხევათა რიცხვი წამში), რაც გაუგებარი იქნებოდა სხვა ცივილიზაციებისთვის  –  მათ ხომ არ იციან, დროის რა ერთეულს ვიყენებთ ჩვენ  –  არამედ სპეციალურ ერთეულებში. ამის შემდეგ მათ უნდა მოისაზრონ, რომ 14 დასახელებული პულსარის ურთიერთგანლაგების სურათი სივრცის სხვადასხვა წერტილებიდან ურთიერთგანსხვავებული იქნება, ისეთი კი, როგორიც ფირფიტაზეა მოყვანილი, ეს სურათი ცის ერთადერთი ვარსკვლავის, კერძოდ მზის მიდამოებიდან გამოჩნდება. ამრიგად, მზეს ისინი იპოვიან მათემატიკური გამოთვლებით. დამეთანხმებით, საკმაოდ ეფექტური ხერხია სადგურის სასტარტო წერტილის მისანიშნებლად; სხვა, ჩვეული ხერხები აქ არ გამოგვადგებოდა: ციურ სხეულთა სახელწოდებანი ნებისმიერ ენაზე და მათი პირობითი აღნიშვნებიც ხომ დედამიწელთა გამოგონილია და სხვა ცივილიზაციათა წარმომადგენლებს სრულიად ვერაფერს ეტყვის!

      მაგრამ როგორ გავაგებინოთ უცხოპლანეტელებს პიონერ-10-ის გაგზავნის თარიღი? ამაშიც პულსარები დაგვეხმარნენ. საქმე ისაა, რომ პულსართა ბრუნვის ენერგია გამოსხივებად გარდაიქმნება და თანდათან მცირდება, ამიტომ პულსართა ბრუნვა დროთა განმავლობაში ნელდება გარკვეული კანონზომიერებით. ამის გამო პულსართაგან იმპულსების მოსვლის სიხშირეც მცირდება. თუ ვინმე სადმე იპოვის პიონერ-10-ს, ფირფიტაზე იგი ამოიკითხავს პულსართა იქ მოყვანილ სიხშირეებს, რომლებიც მათ ჩვენს ეპოქაში აქვთ, შეუდარებს იმავე პულსართა იმ დროისათვის უკვე შემცირებულ სიხშირეებს და დაადგენს, რამდენი დროა გასული სადგურის გაგზავნიდან! ასე ეფექტურად გადაწყდა ეს ამოცანაც. რა უნდა გაეგოთ უცხოპლანეტელებს, ჩვენ რომ დაგვეწერა: ხომალდი გაიგზავნა ქრისტეს დაბადებიდან 1972 წელს? ეს კალენდარი ხომ დედამიწელებმა მოიფიქრეს და მისი დასაწყისიცა და ერთეულიც კოსმოსელთათვის უცნობია (თვით დედამიწაზეც კი არაა ეს კალენდარი საყოველთაო!). ის კი არა, თვით მზის სისტემის სხვა პლანეტების მცხოვრებთაც სხვადასხვა სიგრძის წელიწადები ექნებათ. მაგალითად, მერკურელთათვის 2 000 წელს 8 600 წელი იყო გასული იგივე ქრისტეს დაბადებიდან, პლუტონელთათვის კი  –  მხოლოდ 8 წელი! ეს მაგალითები გვიჩვენებს, რა ცოტაა სამყაროში მართლაც უნივერსალური კანონზომიერებანი თუ მოვლენები, რომლებზეც დამყარება შეიძლება შორეულ ცივილიზაციებთან კავშირისას.

      უფრო დაწვრილებით იმაზე თუ, როგორაა აღნიშნული პულსართა სიხშირეები. სიხშირე 1 წამში მოსულ იმპულსთა რაოდენობას აღნიშნავს, მაგრამ წამიც ხომ აქაური სიდიდეა, პირობითი ერთეული, ჩვენი დღე-ღამის 1 წილადი 86 400 ნაწილი? საიდან უნდა გამოიცნონ მათ ჩვენი წამის ხანგრძლივობა? აქაც აბსოლუტური ერთეული გვჭირდება შესადარებლად, რომელიც ყველასთვის ცნობილი იქნება სამყაროში. მოიძებნება ასეთი ერთეული?

      ამავე პრობლემას ვაწყდებით, როცა ვწყვეტთ, რომელ ტალღის სიგრძეზე განვახორციელოთ სხვა ცივილიზაციებთან რადიოკავშირი. ცხადია, რომ ეს ყველასათვის წინასწარ ცნობილი ტალღის სიგრძე უნდა იყოს, სხვანაირად მათ არ ეცოდინებათ, რა სიხშირეზე ააწყონ თავიანთი რადიომიმღებები, ასე რომ ვერც ჩვენს რადიოგადაცემას დაიჭერენ, მით უმეტეს, რომ წინასწარ არც გადაცემის თარიღი იციან! თურმე ასეთი უნივერსალური ტალღის სიგრძე არსებობს, და ესაა 21 სმ სიგრძის ტალღა, რომელსაც წყალბადი ასხივებს. წყალბადი უმარტივესი ქიმიური ელემენტია, რომლის ატომი ერთადერთი პროტონისა და მის ირგვლივ მბრუნავი ელექტრონისაგან შედგება. სამყაროშიც წყალბადი ყველა სხვა ნივთიერებაზე უფრო უხვად მოიპოვება, ასე რომ, იგი კარგადაა ცნობილი სამყაროს ყველა კუთხეში. და თუმცა წყალბადი უამრავ სპექტრულ ხაზს ასხივებს, მათ შორის სწორედ 21 სმ-იანი ხაზია გამორჩეული, რომლის წარმოშობა პროტონის ენერგიის ცვლილებასთანაა დაკავშირებული (დანარჩენი ხაზები ელექტრონის ენერგიის ცვლილებებს უკავშირდება). მაშასადამე, სამყაროს ყველა ცივილიზაცია დამოუკიდებლად აღმოაჩენს 21 სმ-იანი ხაზის უპირატესობას და მას გამოიყენებს რადიოკავშირისას. ამ ხაზს შეესაბამება რხევის სრულიად გარკვეული სიხშირე (დაახლ. 1,5 მილიარდი რხევა წამში), რომელიც ერთეულად შეგვიძლია მივიღოთ. თუ პულსართა სიხშირეებს ამ ერთეულით გამოვსახავთ, მივიღებთ ცალსახად განსაზღვრულ რიცხვებს, რომლებიც დამოუკიდებელნი იქნებიან იმისაგან, დროის ერთეულად წამს ვიხმართ, წელს თუ ნებისმიერ სხვა სიდიდეს. ნახაზზე სწორედ ასე განსაზღვრული პულსართა სიხშირეებია აღნიშნული.

      ისიც აღვნიშნოთ, რომ მზის გამომსახველი წერტილის მარჯვნივ სწორედ 21 სმ-ის აღმნიშვნელი მონაკვეთია გადაზომილი, შუაში კი ორობით სისტემაშია მოყვანილი ე.წ. კოეფიციენტი 8, რაც მიუთითებს, რომ ქალის სიმაღლე 8-ჯერ მეტია აღნიშნულ მონაკვეთზე და 168 სმ-ს უდრის. ეს მათ აქაურ არსებათა ზომებზე აძლევს წარმოდგენას.

      ნახაზის ქვემოთ კი სხვადასხვა სიდიდის წრეებია. უკიდურესად მარცხენა წრე მზეს აღნიშნავს, დანარჩენები კი პლანეტებს. მესამე პლანეტიდან იწყება ისარი, რომლის ბოლოს პიონერ-10-ის გამოსახულებაა. ალბათ ამ ფირფიტის მპოვნელნი იმდენად მიუხევდრელნი ვერ იქნებიან, რათა აქედან ვერ დაასკვნან, რომ ფირფიტა გაგზავნილია მზის სისტემის მესამე პლანეტიდან, ე.ი. დედამიწიდან.

      ბარემ ორობით სისტემასაც შევეხოთ, რომლითაც ფირფიტაზე ესა თუ ის რიცხვია ჩაწერილი. ყველა მკითხველმა იცის, რომ ჩვენი თვლის სისტემა ათობითია, ე.ი. მასში ათი ციფრი გამოიყენება: 0, 1, 2,.., 9. ისტორიულად მისი წარმოშობა ადამიანის ხელებზე თითების რაოდენობით უნდა იყოს განპირობებული. თუმცაღა სხვაგვარი სისტემებიც არსებულან, მაგალითად, სამოცობითი, ან თუნდაც ოცობითი, რომელიც ქართულშიც მოჩანს (მაგალითად, რუსულ ექვს-ათს ქართულად სამოცი შეესაბამება!), ოღონდ აქაც ჩაწერისას ისევ 10 ციფრი გამოიყენება. მათემატიკოსები კი იცნობენ უთვალავ სხვაგვარ ფუძიან სისტემებს, მაგალითად რვაობითს, შვიდობითს და ა.შ. უმარტივესი სისტემა კი ორობითია, რომელშიც მხოლოდ ორი ციფრია: 1 და 0. თვით ციფრთა ამგვარი ნიშნები პირობითია,  –  მათ არაბული ციფრები ჰქვია  –  ასე რომ, შეიძლება ორი სხვა ნებისმიერი სიმბოლოც გამოვიყენოთ, მაგალითად, ტირე და წერტილი. რადგან თვლის მრავალი სისტემა არსებობს, გაუგებრობის ასაცილებლად სხვა ცივილიზაციებთან კავშირის დროს ორობითი სისტემის გამოყენება ჯობია. ამავე სისტემას იყენებენ ელექტრონულ-გამომთვლელ მანქანებში თუ ტელეკავშირის დროს. ორობით სისტემაში 0-ს, 1-ს, 2-ს, 3-ს, 4-ს, 5-ს და ა.შ. შეესაბამება, სათანადოდ, 0, 1, 10, 11; 100, 101 და ა.შ.

      ოღონდ ალბათობა იმისა, რომ ვინმე ოდესმე სადმე იპოვის პიონერ-10-ს, თითქმის ნულია! მართლაც, ამ სადგურმა რომელიმე ვარსკვლავს შეიძლება ჩაუაროს, უკეთეს შემთხვევაში, იმ მანძილზე, რა მანძილზეცაა მზიდან მისი ბოლო პლანეტა პლუტონი. ეს საუკეთესო მოხვედრებაც კი იქნება, რადგან ვარსკვლავისაგან აცდენა ამ შემთხვევაში თვით ვარსკვლავამდე მანძილის მეათიათასედიც არ გამოვა (10 სმ სიზუსტით მოხვედრება 1 კმ მანძილზე!). მაგრამ განა აღმოაჩენენ ამ მანძილზე რამდენიმე მეტრიან სადგურს, როცა ამავე მანძილზე ჩვენ ძლივსძლივობით, მხოლოდ 1978 წელს აღმოვაჩინეთ პლუტონის თანამგზავრი ქარონი, რომლის დიამეტრი არანაკლებ 500 კმ-ია? დამეთანხმებით, ვერა.

      და მაინც, პიონერ-10-ის გასვლა ვარსკვლვათშორისეთში პრინციპული მნიშვნელობის, ღირსშესანიშნავი მოვლენა იქნება, როგორც სიმბოლო ადამიანის გონების სულ უფრო დაუოკებელი წინსვლისა. ამ სადგურზე მოთავსებულ ფირფიტაზეც დაწვრილებით შევჩერდით, რადგან იგი ცივილიზაციათაშორისი კავშირის უჩვეულო და საინტერესო ასპექტებს უკავშირდება.

      არის ყურადღების მიპყრობის სხვა გზაც: გაიგზავნოს რადიოგადაცემები. მაგრამ საით? ცალკეული ვარსკვლავისკენ თუ გავგზავნით, მცირე იქნება მის ირგვლივ დასახლებული პლანეტის არსებობის ალბათობა, ე.ი. სიგნალის მიღების ალბათობაც. სფერული, ყველგანმიმართული გადაცემა კი, ჩვენს თანამედროვე ენერგეტიკას თუ გავითვალისწინებთ, ძალზე სუსტი გამოვა და უახლოეს ვარსკვლავებამდეც ვერ მიაღწევს.

      ნახატებიანი და სიმბოლოებიანი ფოლადის ფირფიტა, რომელიც სადგურ პიონერ-10-ზეა მოთავსებული. გამოსახულია მზის სისტემის აგებულება და მდებარეობა ვარსკვლავთა შორის, აგრეთვე დედამიწელთა ფიგურები. ოდესმე ეს ფირფიტა შეიძლება სხვა ცივილიზაციათა წარმომადგენლებმა იპოვონ...

      გამოსავალი მაინც იპოვეს. 1974 წელს არესიბოს (პუერტო-რიკო) 300 მეტრიანი რადიოტელესკოპით გაგზავნეს რადიოგადაცემა ერთ-ერთ ვარსკვლავთა გროვისკენ. ეს გროვა (მისი კატალოგური სახელწოდებაა M13 რამდენიმე ათეულ ათას ვარსკვლავს შეიცავს და ჩვენგან 24 000 სინათლის წლის მანძილზეა. რადიოგადაცემა ვიწრო კონუსია მიმართული, მაგრამ იგი გროვამდე მისვლისას გაიშლება და გროვის ყველა ვარსკვლავს მოიცავს, ამიტომ ალბათობა მისი მიღებისა (არსებითად, გროვაში თუნდაც ერთი ცივილიზაციის არსებობის ალბათობა) არც ისე მცირეა.

 

        18. კოსმოსურ ექსპედიციათა შესაძლებლიბის შესახებ

 

      მკითხველისათვის ალბათ განსაკუთრებით საინტერესოა ცივილიზაციასთან უშუალოდ სტუმრობის საკითხი. ცხადია, ალალბედზე ექსპედიციის მოწყობა უაზრობაა  –  რომელი ვარსკვლავისკენაც არ უნდა გავემართოთ, უფრო მოსალოდნელია, რომ იქ ცოცხალი არსებები არ დაგვხვდებიან. მოგზაურობა გამართლებულია მხოლოდ მას მერე, როცა უკვე აღმოვაჩენთ ცივილიზაციას რადიოკონტაქტით. მაგრამ მაშინაც, ჩვენი თანამედროვე რაკეტებით მოგზაურობა სულ ცოტა ასი ათას წელს მაინც დაიკავებს, ასე რომ მოგზაურები გზის 0,1 პროცენტსაც ვერ გაივლიან სიცოცხლის ბოლომდე. ეჭვი არაა, მოგვიხდება დაცდა უფრო ჩქარ რაკეტათა შექმნამდე. მაგრამ თუნდაც ათიათასჯერ გაიზარდოს რაკეტის სიჩქარე, ე.ი. სინათლის სიჩქარის მესამედს მიაღწიოს, მაშინაც არ გვეყოფა დრო: უახლოეს ცივილიზაციამდე სულ ცოტა 20 სინათლის წელი მაინც იქნება. უფრო სავარაუდოა კი, რომ იგი 1000 სინათლის წელი იყოს. მაგრამ ეგებ ჩვენს გალაქტიკაში ჩვენ ერთადერთი ცივილიზაცია ვართ? მაშინ უკვე სხვა გალაქტიკებს უნდა ვესტუმროთ. მაგრამ ისინი ხომ გაცილებით უფრო შორია! უახლოეს გალაქტიკამდე სხივს 200 000 წელის სჭირდება!

      მაშ ვერასოდეს მიაღწევს ადამიანი შორეულ ცივილიზაციებამდე?

      თურმე მიაღწევს! ოღონდ ამისათვის საჭირო იქნება რაკეტის სიჩქარე ძალზე ახლოს იყოს სინათლის სიჩქარესთან ანუ 300 000 კმ/წმ-თან. საქმე ისაა, რომ როგორც აინშტაინმა აღმოაჩინა, ჩვენს მიმართ მოძრავ ათვლის სისტემებს (უბრალოდ რომ ვთქვათ, პლანეტებს, ვარსკვლავებს, გალაქტიკებს, რაკეტებს და სხვ.) საკუთარი დრო აქვთ, რომელიც ჩვენი თვალსაზრისით მით უფრო ნელა მიმდინარეობს, რაც უფრო ჩქარა მოძრაობს ეს სისტემა. ეს ნიშნავს, რომ რაკეტის მგზავრებში ფიზიოლოგიური პროცესებიც ნელდება, ე.ი. დაბერებაც ყოვნდება. შეიძლება რაკეტის სიჩქარე ისე შეირჩეს, რომ სანამ იგი, ვთქვათ, ანდრომედეს გალაქტიკას მიაღწევს (2 მლნ სინათლის წელი!), რაკეტის ეკიპაჟისათვის მხოლოდ 1 მიწიერი წელი გავიდეს. დედამიწაზე დაბრუნებამდე მგზავრები 2 წლით დაბერდებიან, აქ კი უკვე 4 მლნ წელი იქნება გასული და მგზავრები შორეულ მომავალში აღმოჩნდებიან. უფრო დიდი სიჩქარის შერჩევით შევძლებთ უფრო შორეულ გალაქტიკებამდე, პრაქტიკულად ნებისმიერ წერტილში, მიღწევას ერთი თაობის სიცოცხლის განმავლობაში, მაგრამ დაბრუნებულ მოგზაურებს ყოველთვის მათი უშორეულესი შთამომავლები დახვდებიან, რომელთაც ექსპედიციის მომწყობი თაობა საერთოდ არც ეხსომებათ!

      ცოტახანს ფანტაზიასაც მივმართოთ. დედამიწაზე პირველი ადამიანები დაახლოებით 4 მლნ წლის წინათ გაჩნდნენ, ე.ი. ისინი 1000-ჯერ უფრო დაშორებულნი არიან ჩვენგან დროის თვალსაზრისით, ვიდრე ძველი ეგვიპტელნი. ამ პირველ ადამიანებს რომ მოეწყოთ ექსპედიცია ანდრომედეს გალაქტიკაში და ემოძრავათ თითქმის სინათლის სიჩქარით, ამ მოგზაურობას სწორედ ახლა, ჩვენს დროს დაასრულებდნენ. დედამიწაზე დაბრუნდებოდნენ სულ ორი წლით ასაკმომატებულნი და ვინ დახვდებოდათ აქ? ჩვენ, რომელთაც მათი თანამედროვეების სულ რამდენიმე უძველესი ჩონჩხი თუ გვინახავს. რას მოვუთხრობდით მათი ნაცნობების შესახებ? გავაგებინებდით კი რამეს? ცხადია  –  ვერა. რა თქმა უნდა, 4 მილიონი წლის წინანდელ ადამიანებს არავითარი ვარსკვლავთშორისი მოგზაურობის მოწყობა არ შეეძლოთ, მაგრამ ხომ შეიძლებოდა, მაშინ მოფრენილიყო სხვა ცივილიზაციის (თუნდაც ანდრომედელთა) ხომალდი და ჩვენი უძველესი რამდენიმე წინაპარი სტუმრად წაეყვანათ, დღეს კი ხელახლა დაებრუნებინათ დედამიწაზე! ნუ შეშინდებით და ნურც დაეჭვდებით  –  ნათქვამი სრულიად რეალურია და თეორიულად ჩვენ გვაქვს შესაძლებლობა ვიხილოთ მილიონობით წლის წინათ დაბადებული ჩვენი წინაპარი, ცოცხალი და უვნებელი! აი, ასეთი საოცრებებია დასაშვები სამყაროში!

      ასეთი სიძნელეები გვეღობება სამყაროში თანამოძმეთა მოძებნის გზაზე. ეგებ მოიძებნოს კოსმოსურ მანძილთა ზეჩქარი გადალახვის რაიმე გზა? ვნახოთ. იმედი ვიქონიოთ. ყოველ შემთხვევაში, ბოლო წლებში ზოგი ფიზიკოსი (ჰოუკინგი, ნოვიკოვი) ფიქრობს, რომ ასეთი რამ შესაძლებელია. აქაც ფარდობითობის ეფექტებს ემყარებიან და, სხვათა შორის, წარსულში მოგზაურობის შესაძლებლობასაც ხედავენ.

 

 

       19. ცივილიზაციათა სიცოცხლის ხანგრძლივობისა და ზოგი სხვა რამის შესახებ

 

      არამიწიერი ცივილიზაცია რომ აღმოვაჩინოთ, იგი, უპირველეს ყოვლისა, უნდა არსებობდეს. მაგრამ აღმოჩენის ალბათობა რომ გაიზარდოს, ცივილიზაციათა რიცხვი საკმაოდ დიდი უნდა იყოს. მართლაც, წარმოიდგინეთ, რომ მთელს გალაქტიკაში სადღაც მიკარგულა ერთადერთი არამიწიერი ცივილიზაცია. მას რომ მივაკვლიოთ, ათობით მილიარდი ვარსკვლავის გამოკვლევა მოგვიწევს. უშუალოდ ექსპედიციების მოწყობაზე ლაპარაკიც ზედმეტია  –  ჩვენი ტექნიკური დონის ცივილიზაციას თუნდაც უახლოეს ვარსკვლავამდე მისაღწევად 100 000 წელიც არ ეყოფა. მაშასადამე, ლაპარაკია მხოლოდ ვარსკვლავთა დაკვირვებაზე, უფრო სწორად, მათს რადიომოსმენაზე, რათა დავაფიქსიროთ მათ პლანეტებზე განლაგებული ცივილიზაციებისგან ჩვენსკენ მომართული რადიოგადაცემები. მაგრამ თითო ვარსკვლავს სულ ერთი საათიც რომ დავუთმოთ, მთელი გალაქტიკის ამოწურვას 10 მილიონ წელზე მეტს მოვანდომებთ! და მაშინაც ამ ერთადერთ არსებულ ცივილიზაციას ალბათ ვერ აღმოვაჩენთ: რა გარანტია გვაქვს, რომ მისი სიგნალები სწორედ მაშინ მოაღწევენ, როცა ჩვენი რადიოტელესკოპები სწორედ ამ ვარსკვლავისკენ იქნება მიმართული? თვით ის ცივილიზაციაც ხომ მორიგეობით მიმართავს თავის გადაცემებს გალაქტიკის სხვადასხვა ვარსკვლავისაკენ (ჩვენი არსებობა მისთვის წინასწარ უცნობია!).

      ისიც სათქმელია, რომ თუ გალაქტიკაში ცივილიზაციათა რაოდენობა ძლიერ ცოტაა, უახლოესი მათგანიც კი ჩვენგან შეიძლება შორს, ათასობით სინათლის წლის მანძილზე იყოს, ასე რომ მისი რადიოგადაცემები ჩვენამდე ძალზე შესუსტებულნი მოაღწევენ და ვერც აღმოვაჩენთ. ხოლო თუ ცივილიზაციათა რაოდენობა ბევრია, მაშინ რომელიმე მათგანი ჩვენთან საკმაოდ ახლოს აღმოჩნდება...

      მაგრამ აქ სხვა თავისებურებანიცაა. ზემოთაც ითქვა და ახლა კონკრეტულად დავასურათებთ. მაგალითად, შეიძლება გალაქტიკაში ჩვენს გარდა სხვა ცივილიზაციაც წარმოიშვას, მაგრამ ჩვენ აღმოვჩნდეთ დროში განცალებულნი და ერთმანეთს ვერ დავუკავშირდეთ. ისევე, როგორც ერთმანეთს ვერ დაუკავშირდებოდნენ არისტოტელე და კოპერნიკი ან რუსთაველი და ჰომეროსი. მხოლოდ უფრო გვიანდელმა ცივილიზაციამ შეიძლება აღმოაჩინოს ადრინდელი ცივილიზაციის ნაკვალევი, მაგრამ არა პირიქით. აბა, რა კონტაქტს დავამყარებდით იმ ცივილიზაციასთან, რომელმაც თუნდაც 2 მლრდ წელს იარსება, ოღონდ დედამიწის წარმოშობამდე? (დედამიწა 5 მლრდ წელია არსებობს, ადამიანი კი ამაზეც 1000-ჯერ ნაკლებ ხანს).

      კიდევ მეტიც, ნიკოლოზ ბარათაშვილის ეპოქაში რომ მოეღწია დედამიწამდე სხვა ცივილიზაციის რადიოსიგნალებს, ვინ აღმოაჩენდა მათ? რადიო ხომ სულ ასიოდე წელია, რაც ცნობილია ჩვენთვის! ასევე შეუმჩნეველი დარჩება ჩვენი რადიოგადაცემები სხვა, ნაკლებად განვითარებული ცივილიზაციებისათვის.

      მაგრამ ჩვენ ვერ აღმოვაჩენთ და ვერც ჩვენს არსებობას გავაგებინებთ ისეთ ცივილიზაციებსაც, რომლებმაც უიმედოდ წინ გაგვისწრეს და კავშირის ისეთ საშუალებებს ფლობენ, ჩვენ რომ ვერც წარმოგვიდგენია. რადიოსამსახური მათ აღარ ექნებათ! აბა წარმოიდგინეთ, შორ მწვერვალზე რომ კოცონი დაინახოთ, რომელ თქვენგანს მოუვა აზრად, რომ იგი მტრის შემოსევის მაუწყებელია? არადა სწორედ ასე, შერჩეულ მწვერვალებზე კოცონთა თანმიმდევრული ანთებით აუწყებდნენ ხოლმე მტრის გამოჩენას ქვეყნის შიგა რაიონებს არც ისე დიდი ხნის წინათ.

      ასე რომ, ერთმანეთთან კონტაქტი შეუძლიათ ისეთ ცივილიზაციებს, რომლებიც: 1) ერთდროულად არსებობენ, 2) ინფორმაციის გადასაცემად მისაწვდომ მანძილზე არიან და 3) განვითარების დაახლოებით ერთნაირ სტადიაში იმყოფებიან. მაგრამ შეიძლება ერთდროულად არსებობა კავშირისთვის მაინც არ აღმოჩნდეს საკმარისი. ეს ადვილგასაგებია ინდივიდების შემთხვევაში. მართლაც, ვთქვათ ერთი მათგანი დედამიწაზეა, მეორე კი გალაქტიკის ცენტრის მახლობელ ცივილიზაციაში და ეს ხდება ახლა, 2003 წელს. გააგზავნა დედამიწელმა პირველი ინფორმაცია რადიოტალღებით უცხოპლანეტელისაკენ და ელოდება პასუხს. რადიოტალღები კი, მიჰქრიან რა სინათლის სიჩქარით, გალაქტიკის ცენტრამდე მხოლოდ 30 000 წლის შემდეგ მიაღწევენ. ამ დროს არც დედამიწაზე ეხსომებათ შეკითხვის გამგზავნი მის ძალზე შორეულ შთამომავლებს, და არც იმ პლანეტაზე ეხსომებათ შეკითხვის შესაძლო ადრესატი. ასე რომ, საუბარი არ შედგება! შთამომავლები კი მიიღებენ რადიოგრამას, მაგრამ მას ისინი კი არა, დედამიწელის შთამომავლებიც კი ვეღარ გაშიფრავენ, თუ იგი გამგზავნის ენაზე იქნებოდა ჩაწერილი  –  ენებიც ხომ იცვლებიან ასე დიდი დროის მანძილზე (ვიცით, განა, რა ენებზე ლაპარაკობდნენ ჩვენი წინაპრები ძველი წელთაღრიცხვის მესამასე საუკუნეში?).

       –  ეს მხოლოდ ცალკეული ინდივიდები კვდებიან, მაგრამ მთლიანად ცივილიზაცია ხომ განაგრძნობს სიცოცხლეს?  –  იკითხავთ. ჯერ დავაზუსტოთ, რა შემთხვევაში ვუწოდოთ ცივილიზაციას ცოცხალი მეცხრამეტე საუკუნეში კოსმოსური კავშირის თვალსაზრისით დედამიწის ცივილიზაციას ვერ ვუწოდებდით ცოცხალს (იგი ჯერ არ იყო დაბადებული), თუმცა მას უკვე შექმნილი ჰქონდა ევკლიდეს გეომეტრია, ნიუტონის დიფერენციალური აღრიცხვა, შექსპირის ტრაგედიები, კოპერნიკის ჰელიოცენტრული მოძღვრება თუ კანტის ფილოსოფია. შორეული კოსმოსისთვის ჩვენ დავიბადეთ მას შემდეგ, რაც დავეუფლეთ რადიოგადაცემებს, ასე რომ სულ რამდენიმე ათეული წლისანი ვართ. უფრო ხანდაზმულ ცივილიზაციებს კი ჩვენ არ ვიცნობთ, ამიტომ არ ვიცით, საშუალოდ რამდენ ხანს გრძელდება ცივილიზაციის რადიოარსებობის ერა. ისე კი ეს პერიოდი შეიძლება იყოს როგორც ძალიან დიდი (მილიონობით წლები), ისე ძალიან მცირე (ვთქვათ, 100 წელი). ცივილიზაციის ასეთი ადრეული დაღუპვა შეიძლება გამოიწვიოს ტექნიკის განვითარების სულ უფრო დაჩქარებულმა ხასიათმა, შინაგან წინააღმდეგობათა დაგროვებამ, ბუნებრივმა, ეკოლოგიურმა თუ სოციალურმა კატასტროფებმა. პირველის ნიმუშია პლანეტის შესაძლო შეჯახება რომელიმე ციურ სხეულთან ან მზის გამოსხივების უჩვეულო გაზრდა (ანთება) ევოლუციის რაღაც საფეხურზე, მეორისა  –  სათბურის ეფექტის გაძლიერება ატმოსფეროში, ტექნოლოგიური მოღვაწეობის შედეგად, რამაც შეიძლება ვენერას მსგავსად პლანეტის გადახურება გამოიწვიოს რამდენიმე ასეულ გრადუსამდე, მესამისა კი  –  თერმობირთვული ომი. მეოთხეც შეიძლება წარმოვიდგინოთ  –  ინფორმაციული გადაღლა ან არსებობის საზრისის დაკარგვა, რაც ცალკეულ პიროვნებებს ემართებათ ხოლმე, მაგრამ ასევე შეიძლება ადამიანთა დიდ ჯგუფებს მოუვიდეთ და კერძოდ, მთლიანად ცივილიზაციასაც. შეიძლება ასეთი რამეც: ცვილიზაციამ არ შეწყვიტოს არსებობა, მაგრამ რაიმე მიზეზით გადაწყვიტოს კოსმოსურ ცივილიზაციათაგან სრული იზოლირება ე.ი. რადიოდუმილი, თუნდაც სამხედრო უსაფრთხოების მიზნით.

      ასეა თუ ისე, კოსმოსური მასშტაბით ცივილიზაციის რადიოარსებობის ხანგრძლივობა შეიძლება დიდი არ იყოს, ვთქვათ, 1000 წელი. ამ შემთხვევაში კი, როგორც ადვილად მივხვდებით, ჩვენ და გალაქტიკის ცენტრთან მყოფი ცივილიზაციები ერთმანეთთან კავშირს ვერ დავამყარებთ; 1000 წელიწადში რადიოგადაცემა მხოლოდ გზის 3 პროცენტს გაივლის, ადგილზე მისულს კი ცივილიზაცია-ადრესატი ან აღარ დახვდება, ან აღარ მოისურვებს პასუხის გაცემას.

      გავიმეოროთ ზემონათქვამი: თუ რადიოკავშირის უნარი (ან სურვილი) ცივილიზაციებს საშუალოდ 1000 წელიწადს აქვთ, მაშინ, მილიონობით ცივილიზაციაც რომ აღმოცენდეს ჩვენს გალაქტიკაში, ყველა მათგანი ძირითადად დროში აცდენილნი იქნებიან ერთმანეთთან. ხოლო თუ შემთხვევით ორი ცივილიზაცია იარსებებს ერთდროულად, ისინი ერთმანეთისაგან შორს აღმოჩნდებიან, ან განვითარების დაშორებულ სტადიებზე იქნებიან, ასე რომ ერთმანეთთან არაკომუნიკაბელურნი გამოვლენ.

      ამ საკითხის ბოლომდე გადაჭრა მარტო ლოგიკური მსჯელობით შეუძლებელია. შეიძლება გარკვეული მათემატიკური მეთოდებით გამოვთვალოთ ერთდროულად არსებულ ცივილიზაციათა რაოდენობა (იხ. ქვემოთ), მაგრამ ესეც მეთოდის ილუსტრაცია იქნება, რიცხვით შედეგამდე კი ვერ დავალთ, ვინაიდან პასუხი დამოკიდებულია ბევრ უცნობ პარამეტრზე. ამ პარამეტრთა შეფასება შეუძლებელია, რადგან ჩვენი ცივილიზაციის არცერთ ანალოგს სამყაროში ჩვენ არ ვიცნობთ, სიცოცხლის სხვა სახეობებზე კი ჩვენთვის ცნობილი ცოცხალი სამყაროს თვისებების თუ მახასიათებლების გავრცელება არ იქნება უშეცდომო. მაგალითად, ვერ შევაფასებთ პლანეტაზე სიცოცხლის წარმოშობის ალბათობას, ისე როგორც ამ სიცოცხლის გონიერ თუ ტექნოლოგიურ ფორმებში გადაზრდის ალბათობებს.

 

 

       20. მაინც რამდენი ცივილიზაციის არსებობაა მოსალოდნელი ჩვენს გალაქტიკაში?

 

      ამ კითხვაზე პასუხის მოძებნა შეიძლება ვცადოთ ამერიკელი მეცნიერის დრეიკის მიერ შემოთავაზებული ფორმულით: ენ დიდი უდრის ენ პატარა გამრავლებული პე ერთზე, პე ორზე, პე სამზე და პე ოთხზე ტე პატარა წილადი ტე დიდი. აქ ენი  –  ერთმანეთთან კომუნიკაბელურ (ე.ი. კავშირის უნარის მქონე) ცივილიზაციათა რიცხვია, რომლებიც ერთდროულად არსებობენ გალაქტიკაში; ენ პატარა  –  გალაქტიკის ვარსკვლავთა საერთო რიცხვი, ტე პატარა  –  ცივილიზაციის საშუალო სიცოცხლის ხანგრძლივობა, ტე დიდი  –  გალაქტიკის ასაკი, პე ერთი, პე ორი, პე სამი და პე ოთხი  ალბათობებია შესაბამისად იმისა, რომ ალალბედზე აღებულ რომელიმე ვარსკვლავს აქვს პლანეტათა სისტემა; რომ ამ სისტემის ერთ-ერთ პლანეტაზე აღმოცენდება სიცოცხლე; რომ წარმოიშობიან მოაზროვნე არსებანი; და რომ ისინი შექმნიან ტექნიკურად განვითარებულ ცივილიზაციას.

      მოყვანილ ფორმულაში საკმაოდ ზუსტად ვიცით მხოლოდ ორი სიდიდე  –  ენი  პატარა დაახლოებით ტოლია 10 ხარისხად თერთმეტი ვარსკვლავის, თტე დიდი დაახლოებით 10 ხარისხად ათი წელია. დანარჩენი სიდიდეები მიახლოებით შეიძლება შევაფასოთ, მაგრამ ცდომილება დიდი იქნება. ამერიკელმა მეცნიერმა კ. საგანმა დაასკვნა  –  გალაქტიკაში ერთდროულად ტექნიკურად განვითარებული მილიონი ცივილიზაცია არსებობსო. ეს რიცხვი პროპორციულია ტექნიკურად განვითარებული სტადიის არსებობის ხანგრძლივობისა, რაც საგანის აზრით, 10 მილიონი წელია. საბჭოთა მეცნიერ ი. შკლოვსკის მიაჩნდა, რომ ეს მეტისმეტად ოპტიმისტური შეფასებაა. თუ საგანის აზრს ვირწმუნებთ, რომ კოსმოსური ცივილიზაციები გეგმაზომიერად გამოიკვლევენ სამყაროს ცალკეულ უბნებს, ამასთან გაერთიანებული ძალებით, და დუბლირებას მოერიდებიან (ერთსა და იმავე ცივილიზაციას ან ვარსკვლავს მხოლოდ ერთი დელეგაცია ესტუმრება), მაშინ ნებისმიერად აღებული ცალკეული ვარსკვლავის მონახულება რომელიმე გალაქტიკური ცივილიზაციის მიერ დაახლოებით 100 ათას წელიწადში ერთხელ მოხდება, ცოცხალი არსებებით დასახლებული პლანეტის მქონე ვარსკვლავისა კი  –  რამდენიმე (5-6) ათას წელიწადში ერთხელ.

 

 

       21. ხომ არ ყოფილან ოდესმე დედამიწაზე კოსმოსის წარმომადგენელნი

 

      კ. საგანის მოსაზრებებს თუ გავიზიარებთ, ძნელად წარმოსადგენი იქნება, რომ დედამიწის არსებობის მთელი დროის განმავლობაში იგი კოსმოსის არცერთ ცივილიზაციას არ მოენახულებინა. მ. აგრესტმა დასვა პრობლემა  –  ხომ არ არის დედამიწაზე რაიმე მატერიალური ძეგლები, რომლებიც შესაძლოა სხვა პლანეტის მცხოვრებლებმა დატოვეს თავიანთი მონახულების სამახსოვროდ? ამასთან, ხომ არ აირეკლა ამა თუ იმ ხალხის მითებსა და ლეგენდებში რომელიმე კოსმოსური სტუმრობა? საგანს მოჰყავს ასეთი შემთხვევა: 1786 წელს ფრანგ ზღვაოსანს ლაპერუზს ჩრდილო-დასავლეთი ამერიკის ინდიელები მოუნახულებია. ერთი საუკუნის შემდეგ შეისწავლეს ამ ხალხების მითები და ლეგენდები და მათი საშუალებით საკმაოდ ზუსტად აღადგინეს ეს ისტორიული მოვლენა. ლაპერუზის ხომალდების გარეგნული სახეც კი საკმაოდ დეტალურად აღუდგენიათ. როგორც ჩანს, ძველი ხალხების მრავალი მითი სარწმუნო ისტორიულ ცნობებს უნდა ინახავდეს. აგრესტის აზრით, ბიბლიაში აღწერილი ბევრი საოცარი მოვლენა სათავეს უნდა იღებდეს სხვა პლანეტის ასტრონავტების მიერ დედამიწაზე სტუმრობიდან. მაგ., ცად ამაღლება ამა თუ იმ მიწიერი მცხოვრებისა შესაძლოა ასტრონავტების მიერ მის აყვანას ნიშნავდეს კოსმოსურ ხომალდში. აგრესტი იხილავს დედამიწის კულტურის ზოგ მატერიალურ ძეგლსაც და უკავშირებს მას კოსმოსიდან მოსულებს. საგანმა, თავის მხრივ, ყურადღება მიაქცია შუმერულ ეპოსს, რომელიც მოგვითხრობს, როგორ ჩნდებოდნენ სპარსეთის ყურის წყლებში სისტემატურად საოცარი არსებები, რომლებიც ადგილობრივ მცხოვრებლებს მეცნიერების საფუძვლებსა და ხელობას ასწავლიდნენ. საერთოდ, საგანი შუმერული კულტურის ნახტომისებურ განვითარებას, რაც ხანგრძლივ ბარბაროსულ ცხოვრებას უშუალოდ მოჰყვა, განსაცვიფრებლად მიიჩნევს. კომოსის წარმომადგენელთა შესაძლო ბოლო სტუმრობა ჩვ. წ-მდე მე-4 ათასწლეულში ივარაუდება, ასე რომ, ზემოთ მოყვანილი შეფასების თანახმად (მონახულებათა სიხშირის შესახებ) მორიგ სტუმრობას კოსმოსიდან მალე უნდა ველოდეთ!

 

 

       22. საიდან გაიგეს დოგონებმა ვარსკვლავ სირიუსის ორმაგობა?

 

      საინტერესოა აფრიკაში, ახლანდელი მალის სახელმწიფოს ტერიტორიაზე, მთებში მცხოვრები დოგონების ტომის მითოლოგია. ფრანგმა მეცნიერებმა მ. გრიოლმა და ჟ. დიტერლენმა შეისწავლეს ამ ხალხების თქმულებანი და გამოსცეს წიგნად. გამოირკვა, რომ ამ ხალხთა წინაპრებს შორეულ წარსულში სცოდნიათ ზოგი მეტად საინტერესო ასტრონომიული ფაქტი, რომელიც არ შეიძლებოდა მეცნიერების იმდროინდელ დონეზე დადგენილი ყოფილიყო. მაგალითად, ის, რომ სირიუსს ჰყავს თანამგზავრი ვარსკვლავი, რომელიც აფეთქებულა, ამასთან, ის გარს უვლის სირიუსს 50-წლიანი პერიოდით. სირიუსს მართლაც ჰყავს თანამგზავრი (ჩვენ ეს 1861 წელს აღმოვაჩინეთ. საერთოდ, ორმაგი ვარსკვლავების არსებობა პირველად 1781 წელს იქნა მიკვლეული). მაგრამ მთავარ ვარსკვლავსა და თანამგზავრს შორის კუთხური დაშორება მხოლოდ 7,6 სეკუნდია, რაც გაცილებით მცირეა თვალის გარჩევის უნარზე (60 სეკუნდი, ზოგ განსაკუთრებულ შემთხვევაში 30 მინუტი). ტელესკოპის გარეშე სირიუსის ორმაგობის შემჩნევა შეუძლებელია. ამას გარდა, მეორადი ვარსკვლავი მერვე სიდიდისაა, ე.ი. შეუიარაღებელი თვალით იგი ისედაც უხილავია, თუნდაც იზოლირებული იყოს. რაც შეეხება გარემოქცევის პერიოდს, იგი 49,9 წელია, ე.ი. განსაცვიფრებლად ახლოსაა მითებიდან მომდინარე ცნობასთან.

      საერთოდ, დოგონებს საკმაოდ განვითარებული წარმოდგენები ჰქონიათ ვარსკვლავთა შესახებ. ისინი განასხვავებენ ვარსკვლავს (ტოლო), პლანეტას (ტოლო ტანაზე, ე.ი. მოძრავი ვარსკვლავი) და თანამგზავრ ვარსკვლავს (ტოლო გონოზე, ე.ი. წრეზე მოძრავი ვარსკვლავი, ანუ ორმაგი სისტემის შემადგენელი შედარებით მცირემასიანი ვარსკვლავი). სირიუსი, მათი აზრით, სამმაგი სისტემაა. მესამე ვარსკვლავი, სახელად ემე ია ტოლო, უფრო შორსაა სირიუსისგან, ვიდრე მეორე (პო ტოლო), მაგრამ იმავე პერიოდით გარემოიქცევაო (ეს ეწინააღმდეგება კეპლერის კანონებს, რომელთა თანახმად, რაც უფრო დაშორებულია პლანეტა ან სხვა სხეული მთავარი ვარსკვლავიდან, მით უფრო მეტია მისი გარემოქცევის პერიოდი). სირიუსის მესამე თანამგზავრი მეცნიერთა მიერ მინიშნებულია, მაგრამ თანამედროვე ასტრონომიას იგი ჯერ არ უპოვია. საინტერესოა, რომ, დოგონების აზრით, ქვეყნიერება შედგება ოთხი ელემენტის  –  მიწის, წყლის, ჰაერისა და ცეცხლისაგან, მაგრამ სირიუსის თანამგზავრში მიწა შეცვლილია საგალათი,  –  ყველაზე მძიმე ნივთიერებით, რომელიც ლითონებზეც კი მრავალჯერ მკვრივიაო. ეს მიგნება საოცარია  –  სინამდვილეში ეს ვარსკვლავი ე.წ. თეთრი ჯუჯა ვარსკვლავია, რომელიც გადაგვარებული აირისაგან შედგება და მართლაც ძალზე მკვრივია, დაახლოებით 10 ხარისხად ექვსი გ/სმ კუბია (1 ტონა ნივთიერება 1 სმ კუბში).

      დოგონებს ისიც სცოდნიათ, რომ ვარსკვლავები მზეებია, ოღონდ ძალზე შორი, ქმნიან სპირალურ სისტემებს (გალაქტიკებს!) და ამ სისტემებით უსასრულო სამყაროა დასახლებული. რასაკვირველია, ეს მეტად საოცარია, თუმცა უნდა გავიხსენოთ, რომ ამგვარი კოსმოლოგიური მიგნებები ძველ ბერძენ მოაზროვნეებსაც ჰქონდათ. აქ ყველაზე განსაცვიფრებელი ის კონკრეტული ცოდნაა, რაც ზემოთ აღვნიშნეთ. ასევე გასაოცარია, რომ იმავე დოგონებმა იციან მზის სისტემაში მხოლოდ 5 პლანეტის არსებობა და იუპიტერის მხოლოდ 4 თანამგზავრისა (16-დან). იქმნება შთაბეჭდილება, რომ მათი ცოდნა არაა სისტემური ხასიათისა; ასე რომ, მათ მიერ კი არაა თითქოს მოპოვებული, არამედ გარედან აქვთ გადაცემული.

      ცხადია, უმთავრესი მნიშვნელობა იმას აქვს, თუ რამდენად სწორადაა გაშიფრული დოგონების ზეპირსიტყვაობა (ახლახან ეჭვი გამოითქვა სირიუსის თანამგზავრის პერიოდის გაშიფვრაში), რამდენად შეესატყვისება მათი ცნობები ციურ მნათობებს და რომელი საუკუნიდან მომდინარეობენ ისინი (არ უნდა გამოვრიცხოთ, რომ ევროპელმა მისიონერებმა მათ გადასცეს რაღაც ასტრონომიული ცოდნა). მაგრამ თუ ყველაფერი ნათქვამი სინამდვილეს შეეფერება, მართლაც გასაოცარი სურათი იხატება. საყურადღებოა, რომ დოგონთა აზრით ადამიანებისთვის სხვადასხვა მნათობებს სხვადასხვა მნიშვნელობა აქვთ. ამ მხრივ განსაკუთრებით გამოჰყოფენ სირიუსს. ისინი თითქოსდა ვარსკვლავთშორის მოგზაურობებზეც მიგვითითებენ, რომლებიც სირიუსიდან იწყება და მზესთან თავდება! კიდევ ვიმეორებთ, ეს საკითხი მეცნიერულად შესასწავლია, მაგრამ უაღრესად რომ საინტერესოა, ეჭვი არაა.

      ამ თავის ყველა მონაცემს თუ შევაჯერებთ, კიდევ ერთხელ გაგვიჩნდება კითხვა: ხომ არ სტუმრებიან დედამიწას ოდესმე კოსმოსური ცივილიზაციების წარმომადგენლები? ხომ არ არის ამისი მანიშნებელი რაიმე მატერიალური ძეგლი, გადმოცემა, ან რაიმე ფიზიკური მოვლენა, რაც სხვანაირად ვერ იხსნება?

      თუმცა ამისი პირდაპირი დამამტკიცებელი საბუთი (ისევე, როგორც უარმყოფელი) არ არსებობს, ამ წიგნის დასასრულს მოგითხრობთ ერთი მეტად საინტერესო ფიზიკური პრობლემის  –  დაგვიანებული რადიოექოების შესახებ, რათა მკითხველის ცნობისმოყვარეობა ნაწილობრივ მაინც დავაკმაყოფილოთ და, ამას გარდა, მივცეთ მას ფიქრისა და მსჯელობის კიდევ დამატებითი წყარო.

      ჯერ კი შევეხოთ კოსმოსურ ცივილიზაციებთან კავშირის პრობლემას.

 

 

       23. როგორ აღმოვაჩინოთ კოსმოსური ცივილიზაციები ან როგორ აღმოაჩინონ მათ ჩვენი ცივილიზაცია?

 

      როგორც მკითხველისთვის უკვე ნათელი გახდა, უშუალო კოსმოსური ექსპედიციები შორეული მომავლის საქმეა. ახლა კი  –  ჯერ მხოლოდ ცივილიზაციათა აღმოჩენას შეიძლება ვეცადოთ დედამიწიდან ერთადერთი გზა  –  ესაა რადიოსიგნალთა გაგზავნა და მათგან გამოგზავნილ გამიზნულ რადიოსიგნალთა მიღების მცდელობა. ორივე მათგანისთვის საჭიროა მძლავრი რადიოგადამცემი და მიმღები აპარატურა. აქ კი მრავალი სიძნელეა.

      გადაცემა შეიძლება იყოს ვიწროდმიმართული ან ყველამხრივ მიმართული. პირველი  –  მანძილის მიხედვით მცირედ გაიშლება, ამიტომ თითქმის უცვლელი ინტენსიურობით გავრცელდება და მისი რეგისტრირებისათვის საჭირო სიმძლავრეს შეინარჩუნებს ასობით და ათასობით სინათლის წლის მანძილებზე, ანუ პრაქტიკულად მთელ გალაქტიკას მოიცავს. მაგრამ ეს მაინც უპერსპექტივოა, რადგან ვარსკვლავთა რიცხვი ჩვენს გალაქტიკაში კოლოსალურია  –  200 მილიარდამდე. კონკრეტულად შერჩეული ვარსკვლავისკენ სიგნალთა გაგზავნისას თითქმის ნულია მისი მიღების ალბათობა  –  ძალიან დიდი შანსია, რომ ამ ვარსკვლავს არ ეყოლება დასახლებული პლანეტა. ხოლო თუ ჩვენ რიგრიგობით გავუგზავნით სიგნალებს გალაქტიკის ყველა ვარსკვლავს, უახლოესი საუკუნეც რომ მოვახმაროთ ამ საქმეს, ერთი გადამცემის შემთხვევაში თითოეულ ვარსკვლავს შეხვდება უმნიშვნელო დრო  –  სულ წამის მეასედი! გადაცემის ხანგრძლივობა კი, თუნდაც იგი 1 საათს გაგრძელდეს, მაინც არასაკმარისია  –  მისი მიღებისათვის სამიზნე პლანეტის ცივილიზაციის ტელესკოპი მაინცდამაინც დედამიწისკენ უნდა იყოს მომართული. მაგრამ ის ტელესკოპი რიგრიგობით მიიმართება გალაქტიკის ყველა ვარსკვლავისაკენ და ისინიც თითო ვარსკვლავს წამის მეასედს თუ შეახვედრებენ. წარმოუდგენლად მცირეალბათურია სიგნალის მისვლისა და მისი მოსმენის დროთა დამთხვევა.

      მეორე შემთხვევაში ჩვენი გადაცემა მოიცავს მთელ სივრცეს, ყველა ვარსკვლავამდეც მიაღწევს, მაგრამ, სამწუხაროდ, უაღრესად შესუსტებული  –  ყოველმხრივ მიმართული სიგნალის სიმძლავრე მანძილის კვადრატის შესაბამისად მცირდება. მაშასადამე, აღმოჩენისთვის აუცილებელ სიმძლავრეს იგი მხოლოდ შედარებით ახლო მანძილებამდე შეინარჩუნებს, ანუ მხოლოდ ახლო ვარსკვლავებს მისწვდება. ისევ გამოუვალი მდგომარეობაა.

      ადრე ფიქრობდნენ, რომ ნებისმიერი ცივილიზაცია ექსპონენციალური კანონით ვითარდება, ანუ დროის რაღაც ტოლ შუალედებში განუწყვეტლივ ორკეცდება ცივილიზაციის რიცხოვნობაც, მის მიერ მოხმარებული ენერგიაც და მისგან დამუშავებული ინფორმაციაც. ეს კი ნიშნავს, რომ გარკვეულ სტადიაში რომელიმე პლანეტაზე განთავსებული ცივილიზაცია აითვისებს ჯერ ამ პლანეტაზე დაცემულ მთელ მზისეულ ენერგიას (პირველი ტიპის ცივილიზაცია გ. კარდაშევის მიხედვით), შემდეგ  –  თავისკენ მიმართავს და გამოიყენებს მისი მზის მთელ ენერგიას,რომელიც კოსმოსის ყველა მხარეს იფანტება (მეორე ტიპის ცივილიზაცია), შემდეგ კი თავის მთელ გალაქტიკასაც და მისი ყველა ვარსკვალვის გამოსხივებასაც აითვისებს (მესამე ტიპის ცივილიზაცია). შესაბამისად, მთელი გამოყენებული  ენერგია, საარსებო სივრცის გადახურების თავიდან ასაცილებლად, ამ ცივილიზაციამ უნდა გაასხივოს კოსმოსში, ვიწროდმიმართული ინფრაწითელი კონის სახით, რომელიც იმდენად მძლავრი იქნება, რომ მთელი მეტაგალაქტიკის ყოველი წერტილიდან დაინახება, როგორც რაღაც კოსმოსური სასწაული ამგვარი სასწაულებრივი წყარო ჩვენც უნდა შევამჩნიოთ კოსმოსის იმ მიმართულებებში, სადაც რომელიმე ცივილიზაციამ მიაღწია მესამე ტიპის დონეს. ჩვენ კი ვერცერთი ამგვარი წყარო ვერ აღმოვაჩინეთ. აქედან საბჭოთა მეცნიერმა ი. შკლოვსკიმ დაასკვნა, რომ სამყაროში არსად არ აღმოცენებულა სიცოცხლე, თორემ განვლილ 10 მილიარდ წელიწადში ერთი მათგანი მაინც გადაიზრდებოდაო მესამე ტიპის ცივილიზაციაში.

      ოღონდ ეს დასკვნა არ გაიზიარეს სხვებმა. ჯერ ერთი, ადვილი საჩვენებელია, რომ მთელ გალაქტიკაში განსახლება უაზრობაა  –  ირღვევა ცივილიზაციის შეკავშირებულობა და ერთიანობა, რადგან ნებისმიერი ცნობის მიღწევას მის ნაწილებს შორის ათეულათასობით წელიწადი სჭირდება! მეორეც, ზღვარი ედება გარედან საარსებო სივრცეში შემოტანილ ენერგიის სიდიდეს: მისი უკან გასხივების მცდელობაში ენერგიის ნაწილი აუცილებლად განიბნევა დედამიწის ატმოსფეროში და გადაახურებს გარემოს. თუ შევეცდებით გიგანტური რადიოგადამცემის აგებას დადამიწიდან შორს, მისი მასა იმდენად დიდი გამოდის, რომ მის ასაგებად ნივთიერების გადაზიდვისას ისევ დაუშვებლად დიდი ენერგიები გამოიყოფა. დასკვნა  –  მეორე და მესამე ტიპის ცივილიზაციები ვერ იარსებებენ.

      აქედან გამოდის, რომ სტრატეგია გადატანილ უნდა იქნას არა ზემძლავრი გადამცემის შექმნაზე (ეს შეუძლებელია), არამედ ზემგრძნობიარე მიმღების დამზადებაზე. და ამ შემთხვევაშიც უდიდეს განუზღვრელობას ქმნის იმისი არცოდნა, თუ როდის მოვუსმინოთ ამა თუ იმ კონკრეტულ ვარსკვლავს და რომელი სიხშირის ტალღებზე. სიხშირეთა რიცხვი უსაზღვროა. დედამიწაზეც კი ათასობით ქალაქი ახორციელებს თავის რადიოგადაცემებს და თქვენ ვერ აღმოაჩენთ სასურველ რადიოარხს, თუ არ იცით მისი სიხშირე. ეს პრობლემა ასე თუ ისე გადაწყდა, რადგან გამორკვეულია, რომ ყველაზე ხელსაყრელია მთელ გალაქტიკაში რამდენიმე სტანდარტული სიხშირე (ტალღის სიგრძე), მათ შორის კი უპირატესად, წყალბადის 21 სმ ხაზის სიხშირე. მაგრამ თუ წყარო გადასცემს ამ სიხშირეზე, ხოლო მიმღები რადიოსადგური მოძრაობს გამგზავნის მიმართ, დოპლერის ეფექტის გამო მასთან დამახინჯებულ სიხშირე მიაღწევს, გაგზავნილზე მეტი ან ნაკლები სიგნალის სიძლიერის უზრუნველსაყოფად და ასევე მისი აღმოჩენის გასაადვილებლადაც გაგზავნა უნდა მოხდეს ძალიან ვიწრო სიგანის სიხშირედ ზოლში. მიმღები სადგურის მოძრაობა კი ამ ზოლს ცვლის! ხოლო მიმღების მოძრაობა გარდაუვალია, რადგან გამგზავნი და მიმღები ცივილიზაციები სხვადასხვა ვარსკვლავთა პლანეტებზეა, რომლებიც გალაქტიკის ცენტრიდან სხვადასხვა მიმართულებით და სხვადასხვა მანძილებზე არიან და ამიტომ, გალაქტიკის ცენტრის მიმართ სხვადასხვა სიჩქარით მოძრაობის გამო ერთმანეთის მიმართაც მოძრავნი გამოდიან. ეს აიძულებს მიმღებს, ეძებოს სიგნალი ათასობით სხვადასხვა სიხშირულ ზოლში, რაც მდგომარეობას კიდევ უფრო ართულებს. საზოგადოდ, გადამცემი და მიმღები რადიოსადგურების კიდევ სხვა პარამეტრთა დამთხვევაც არის აუცილებელი, რათა კავშირი განხორციელდეს (მათ რიცხვშია მოდულაციის სახეობა, კოდი, სემანტიკა და ა.შ.), რაც ძნელად გადასალახავია. არამიწიერი გონების ძებნასთან დაკავშირებული მეცნიერები დიდი ხანია მუშაობენ, რათა თითოეული აღნიშნული პარამეტრის რაღაცნაირად დაკონკრეტება ან თუნდაც მის შესაძლო მნიშვნელობათა რაიმენაირი შემცირება შეძლონ. სხვანაირად, როცა არ ვიცით საიდან, რა სიხშირეზე, რომელ მომენტში და ა.შ. მოვა სიგნალი, ჩვენ ამ სიგნალს ვერც აღმოვაჩენთ.

 

 

       24. კოსმოსურ გადაცემათა სინქრონიზაციის პრობლემა

 

      სულ ახლახან კიდევ ერთი თეორიული ნაბიჯი გადაიდგა ამ მიმართულებით. ჩვენ უკვე ვთქვით, რომ ენერგიის სიმცირის გამო ყველა ცივილიზაცია ყველა ვარსკვლავისკენ განუწყვეტლივ ვერ გააგზავნის გადაცემებს. საჭირო იქნება ერთგვარი განრიგი, სინქრონიზაცია. საბჭოთა ასტრონომმა მაკოვეცკიმ წამოაყენა მოსაზრება, რომ გალაქტიკაში სინქრონიზაციის წყაროდ შეიძლება გამოვიყენოთ ახალ ვარსკვლავთა ანთება. ეს იმდენად გრანდიოზული მოვლენაა, რომ გალაქტიკის საკმაოდ საგრძნობ სივრცეში მყოფი ყველა ვარსკვლავის მიდამოებიდან გამოჩნდება. მაგალითად, 1975 წელს აენთო გედის თანავარსკვლავედის ერთ-ერთი ვარსკვლავი. თუ ყველა კოსმოსური ცივილიზაცია საგალაქტიკო რადიოგადაცემებს გააგზავნის მაშინ, როცა იგი ამ ვარსკვლავის ანთებას შენიშნავს, ჩვენ შესაძლებლობა გვექნება წინასწარ გამოვთვალოთ მათი რადიოგადაცემების ჩვენთან მოსვლის მომენტი, და ასეთი შესაძლებლობა სხვა ნებისმიერ ცივილიზაციასაც ექნება. ამისთვის საკმარისია ვიცოდეთ ვარსკვლავთა ურთიერთდაშორებანი. ვთქვათ, მანძილი ჩვენსა და ანთებულ ახალ ვარსკვლავს შორის 10 სინათლის წელია, ამ ვარსკვლავსა და რომელიმე A ვარსკვლავს შორის 15 სინათლის წელი, უკანასკნელი კი ჩვენგან 20 სინათლის წლის მანძილზეა. ახალი ვარსკვლავის ანთებას ჩვენ შევნიშნავთ ანთების რეალური მომენტიდან 10 წლის შემდეგ, A ვარსკვლავის დასახლებული პლანეტის მცხოვრებნი  –  15 წლის შემდეგ, ხოლო A ვარსკვლავის ცივილიზაციის სიგნალები, რომელიც მან ვარსკვლავის ანთების შენიშვნის მომენტში გამოგზავნა  –  ჩვენამდე მოაღწევს ანთებიდან 15 პლიუს 20 უდრის 35 წელიწადში, ანუ ჩვენს მიერ ანთების შენიშვნიდან 25 წელიწადში. ასე შეიძლება გამოვთვალოთ სხვა ვარსკვლავთა სიგნალების მოსვლის დროც. ამასთან საინტერესოა, რომ იმ ვარსკვლავთა სიგნალები, რომელნიც ჩვენი და ახალი ვარსკვლავის შემაერთებელ მონაკვეთზეა, ვარსკვლავის ანთებიდან ძალიან მალე მოვა. ამ იდეის გამოყენება (თუ, რა თქმა უნდა, მას სხვა კოსმოსური ცივილიზაციებიც მიაგნებენ), ძალზე გააადვილებს ცივილიზაციათა ურთიერთკავშირს.

      მაკოვეცკიმ გამოითვალა, როდის მოაღწევდა ჩვენამდე ზოგი ვარსკვლავის სიგნალები, რომელსაც გედის ახალი ვარსკვლავის ანთების მომენტში გადმოსცემენ. მაგ., კენტავრის ალფა ვარსკვლავიდან სიგნალი უნდა მოსულიყო 1982 წლის 25 დეკემბერს, ლალანდის 21 185 ვარსკვლავიდან  –  1984 წლის მარტში, ვეშაპის ტაუ ვარსკვლავიდან (თუ ისინი თავიანთ ზონდს არ დასჯერდებიან და რადიოგადაცემასაც გამოგვიგზავნიან  –  1987 წლის ივნისში, პე Gემ ვარსკვლავიდან  –  2036 წელს, დელტა ველიდან  –  2125 წელს და ა.შ. რასაკვირველია, ეს თარიღები მიახლოებითია, რადგან მიახლოებით ვიცით ჩვენ მანძილები ამ ვარსკვლავებამდე. აქედან ცხადია, რომ აუცილებელია მანძილთა დაზუსტებაც. ჯერ კი სიგნალები არ მოსულა.

      აქვე ერთი რამეც უნდა აღვნიშნოთ. უკანასკნელი რამდენიმე ათეული წლის მანძილზე დედამიწა, ინტენსიური რადიო და ტელეგადაცემების წყალობით, ბრწყინვალე რადიოვარსკვლავად იქცა. როდესაც ამას შეამჩნევენ, კოსმოსური ცივილიზაციები უმალ დაადგენენ, რომ მზის სისტემაში წარმოიშვა რადიოცივილიზაცია. ასე, რომ ჩვენ მალე კოსმოსის ყურადღებას მივიპყრობთ. უახლოეს ვარსკვლავთა პლანეტების ყურადღება უკვე მიპყრობილი გვაქვს. ამიტომ იზრდება იმისი შესაძლებლობა, რომ ახლო ხანში ჩვენ მოგვინახულონ.

 

 

      25. რა აბრუნებს უკან რადიოსიგნალებს?

 

      ახლა დაპირებისამებრ შევეხოთ ერთ უცნაურ დაკვირვებულ მოვლენას.

      1973 წელს ჟურნალ შპაცეფლიგჰტ-ში გამოქვეყნდა ინგლისელი მოყვარული ასტრონომის ლუნენის სტატია. ავტორი ცდილობს ახსნას მიწიერი რადიოსიგნალების დიდი დაგვიანებით უკანდაბრუნების ფაქტები, რომლებიც 1928 წლიდანაა ცნობილი, დედამიწის სიახლოვეს კოსმოსური ზონდის არსებობით.

      საუბარი შემდეგ მოვლენაზეა. 1927 წელი იყო. ნორვეგიელი პროფესორი კ. შტერმერი ესაუბრებოდა ინჟინერ ჰალსს და ამ საუბარში შემთხვევით ახსენა, რომ ზოგიერთი ექსპერიმენტატორი (მაგ., ა. ტეილორი და ი. იუნგი, რომლებიც დედამიწის იონოსფეროს სწავლობენ) ხანდახან უკან იღებს მათ მიერ გაგზავნილ რადიოსიგნალებს. სიგნალთა დაგვიანება წამის მეასედებს აღწევს  –  ე.ი. ისინი აირეკლებიან 3000-10 000 კმ მანძილზე მყოფი მატერიისგან (რადიოტალღების სიჩქარე იგივე 300 000 კმ/წმ-ია, როგორც სინთლის სიჩქარე, ასე რომ სიგნალთა დაგვიანება მათი მოგზაურობის სიშორეს მიგვითითებს). ჰალსმა აღნიშნა, რომ მასაც მიუღია რადიოსიგნალი კიდევ უფრო დიდი დაგვიანებით  –  გაგზავნიდან 3 წამის შემდეგ, და რომ, მისი აზრით, სიგნალებს არეკლავს მთვარე (3 წამში ხომ რადიოტალღები 3.300 000 ტოლია 900 000 კმ-ს გაივლიან, რაც მიახლოებით მთვარის გაორკეცებულ მანძილს უდრის). შტერმერმა და ჰალსმა გადაწყვიტეს ექსპერიმენტთა ჩატარება 1928 წელს. ჯერ შედეგი არ იყო. მაგრამ აი, 11 ოქტომბერს, ჰალსმა მიიღო 31,4 რადიოტალღაზე სიგნალი, რომელმაც 3 წმ დააგვიანა. შტერმერმაც აღრიცხა სიგნალთა დაბრუნება 3-დან 15 წმ-მდე დაგვიანებით. იმავე საღამოს ცდა გაიმეორეს  –  აგზავნიდნენ ერთმანეთის მიყოლებით 3 წერტილს, ხოლო ყოველი 30 წმ ინტერვალის შემდეგ ასეთსავე სიგნალთა ახალ სერიას. ექოები მიიღეს, ამასთან სიგნალთა დაგვიანებანი შემდეგი იყო: 8, 13, 3, 8, 8, 8, 12, 15, 13, 8, 8 წამი. ყველა სიგნალში 3 წერტილი ტირედ გაერთიანდა, გარდა იმ ექოსი, რომელმაც 3 წამს დააგვიანა. სიგნალები მოვიდა იმავე ტალღის სიგრძეზე, რომლებზეც ისინი გაიგზავნა. ამ ცდების დროს შტერმერი ოსლოში იმყოფებოდა, ჰალსი კი ეინდჰოვენში. მონაწილეობას იღებდა დოქტორი ვან დერ პოლიც.

      24 ოქტომბერს 48 ექო მიიღეს, დაგვიანებათა ხანგრძლივობა 3-30 წამის ინტერვალში მერყეობდა. 1929 წელსაც გაგრძელდა ცდები და 14, 15, 18, 19 და 20 თებერვალს კვლავ შედეგიანი იყო (19 და 20 თებერვალს ინგლისელებსაც მიუღიათ ექოები). 28 თებერვალს გააგზავნეს ახალი სერია, ცხრა სიგნალისაგან შედგენილი. სიგნალები წერტილებსა და ტირეებს შეიცავდა და ცალკეულ სიგნალთა შორის ინტერვალი 30 წამი იყო. ექომ გაიმეორა ეს მიმდევრობა, მაგრამ დაამახინჯა ინტერვალები  –  დაგვიანებამ შეადგინა 3-30 წამი. ოღონდ პირველი სიგნალი დაგვიანდა სამ-ნახევარ წუთს!

      ჟ. გოლმა და გ. ტალონმა 1929 წელს ინდოჩინეთში მზის დაბნელებასთან დაკავშირებით მოწყობილი ექსპედიციის დროს გემიდან გაგზავნეს 30 წმ ინტერვალიანი სიგნალები. მიიღეს ექოებიც, ცვლადი დაგვიანებით. მინიმალური დაგვიანება შეესაბამებოდა 450 000 კმ-ს, ოღონდ სიგნალთა სიმძლავრე ყველა შემთხვევაში საწყისი სიმძლავრის მესამედს აღწევდა.

      თუ რადიოსიგნალები აირეკლება რომელიმე ბუნებრივი ციური სხეულისაგან, მაშინ გაუგებარია, რატომ ყველა სიგნალი ერთსა და იმავე დროს არ ანდომებს უკან დაბრუნებას. თუ დავუშვებთ, რომ ამრეკლავი საგანი გადაადგილდება და ამიტომ სხვადასხვა სიგნალებს სხვადასხვა მანძილზე ხვდება, მაშინ მისი სიჩქარეც უჩვეულოდ დიდი გამოდის (მაგალითად, პირველმა სიგნალმა ერთ-ერთ ცდაში 3,5 წუთი დააგვიანა, მეორემ  –  ნახევარ წუთზე ნაკლები. ისინი კი ერთმანეთს სწორედ ნახევარი წუთის ინტერვალით მისდევდნენ. თუ პირველ სიგნალს ციური სხეული სინათლის ასი წამის მანძილზე დახვდა, მეორეს კი 15 წამის სავალზე, ამისთვის მას ამ მანძილთა სხვაობა სინათლეზე სწრაფი გადაადგილებით უნდა დაეფარა), თანაც ასეთი წინ და უკან მოძრაობები ციური სხეულის ბუნებრივ მოძრაობას სულ არ ჰგავს. გაუგებარია სიგნალთა სიმძლავრის დამოუკიდებლობა საწყისი სიმძლავრისგან. რაც უფრო შორსაა ამრეკლავი საგანი, განა სიგნალის ექო მით უფრო შესუსტებული არ უნდა იყოს?

      ასეა თუ ისე, შტერმერის ცდები იმ დროს აუხსნელი დარჩა.

      1960 წელს აშშ-ის სტენფორდის უნივერსიტეტის თანამშრომელმა რ. ბრეისუელმა წამოაყენა იდეა, რომ თუ კოსმოსურ ცივილიზაციებს შორის საშუალო მანძილები 100 სინათლის წელია ან მეტი, მეზობელ ცივილიზაციათა მოძებნა ძალზე ძნელი იქნება და ყველაზე გონივრული უნდა იყოს მეზობელ ვარსკვლავთა გამოკვლევა უპილოტო კოსმოსური ზონდების საშუალებით. მართლაც, ამა თუ იმ ცივილიზაციას შეუძლია უპილოტო ზონდები გააგზავნოს მის ახლომდებარე ათეულათასობით ვარსკვლავის პლანეტათა სისტემაზე. როდესაც ზონდი მიაღწევს რომელიმე პლანეტას და მის თანამგზავრად იქცევა, იგი დააკავებს ადგილობრივ რადიოგადაცემათა სიგნალებს და უკან დაუბრუნებს პლანეტის მცხოვრებლებს, რითაც განუცხადებს: მე აქ ვარ!. სიგნალთა მრავალჯერადმა ექოებმა არ შეიძლება არ მიიპყროს პლანეტაზე არსებული ცივილიზაციის ყურადღება. ამრიგად, კავშირი დამყარდება. ამასთან, ზონდი აცნობებს თავის მშობლიურ ცივილიზაციას, რომ დავალება შეასრულა და აღმოაჩინა უცნობი ცივილიზაცია. ცხადია, ათასობით ზონდთაგან მხოლოდ ერთი მიაღწევს წარმატებას, მაგრამ ესეც კი ბევრ დროსა და ენერგიას დაზოგავს. ამას გარდა, ზონდმა შეიძლება მოიცადოს, სანამ უცნობი პლანეტის მცხოვრებნი რადიოს აითვისებენ. აღმოჩენილ ცივილიზაციას კი შემდგომში უფრო პირდაპირი მეთოდებით დაუკავშირდებიან და გამოიკვლევენ.

      როდესაც ბრეისუელის იდეა გახმიანდა, ზოგმა მეცნიერმა დასვა საკითხი: უკვე ხომ არ არის ჩვენს სისტემაში კოსმოსიდან მოფრენილი ზონდი? ამასთან დაკავშირებით ისევ გაიხსენეს შტერმერისა და სხვების ძველი აუხსნელი დაკვირვებანი  –  დიდად დაგვიანებული რადიოექოების მოვლენა. მართლაც, ბრეისუელის თანახმად, ზონდი მოისურვებს რაიმე ინფორმაცია გადასცეს აღმოჩენილ ცივილიზაციას მათივე რადიოსიგნალების მეშვეობით. ამ მიზნით იგი შეეცდება სხვადასხვა სიდიდით დააგვიანოს ცალკეული რადიოსიგნალები და ამ დაგვიანებათა ვარიაციით გადასცეს მათ, ვთქვათ, იმ თანავარსკვლავედის გამოსახულება, რომელშიცაა მოთავსებული დედამიწელი დამკვირვებლისთვის ზონდის გამომგზავნი ცივილიზაციის ვარსკვლავი. ამისთვის ზონდის გამგზავნმა ცივილიზაციამ წინასწარ უნდა დაადგინოს, როგორი იქნება დედამიწის ცის სახე, მასზე ვარსკვლავთა ურთიერთგანლაგება. უნდა ითქვას, რომ ეს არაა ძნელი ამოცანა  –  ჩვენ შევძლებდით უახლოესი ვარსკვლავის ცის წინასწარგამოთვლას. ამისათვის საკმარისია ვარსკვლავებამდე მანძილისა და მათი ბრწყინვალების ცოდნა.

 

 

       26. ზონდი გვაცნობებს თავისი ვარსკვლავის თანავარსკვლავედს?

 

      წინა პარაგრაფის დასაწყისში მოხსენიებული ლუნენის სტატია სწორედ ბრეისუელის იედის ზეგავლენით დაიწერა. ლუნენმა ივარაუდა, რომ შტერმერის ცდებში სიგნალთა ექოებს კოსმოსური ზონდი აგზავნიდა, ამასთან იგი ცდილოდა თავისი თანავარსკვლავედის გამოსახულების გადმოცემას. ლუნენმა ააგო ორგანზომილებიანი დიაგრამა: ვერტიკალურ ღერძზე გადაზომა სიგნალის ნომერი გაგზავნის რიგის მიხედვით, ჰორიზონტულზე კი  –  დაგვიანება, წამებით. ამ გზით ყოველი სიგნალი გარკვეულ წერტილზე მოთავსდა. გამოვიდა საოცარი სურათი: 8 წამით დაგვიანებულმა სიგნალებმა ვერტიკალური ბარიერი შეადგინეს, მის მარცხნივ დარჩა ერთადერთი, 3 წამით დაგვიანებული ექოს შესაბამისი წერტილი, ბარიერის მარჯვნივ კი  –  გარკვეული გეომეტრიული ფიგურა, რომელიც ძალიან ჰგავს მენახირის თანავარსკვლავედს, ოღონდ მას აკლია ერთი ვარსკვლავი  –  მენახირის ?. ხოლო თუ ბარიერის მარცხენა წერტილს ბარიერის მარჯვნივ, მის სიმეტრიულად გადავიტანთ, ფიგურა მთლიანად დაემთხვევა მენახირის თანავარსკვლავედს. ლუნენი ასკვნის, რომ ზონდი გვეუბნება: მე ვიმყოფები მთვარესთან (3 წამი დაგვიანება!), გამომაგზავნეს მენახირის თანავარსკვლავედის ეფსილონ ვარსკვლავის ერთ-ერთი პლანეტის ცივილიზაციის წარმომადგენლებმა!.

      ეს დასკვნა იმდენად სენსაციურია, რომ სანამ მას ვირწმუნებდეთ, საფუძვლიანად უნდა შევამოწმოთ. მაგალითად, თუმცა მსგავსება ზონდის ნახატსა და მენახირის თანავარსკვლავედს შორის ცხადია, იგი სრული მაინც არ არი. მაგალითად, ვარსკვლავი არქტური ზონდის ნახატში უფრო მარცხნივაა და ზემოთ (7 გრადუსით), ვიდრე სინამდვილეში. ლუნენი ამას მახვილგონივრულად ხსნის: არქტურს ძალიან დიდი საკუთარი მოძრაობა აქვს  –  წელიწადში 2,3 სეკუნდი. თუ ზონდი მოფრინდა გარკვეული დროის წინათ, იგი გადაიღებდა ცის სურათს, რომელიც ახლანდელი სურათისგან განსხვავებული იქნებოდა. მეტიც  –  არქტურის საკუთარი მოძრაობის მიხედვით შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ 7 გრადუსი განსხვავება შეესაბამება დაახლოებით 12 600 წელიწადს. ე.ი. ზონდი მოფრენილა 12 600 წლის წინათ. თუ მართლაც ასეა, ცხადია, მაშინ იგი ჩვენთან ვერავითარ რადიოტალღებს ვერ აღმოაჩენდა. მაგრამ როგორ შეინარჩუნა მან აქტიურობა ამდენ ხანს?

      ამას გარდა, ზონდის ნახატზე არ არის მეზობელი, ჩრდილოეთის გვირგვინის თანავარსკვლავედის ბრწყინვალე ვარსკვლავები, თუმცა ზოგი მათზე უფრო ნაკლებ ბრწყინვალე ვარსკვლავი მითითებულია. ამ წინააღმდეგობას ლუნენი იმით ხსნის, რომ აღნიშნულ ვარსკვლავთა საჩვენებლად ზონდს უფრო მეტად უნდა დაეგვიანებინა ცალკეული სიგნალები, ვიდრე ამის საშუალებას სიგნალთშორისი ინტერვალი იძლეოდა (ე.ი. ნახევარ წუთზე მეტად), რითაც დაირღვეოდა სიგნალთა მიმდევრობა.

      შემდეგ, მენახირის პე ვარსკვლავი ზონდის რუკაზე არაა, მაშინ როდესაც მასზე ნაკლებ ბრწყინვალე ძეტა ვარსკვლავი არის. ლუნენის მიერ შედგენილი სხვა რუკები კი სულ არ იმსახურებენ ნდობასო,  –  აღნიშნავენ სპეციალისტები.

      რა შეიძლება თვით მენახირის ეფსილონ ვარსკვლავზე ითქვას, საიდანაც ლუნენი ზონდის მოსვლას ვარაუდობს? შხვათაშორის, მას აქვს საკუთარი სახელიც  –  ცარი. იგი ჩვენგან დაახლოებით  სინათლის წლის მანძილზეა, არის ორმაგი ვარსკვლავი. ერთ-ერთი კომპონენტი წითელი გიგანტია, გიგანტები კი, წინა თავში უკვე ნათქვამის თანახმად, ხელსაყრელი არაა ცივილიზაციის არსებობისთვის (თუ თავდაპირველად პლანეტაზე ნორმალური პირობები იყო, გიგანტის ანთებისას ტემპერატურა ძლიერ აიწევდა, ხოლო თუ გიგანტის სტადიაშია პლანეტაზე ხელსაყრელი პირობები, მაშინ ვარსკვლავის ადრეულ სტადიებზე იქნებოდა წარმოუდგენელი ყინვები). მეორე კომპონენტი კი თვითონაა მჭიდრო ორმაგი ვარსკვლავი, ამიტომ მის სისტემაში პლანეტის მდგრადი ორბიტა ალბათ ვერ იარსებებს. ასე რომ, ლუნენის დასკვნას სკეპტიკურად შეხვდნენ.

 

      ზონდი მენახირის თანავარსკვლავედზე მიგვითითებს?

 

      დასკვნას, მაგრამ არა იდეას. 1976 წელს ამავე თემაზე გამოქვეყნდა ა. შპილევსკის სტატია. შპილევსკიმ იგივე მონაცემებით ააგო მსგავსი გრაფიკი, ოღონდ ადგილი შეუცვალა საკოორდინატო ღერძებს. აბსცისათა ღერძზე მან გადაზომა სიგნალთა ნომრები, ორდინატთა ღერძზე კი  –  დაგვიანებანი. ცხადია, წერტილთა კონფიგურაცია მსგავსი გამოვიდა, ოღონდ ნახატზე ახლა არის არა ვერტიკალური, არამედ ჰორიზონტული ბარიერი, რომლის ქვემოთ განლაგებული ფიგურა ვეშაპის თანავარსკვლავედს მოგვაგონებს. სრული მსგავსებისთვის მას აკლია ერთი წერტილი, რომელიც ვეშაპის ტაუ ვარსკვლავს შეესაბამება. სამაგიეროდ, ბარიერის ზემოთ არსებობს მისი სიმეტრიული წერტილი. ავტორი ასკვნის  –  ზონდი მოსულია ვეშაპის ტაუ ვარსკვლავიდანო. ამას გარდა, ავტორი მიუთითებს, რომ, რადგანაც ცის თაღზე ბევრი მსგავსი კონფიგურაციაა, ამოცნობის გასაადვილებლად ზონდი უნდა იძლეოდეს, გარდა თანავარსკვლავედის სურათისა, მის განლაგებას რაიმე ჩვენთვის ცნობილი სიბრტყის) მაგალითად, ცის ეკვატორის ან ეკლიპტიკის მიმართ. ამ ორი სიბრტყიდან შორეული ცივილიზაციებისთვის შედარებით ადვილი განსასაზღვრი დედამიწის ორბიტის  –  ეკლიპტიკის სიბრტყე იქნება. თუ ასეა, ჰორიზონტული ბარიერი მარტო ვარსკვლავის გამოსაყოფად არაა მოგონილი  –  იგი იმავდროულად ეკვატორს ან ეკლიპტიკას აღნიშნავსო. მართლაც, ზონდისეული ფიგურის განლაგება ამ ბარიერის მიმართ ისეთივეა, როგორც ცაზე ვეშაპის თანავარსკვლავედის განლაგება ეკლიპტიკისადმი.

      ამას გარდა, შპილევსკის აზრით, კოსმოსური ცნობა მაქსიმალურად ინფორმაციული უნდა იყოს; კერძოდ, ჰორიზონტულ ბარიერში წერტილთა რიცხვი ნებისმიერი არ უნდა იყოს. ყველაზე მოსალოდნელია, რომ იგი მიუთითებდეს აღნიშნული ვარსკვლავის სისტემაში პლანეტების სრულ რიცხვს. ბარიერში სულ ექვსი წერტილია. კიდევ ერთ წერტილად უნდა მივიჩნიოთ ბარიერისა და პერპენდიკულარის კვეთა. კვეთის წერტილი რიგით მესამეა. ამრიგად, ზონდი გვამცნობს, რომ იგი მოსულია ვეშაპის თანავარსკვლავედის ტაუ ვარსკვლავიდან, ამ ვარსკვლავს ჰყავს 7 პლანეტა, ხოლო მისი ცივილიზაცია მესამე პლანეტაზეა დასახლებული (ეს იდეა საეჭვოდ მიმაჩნია. ბარიერში სიგნალთა რაოდენობის ზონდი ნებისმიერად ვერ აიღებს  –  იგი შეზღუდულია ჩვენეულ სერიაში სიგნალთა რიცხვით. Gარდა ამისა, თუ ვარსკვლავს ორიოდე პლანეტა ჰყავს, ზონდი ამ ბარრიერს ვერც კი ააგებს).

      როგორია ვეშაპის ტაუ ვარსკვლავი? იგი ერთჯერადია, ჰგავს მზეს, ასე რომ, ხელსაყრელი კანდიდატია კოსმოსური ცივილიზაციის ძებნის თვალსაზრისით. 1960 წელს, ამგვარ ძიებათა დროს, ეს ვარსკვლავი საეჭვოთა რიგში იყო მოქცეული და ელოდნენ კიდეც მისგან სიგნალებს. მანძილი ამ ვარსკვლავამდე 11,8 სინათლის წელია, ასე რომ, იგი საკმაოდ ახლოსაა ჩვენთან. მისი ნათობა მზისაზე ორჯერ მცირეა, რაც შესაძლოა მიუთითებდეს მის ხანდაზმულობაზე. ამდენად, არ უნდა გაგვიკვირდეს, თუ მის რომელიმე პლანეტაზე მართლაც განვითარდა მაღალი დონის ცივილიზაცია.

      მაგრამ მართლა ამ ვარსკვლავიდან მოსული ზონდი გვიბრუნებს ჩვენს რადიოსიგნალებს? ეგებ მათ ბუნებრივი სხეულები ირეკლავენ? მაგრამ მაშინ რატომ ყოვნდებიან ცალკეული სიგნალები სხვადასხვა დროის განმავლობაში? ან რატომ აქვს ზოგიერთ სიგნალს ორი ექო, ზოგსაც სამი ექო, რომლებიც სხვადასხვა დროს მოდიან?

      ექო კი რეალურად არსებობს. 1934 წელს ინგლისელ მკვლევარს ე. ეპლტონს მოუსმენია იგი. შემდეგ დედამიწის რადიოგადაცემათა ფონი გაიზარდა და გარეშე სიგნალთა მოსმენაც დაბრკოლდა. 1947-1949 წლებში კ. ბუდენს და ჯ. იატისს ჩაუტარებიათ ექსპერიმენტები 14,5 მ ტალღაზე, მაგრამ მათ ექო ვეღარ აღმოაჩინეს. ზოგჯერ რადიომოყვარულები ისმენდნენ საკუთარ საუბარს, არეკლილს კოსმოსური სივრციდან. ზონდი ირეკლავს ტალღებს, რომელთა სიგრძეები 2-300 მ დიაპაზონშია. თანდათანობით ეს პრობლემა დაივიწყეს.

      1967 წელს კი ფ. კროუფორდმა ჩაატარა ცდები სტენფორდის უნივერსიტეტში (აშშ). მოვლენის რეალობა კვლავ დადასტურდა  –  ექოები კვლავ მიიღეს, ოღონდ 2-8 წამის დაგვიანებით. გრძელი ექოები არ აღმოჩნდა. სიგნალის სიხშირე გადაადგილებულია საწყის სიხშირესთან შედარებით, ამასთან იმპულსებს შორის ინტერვალი მცირდება. ამ მოვლენას კროუფორდი იმით ხსნის, რომ ელექტრომაგნიტური ტალღები პლაზმურ ტალღებად გარდაიქმნებიან, შემდეგ კი ეს უკანასკნელნი ინგრევიან და ათავისუფლებენ მათ გარკვეულ ხანში. ოღონდ ამ მოვლენის კონკრეტული მექანიზმი ჯერ არ გარკვეულა.

      ლუნენი განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევს იმას, რომ ძველი ექოები სიგნალთაშორის შიგა დროებს არ ამცირებდა; მეორეც, არსებობს კორელაცია (კავშირი) ექოს მოსვლის მომენტებსა და მერიდიანში მთვარე-დედამიწის სისტემის ლაგრანჟის წერტილების გავლის პერიოდებს შორის. ეს ის წერტილებია, სადაც დედამიწისა და მთვარის მიზიდულობა თითქოსდა გაწონასწორებულია და მასში მოხვედრილ გარეშე სხეულს შედარებით მშვიდად შეუძლია იყოს დიდი ხნის განმავლობაში. შეიძლებოდა გვეფიქრა, რომ ექოებს ამ წერტილთა სიახლოვეს დაგროვილ მეტეორულ სხეულთა გროვა იწვევს, მაგრამ სიგნალთა დაგვიანების ცვლა და სიგნალის ინტენსიურობის დამოუკიდებლობა დაგვიანების სიდიდისაგან  –  ე.ი. ამრეკლავი სხეულის მანძილისაგან (ესაა მესამე ფაქტი, რომელზეც ლუნენი ამახვილებს ყურადღებას) გამორიცხავენ ზემონათქვამის შესაძლებლობას.

      ამრიგად, რადიოსიგნალთა დაგვიანებული ექოების ბუნებრივი ახსნა ჯერჯერობით ვერ მოხერხდა. რაც შეეხება ზონდის თეორიას, მას გარკვეული სიძნელეები აქვს. ყველაზე ძნელი ასახსნელია  –  საიდან იცის ზონდმა, რა ერთეულებს ვხმარობთ ჩვენ? მოყვანილი ინტერპრეტაციები მაშინაა სამართლიანი, თუ ღერძებზე ტოლ მასშტაბებს ავიღებთ, ე.ი. ტოლი სიგრძის ერთეულ მონაკვეთებს გამოვიყენებთ როგორც დროის, ისე სიგნალის ნომრის გადასაზომად. ასეთი არჩევანი შეიძლება ბუნებრივად მივიჩნიოთ. მაგრამ საიდან იცის მან, რომ ჩვენ დროს წამებით ვზომავთ? საკმარისია დრო წუთებით ან საათებით გამოვსახოთ, რათა იგივე ნახატის აგებისას სრულიად სხვა, დამახინჯებელი კონფიგურაცია მივიღოთ. ნუთუ ზონდმა დედამიწის რადიოსიგნალთა ანალიზით დაადგინა ჩვენი საზომი ერთეული?

 

      ზონდი ვეშაპის თანავარსკვლავედზე მიგვითითებს?

 

      რაც შეეხება იმას, რომ ზონდისეული სურათი მხოლოდ მიახლოებით ემთხვევა ვეშაპის თანავარსკვლავედს, ამას ბევრი ახსნა მოეპოვება. ჩვენ არ ვიცით, სიბრტყეში ცის სფეროს რანაირი სახის პროექციას იძლევა ზონდი, არც ეპოქა, როდესაც ზონდმა ცა გადაიღო (ცის სახე კი დროის მსველობაში იცვლება  –  ეს ჩვენ უკვე ვიცით!) სიგნალთა დაგვიანებაც პირველ ცდებში საკმაო ცდომილებებით ფიქსირდებოდა, ამიტომ მცირეოდენი შეუსაბამობანი აუცილებლად იარსებებს.

      ყოველ შემთხვევაში, ჩვენს მიერ აღწერილი ცდა რადიოსიგნალების დაგვიანებული ექოების ახსნისა მეტად ორიგინალურია და გარკვეულად მიმზიდველიც. მაგრამ ის ფაქტი, რომ შემოთავაზებულია რამდენიმე თანავარსკვლავედი (შემდგომში გამოქვეყნდა წერილი, რომლის ავტორი ზონდის სამშობლოდ ლომის თანავარსკვლავედის ? ვარსკვლავს მიიჩნევს), მოწმობს საკითხის დიდ განუზღვრელობას. ისე კი უპირატესობა ვეშაპის ? ვარსკვლავს უნდა მიენიჭოს. სხვათა შორის, შთამბეჭდავი ფაქტია, რომ თუ ვეშაპის ? ვარსკვლავიდან გამოვიხედავთ, ჩვენი მზე თურმე მენახირის თანავარსკვლავედში გამოჩნდება, ე.ი. ზონდი თითქოსდა იმასაც გვეუბნება, რომ მათგან ჩვენი ცის უბანს ისეთივე სახე აქვს, როგორც ჩვენგან მათი ცის უბანს. ამით ზონდისეული სურათი ორმაგი ცნობის წყარო ხდება. (ეს აზრი სამეცნიერო ლიტერატურაში გამოთქმულია და მეც მომყავს, ოღონდ მას ვერ ვეთანხმები შინაგანად. ძონდს არჩევანი არ ჰქონდა, ორივე ამ უბნის სურათი ობიექტური რეალიბაა, ანუ დამთხვევა შემთხვევითია. თანაც, ვარსკვლავთა მოძრაობის გამო ეს დამთხვევა გაქრება. ჩვენ კი რადიოფაზაში შეიძლებოდა მილიონი ჭლის მერე შევსულიყავით…).

 

      ვარსკვლავთშორისი რადიოგრამების სინქრონიზაციის მაკოვეცკისეული სქემა ახალ ვარსკვლავთა ანთების მიხედვით.

      მაგრამ თუნდაც მოიძებნოს რადიოექოთა ბუნებრივი ახსნა (მკითხველთა საგრძნობ ნაწილს კი, ალბათ, არც ენდომება, რომ ასეთი ახსნა მოიძებნოს!), ადამიანთა ენთუზიაზმს ეს ვერ შეანელებს. რაც დრო გავა, ჩვენ უფრო მივუახლოვდებით ციურ მეზობელთა აღმოჩენის მომენტს.

 

 

       27. დაგვიანებული ექოების სტატისტიკური კანონზომიერებანი

 

      ვარსკვლავთშორისეთის ზონდის პრობლემა მიმოხილულია მრავალმხრივ საინტერესო კრებულში: არამიწიერი ცივილიზაციების მოძებნის პრობლემა, რომლითაც ჩვენ ზემოთაც რამდენჯერმე ვისარგებლეთ. ლ. ქსანფომალიტს მოჰყავს დაგვიანებულ რადიოექოებზე დაკვირვებით დადგენილი სტატისტიკური კანონზომიერებანი, რომლებიც წარმოდგენას გვიქმნიან პრობლემაზე. კროუფორდის მექანიზმი, ავტორის აზრით, რამდენადმე ხელოვნურია, ვერ ხსნის დაუმახინჯებელ ექოებს, აგრეთვე ექოს 30 მეგაჰერცზე უფრო მეტ სიხშირეებზე. ზონდის ჰიპოთეზის სასარგებლოდ მეტყველებს ის, რომ ექოები ინტენსიურად ჩნდებიან ყოველთვის, როცა რადიომაუწყებლობაში ახალ ტალღის სიგრძეთა დიაპაზონებს აითვისებენ ხოლმე, მერე კი მათი სიხშირე იკლებს, თითქოსდა ზონდი გამიზნულად ცდილობდეს ჩვენი ყურადღების მიპყრობას თავისი მოქმედების არაშემთხვევითი ხასიათით. ზონდის ჰიპოთეზის საწინააღმდეგოდ კი მეტყველებს ის, რომ ერთი და იგივე საცდელ სიგნალთა ექოები ზოგჯერ სულ სხვადასხვა თანამიმდევრობით მისულა ეინდჰოვენში, ოსლოსა და ლონდონში, ასე რომ ამ ექოებში ერთიანი ინფორმაციის არსებობაზე უკვე ვერ ვილაპარაკებთ. ისე კი, ზონდის მიერ გადმოცემული სურათის რეალურ თანავარსკვლავედთან შემთხვევითი დამთხვევის ალბათობა უაღრესად მცირეა, 10-17-ზე ნაკლები (რაც გამიზნული ინფორმაციის შესახებ უნდა მეტყველებდეს), მაგრამ მხოლოდ ზოგი შერჩეული ვარსკვლავის ჯგუფთან დამთხვევის ალბათობა უკვე გაცილებით მეტია.

      რაც შეეხება სტატისტიკას, თითქმის 50-წლიანი პერიოდის დაკვირვებებმა გამოავლინეს, რომ:

      1. ექოები რამდენადმე ცვლიან სიგნალთა სიხშირეს, აგრეთვე კუმშავენ მას, მაგ., 1,50 წმ ხანგრძლივობიდან 1,25 წმ-მდე.

      2. რადიოექოები უმეტესად მიიღება მთვარის ე.წ. მიმყოლი ლიბრაციის წერტილის გავლისას მერიდიანში, თუმცა ზოგი ექო წინმსწრები ლიბრაციის წერტილის კულმინაციის დროსაც გვხვდება.

      3. ყველა შემთხვევაში აუხსნელია ექოების უჩვეულოდ დიდი სიმძლავრე (თუნდაც, დედამიწა-მზის სისტემის ლაგრანჟის წერტილიდან მოსული 8 წმ-იანი ექოებისა).

      4. ექოები შეიმჩნევა ყველა სიხშირის ტალღებისათვის, მაგრამ განსაკუთრებით ინტენსიურია ახალათვისებულ სიხშირეებზე.

      5. არის ექოები ზემაღალ სიხშირეებზე და სათანამგზავრო კავშირის სმ-იან დიაპაზონშიც.

      6. გადღაბნილი ფორმის ექოები რამდენიმე ათეულჯერ უფრო ხშირად მოდის, ვიდრე დაუმახინჯებელი ექოები.

      7. ექოთა მაქსიმალური რაოდენობა მოდის 2 და 8 წმ-იანი დაგვიანებებით.

      8. სხვადასხვა ადგილას მიღებული ერთი და იგივე სიგნალის ექო სხვადასხვა სახისაა. ამიტომ აზრობრივი ინფორმაციის ძებნა ექოებში უნაყოფო ჩანს.

      9. დაგვიანების მინიმალური დრო 2 წმ-ზე საგრძნობლად ნაკლები არასოდეს არის. ეს შედეგი გასათვალისწინებელია პლაზმის გამაძლიერებელი ეფექტების შესასწავლადაც და ჰიპოთეზური ზონდის მინიმალური დაშორების განსასაზღვრავადაც.

      მიმოხილვის ავტორს დაგვიანებულ რადიოექოთა მოვლენის რეალურობა უეჭვოდ მიაჩნია, ზონდის ჰიპოთეზა კი არადამაჯერებლად, ოღონდ გამორიცხულად არა. შესაძლოა ზონდი მართლაც მოსულია კოსმოსის სიღრმეებიდან, კომპლექსურ მეცნიერულ კვლევასაც ეწევა და შედეგებს განუწყვეტლივაც გადასცემს საკუთარ ცივილიზაციას, ოღონდ ჩვენთან კონტაქტი არ მიაჩნია სასურველად.

      რაც შეეხება ზონდის ექსპერიმენტულად შესწავლას, ამისათვის სასურველია გაიგზავნოს ექსპედიციები დედამიწა-მთვარის სისტემის ლიბრაციის წერტილებში. ამას გარდა, კოსმოსური ხომალდით უნდა მოხდეს ექოების სისტემური მოსმენა მზის სისტემის სხვადასხვა ადგილებიდან. თუ ზონდი მთვარესთანაა და სპეციალურად დედამიწის ცივილიზაციასთან ცდილობს კონტაქტის დამყარებას დაგვიანებული ექოების საშუალებით, მაშინ ექოებიც მხოლოდ დედამიწისაკენ იქნება მომართული, ასე რომ სხვა პლანეტებთან რადიოექოთა მოვლენა არ იარსებებს. ხოლო თუ ექოები ერთნაირად იქნება გავრცელებული მზის სისტემის ყოველ უბანში, მაშინ უნდა ვაღიაროთ რომ ეს ბუნების რაღაც სხვა, ჯერ უცნობი ფენომენია და ვარსკვლავთშორისი ზონდის საკითხიც მოიხსნება.

      ჯერჯერობით კი დაგვიანებულ რადიოექოთა პრობლემა არსებითად ამოუხსნელია.

      თუ ჩვენს სისტემაში მართლაც არის სხვა ვარსკვლავთა ზონდი, იგი უკვე 1927-1928 წლებში აცნობებდა თავის სამშობლოში დედამიწის საკუთარ რადიოსიგნალთა აღმოჩენის შესახებ. ეს გარემოებაც გვიკარნახებს, რომ შესაძლოა მალე გვეწვიონ ციური ექსპედიციები.

      ხოლო თუ არა, გაივლის არც ისე დიდი ხანი (ისტორიის მასშტაბებით) და დედამიწელები თვითონ მოძებნიან შორეულ მოძმეებს.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

გვერდის მისამართი : ბიბლიოთეკა / ფიზიკა / უავტორო / არამიწიერი ცივილიზაციები