კირიონ მეორე 

 

    «დიდ-ბუნებოვან კაცთა და სახელოვან გმირთა მაგალითებით ისტორია სწურთნის ერსა, ზრდის, და დიდებულნი საქმენი კიდევ გულს უკეთებენ მოქმედებისათვის, აქეზებენ, ამხნევებენ. თუ ნამეტნავად ის მაგალითები ერის საკუთარი ისტორიისანი არიან», -ილია ჭავჭავაძის ეს სიტყვები ძალზე ნიშანდობლივად ასახავს კათოლიკოს-პატრიარქის (1917-1918) კირიონ მეორის პიროვნებას, რომელიც დიდბუნებოვან ღმერთშემოსილ კაცად და სახელოვან გმირად გვესახება შთამომავალთ. მთელი თავისი სიცოცხლე მან უფლის სამსახურსა და საქართველოს კეთილდღეობისათვის ბრძოლას შეალია.

  ვიდრე ეპისკოპოს კირიონის (გიორგი საძაგლიშვილის) ღვაწლის აღწერას შევუდგებოდეთ, ორიოდე სიტყვით გავიხსენოთ ის ეპოქა, რომელიც წინ უძღოდა მის ცხოვრებასა და მოღვაწეობას.

  1801 წლის 12 სექტემბრის მანიფესტით ქართლ-კახეთის სამეფოს ლიკვიდაცია დასრულდა და იგი რუსეთის იმპერიის გუბერნიად იქცა.

  რამდენიმე წელში რუსეთმა დასავლეთი საქართველოც დაიპყრო.

  თავისუფლებისმოყვარე ქართველმა ხალხმა სახელმწიფოებრიობის გაუქმებას აღმოსავლეთშიცა და დასავლეთშიც დამპყრობელთა წინააღმდეგ ამბოხებებითა და ბრძოლებით უპასუხა. მაგრამ რუსეთის იმპერიამ თავისი საოკუპაციო ნაწილებით ეს ამბოხებები სისხლში ჩაახშო. რუსეთმა მალე ქართული სამთავროებიც შემოიერთა, მაგრამ თავისუფლების წყურვილი ქართველთა შორის მაინც ვერ ჩაკლა.

  საქართველო განთავისუფლების იმედს რომ არასოდეს დაკარგავდა, ამის დასტური იყო, რომ აჯანყებას აჯანყება მოსდევდა, გაჩაღდა ეროვნულ-განმათავისუფლებელი ბრძოლა. 1811 წელს ქართული სამოციქულო ეკლესიის ავტოკეფალია გაუქმდა.

  ეგზარქატის დამყარების შემდეგ, საქართველოში მოღვაწე რუს სასულიერო პირთა პოზიცია რომ ნათელვყოთ, საილუსტრაციოდ მოვიტანთ დეკანოზ ვოსტორგოვის სიტყვებს: «ჩავახრჩობ კირიონს  და სისხლით მოვრწყავ მთელ საქართველოს».

  რუსეთის იმპერიის მიზანი მნიშვნელოვანწილად მიღწეული იყო. ქართული მართლმადიდებელი ეკლესია რუსეთის იმპერიის ბიუროკრატიული აპარატის დანამატად გადააქციეს.

  აქედან ერთი საუკუნის შემდეგ კირიონ კათალიკოსი იტყვის: «ასი წლის მონობის გამო შეირყა საქართველოს ეკლესიის მწყობრი ცხოვრება, ერის გულთან შეთანხმებული; დაირღვა კავშირი, გაქრა სული ცხოველი, განთავისუფლებული ეკლესია პირველყოვლისა განახლებულ უნდა იქმნეს თანამედროვე ცხოვრების საჭიროებათა მიხედვით ყოველ სფეროში და ესრეთ განცხოველებული კვლავ დაუბრუნდეს ერის მთლიან გვამს, რათა ვიყვნეთ ყოველნი ერთ გვამ და მრჩობლ ვიღვწოდეთ საერთო წარმატებისათვის».

  ილია ჭავჭავაძის მეთაურობით ერის სულიერი წინამძღოლობა მწერლობამ იტვირთა. მწერლობა წვრთნიდა ერს და ავარჯიშებდა გონებრივად, სულიერ საზრდოს აწვდიდა მას.

  მწერლობა გამოხატავდა ერის ნებას, და არა მარტო გამოხატავდა, ხშირად განსაზღვრავდა კიდეც. მაგრამ მწერლობამ ერის სულიერ ცხოვრებაში ეკლესიის განუსაზღვრელი როლი მხოლოდ ნაწილობრივ იტვირთა, რადგან მას საკუთარი მისია ჰქონდა.

  სწორედ ამ დროს, 1883 წელს გიორგი საძაგლიშვილი (კირიონ მეორე), ქართული სამოციქულო ეკლესიის თავისუფლებისათვის დაუღალავი მებრძოლი, ღვთისმეტყველების კანდიდატის ხარისხით ბრუნდება საქართველოში და ფართო ერუდიციით აღჭურვილი ენერგიულად ერთვება საზოგადოებრივ მოღვაწეობაში. ამ დღიდან ეპისკოპოსმა კირიონმა მთელი თავისი სიცოცხლე უფლის მსახურებას, სამშობლოს თავისუფლებისთვის ბრძოლას და ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიისათვის ავტოკეფალიის დაბრუნების საქმეს შეალია.

  კირიონ მეორე (გიორგი საძაგლიშვილი) დაიბადა 1855 წლის პირველ იანვარს, გორის მაზრის სოფელ ქვემო ნიქოზში, სასულიერო პირის ოჯახში.

  მისი დაბადების თარიღთან დაკავშირებით სხვა ვერსიაც არსებობს. ქართულ საბჭოთა ენციკლოპედიაში კირიონ მეორის დაბადების თარიღად მიჩნეულია 1855 წლის 10 ნოემბერი. კირიონის თანამედროვე, ბატონი მოსე ჯანაშვილიც ამ ვერსიას იზიარებს.

  გიორგის მამა -დეკანოზი იერონიმე მოსეს ძე საძაგლიშვილი მისიონერულ მოღვაწეობას ეწეოდა მთიულეთში. მან დიდი ამაგი დასდო ქართველ მთიელთა და ოსთა შორის კულტურულ-განმანათლებლური საქმიანობის განვითარებას. გიორგის დედა -დარია დავითის ასული, ყოველივე ეროვნულის მოყვარული ყოფილა. გიორგის პაპის პაპა ეკლესიის მოძღვარი იყო, ხოლო პაპის პაპის პაპა ბესარიონი მეთვრამეტე საუკუნის გამოჩენილი მისიონერი. იგი მოღვაწეობდა დიდოელთა, ინგუშთა და ქისტთა შორის.

  გიორგი საძაგლიშვილი დაწყებით განათლებას მამამისის -იერონიმე საძაგლიშვილის მიერ დაარსებულ ანანურის საეკლესიო სკოლაში იღებს. 1862 წელს შედის გორის სასულიერო სასწავლებელში, ხოლო შემდეგ სწავლას თბილისის სასულიერო სემინარიაში აგრძელებს. 1876 წელს თბილისის სასულიერო სემინარიას ამთავრებს და სწავლის გასაგრძელებლად მიემგზავრება კიევში, სასულიერო აკადემიაში, რომელსაც ამთავრებს ღვთისმეტყველების კანდიდატის ხარისხით. 1880 წელს ინიშნება ოდესის სასულიერო სემინარიის ინსპექტორის თანაშემწედ. 1883 წელს საქართველოში ბრუნდება და 1896 წლამდე მუშაობს თელავის, გორის, ქუთაისისა და თბილისის სასულიერო სასწავლებლებში მასწავლებლად და ზედამხედველის თანაშემწედ. 1894 წლიდან თბილისის ქალთა საეპარქიო სასწავლებელშიც მოღვაწეობს (იგი ასწავლიდა ქართულ და რუსულ ენებს, საღმრთო ისტორიას, რუსეთის ისტორიას და სხვ.).

  გარდა სასულიერო მოღვაწეობისა, ამ პერიოდში ფართოდ გაიშალა ეპისკოპოს კირიონის მეცნიერულ-საზოგადოებრივი საქმიანობა, გამოიკვეთა მისი ღრმაეროვნული პოზიცია. 1883-1896 წლებში წიგნებად დაისტამბა მისი გამოკვლევები რუსულ ენაზე.

  ამავე წლებში, ჟურნალ-გაზეთებში იბეჭდება კირიონის ძალზე საყურადღებო წერილები: «ქართული (ივერიის) ეკლესიის თავისებურება და მისი მნიშვნელობა მართლმადიდებლებისათვის», «ქართული ეკლესიის ისტორიის მოკლე ნარკვევი», «ვეფხისტყაოსნის» ახალი ვარიანტი», «ქართული აპოკრიფების შესახებ», «ქართული ეკლესიის ისტორიოგრაფიის საკითხის შესახებ» და სხვა.

  1896 წელს გიორგი საძაგლიშვილის ცოლ-შვილი ტრაგიკულად დაიღუპა. დიდ სულიერებასთან ერთად, ალბათ, ამ თავზარდამცემმა ფაქტმაც უბიძგა მონასტრისკენ. ამავე წელს გიორგი საძაგლიშვილი აღიკვეცა ბერად და გახდა ქვათახევის მონასტრის წინამძღვარი. ქართველი სტუდენტები გადასახლებაში მყოფი კირიონისათვის 1908 წელს ხარკოვიდან გაგზავნილ წერილში აღნიშნავენ: «ხალხისადმი განუსაზღვრელი სიყვარულითა და მზრუნველობით აღჭურვილი დაშორდით ამქვეყნიურ ყველანაირ სიამოვნებას და აღიკვეცეთ ბერადუ მიტომ, რომ უფრო მეტი დრო გქონოდათ ნაყოფიერი მუშაობისთვის.» (საქართველოს ცსა არქივი, ფონდი 1458, საქ. 153, ფურც. 1; ვ. გურგენიძე, კირიონ მეორე, ჟურნ. «საღვთისმეტყველო კრებული», ზ 6, 1981 წ., გვ. 83).

  1898 წელს გ. საძაგლიშვილი ალავერდის კათედრაზე ეკურთხა ეპისკოპოსად, 1901 წლიდან კი ინიშნება გორის საეპისკოპოსოს მეთაურად. აქედან იწყება რუსეთის სასულიერო მთავრობის მიერ გიორგი საძაგლიშვილის ეპისკოპოს კირიონის, ქართველი ერისა და ქართული სამოციქულო ეკლესიის დამოუკიდებლობისათვის მებრძოლის აშკარა დევნა, ადგილიდან ადგილზე გადაყვანა, შევიწროება და ბოლოს -გადასახლებაც.

  1902 წელს ეპისკოპოს კირიონს კამენეც-პოდოლსკის ეპარქიის ხელმძღვანელად ნიშნავენ. სწორედ აქ, როგორც მისივე წიგნის («ივერიის კულტურული როლი რუსეთის ისტორიაში») წინასიტყვაობიდან ვიგებთ, სასულიერო-საგანმანათლებლო დაწესებულებებში, პირველწყაროთაგან დაუწყია რუსეთის ისტორიის შესწავლა. 1903 წელს ხერსონში გადაჰყავთ, 1904 წელს - ორიოლის ეპარქიაში, 1906-ში -სოხუმში, ხოლო 1907 წლის 27 იანვარს კვლავ რუსეთში კოვნოს ეპარქიაში. 1908-1914 წლებში კირიონ მეორე რეპრესირებულია, სასულიერო ტიტული ჩამორთმეული აქვს და ჟანდარმერიის მუდმივი მეთვალყურეობის ქვეშ იმყოფება. იგი ამ წლებში რუსეთის სხვადასხვა მონასტერს აფარებდა თავს.

  1917 წლის გაზეთ «საქართველოს» ფურცლებზე ეპისკოპოს კირიონის ცხოვრება 1908-1914 წლებში შემდეგნაირადაა დახასიათებული: 1908 წლიდან «ეპ. კირიონის ნამდვილი წამება იწყება. უკანასკნელ ქართველ კათალიკოზ ანტონ მეორის შემდეგ წამების ჯვარი ეპ. კირიონს ხვდა. სიცივე, სიმშილი, მონასტრიდან მონასტერში დევნა, უდაბნოში ცხოვრება, ყოველ ჟამს სიკვდილის მოლოდინში ყოფნა -აი ეპ. კირიონის ცხოვრების შინაარსი» (გაზეთი «საქართველო», ზ 215, 1917 წ., ღვინობისთვის 10).

  1914 წელს კირიონი ხერსონიდან წერილს უგზავნის რუსეთის იმპერატორს, სადაც იგი მოითხოვს პოლიციის მეთვალყურეობისგან განთავისუფლებას (სცსა, ფონდი 1458, საქმე 165, გვ. 1-2; ვ.გ. დასახ. ჟურნ. გვ. 84). ამ წერილში კირიონი რუსეთის იმპერატორს აცნობს თავის წარსულს, მიუთითებს, რომ კიევის სასულიერო აკადემიის დამთავრების შემდეგ, 1880 წლიდან 1898 წლამდე, საქართველოს სასულიერო სასწავლებელში მსახურობდა, ხოლო შემდეგ იყო ეპისკოპოსად ალავერდში, გორში, ბალტიის, ნოვომიროგრადის, ორლოვის, სევსკის, სოხუმის, კოვენსკის ეპარქიათა მეთაურად. ზემოაღნიშნული წერილით კირიონის ბიოგრაფიის ბევრ დეტალს ეფინება ნათელი. იაპონიასთან ომის პერიოდში, ორლოვში, წითელი ჯვრის ფონდისთვის შეაგროვა 67000 მანეთი, რისთვისაც ორჯერ მიიღო მადლობა იმპერატორის მეუღლისაგან; აქვე დაჭრილი მეომრებისათვის დააარსა 30-საწოლიანი საავადმყოფო ლაზარეთი, რომელიც შემდეგ საკუთარი სახსრებით ეკლესიის მოხუც მსახურთა თავშესაფრად გადააკეთა. მას კირიონის პატივსაცემად, რუსეთის სინოდის გადაწყვეტილებით, კირიონოვსკი დაერქვა. რუსეთ-იაპონიის ომის დროს, როცა სასულიერო სემინარიებში თითქმის ყველგან შეწყდა სწავლა, კირიონის თაოსნობით მის ეპარქიაში არსებობას და მოქმედებას განაგრძობდა ორლოვის სემინარია.

  შემდეგ, კირიონ მეორე ამცნობს იმპერატორს, რომ ის სრულიად უსაფუძვლოდ დაითხოვეს სამსახურიდან და საცხოვრებლად ხარკოვთან ახლოს, კურიაჟის მონასტერი მიუჩინეს. აქ, ხარკოვში მყოფმა ქართველმა სტუდენტებმა მოინახულეს. ამის გამო ადგილობრივმა ხელისუფლებამ მასზე მეთვალყურეობა კიდევ უფრო გაამკაცრა. ამას დაემატა 1908 წელს საქართველოს რუსი ეგზარქოსის, -არქიეპისკოპოსის, ნიკონის მკვლელობა და ახალი «ბრალდება», -თითქოს კირიონი ამ დროისთვის საქართველოში ყოფილიყოს და გადაცმულს ნიკონის მკვლელობაში მიეღოს მონაწილეობა.

  საგულისხმოა, რომ ეგზარქოს ნიკონის მკვლელობაში ეჭვმიტანილ და შემდეგ რეპრესირებულ ქართველ სასულიერო მოღვაწეთა შორის იყო ამბროსი ხელაიაც, 1921-1927 წლებში საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი. სინოდმა თავისი წარმომადგენელი გამოგზავნა თბილისში კირიონის შესახებ ცნობების შესაგროვებლად. აღმოჩნდა, რომ კირიონი იმ დროისთვის, როცა ეგზარქოსი ნიკონი მოკლეს, მონასტერში იმყოფებოდა და ლიტურგიაშიც იღებდა მონაწილეობას. სხვა რომ ვერაფერი მოუძებნეს, ეგზარქოსის მკვლელებთან პირადი ნაცნობობა დასდეს ბრალად და ყოველგვარი გამოძიებისა და სასამართლოს გარეშე, ჟანდარმერიის თანხლებით ტამბოვის გუბერნიის სინაქსარსის მონასტერში გადაასახლეს. «იანვარში ავადმყოფი ეპისკოპოზი ჟანდარმებით მოსკოვის გზით სინაქსარსის უდაბნოში მიიყვანეს, სადაც ცივ, ნოტიო ოთახში მოათავსეს და გადაცმულნი პოლიციელნი მიუჩინეს თვალყურის საგდებლად» (გაზეთი «საქართველო», ზ 215, 1917 წ. ღვინობისთვის 10).

  ი. ჩიჯავაძისადმი გაგზავნილ წერილში ამ ამბით აღშფოთებული აკაკი წერს: «კირიონის ამბავმა ლახვარი გამიყარა... რაც იმედები მქონდა სულ გამიქარწყლა, მაგრამ ახლა ამაზე გლოვის დრო აღარ არის... თავს არ დავზოგავ, წავალ პეტერბურგში და თუ ჩემი არ გავიტანე, ცოცხალი აღარ დავბრუნდები და მტრებს კი აღარ გავახარებ» (ინსტიტუტის არქივი, საქმე ზ 1535, ვ. გურგენიძე, დასახ. ჟურნალი, გვ. 107).

  შემდეგ, თბილისის სასამართლო პალატამ გამოძიების შედეგები კავკასიის მთავარმართებელ გრაფ ვორონცოვ-დაშკოვს და წმინდა სინოდს გადასცა. დადასტურდა კირიონისა და საქართველოს სასულიერო პირთა წოდების უდანაშაულობა და უბრალოება ეგზარქოსის მკვლელობის საქმეში. კირიონი სინაქსარსის უდაბნოს მონასტრიდან გაათავისუფლეს და გადაიყვანეს ხერსონის მონასტერში, სადაც 1915 წლამდე კვლავ პოლიციის მეთვალყურეობის ქვეშ იმყოფებოდა. «ამ დევნამ ისეთი მწვავე ხასიათი მიიღო, რომ ბელგიიდან «ადამიანის უფლებათა დაცვის ლიგის» თავმჯდომარემ, დეპუტატმა ჟორჟ ლორანმა 1909 წლის 10 მარტს ბრიუსელიდან სახელმწიფო სათათბიროს სთხოვა, დაეცვა ეპ. კირიონ მეორე წამებისაგან, მაგრამ, როგორც კირიონის თხოვნიდანაც ჩანს, ვერც საზღვარგარეთის და ვერც შინაურმა გამოსარჩლებამ ვერ შეუმსუბუქა მას მდგომარეობა» (მ. ჯანაშვილი, «კირიონი», თბილისი, 1917, გვ. 2) .

  ამ საკითხთან დაკავშირებით მოსე ჯანაშვილის მოხსენებაში “მისი უწმინდესობა კირიონი», -ვკითხულობთ:  «ამგვარმა ცილისწამებამ, როგორც საქართველო, ისე დემოკრატიული ნაწილი რუსეთის საზოგადოებისა აღაშფოთა. როდესაც ამ ცილისწამების შესახებ პრესის წარმომადგენელნი ვ. გეგეჭკორს (მაშინ სახელმწიფო სათათბიროს დეპუტატად იყო) შეეკითხნენ, მან უპასუხა: «ეს ველური და შეუსაბამო ბრალდებაა. ბრწყინვალე პიროვნება ეპისკოპოს კირიონისა მის მტერთ მოსვენებას არ აძლევს, მის სახელს რომ ჩირქი მოსცხონ, საშუალებას არ ზოგვენ. ეპ. კირიონი ქართველ სამღვდელოებაში თვალსაჩინო პიროვნებაა, ერთი საუკეთესო მებრძოლთაგანია ავტოკეფალიისათვის, რასაც სინოდშიაც გაბედულად იცავდა; ყველა ამას მთავრობა ვერ დასთმობდა და დევნა გამოუცხადა».

  1908-1914 წლებში ეპისკოპოსი კირიონი განიცდიდა საშინელ დევნას, შევიწროებას, დამცირებას, ღირსების შელახვასა და შეურაცხყოფას, მაგრამ თავს დატეხილმა ჭირმა წუთისოფლის სამდურავი ვერ ათქმევინა. მისი უწმინდესობა მწუხარებასა და სასოწარკვეთას კი არ მიეცა, პირიქით, რუსეთის წმინდა სინოდის განაჩენი კირიონმა უფლის წყალობად მიიჩნია.

  1924 წელს გამართულ სასამართლო პროცესზე, ბრალდებული კათალიკოსი ამბროსი (ამბროსი ხელაია, სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი 1921-1024 წლებში) თავის ბოლოსიტყვაში ამბობს: «... როგორც ჩვენს წინაპრებს ტკბილად მიაჩნდათ სამშობლოსა და სარწმუნოებისათვის ტანჯვის მიღება, აგრეთვე ჩემთვის ტკბილი იქნება ის სასჯელი, რომელსაც მომისჯის უზენაესი სასამართლო მშობლიურ ეკლესიის და ერის თავისუფლების დაცვის მიზნით ხმის ამოღებისათვის. ეს იქნება დაგვირგვინება იმ ჯვარისა, რომელიც ჩემგან ნატვირთია და ვატარებ ჩემი ცხოვრების უკანასკნელ თითქმის 37 წლის განმავლობაში».

  სატანჯველის ღვთისადმი მადლიერებით მიღება სისხლხორცეულია ჭეშმარიტი ქრისტიანისათვის.

  კირიონ კათალიკოსმა მოვლენილი ჭირვება რომ ღვთის წყალობად აღიქვა, ამას მოწმობს მისი მოღვაწეობა, დევნისა და გადასახლების პერიოდში. მხოლოდ სულიერად გაწონასწორებულ ადამიანს ძალუძდა ესოდენი ინტელექტუალური შრომა გაეწია, რაც 1908-1914 წლებში კირიონმა გასწია. საპყრობილის სუსხიან პირობებში სულიერი წონასწორობის შენარჩუნება კი ურყევი რწმენის გარეშე წარმოუდგენელი და შეუძლებელია.

  თხოვნის წერილი იმპერატორისადმი, სადაც კირიონი ითხოვდა ჟანდარმერიისაგან გათავისუფლებასა და უფლებების აღდგენას, უშედეგო არ გამოდგა.

  1915 წელს კირიონს ეპარქიის მმართველობის უფლება აღუდგინეს, პოლოვკისა და ვიტებსკის ეპარქია ჩააბარეს, სამშობლოში დაბრუნებაზე კი უარი განუცხადეს.

  იმპერატორის 1915 წლის 17 სექტემბრის ბრძანებით, კირიონ მეორეწმინდა ანას პირველი ხარისხის ორდენით დააჯილდოეს.

  რუსეთში 1917 წლის რევოლუციის წინსვლასა და მეფის მმართველობის დამხობასთან დაკავშირებით კირიონს სამშობლოში დაბრუნების უფლება მიეცა, ახდა მისი დიდი ხნის ოცნება და მისი უწმინდესობა მყისვე დაუბრუნდა დედასამშობლოს.

  ამ დროისათვის საქართველოში მიტროპოლიტ ლეონიდეს მეთაურობით ქართველი სამღვდელოების მართებული მოქმედება ეგზარქატის წინააღმდეგ გამარჯვებით დამთავრდა.

  12 მარტს ქართველმა სამღვდელოებამ მცხეთაში თავისი საყდრის განთავისუფლება გამოაცხადა.

  23 აგვისტოს ლეონიდეს ხელმძღვანელობით ეგზარქოსის სახლი დაიკავეს. რამდენიმე დღით ადრე კი საქართველოს ეკლესიის დროებითმა მთავრობამ თბილისის სამიტროპოლიტო კათედრა აღადგინა, ხოლო კათედრის წინამძღოლად კათალიკოსის მოსაყდრე, გურია-ოდიშის ეპისკოპოსი ლეონიდე აირჩიეს.

  1917 წლის 17 სექტემბერს შედგა საქართველოს საეკლესიო კრება, რომელსაც ქართული დამოუკიდებელი სამოციქულო ეკლესიის კათოლიკოს-პატრიარქი უნდა აერჩია. საკათოლიკოსო კანდიდატებად დასახელებულნი იყვნენ მიტროპოლიტი ლეონიდე და ეპისკოპოსი კირიონი.

  ფარულ კენჭისყრაში თერთმეტი ხმის უპირატესობით გაიმარჯვა კირიონმა და ეკურთხა კათოლიკოს-პატრიარქად ყოვლისა საქართველოისა. «17 ენკენისთვეს იგი სრულიად საქართველოს საეკლესიო კრების დროს აღმორჩეულ იქნა კათოლიკოს-პატრიარქად».

  საფუძველმოკლებული არ არის ვერსია, რომ მიტროპოლიტმა ლეონიდემ კირიონის სასარგებლოდ საკუთარი კანდიდატურა არჩევნებამდე მოხსნა, მაგრამ არჩევნების დემოკრატიულობისათვის ქართველმა სამღვდელოებამ ორივეს უყარა კენჭი.

  როგორც მოსე ჯანაშვილი იგონებს:  «სვეტიცხოველობას მთელმა საქართველომ არჩეული აკურთხა თავის კათოლიკოზ-პატრიარქად და ესეთი კურთხევა იქვე იდღესასწაულა დიდებულად, ისე როგორც შეჰფერის თავისუფლებისმოყვარე და დიდად მოჭირნახულე ერს».

  1918 წელს, სოფელ მარტყოფში ვერაგულად მოკლეს სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი კირიონ მეორე, რომელმაც მთელი თავისი შეგნებული სიცოცხლე საქართველოს ეროვნული დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლასა და ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენას შეალია.

  კირიონ მეორის საზოგადოებრივი მოღვაწეობა ძალზე მრავალმხრივია.

  ეპისკოპოს კირიონს თავისი მაღალი ნიჭი, ინტელექტი და ფართო ერუდიცია მეცნიერების მხოლოდ ერთი რაიმე დარგისათვის არ დაუქვემდებარებია. იგი რაიმე ერთი ვიწრო სპეციალობით არ შემოზღუდულა. მისი ინტერესის არეალში, გარდა სასულიერო მოღვაწეობისა, მოქცეული იყო ყველა ის განხრა მეცნიერებისა და ხელოვნებისა, რომლებთანაც მჭიდრო კავშირშია ქართველი ერის ისტორია და რომელთა კვლევა-ძიებაც წარმოაჩენს დიდ ქართულ კულტურას.

  ეპისკოპოსმა კირიონმა მეცნიერული მოღვაწეობა ჯერ კიდევ მაშინ დაიწყო, როცა თელავის სასულიერო სასწავლებელში მუშაობდა ინსპექტორად. იგი აქტიურად თანამშრომლობდა «მწყემსში», «კვალში», «ივერიასა» და «პასტორში». კირიონი თავის გამოკვლევებს უძღვნიდა საქართველოს ისტორიის, ქართული მწერლობისა და, ცხადია, ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის ისტორიის საკითხებს. მან თავისი შრომებით საზოგადოების ყურადღება იმთავითვე მიიპყრო. როგორც მ. ჯანაშვილი აღნიშნავს, ჟურნალ «პასტორის» «რედაქტორი დავით ღამბაშიძე აცხადებდა მას თავის უკეთეს თანამშრომლად».

  კირიონ მეორის შრომები ქვეყნდებოდა როგორც თეოლოგიურ, ასევე სამეცნიერო-პოპულარულ ჟურნალ-გაზეთებში. მისი წერილები, სიტყვები და სტატიები საქართველოს ფარგლებს  გარეთაც იბეჭდებოდა.

  იგი ძალზე ნაყოფიერად მუშაობდა საქართველოს ისტორიისა და, საერთოდ, ქართული კულტურის საკითხებზე. ეპისკოპოს კირიონის შრომები: «ქართული აპოკრიფები», «პეტერბურგის სასულიერო აკადემიასთან საქართველოს ეკლესიის ისტორიის კათედრის დაარსების შესახებ», «ანანურის ტაძრის აღწერა», «1334 წელს გიორგი ბრწყინვალის დარბაზობა ცივზედ», «1492 წლის ბჭობა ისნის სასახლეში განდგომილების აღმოჩენის გამო», «ბაგრატ III მეფობა», «ხერსონის ქართული მონასტერი», «ქართველ-სომეხთა დამოკიდებულების საკითხი» და მრავალი სხვა უდიდესი სარგებლის მომტანია საქართველოს ისტორიისა და მწერლობის მკვლევართათვის.

  როდესაც ვითარებამ მოითხოვა და საჭირო გახდა ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიისათვის ავტოკეფალიის დაბრუნების აუცილებლობისა და კანონიერების მტკიცება, ამ კუთხით კირიონმა დიდი შრომა გასწია, შეძლო ერთი ადამიანისთვის თითქმის შეუძლებელი. ამ საკითხს ეძღვნება მისი უწმინდესობის შრომები: ეროვნული პრინციპი ეკლესიაში, ქართული ეკლესიის ისტორია, ქართული საეკლესიო გალობა, საქართველოს ეკლესიის მართვა-გამგეობა მეცხრამეტე საუკუნის დასაწყისში, მართლმადიდებელი საქართველოს თორმეტსაუკუნოვანი რელიგიური ბრძოლა ისლამის წინააღმდეგ, ნარკვევი დამოუკიდებელი ქართული ეკლესიის ისტორიიდან, ივერიის კულტურული როლი რუსეთის ისტორიაში, საქართველოს ეკლესია და რუსეთის სინოდი, გაზეთ «კოლოკოლში» კირიონის განმარტებითი ბარათი სინოდისადმი, ქართული მონასტრების კულტურული მნიშვნელობა საზოგადოების წინაშე. ქართული (ივერიის) ეკლესიის თავისებურება და მისი მნიშვნელობა მართლმადიდებლობისთვის, ქართული ეკლესიის ისტორიოგრაფიის საკითხის შესახებ, წმინდა მოციქულთ სწორი ნინა, -ქართველთ განმანათლებელი და სხვა.

  საგულისხმოა, რომ არქიმანდრიტმა ამბროსი ხელაიამ, მღვდელმა კალისტრატე ცინცაძემ და მღვდელმა ანტონ თოთიბაძემ, კირიონისა და ლეონიდეს მოხსენებების საფუძველზე შეადგინეს წერილი, რომელიც განსაზღვრავდა ქართული მართლმადიდებელი ავტოკეფალიური ეკლესიის ორიენტაციასა და სამოქმედო პროგრამას.

  კირიონ მეორე, ლეონიდე, ამბროსი ხელაია, კალისტრატე ცინცაძე, -აი, ქართული ეკლესიის ისტორიის ის ბრწყინვალე ოთხეული, რომელთაც ერთიმეორის მიყოლებით მოუწიათ სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქობა. მათი მოღვაწეობა იყო ჭიდილი სამშობლოს დაცემა-გადარჩენას შორის.

  საგანგებოდ ცალკე უნდა აღინიშნოს კირიონ მეორის ვრცელი ნაშრომი «ივერიის კულტურული როლი რუსეთის ისტორიაში». ეს ვრცელი გამოკვლევა ძალზე საინტერესო ცნობებს შეიცავს ქართველი და რუსი ხალხის კულტურული ურთიერთობის ისტორიისათვის. ეპისკოპოსი კირიონი ყოველგვარი მეცნიერული ეთიკის დაცვით გამოთქვამს ვარაუდს და აანალიზებს, თუ რა დიდი და სასიკეთო გავლენა იქონია ქართულმა კულტურამ რუსული კულტურის განვითარებაზე.

  კირიონ მეორე დიდ ყურადღებას უთმობდა აგრეთვე სიძველეთა დაცვის საქმეს, ძველ ხელნაწერთა მიკვლევას, მოძიებას, მათ მოვლა-პატრონობასა და კომენტირებას.

  კირიონი ჯერ კიდევ 1897 წელს, ქვათახევის წინამძღვრობის დროს, აირჩიეს მოსკოვის არქეოლოგიური საზოგადოების წევრად, ხოლო ორი წლის შემდეგ კიევის სასულიერო აკადემიასთან არსებული არქეოლოგიური საზოგადოების წევრად.

  «ისე გახმაურდა კირიონის მოღვაწეობა წერილობითი ძეგლების დაცვის თაობაზე, რომ ბერლინის უნივერსიტეტის რექტორმა კირიონს წერილობით სთხოვა შეედგინა საეკლესიო მუზეუმის ხელნაწერთა კატალოგი და გაეგზავნა უნივერსიტეტისათვის» (ვ. გურგენიძე, კირიონ მეორე, ჟურნ. «საღვთისმეტყველო კრებული», ზ 6, 1981 წ. გვ. 91).

  საეკლესიო მუზეუმის საძირკვლის ჩამყრელიც თავადვე გახლდათ, ხოლო იმ მრავალ ხელნაწერთაგან, რომელნიც ეპისკოპოსმა კირიონმა საეკლესიო მუზეუმს გადასცა, აღსანიშნავია სახარების მეთერთმეტე საუკუნის ხელნაწერი და მეთხუთმეტე საუკუნის დავითნი.

  აგრეთვე კირიონ მეორემ საკუთარი ბიბლიოთეკა და კოლექცია (ხელნაწერები, სიგელ-გუჯრები, ძველი მონეტები და სხვა) გადასცა საისტორიო საეთნოგრაფო საზოგადოებას.

  ეპისკოპოს კირიონის წყალობით პეტერბურგში სასულიერო აკადემიასთან დაარსდა საქართველოს ეკლესიის ისტორიის კათედრა, რომელიც შემდგომში კირიონმა იშვიათი და უნიკალური წიგნებით მოამარაგა კიდეც. მისი უშუალო მონაწილეობითა და აქტიურობით შეკეთდა შუამთისა და ქვათახევის მონასტრები, ალავერდის ტაძარი, სვეტიცხოვლისა და ანანურის ტაძრები, სოფ. რუისის, ნიქოზისა და სხვა ეკლესია-მონასტრები.

  «ვინც სათანადოდ ვერ შეიგნებს თავის მშობლიურ სიძველეს, -სწერდა კირიონი ხერსონის მუზეუმის დამაარსებელს, ვ. გოშკევიჩს, - და სიყვარულით არ მოუფრთხილდება თავისი წინაპრების კულტურულ მემკვიდრეობას, ის მათი არაღირსეული მემკვიდრეა, -შემთხვევითი რგოლია ცოცხალ არსებათა ჯაჭვში, ცუდი მეგზურიაუ

  ისევე, როგორც შეუძლებელია ანბანის გარეშე ისწავლო კითხვა, ასევე მშობლიური სიძველის ცოდნისა და წინაპრების ანდერძის გარეშე შეუძლებელია ჩასწვდე წარსულს, გაიგო აწმყო და შეგნებულად იმუშაო მომავალი დიადი ნაციონალურ-კულტურული საქმისათვის» (ხელნაწერთა ინსტიტუტი, ზ 1535, საქმე ზ 47, რუსულ ენაზე; ვ. გურგენიძე, კირიონ მეორე, ჟურნალი «საღვთისმეტყველო კრებული», ზ 6, 1981 წ., გვ. 95).

  კირიონ მეორის მოღვაწეობაში მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია ლიტერატურულ კვლევასა და ქართული ზეპირსიტყვიერების შესწავლას.

  კირიონის დავალებით შედგა კომისია (გრ. დიასამიძე, გრ. ყიფშიძე, დ. კარიჭაშვილი), რომელსაც უნდა მოეძიებინა საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში გაბნეული ისეთი სიტყვები, რომელნიც ლექსიკონებში არ იყო აღნუსხული.

  1898 წელს ჯერ კიდევ არქიმანდრიტმა კირიონმა და გრიგოლ ყიფშიძემ გამოსცეს სიტყვიერების თეორიის სახელმძღვანელო, რომლის სატიტულო გვერდზე ვკითხულობთ:

  «სიტყვიერების თეორია სალიტერატურო ნიმუშების დამატებითურთ, სახელმძღვანელო წიგნი სათავად-აზნაურო სკოლების, სასულიერო და საოსტატო სასწავლებლებისა და სემინარიებისა და საეპარქიო საქალებო სკოლებისათვის, შედგენილი არხიმანდრიტის კირიონის და გრ. ყიფშიძის მიერ».

  კირიონი აგროვებდა ხალხურ ლექსებს, ანდაზებს, ლეგენდებს, მან ანბანის მიხედვით დაალაგა და გამოსაცემად მოამზადა ქართული სიბრძნის ნიმუშები -”ქართული  ანდაზები და გამოცანები», «ბერძნული აზრები».

  კირიონმა ფრიად საყურადღებო წერილები უძღვნა «ვეფხისტყაოსნის» რუსთველისეული ტექსტის დადგენის საქმეს. ამ საკითხთან დაკავშირებით იგი ჩვეული მოკრძალებით წერდა: «ჩვენ შეძლებისა და გვარად გვსურს შევიტანოთ ჩვენი წვლილი სამშობლო ლიტერატურის ტრაპეზზედ» (ჟურნალი «მოამბე», 1904 წ., ზ 5, გვ. 20-39).

  დიდ ყურადღებას უთმობდა კირიონი ქართული ანბანის წარმოშობის საკითხებს, ქართულ ჰაგიოგრაფიას, სასულიერო წიგნთა ქართულ თარგმანებს. იგი თავმჯდომარეობდა კომისიას, რომელიც 1899 წელს «დაბადების» ტექსტის მეცნიერული გამოცემისათვის შედგა.

  ეპისკოპოსმა  კირიონმა რამდენიმე საყურადღებო წერილი მიუძღვნა ქართულ გალობა-მუსიკასა და პოეზიას.

  კირიონ მეორის შემწეობით, მატერიალური დახმარებით, მორალური მხარდაჭერით, მასწავლებლური ხელმძღვანელობითა და სულიერი გამხნევებით უამრავი ქართველი ახალგაზრდა იღებდა განათლებას საქართველოსა და მის ფარგლებს გარეთ.

  1902 წლის 18 ოქტომბერს შემდგომში გამოჩენილი მეცნიერი კორნელი კეკელიძე კირიონ მეორეს კიევიდან სწერს:

  «მე გახლავარ ის ადამიანი, რომელიც დღეს თქვენი მოწყალებით კიევის სასულიერო აკადემიაში ვსწავლობ. არ დამავიწყდება ის კრიტიკული მდგომარეობა, რომელშიც ვიმყოფებოდი მე. სემინარიის კურსის დასრულების შემდეგ სურვილიც მქონდა და სემინარიის მხრით საშუალებაც სწავლა გამეგრძელებია, მაგრამ ამ ჩემ სურვილს წინ ეღობებოდა ოჯახური გარემოებანი, სწორედ ამ დროს მოვმართე თქვენს მეუფებას მატერიალურ და ზნეობრივ დახმარებისათვის, რასაც შედეგად ის მოყვა, რომ დღეს, კიდევ ვიმეორებ, უმაღლეს სასწავლებელში ვიმყოფები» (გაზეთი «ივერია», 1902, 3 დეკემბერი, ზ 259, გვ. 2).

  კირიონ კათოლიკოსმა თავისი მრავალმხრივი მეცნიერულ-პუბლიცისტური და ქველმოქმედებითი მოღვაწეობით დიდად სასიკეთო სამსახური გაუწია ქართულ კულტურას.

  ეროვნული თავისუფლებისა და ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიისათვის უშეღავათო მებრძოლი კათოლიკოს-პატრიარქი კირიონ მეორე 1918 წელს აღესრულა. სამშობლოს კეთილდღეობისათვის  მისი ყოვლად უკომპრომისო ბრძოლა და მოღვაწეობა ტრაგიკულად გასრულდა. 27 ივნისს სოფელ მარტყოფში, მონასტრის საპატრიარქო ბინაზე იგი საქართველოს მტერთაგან, მტარვალთაგან მოკლული ნახეს.

  იგლოვდა საქართველო

  პანაშვიდები იმართებოდა ყველგან, სადაც კი მისი გარდაცვალების ამბავმა მიაღწია.

  კვირას, 7 ივლისს, კირიონის ცხედარი სიონის ტაძარში დაკრძალეს.

  აი, რას წერდა ამავე დღეს გაზეთი «საქართველო»:

  «ცეცხლისა და წამების ალში განიწმინდა კირიონმა თავისი სული საქართველოსათვის ტანჯვით და თუ ვინმეს ჰქონდა უფლება, ყველაზე ადრე იგი უნდა ზიარებოდა საქართველოს ბედნიერებას». იქვე ვკითხულობთ: «მარტყოფის საიდუმლო გამოუცნობელია. რა მოხდა წმ. ანტონის მონასტერში დანამდვილებით არავინ იცის... საუკუნეებში წარხდომილმა უნეტარესმა კათოლიკოსმა საფლავში ჩაიტანა მარტყოფის ტრაგედიის ახსნა, მისი სასიკვდილო იარაზე მიკრული ხელი კი ჰფარავს უღრმეს მწუხარებასთან ერთად მივარდნილ მონასტრის საიდუმლოებასაც".

  საქართველოს თავისუფლების მტრებმა, ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიის მოწინააღმდეგეთ, კირიონის მიმართ სისხლიან ტერორს მიმართეს. შემდგომ კი ღვთივგანსვენებულ კათოლიკოსის წმინდა ცხედარს თვითმკვლელობა შესწამეს.

  კირიონ მეორის სიცოცხლე ხელს არ აძლევდა არც რუსეთის იმპერიას, არც იმჟამინდელ რევოლუციურ ძალებს და, რაღა თქმა უნდა, მისი მკვლელობის მიჩქმალვა მათ ინტერესებში იყო. მაგრამ მაინც ვერ შეძლეს კირიონის დიდ საქმეთა მიჩუმათება, რამეთუ ცხოვრება მისი თავად ღაღადებს სიმართლეს.

  კათოლიკოს კირიონის გარდაცვალებიდან ორმოცი დღის თავზე სიონის ტაძარში გადახდილ იქნა წირვა და პანაშვიდი. საგულისხმოა, რომ მწირველნი იყვნენ მიტროპოლიტი ლეონიდე და ეპისკოპოსი ამბროსი.

  აწ ღვთივგანსვენებული კათოლიკოსის საქმეთა ყოველი გამომზეურება ახალი ელვარებით გაიბრწყინებს.

  კირიონ მეორის სახელისა და მისი ცხოვრება-მოღვაწეობის მიმართ ჩვენი მოკრძალებული დამოკიდებულების გამოსახატავად კვლავ დიდ ილიას დავესესხებით:

  «თუ ვისმე სამართლიანად ეთქმის, რომ თვით დაიწვნენ და სხვას-კი გზა გაუნათესო, ეს ჩვენს მამა-პაპას ეთქმის და მადლობელნი შვილნი ლმობიერებით პირ-ქვე უნდა დავემხოთ მათ საფლავთა წინაშე და ვუგალობოთ დიდება დიდებულთა და ქება ქებულთა».

 

    «მნათობი», 1990 წელი, ზ 6.

 

 

 

  ისტორიული პარალელები

 

    რუსეთ-საქართველოს შეერთების დღიდან სათავეს იღებს ამ ორ ქვეყანას შორის პოლიტიკური და კულტურული ურთიერთობის ამსახველი, მეტნაკლებად არამართებული მატიანე.

  1801 წელს საქართველომ პოლიტიკური დამოუკიდებლობა დაკარგა.

  1811 წელს ერთმორწმუნე რუსეთის იმპერიამ გააუქმა ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის თვითმმართველობის ინსტიტუტი. საქართველოს ეკლესიას სათავეში რუსეთის სინოდის განყოფილება დიკასტერია ჩაუდგა. კათოლიკოსის ნაცვლად ეგზარქოსის თანამდებობა დააწესეს. საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ანტონ მეორე რუსეთში გაიწვიეს.

  წერილში «კირიონ მეორე», იმჟამინდელი საქართველოს სულიერი და პოლიტიკური ვითარების ფონზე, შეძლებისდაგვარად, წარმოვაჩინეთ კათოლიკოს-პატრიარქის კირიონ მეორეს ცხოვრება და მოღვაწეობა, მისი შეურიგებელი ბრძოლა ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიის დაბრუნებისათვის, რაც 1917 წელს მისი უწმინდესობისა და მთელი ქართული სამღვდელოების ბრწყინვალე გამარჯვებით დასრულდა, აღდგა ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის დამოუკიდებლობა. ამავე წლის 17 სექტემბერს მისი უწმინდესობა კირიონი სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქად იქნა არჩეული.

  როგორც უკვე აღვნიშნეთ, ორი დამოუკიდებელი სახელმწიფოს შეერთებისას, როცა ერთი მათგანი სახელმწიფოებრიობას ჰკარგავს, ხოლო მეორე, კერძო შემთხვევაში რუსეთი, რუსიფიკატორული პოლიტიკის მქონე იმპერიაა, მოულოდნელობას არ წარმოადგენს, რომ ამ ქვეყანათა კულტურულ-პოლიტიკური ურთიერთობის ამსახველი მატიანეც არაობიექტურობის ნიშნითაა აღბეჭდილი.

  დიმიტრი ყიფიანი, ილია, აკაკი, ვაჟა, იაკობ გოგებაშვილი და მათი თანამოაზრეები იმპერიას ძალუმ წინააღმდეგობას უწევდნენ და ქართველ ერში მინავლულ ეროვნულ თვითშეგნებას კვლავ აღვივებდნენ.

  რუსეთ-საქართველოს კულტურულ ურთიერთობათა მკვლევარნი ძირითადად აღნიშნავენ, რა დადებითი კულტურული გავლენა მოახდინა რუსეთმა დაპყრობილ საქართველოზე, ხოლო თუ საქართველოსაც რაიმე სასიკეთო ძვრები შეეძლო გამოეწვია რუსეთის სულიერ ცხოვრებაში, მეცნიერულ-ლიტერატურული კვლევისას ეს პროცესები იგნორირებულია, უკეთეს შემთხვევაში დაკოჭლებული.

  1921 წელს, როცა რუსეთმა საქართველოს ანექსია განახორციელა და ქართველ ერს ოკუპაციის შედეგად ქედზე კვლავ მონობის უღელი დაედგა, ზემოაღნიშნულ ტენდენციას, რუსეთ-საქართველოს პოლიტიკურ-კულტურული ურთიერთობის სუბიექტურ კვლევას, უფრო ფართო ასპარეზი მიეცა.

  პირადი, გათითოკაცებული ინტერესებიდან გამომდინარე, ძლიერთა მაამებლობის პრინციპით, საბჭოთა ხელისუფლება ამ პროცესს დიდად უწყობდა ხელს.

  ერის სახე -ენა, მამული, სარწმუნოება, -რუსეთის მიერ საქართველოში დამცრობილ და შელახულ იქნა.

  ქართულ ენას, 1811 წლიდან მოყოლებული, ეკლესიიდან სდევნიდნენ და სასწავლებლებში კრძალავდნენ.

  აკაკი, გიმნაზიაში სწავლის პერიოდის აღწერისას, იხსენებს: «... იმ დროს შემოღებული იყო საზოგადოდ თუნუქის ფირფიტა, რომელსაც «მარკას» ეძახდნენ. ვინც ქართულად ხმას ამოიღებდა, მიაჩეჩებდნენ ხელში და თანაც გრძელ ფიცარს -სახაზავს დაჰკრავდნენ ხელის გულზე».

  ქართველი ყმაწვილების ცნობიერებიდან მშობლიური ენის დევნის გამო, ილია ვინმე ნათიევს სამართლიანი აღშფოთებით ედავება და ამხელს: «პროსემინარიის პირველს განყოფილებაში თუმცა ქართულს ასწავლიან თურმე, მაგრამ ყოველ ღონეს ხმარობენ, რომ ბავშვმა ჩათვლით კითხვისა და ქართულის ასოების ჯღაბნის მეტი არა ისწავლოს-რა».

  წინა ნაშრომში შეძლებისდაგვარად ვიმსჯელეთ, რომ შეუძლებელია მრევლმა ლიტურგიაში მონაწილეობა მიიღოს, როცა წირვა-ლოცვა მისთვის გაუგებარ ენაზე ტარდება.

  შეუძლებელია, ეკლესიამ მრევლი მოიზიდოს, მოკრიბოს, სინანულში მოიყვანოს, მისგან აღსარება მოისმინოს, ანუგეშოს იგი, როცა მისთვის გაუგებარი ენით მეტყველებს.

  გერმანელი მკვლევარი კარლ ჰოლი აღნიშნავს, რომ ქრისტიანულ ეკლესიას ბრძოლა არსად გამოუცხადებია ადგილობრივი ხალხის სამეტყველო ენისათვის.

  წმინდა წერილიდან ვიცით, როდესაც ქრისტემ მოციქულებზე სული წმიდა გადმოიყვანა, მოციქულებს, ქადაგების უნარის გარდა, უცხო ენათა ცოდნაც მიენიჭათ, რათა რომელ ქვეყანაშიც უფლის სიტყვის საქადაგებლად მივიდოდნენ, იმ კუთხის შვილთა მშობლიური ენით ექადაგათ.

  «და აღივსნეს ყოველნი სულითა წმიდითა და იწყეს სიტყუად უცხოთა ენითა, ვითარცა სული იგი მისცემდა მათ სიტყუად» («საქმე წმიდათა მოციქულთა», თავი მე-2, მუხლი მე-4).

  ამრიგად ნათელია, თუ რაოდენ მნიშვნელოვანია, ღვთის სიტყვა ყველა ერს საკუთარ სამშობლოში მშობლიური ენით ექადაგოს.

  რუსეთის წმინდა სინოდის მიერ კი «საქმე მოციქულთა» ჩვენში ისე იქნა გააზრებული, როგორც უკვე მოგახსენეთ.

  მეცხრამეტე საუკუნის დასაწყისში რუსეთის იმპერიამ საქართველოში მნიშვნელოვანწილად მიაღწია მიზანს -ქართული მართლმადიდებელი ეკლესია რუსეთის იმპერიის ბიუროკრატიული აპარატის დანამატი გახდა.

  ნიკოლოზ დურნოვო -საფუძვლიანი მცოდნე ღვთისმეტყველებისა, განსაკუთრებით საეკლესიო ისტორიისა და კანონმდებლობისა, როგორც კანონისტი ავტორიტეტი არა მარტო რუსეთში, არამედ მთელ მართლმადიდებელ სამყაროში, წერდა: «სცნო რა რუსეთის უმაღლესი ძალაუფლება და დადგა რა აღმოსავლეთ საზღვარზე რუსთა ინტერესების დამცველად, ქართველი ხალხი ერთ რამეს მოითხოვდა: ძალმომრეობას ნუ გამოიჩენდნენ იმაზე, რაც მათთვის ყველაზე ძვირფასია და, რა თქმა უნდა, რუსებისთვისაც, სახელდობრ: წმინდა სარწმუნოება, ეკლესია და ენა... მმართველ სინოდს, გარდა საშინელი ბოროტებისა და ზიანისა, არაფერი მოუტანია ქართული ეკლესიისათვის. მისთვის ეს ეკლესია იყო ბარბაროსების ქვეყანა, ამ სიტყვის სრული მნიშვნელობით. ყველა საეკლესიო კანონი და დადგენილება, რაც ქართულ ეკლესიას შეეხებოდა, მდინარე მტკვარში ჩაყარეს, ბევრი უძველესი საეკლესიო დოკუმენტი ცეცხლის ალს მისცეს, სხვები პეტერბურგში წაიღეს და სამთავრობო სინოდის დამქაშებმა ქართულ ეკლესიას ავტოკეფალია წაართვეს. დახურეს 25 ეპარქია, რომელთაგან ზოგიერთი საქართველოში ქრისტიანობის შემოღების დასაწყისიდანვე არსებობდა, ე. ი. დაახლოებით 15 საუკუნე. გაანადგურეს ბევრი უძველესი მონასტერი, დაბეჯითებით მოითხოვდნენ, ჩამორთმეოდათ და ხაზინას გადასცემოდა ქართული საეკლესიო მამულები და ქართული ეკლესია იმ სავალალო მდგომარეობამდე მიიყვანეს, რომ ამჟამად 860-ზე მეტი ტაძარი ღვთისმსახურების გარეშეა დარჩენილი». (ხაზი ჩვენია -დ.მ.).

  ნ. ევრეინოვი აღნიშნავდა: «მხოლოდ მართლმადიდებელი ეკლესიის დაცინვად შეიძლება მივიჩნიოთ რასპუტინის მიერ საქართველოს ეგზარქოსად ისეთი ცნობილი მექრთამის, ყოვლად სახელგატეხილი ფსკოველი ალექსის დანიშვნა, რომლის მოულოდნელი სიკვდილის შემდეგაც, მისი მდივანი იძულებული გახდა თავი მოეკლა, რათა პასუხი არ ეგო ეგზარქოსის ფულად დარღვევებზე».

  ყოველივე ამის შემდეგ ქართველისათვის ძნელია გულდინჯად გააანალიზოს რუსეთ-საქართველოს კულტურული ურთიერთობა და საქართველოში რუსული კულტურის ღვაწლის შესახებ მიუკერძოებელი დასკვნები გააკეთოს. მაგრამ მეცნიერული ეთიკა მოითხოვს, რომ ისტორია ობიექტურად იქნას შეფასებულ-გააზრებული.

  სამართლიანობის პრინციპის თანახმად, აღსანიშნავია ის ფაქტიც, რომ მეცხრამეტე საუკუნეში, ქართული კულტურის განვითარების გზები გარკვეულწილად რუსეთზე გადიოდა. ჩვენი ნათქვამის დასტურად კვლავ დიდ ილიას დავესესხებით: «... ოთხი წელიწადი იყო, რაც მე რუსეთში ვიმყოფებოდი და ჩემი ქვეყანა არ მენახა. ოთხი წელიწადი. იცი, მკითხველო, ეს ოთხი წელიწადი, რა ოთხი წელიწადია. პირველი რომ მთელი საუკუნეა მისთვის, ვინც თავის ქვეყანას მოშორებია. მეორე, ეგ ოთხი წელიწადი ცხოვრების საძირკველია, ცხოვრების  წყაროს სათავეა, ბეწვის ხიდია, სიბნელისა და სინათლის შუა ბედისაგან გადებული, მაგრამ ყველასთვის კი არა, მარტო იმათთვის, ვინც რუსეთში წასულა, რათა ჭკუა ავარჯიშოს, ტვინსა და გულს მოძრაობა მისცეს, -ფეხი აადგმევინოს».

  აქვე გვსურს შევნიშნოთ, რომ ილიამ სხვა, დიდი ცივილიზაციის ქვეყანათაგან რუსეთი რაიმე უპირატესი ნიშნით კი არ გამოარჩია, არამედ მხოლოდ იმ მოტივით, რომ ცოდნის გაფართოების მიზნით ქართველთა უცხოეთს გამგზავრება რუსეთში უფრო რეალური იყო, ვიდრე სხვა, მაღალი კულტურის განვითარებულ ქვეყნებში.

  რუსეთ-საქარველოს კულტურული ურთიერთობის შეფასების საქმეში ჩვენი პოზიცია ასეთია:

  მიუხედავად მრავალი უგვანო და შემზარავი საქმისა, რაც რუსეთის იმპერიამ საქართველოში განახორციელა, რუსულმა და რუსეთის გზით ევროპულმა კულტურებმა მრავალი სასიკეთო ბიძგი მისცა ქართველი ერის სულიერ ენერგიას, მაგრამ არც ქართული კულტურის გავლენა რუსეთზე შემოიფარგლება საქართველოს მთაგორიანი ლანდშაფტით, რომელიც აღაფრთოვანებდა და შთააგონებდა რუს მწერალთა და მოაზროვნეთ.

  1910 წელს, თბილისში, რუსულ ენაზე წიგნად დაისტამბა ეპისკოპოს კირიონის ნაშრომი «ივერიის კულტურული როლი რუსეთის ისტორიაში». ამ შრომის გათვალისწინებით, შევეცდებით შეძლებისდაგვარად წარმოვაჩინოთ საქართველოსა და ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის ასპარეზი მართლმადიდებლურ სამყაროში და ქართული კულტურის მნიშვნელობა რუსული ქრისტიანული კულტურისათვის.

  1902 წელს ეპისკოპოს კირიონს კამენეც-პოდოლსკის  ეპარქიის ხელმძღვანელად ნიშნავენ. როგორც ზემოაღნიშნული ნაშრომის წინასიტყვაობიდან ვიტყობთ, მას სწორედ აქ, სასულიერო-საგანმანათლებლო დაწესებულებებში, პირველწყაროთაგან დაუწყია რუსეთის ისტორიის შესწავლა.

  1903 წელს იგი ხერსონში გადაჰყავთ, 1904 წელს ორიოლის ეპარქიაში, 1906-ში სოხუმში, ხოლო 1907 წლის იანვარში კვლავ რუსეთში, კოვნოს ეპარქიაში.

  ეროვნული თავისუფლებისათვის და ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიის დაბრუნებისათვის უშეღავათო მებრძოლი ეპისკოპოსი კირიონი 1908-1911 წლებში რეპრესირებულია, ჩამორთმეული აქვს სასულიერო ტიტული და ჟანდარმერიის მუდმივი მეთვალყურეობის ქვეშ იმყოფება.

  კირიონის ბიოგრაფიიდან ეს არცთუ ისე დალხინებული მონაკვეთი მისთვის გავიხსენეთ, რათა ნათელი ყოფილიყო, მისმა უწმინდესობამ რა რთულ ვითარებაში წარმართა მეცნიერული კვლევა.

  კირიონის ნაშრომი «ივერიის კულტურული როლი რუსეთის ისტორიაში» ხუთი ძირითადი თავისაგან შედგება, წინ ავტორისავე წინასიტყვაობა ერთვის. წინათქმაში კირიონი გულდაწყვეტით აღნიშნავს, რომ საკუთარი ნების გაუთვალისწინებლად, მონასტრიდან მონასტერში მისი ესოდენ ხშირი გადაყვან-გადმოყვანის გამო, მრავალი საინტერესო მეცნიერული ესკიზი დაიკარგა, რომელთაც ასახვა ვერ ჰპოვეს აღნიშნულ ნაშრომში.

  მისი უწმიდესობა დანაკარგთაგან განსაკუთრებული მნიშვნელობის ორ ფრაგმენტს გამოჰყოფს: 1. ქართული ხუროთმოძღვრების გავლენა რუსულ საეკლესიო არქიტექტურაზე; 2. ქართული საეკლესიო-საღვთისმსახურებო წიგნის «ჟამნი-გულანის» ანალოგიით შექმნილი რუსული დავითნი. რუსული ვარიანტი რომ ქართულის ანალოგიით არის შექმნილი, ამის დასასაბუთებლად ავტორი აღნიშნავს, რომ უკვე მეათე საუკუნეში ქართულ საეკლესიო წიგნში “ჟამნი-გულანში» გაერთიანებული იყო ჟამნი (ლოცვათა კრებული -დ.მ.) და დავითნი (ფსალმუნთა წიგნი, ებრაელთა მეფის დავითის მიერ შეთხზული საგალობლები -დ.მ.). ამ მოვლენამ რუსეთის მართლმადიდებელ ეკლესიაში ადეკვატურად იჩინა თავი, ხოლო ბერძნული ქრისტიანული კულტურა, რომელსაც შეეძლო გავლენა ჰქონოდა რუსეთზე, ასეთ ფაქტს არ იცნობს.

  წინათქმაშივე ეპისკოპოსი კირიონი, სასარგებლო რჩევათათვის და საჭირო მეცნიერული თხზულებებით მომარაგებისათვის დიდ მადლობას სწირავს რუსულ მატიანეთა მკვლევარს, აკადემიკოს ალექსი ალექსანდრეს ძე შახმატოვს.

  აგრეთვე მადლობას სწირავს ხარკოვის უნივერსიტეტის პროფესორს ივანე პროხორენკოს, რომელიც ავტორს მეტად საჭირო მეცნიერულ წყაროებს აწვდიდა.

  როგორც ისტორიიდანაა ცნობილი, მეათე საუკუნეში კიევის რუსეთში ქრისტიანული მოძღვრება სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადდა.

  თავდაპირველად რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესია კონსტანტინოპოლის პატრიარქს ემორჩილებოდა, ხოლო მეთერთმეტე საუკუნის შუა წლებში, კერძოდ 1051 წელს, მთავარმა იაროსლავმა შეძლო რუსეთის ქრისტიანული ეკლესია რუსი მიტროპოლიტის ილარიონისათვის დაექვემდებარებინა.

  რუს მკვლევართა ძალზე მნიშვნელოვანი ნაწილი სარწმუნოდ მიიჩნევს, რომ ამ ხანებში რუსეთი ბიზანტიის კულტურის ძალუმ გავლენას განიცდიდა და არაფერს ამბობენ საქართველოს შესახებ, რომელიც ამ დროისათვის ძლევამოსილ ქრისტიანულ სახელმწიფოს წარმოადგენდა და ტერიტორიული თვალსაზრისით რუსეთთან ბიზანტიაზე გაცილებით ახლოს იყო.

  ამ საკითხთან დაკავშირებით, რუსულ მეცნიერულ საზოგადოებრიობაში განსხვავებული ვარაუდიც არსებობს. მაგალითად, პროფ. პ.ნ. მილიუკოვი თვლის, რომ ბიზანტიის კულტურის გავლენა მეთხუთმეტე საუკუნემდე უღონო რჩებოდა.

  ეპ. კირიონი ამ უკანასკნელ მოსაზრებას უფრო სარწმუნოდ მიიჩნევს და აღნიშნავს, რომ რუსეთი, ამ ხანებში ქართულ ქრისტიანულ კულტურას იყო მჭიდროდ ნაზიარები.

  ჩვენი აზრით, მეთხუთმეტე საუკუნემდე ბიზანტიის ქრისტიანულ კულტურას მნიშვნელოვანი გავლენა ჰქონდა რუსეთის კულტურაზე, ხოლო რაც შეეხება საქართველოს, ქართული კულტურა, ბიზანტიის ქრისტიანულ კულტურასთან ერთად მნიშვნელოვანწილად ასაზრდოებდა სლავების და, კერძოდ, რუსეთის სულიერ ენერგიას.

  ჩვენი მსჯელობა რომ უფრო დამაჯერებელი გახდეს, ამისათვის საქართველო-რუსეთს შორის არა მარტო კულტურული კავშირების განსჯა-გაანალიზებაა აუცილებელი, არამედ წმინდა ისტორიული ხასიათის ფაქტობრივ მონაცემთა მოხმობაც, რომელთა მიხედვითაც, ზემოაღნიშნულ ეპოქაში დასტურდება საქართველო-რუსეთის კონტაქტ-ურთიერთობანი.

  გვინდა მკითხველის ყურადღება მივაქციოთ მეჩვიდმეტე საუკუნის ერთ ცნობას, რომელიც დაცულია ანტიოქიის პატრიარქის მაკარიოსის შვილის პავლე ალეპოელის (მას ეკუთვნის «საქართველოს აღწერილობა», რომელიც სათანადო კომენტარებით და გამოკვლევით გამოსცა ნ. ასათიანმა) თხზულებაში. რუსეთის (სადაც ხანგრძლივი დროის მანძილზე იმყოფებოდნენ მაკარიოსი და პავლე) სამეფო ადმინისტრაციის  დავალებით პავლე ალეპოელს შეუსრულებია «საქართველოს აღწერილობა» და საიდუმლო საგანგიოსთვის მიუწოდებია. «აღწერილობაში» არა მხოლოდ მეჩვიდმეტე საუკუნის საქართველოზეა ლაპარაკი, არამედ მისი წარსულიცაა მოცემული.

  ვფიქრობთ, სამართლიანად არის გამოთქმული მოსაზრება (ნ. ასათიანი), რომ ამ ცნობაში შეიძლება იგულისხმებოდეს დავით აღმაშენებელსა (1089-1125 წწ.) და ვლადიმერ მონომახს (1113-1125 წწ.) შორის პოლიტიკური ურთიერთობის აღნუსხვა და დაკავშირებული იყოს საქართველოში ყივჩაღთა გადმოსახლებასთან.

  1106-1107 წლებში რუსი მოგზაური დანიელი იერუსალიმში იმყოფებოდა. როგორც ელ. მეტრეველი შენიშნავს, «უნდა ვიფიქროთ, რომ მონასტერი ამ წლისათვის თავიდან კი არ მოხატულა, არამედ გაცხოველებულა მონასტრის შეკეთებასთან ერთად, ხოლო თავდაპირველად ის უნდა მოხატულიყო მონასტრის აშენების დროს (1060 წლისთვის).

  ამრიგად, ისტორიულ ფაქტებზე დაყრდნობით, შევეცადეთ, დავპირისპირებოდით საქართველო-რუსეთის ურთიერთობის შესახებ შექმნილ სტერეოტიპულ წარმოდგენას, რომლის მიხედვითაც ეს ურთიერთობა მეთხუთმეტე საუკუნემდე იმდენად კნინი და უმნიშვნელოა, რომ მხოლოდ თამარის ეპოქის ფრაგმენტული, ეპიზოდური ხასიათის ნაცნობობით შემოიფარგლება.

  ჩვენს მიერ მოხმობილი, ციტირებული და ჩამოთვლილი ისტორიული ხასიათის არგუმენტაციაც კმარა იმის ნათელსაყოფად, რომ ქართული რენესანსის ხანაში, საქართველო-რუსეთის ურთიერთობა არ ყოფილა იმგვარად უმნიშვნელო და შეზღუდული, როგორც თანამედროვე ფართო საზოგადოებრივ ცნობიერებაში იყო დამკვიდრებული.

  ეპისკოპოსი კირიონი, ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის საყოველთაო აღიარების წარმოსაჩენად გადმოგვცემს მეექვსე-მეშვიდე საუკუნეების ჟამთაღმწერლის, პროკოფი კესარიელის ცნობას ქართული ეკლესიის შესახებ.

  იუსტინიანე პირველის კარის ისტორიკოსი, იმპერატორ იუსტინიანეს სარდლის ველისარიუსის პირადი მდივანი პროკოფი კესარიელი წერს, რომ ქართველი ქრისტიანები, მიუხედავად სპარსთა მეფეთა ძალადობისა, ქრისტიანთა შორის ყველაზე მტკიცედ და მკაცრად იცავენ წმინდა დადგენილებებს.

  ჩვენ მიერ ზემოთ მოხმობილი მცირერიცხოვანი არგუმენტაციიდანაც ნათლად ჩანს, საქართველოს სულიერი აღორძინების უმწვერვალეს ხანამდე და მით უფრო რენესანსის ეპოქაში (მეცხრე-მეთერთმეტე ს). როგორი აღმატებული პატივით სარგებლობდა ქრისტიანულ სამყაროში ქართული სამოციქულო ეკლესია.

  რუს მკვლევართა და მეცნიერთა დიდად მნიშვნელოვანი, მრავალრიცხოვანი ნაწილის აზრით, კონსტანტინოპოლის დაცემის დღიდან, ქრისტიანულ აღმოსავლეთში ბიზანტია რუსეთმა შეცვალა. ქრისტიანობის პოლიტიკურმა ცენტრმა კონსტანტინოპოლიდან მოსკოვში გადმოინაცვლა.

  პროფ. ე. ფ. შმურლო აღნიშნავს, რომ იცქირებოდნენ რა ირგვლივ მაშინდელი (მეთექვსმეტე ს.) რუსები, მზისქვეშეთში ვერ ხედავდნენ ისეთ ერსა და სახელმწიფოს, როგორსაც მოსკოვის სახელმწიფო წარმოადგენდა, რომელსაც ღირსეულად უნდა ეტარებინა ქრისტიანობის დამცველის ალამი.

დიდი რუსი თეოლოგი და ფილოსოფოსი ვლადიმერ სერგეის ძე სოლოვიოვი წერს, რომ მეთხუთმეტე საუკუნეში, კონსტანტინოპოლის დაცემასთან და რუსეთის თათართა უღლიდან განთავისუფლებასთან დაკავშირებით, ქრისტიანული აღმოსავლეთის პოლიტიკურმა ცენტრმა ბიზანტიიდან მოსკოვში გადმოინაცვლა. მიმოიხილავს რა ამავე ეპოქას, საეკლესიო ისტორიკოსი მიტროპოლიტი მაკარი ამბობს: «რუსეთის ხელმწიფე იყო ერთადერთი სრულიად დამოუკიდებელი მართლმადიდებელი გვირგვინოსანი მთელს დედამიწაზე.

  ეპ. კირიონი ითვალისწინებს რუს მეცნიერთა მსჯელობის კატეგორიულ ხასიათს და აღნიშნავს, რომ ისტორიულ სინამდვილეს სრულად არ ასახავს.

  ისტორიულ წყაროებზე დაყრდნობით კირიონ მეორე აანალიზებს იმჟამინდელი რუსეთის სოციალურ-პოლიტიკურ და კულტურულ ვითარებას და ასკვნის, რომ ამ ეპოქის რუსთა მეფეებს, არც ივანე მესამეს, არც ივანე მეოთხე მრისხანეს და არც სხვათა, პრეტენზიის საფუძველი არ გააჩნდათ ქრისტიანული სამყაროსათვის, გნებავთ ქრისტიანული აღმოსავლეთისათვის თავი სახელმწიფო მნიშვნელობით მეორე ბიზანტიად წარმოედგინათ.

  აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით, ეპისკოპოს კირიონის პოზიციას თავისებურად ეხმიანება დიდი რუსი მოაზროვნე ნიკოლოზ ბერდიაევი. რუსეთის მესიანისტური მისიისა და განსაკუთრებულობის შესახებ იგი წერს: «რუსული ნაციონალური აზროვნება რუსეთის ღვთისრჩეულობის შეგრძნებით საზრდოობდა. ამის მიზეზი გახლავთ ძველი იდეა, მოსკოვის მესამე რომად წარმოდგენის შესახებ. ამგვარი ხასიათის იდეათა რიგს მიეცხო მრავალი სიყალბე და სიცრუე.

  ნიკოლოზ ბერდიაევი მეოცე საუკუნის დასაწყისის გადასახედიდან ისიგრძეგანებს რუსეთის ისტორიას და აღნიშნავს: «დიდი რუსეთი კვლავ მსოფლიოსა და ევროპის ცხოვრების მიღმა, განცალკევებულ პროვინციად რჩებოდა. მისი სულიერი ცხოვრება ხასიათდებოდა განკერძოებულობით და კარჩაკეტილობით. აღნიშნული საკითხისადმი საკუთარი პოზიციის განსამტკიცებლად ქვემოთ გაგაცნობთ ეპ. კირიონის მიერ დამოწმებულ არგუმენტაციას.

  ისტორიკოსი ვ. ო. კლიუჩევსკი წერს: «როცა ივანე მესამე ტახტზე ავიდა, არც მოსკოვის ხელისუფალი, ამ სიტყვის პოლიტიკური დატვირთვით, და არც დიდი რუსეთის სახელმწიფო, ეთნოგრაფიული თვალსაზრისით, არ არსებობდა. რუსეთის ჩრდილოეთი ნაწილი ამ დროისათვის მოსკოვის სამთავროში არ შედიოდა. რუსეთი იყოფოდა რამდენიმე დიდ სამთავროდ, ხოლო დიდი სამთავროები  თავის მხრივ პატარ-პატარა სამთავროებად. ერთ-ერთ ასეთ დიდ სამთავროს წარმოადგენდა მოსკოვის სამთავრო». ყველაზე ნაკლებად, აღნიშნავს ეპ. კირიონი, ივანე მესამეს შეეძლო საკუთარი თავი  ქრისტიანული აღმოსავლეთის ერთადერთ მცველად წარმოედგინა. მან იქორწინა ბიზანტიის იმპერატორთა შთამომავალ სოფიო თომას ასულზე, რამაც, ალბათ, საბაბი მისცა პროფ. უსპენსკის, გამოეთქვა მოსაზრება, თითქოს ივანე მესამემ, სოფიო თომას ასულის ძმის -ანდრია პალეოლოგოსისაგან ბიზანტიის სამეფო მემკვიდრეობა იყიდა.

  მიუხედავად ივანე მესამის და ანდრია პალეოლოგოსის ახლონათესაური ურთიერთობისა, პროფ. უსპენსკის ვერსია სინამდვილეს მაინც არ ესადაგება, რადგან ანდრია პალეოლოგოსმა ბიზანტიის სამეფო გვირგვინის მემკვიდრეობის უფლება 1494 წელს საფრანგეთის მეფე კარლოს მერვეს მიჰყიდა, ხოლო 1502 წელს, სიკვდილის წინ ესპანეთის მეფე ფერდინანდს უანდერძა».   ნაცვლად იმისა, შენიშნავს კირიონ მეორე, ივანე მესამეს საერთო მტრის წინააღმდეგ ევროპის ქრისტიანულ სახელმწიფოებთან შეეკრა კავშირი, მან საკუთარი და მისდამი დაქვემდებარებული ერის ენერგია ლიტვის დიდ მთავარ ალექსანდრესთან ბრძოლას შეალია. ამ ბრძოლამ კი შუა საუკუნეებში, ქრისტიანობას ზიანის მეტი არა მოუტანა რა. პოლონეთის მეფე ალბრეხტი და უნგრეთის მეფე ვლადისლავი დაჟინებით მოითხოვდნენ ხსნებული ომის შეწყვეტას და წერდნენ, რომ «ამ ომს დიდი ზიანი მოაქვს მთელი საქრისტიანოსათვის».

  ივანე მესამეს მოკრძალებული თაყვანისცემა უხდებოდა მენგლი-გირეისათვის (მენგლი-გირეი გახლდათ ყირიმის სახანოს დამაარსებლის ჰაჯი-გირეის ძე, ივანე მესამის მეფობის წლებში ყირიმის ხანი). აგრეთვე ივანე მესამე იძულებული იყო, როგორც ეპ. კირიონი შენიშნავს, მენგლი-გირეის მითითებანი გაეთვალისწინებინა.

  მისი უწმინდესობა კირიონი კიდევ მრავალ ისტორიულ გარემოებას ახასიათებს, რომელთა მიხედვითაც მეფექალაქ კონსტანტინოპოლის დაცემის ეპოქაში, რუსეთი ბიზანტიის შემცვლელის როლში ვერ მოგვევლინებოდა. ამ საკითხზე უფრო ვრცლად აღარ ვისაუბრებთ, მხოლოდ ერთ ფრაგმენტს შევეხებით კირიონ მეორის ნაშრომიდან.

  როდესაც რუსთა მეფე ალექსეი მიხეილის ძემ (1645-1676) სიგელში საკუთარი თავი აღმოსავლეთის მბრძანებლად მოიხსენია, ყირიმის ხანმა მეჰმედ-გირეიმ 1657 წელს მას მისწერა წერილი.

  « 1453 წელს მეფექალაქი კონსტანტინოპოლი დაეცა. დაეცა ბიზანტიის ძლევამოსილი იმპერია, რომელიც მრავალი მნიშვნელობით საქრისტიანოს საყრდენს წარმოადგენდა. მისი უწმინდესობა კირიონი აღნიშნავდა, რომ ბიზანტიის იმპერიის დაცემამდე ასწლეულებით ადრე საქართველო ხმლით ხელში იბრძოდა ქრისტეს სჯულისა და ქრისტიანული აღმოსავლეთის წმინდა მიწების დასაცავად, ხოლო მეფექალაქის დაცემის ხანებში და შემდეგ მართლმადიდებლური აღმსარებლობის წმინდად შენახვის და ქრისტიანული აღმოსავლეთის წმინდა ადგილების დაცვის საქმეში ბიზანტიის ერთ-ერთი ძირითადი მემკვიდრე გახლდათ.

  პალესტინის ბერმონაზვნობის ისტორია მეტყველებს მასზედ, რომ ჯერ კიდევ მეექვსე საუკუნეში, დევნილ მართლმადიდებელთა დასახმარებლად ქართველები მოვიდნენ და დიდებული ლავრის დაცვისას ჯეროვანი დახმარება გაუწიეს.

  მათთვის, ვინც მეცხრე-მეთორმეტე და შუა საუკუნეების მართლმადიდებლობის ისტორიას დაკვირვებით გასცნობია, ნათელია, რომ დავით აღმაშენებლის, მეფე თამარის, გიორგი ბრწყინვალის ეპოქებში, ქართველ ერს მეტად მნიშვნელოვანი წილი უდევს ქრისტიანული აღმოსავლეთის დაცვისა და განმტკიცების საქმეში.

  ქართული ეკლესიის ავტორიტეტი ვერც მონღოლთა ურდომ მოშალა.

  მეთოთხმეტე საუკუნეში, 1316-1320 წლებში გიორგი ბრწყინვალის მიერ იერუსალიმში ეგვიპტის სულთანთან გაგზავნილი ელჩების მცდელობის წყალობით ქრისტეს სამარხის კლიტენი ქართველებს გადაეცათ.

  ამასვე ადასტურებს უცხოელი მოგზაური ლუდოლფ სუდჰეიმი, რომელიც იერუსალიმში 1331-1341 წლებში ყოფილა. მისი მოგზაურობის ტექსტის ერთ რედაქციაში, რომელიც ნიკოლოზ ჰუდის კომპილაციად ითვლება, ნათქვამია, რომ აღნიშნულ წლებში უფლის სამარხის სალოცავის კლიტე ხელთ ჰქონდათ ქართველებს და რომ ისინი კენჭსაც არავის ატანდნენ ამ სამარხიდან.

  ხსენებულ თემასთან დაკავშირებით, ე. წ. «გოლგოთის სვინაქსარის» მინაწერში ვკითხულობთ: «ესე უწყოდეთ ყოველთა ქართველთა: ღმრთისაგან, მეფეთაგან, სურტანთაგან მოცემული და ნაბოძვარი აღდგომის სალოცავი ეკლესია და სახლი, სადა არს ადამის თხემი და გოლგოთა. ესე ესრეთ მესმა მამათაგან და დავწერე მახარობელმან, ჯუარისა დასუენებაი კარზე და ყოველთა კვირიაკეთა და დღესასწაულთა ჩუენა».

  ნიკო მარი შენიშნავდა, რომ მეთხუთმეტე საუკუნეშიც კი, ქართველთათვის ძალზე პირქუშ ეპოქაში, საქართველოს დიდად აფასებდნენ და მის პოლიტიკურ-სამხედრო მნიშვნელობას აღიარებდნენ ისეთ შორეულ ქვეყნებში, როგორიც ეგვიპტეა».

  ეგვიპტის სულთანნი, როდესაც ქართველთა მეფეს მიმართავდნენ (საუბარია გიორგი ბრწყინვალეს ეპოქაზე), სხვა მაღალფარდოვან ეპითეტთან ერთად შემდეგნაირად ამკობდნენ და იხსენიებდნენ:

  «ქრისტიანობის სახელის გამთქმელნი, საყრდენნი იესოს მოძღვრებისა, მესიანიზმის რაინდთა მირონმცხებელნი, მოღვაწეობით თვისით წმიდათაწმიდა, საღვთო სახლის მადიდებელნი, ნათელღებულთა მცველნი».

  ივანე ჯავახიშვილი გვაუწყებს, რომ ელომარის (გარდ. 1348 წ.), რომლის ნაშრომსაც ემყარება ელ-კალკაშანდის თხრობა, აღნიშნული აქვს ის მიმართვისა და შესხმის წესი, რომლითაც ეგვიპტის სულთნები საქართველოს მეფეს სწერდნენ ხოლმე თავიანთ ეპისტოლეებს. მათი წერილები ყოველთვის ასე იწყებოდა: «დღეგრძელ-ჰყოს ალაჰმა ბრწყინვალე მისი უდიდებულესობისა, ხელმწიფისა სახელგანთქმულისა, მამაცისა, უშიშარისა, ძლიერისა, დაუცხრომლად მებრძოლისა, ლომისა, ტახტ-გვირგვინის მფლობელისა, თავის ქვეშევრდომთათვის სამართლიანისა, ბერძენთა (იგულისხმება მართლმადიდებელი) მეფეთა შორის უკეთესისა, ქართველთა სულტნისა, ზღვათა და სრუტეების სამფლობელოების განძისა, რაინდთა დამცველისა, თავის წინაპართაგან ტახტ-სკიპტრის დამმკვიდრებელისა, რურნისა და ერანის ქვეყნების დამცველისა, იონთა (ე.ი. ძველ საბერძნეთის მეფეთა) მიმკვიდრისა, ასურეთის მეფეთაუ საყრდნოსანთა და გვირგვინოსანთა შორის ურჩეულესისა, ქრისტიანთა განმადიდებლისა, იესოს სარწმუნოების საყრდნობისა, ქრისტიან გმირთა ცხებულისა, თვის ბრძანებით წმინდა ადგილთა (ე. ი. იერუსალიმის) განმადიდებლისა, ნათელღებულთა მისაყრდნობისა, რომის პაპის მეშველისა, მუსლიმანთა მეგობრისა, დაახლოვებულ მეგობართა შორის უმშვენიერესისა, მეფეთა და სულტანთა უგულითადესი მეგობრისა». (ხაზი ყველგან ჩვენია -დ. მ.).

  მეთხუთმეტე საუკუნის შუა ხანებში, კონსტანტინოპოლის დაცემის ეპოქაში რომის სასულიერო იერარქიის უმაღლესი წარმომადგენელნი ცდილობდნენ ქრისტიანები თურქთა წინააღმდეგ აემხედრებინათ, რათა მეფექალაქი მაჰმადიანთაგან გაენთავისუფლებინათ. ამ მიზნით, რომის პაპმა პიუს მეორემ (1458-1464) მონაზონი ლუდოვიკ ბოლონსკი აზიაში გაგზავნა. ტრაპიზონის იმპერატორი დავითი, რომელიც იერუსალიმის ხელისუფლებაზე ოცნებობდა, 1458 წლის 22 აპრილს რომის პაპს სწერდა, რომ ქრისტიანული აღმოსავლეთის წმინდა მიწების დასაცავად და მეფექალაქის გასათავისუფლებლად იგი საბრძოლველად მზად არის. ამ ბრძოლაში კი მისი მოკავშირეები არიან: ქართლის მეფე გიორგი, 60 ათასი ჯარისკაცით, ათაბაგი ყვარყვარე 20 ათასი ცხენოსნით, სამეგრელოს მთავარი დადიანი და მისი ვაჟი 60 ათასი მეომრით, აფხაზეთის ხელისუფალი და მისი ძმანი 30 ათასი მეომრით. ქართველებთან ერთად იბრძოდნენ ჯიქები, ალანები და მცირე სომხეთის მეფე (თავადი) 10 ათასი მეომრით».

  როგორც ეპისკოპოსი კირიონი აღნიშნავს, ზემოხსენებული წერილის გარდა, ჩვენამდე მოაღწია სხვა წერილმაც რომის პაპისადმი, რომლის ავტორებიც არიან მეფე გიორგი (საუბარია ქართლის მეფე გიორგი მერვეზე, რომელიც ქართლში 1446-1464 წლებში მეფობდა, ხოლო 1466 წლიდან კახეთის მეფედ ეკურთხა და გიორგი პირველად იწოდა) და ყვარყვარე ათაბაგი (სამცხის მთავარი ყვარყვარე მეორე ათაბაგი, რომელმაც შუღლის ჩამოვარდნის შემდეგ, 1464 წელს, გიორგი მერვე ტყვედ ჩაიგდო).

  პროფ. ალექსანდრე ცაგარელს ნაშრომში «ქართულ სიძველეთა ძეგლები წმიდა მიწაზე და სინაზე» ციტირებული აქვს უცხოელ მოგზაურთა ჩანაწერები, რომელნიც ქართულ ეკლესიასა და საქართველოს ავტორიტეტს შეეხება. ამ ჩანაწერზე მსჯელობისას ეპ. კირიონი სწორედ ზემოხსენებულ წყაროს ეყრდნობა.

  ქვემოთ გავეცნობით, საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის შესახებ თუ რას მეტყველებენ უცხოელ მოგზაურთა მეთხუთმეტე-მეთექვსმეტე საუკუნეების ჩანაწერები.

  ვიდრე ხსენებულ მოგზაურთა შთაბეჭდილებებსა და აღწერილობას მივმართავდეთ, საჭიროდ მიგვაჩნია დავძინოთ, რომ უცხოელ მოგზაურთ, ბუნებრივია, საქართველოს მიმართ მიკერძოებული მსჯელობის არავითარი საბაბი არ გააჩნდათ და ამდენად, მათი ჩანაწერები ობიექტურობის ნიშნითაა აღბეჭდილი.

  1483 წელს იერუსალიმში იმყოფებოდა მოგზაური ბრეიდენბახი, რომელიც გვამცნობს,  რომ იერუსალიმში ქართველები მრავლად არიან, ბევრი მათგანი იერუსალიმში ცხოვრობს. ქართველები ძალზე ძლიერი და მამაცი ხალხია და მათ ჰყავთ მრავალრიცხოვანი, ძლევამოსილი არმია. მიუხედავად იმისა, რომ მათი  სამშობლო უსჯულოებითაა გარშემორტყმული, ქართველების გაღიზიანებას გაურბიან და ერიდებიან არაბები, სპარსელები, ლიდიელები და სირიელებიც.

  იერუსალიმში ქართველებს მრავალი სალოცავი აქვთ, ისინი ფლობენ გოლგოთას, სადაც აღმართული იყო ჯვარი, რომელზეც ევნო უფალი. ქართველებს ამ ადგილზე საკურთხეველი გააჩნდათ. ქართველებისაა მთავარ ანგელოზის ეკლესია, სადაც ზეთისხილის ბაღიდან ქრისტე პირველად მიიყვანეს.

  იერუსალიმსა და სხვა წმინდა ადგილებში ქართველები მიდიან ჯგუფებად, ცისკენ შემართული დროშებით და ყოველგვარი გადასახადისგან თავისუფალნი არიან. მასიურ მსვლელობებში კეთილშობილური წარმოშობის მანდილოსნებიც მონაწილეობენ, რომელნიც ამორძალთა მსგავსად იარაღს ატარებენ».

  ოსმალთა მიერ იერუსალიმის დაპყრობიდან სამი წლის შემდეგ, 1519 წელს იერუსალიმი მოგზაურმა ჩუდიმ მოინახულა, რომლის აღწერილობანიც ქართველთა მოღვაწეობის შესახებ თითქმის ანალოგიურია ბრეიდენბახისა.

  ჩუდის დამატებით ცნობათაგან ძალზე საყურადღებოა ის ფაქტი, რომ უფლის სამარხის ეკლესიაში ქართველი მღვდლები და ბერმონაზვნები დროის ნებისმიერ მონაკვეთში მოღვაწეობენ.

  1522 წელს იერუსალიმში იმოგზაურა ბართლომეო დე-სოლინიაკმა (ივ. ჯავახიშვილის ცნობით სოლინიეგომ), რომელიც ქართული ეკლესიის მაღალი ავტორიტეტის შესახებ ზემოხსენებულთა ანალოგიურ ცნობებს გვაწვდის. მისი სიტყვით, ქართველები, თავისუფალნი ყოველგვარი ბეგარა-გადასახადისაგან, ცხენებსა და აქლემებზე ამხედრებულნი, ცაში აშვერილი დროშებით ზარზეიმით შედიან იერუსალიმში, სულთანებსა და თურქებს მათი ძალზე ეშინიათ.

  ივანე ჯავახიშვილი აღნიშნავს, რომ ქართველთა მაშინდელი (მეთხუთმეტე ს.) მდგომარეობა და კავშირ-ურთიერთობათა ხასიათი უცხო ქვეყნებთან მიმართებაში, კარგად არის აღბეჭდილი დასავლეთ ევროპის იმჟამინდელ მოგზაურთა თხზულებებში და იქიდან ირკვევა, რომ «ამ ხანაში, ისეთ შორეულ ქვეყნებშიც, როგორიც საქართველოსთვის ეგვიპტე და პალესტინა იყო, ქართველებს პატივისცემით ეპყრობოდნენ და ყველა ის უპირატესობანი, რომელნიც კი მათ წინა ჰქონდათ, შეუნარჩუნებიათ».

  «დაცულია იმდროინდელი არაბული საბუთიც, -განაგრძობს ივანე ჯავახიშვილი, -რომლითაც ეგვიპტის მამლუკებს განკარგულება ჰქონდათ გაცემული და ქართველთ იერუსალიმის ჯვრის უზრუნველსაყოფად საგანგებო არაბი მოხელე იყო დანიშნული. ის ვალდებული იყო საქართველოდან მომავალ მლოცავებს ალაბშივე (ალეპოში) დაჰხვედროდა. იქიდან იერუსალიმამდის მიეცილებინა და უკან გაბრუნებისას ისევ ნავთსადგურამდის გამოჰყოლოდა.

  მეთხუთმეტე საუკუნის მერე, უკვე სომხური ცნობაც მოგვეპოვება, რომელშიც ქართველთა პოლიტიკური გავლენის მთელი ძალა აგრეთვე ნათლად მოჩანს».

  დაბოლოს, ივანე ჯავახიშვილი ასკვნის: «სახელმწიფოებრივი ძლიერების ძველი მარაგის მდიდარმა მემკვიდრეობამ და ქართველი ხალხის განთქმულმა მამაცობამ საქართველოს პოლიტიკური დაკნინების ხანაშიც მას საერთაშორისო ურთიერთობაში წინანდელი ადგილი და პატივისცემა შეუნარჩუნა» (ხაზი ჩვენია -დ. მ.).

  ამრიგად, ისტორიულ წყაროებზე დაყრდნობით, ნათელი სურათი იქმნება იმის შესახებ, რომ ბიზანტიის დაცემის ეპოქაში, ქრისტიანობის პოლიტიკურ ცენტრს კონსტანტინოპოლიდან მოსკოვში მაშინვე არ გადმოუნაცვლებია. ეს პროცესი თანდათანობით ხორციელდებოდა და საბოლოო შედეგს მიაღწია თუ ვერა, განსჯის ცალკე თემაა. ერთი კი ცხადია, კონსტანტინოპოლის დაცემის ხანაში რუსეთი არ გვევლინება ბიზანტიის ერთადერთ მემკვიდრედ. უკეთეს შემთხვევაში, რუსეთი, ბიზანტიის ტრადიციათა ერთ-ერთ და არა ერთადერთ გამგრძელებლად შეიძლება ჩაითვალოს.

  საქართველო-რუსეთის კულტურული ურთიერთობის ისტორიიდან ჩვენს ყურადღებას იპყრობს ძველი რუსული ლიტერატურული ძეგლი «თხზულება დინარაზე», რომლის სრული სათაურია: «საკვირველი თქმულება და თხრობა დინარ-დედოფლისა, ივერიის ხელმწიფის ალექსანდრეს ქალიშვილის შესახებ, თუ როგორ დაამარცხა მან სპარსეთის მეფე ადრამელები».

  აღნიშნული თხზულების შესახებ ძალიან ბევრ, როგორც რუს, ისე ქართველ მეცნიერს აქვს გამოთქმული საკუთარი მოსაზრება. თხზულების შინაარსი მთელ რიგ შემთხვევებში გვაგონებს მეფე თამარის ეპოქას, ხოლო მთავარი გმირი -დინარა, შეგვიძლია, თითქმის თამარის პროტოტიპად მივიჩნიოთ. მაგრამ თხზულების გმირ დინარასა და თამარ მეფეს შორის არსებობს მნიშვნელოვანი განსხვავებაც, რაც გახდა საბაბი მეცნიერულ წრეებში აზრთა სხვადასხვაობისა და დავისა.

  «დინარას» შესახებ საკუთარი მოსაზრება-მსჯელობანი წერილობით გადმოსცეს შემდეგმა მეცნიერებმა: ს. სახაროვმა, აკად. მ ბროსემ, ი. სნეგირევმა, აკად. ა. პიპინმა, აკად. ა. სობოლევსკიმ, ი. ჟდანოვმა, ეპ. კირიონმა, აკად. მ. სპერანსკიმ, პროფ. ი. ცინცაძემ, პროფ. ნ. გუძიმ, პროფ. კ. ბაზილევიჩმა, მკვლევარმა ლ. შეპელიოვამ, მკვლევარმა ლ. ძოწენიძემ, პროფ. ვ. შადურმა, პროფ. ა. ზიმინმა, პროფ. ტ. რუხაძემ, პროფ. თ. ბუაჩიძემ, პროფ. გ. პაიჭაძემ და სხვ.

  აკადემიკოს სობოლევსკის მიერ მოხმობილი არგუმენტაცია და მასზედ დამყარებული მსჯელობა, რომ «თხზულება დინარაზე» არ არის რუსული ორიგინალური ლიტერატურული ძეგლი, არამედ იგი თარგმნილია ბერძნულიდან, პუნქტობრივად, საბუთიანი ანალიზით გააბათილა აკად. მ სპერანსკიმ და ამდენად, სობოლევსკის ვერსიას ჩვენთვის არსებითი მნიშვნელობა არა აქვს.

  «თხზულება ივერთა დედოფალ დინარაზე» რჩება რუსულ ორიგინალურ ლიტერატურულ ძეგლად, რომელიც რუსეთში დიდი პოპულარობით სარგებლობდა.

  ეპ. კირიონი მიიჩნევდა, რომ ნაწარმოებში ფიგურირებს არა თამარ მეფე, არამედ მეათე საუკუნის მოღვაწე, ჰერეთის დედოფალი დინარა. კირიონ მეორე დაბეჯითებით ვარაუდობდა, რომ თამარ მეფის გაიგივება «დინარასთან» არასწორია. იგი აღნიშნავდა, რომ დინარას პიროვნებას იცნობს ქართველი ერის ისტორია და მისი უწმინდესობა იმოწმებს «ქართლის ცხოვრებას», სადაც ნათქვამია, რომ დინარა იყო საქართველოს ერთ-ერთი კუთხის -ჰერეთის დედოფალი, ერისთავთ ერისთავის გურგენის და. თუ «ქართლის ცხოვრებაში» უფრო დაწვრილებითი ცნობები დინარაზე არ მოგვეპოვება, ეს იმიტომ, რომ ჰერეთი იმ ხანად ცალკე სამეფოს წარმოადგენდა და საკუთარი მატიანე ჰქონდა, რომელიც, სამწუხაროდ, ჯერჯერობით უცნობია (გვ. 112).

  მარი ბროსეს შეხედულება (აკად. მ. ბროსე «დინარაში» მხოლოდ თამარ მეფეს გულისხმობდა), განაგრძობს მეცნიერულ კამათს. ეპ. კირიონი, იმ შემთხვევაში შეიძლებოდა სიმართლედ მიგვეჩნია, თუ დინარას სახელი საქართველოს ისტორიაში არ იფიგურირებდა, მაგრამ დინარა ისტორიული პირია და მის სახელს კარგად იცნობენ ქართველი მემატიანეები და სომეხი მწერლებიც.

  კირიონ ეპისკოპოსის ცნობით, 1639 წელს ალავერდის არქიეპისკოპოსი ზებედე კახეთში მყოფ რუსეთის ელჩს თავად თ. ვოლკონსკის აცნობებდა, რომ ალავერდის მონასტერი დაარსებულია ქართველი დედოფლის, სპარსეთის მეფეზე გამარჯვებული დინარას ვაჟიშვილის მიერ, რომლის ნეშტიც მონასტრის ეკლესიაშია დაკრძალული.

  კირიონ მეორე აღნიშნავს, რომ «რუსმა მწიგნობარმა, რომელმაც ეს მოთხრობა გადაიღო, დაამახინჯა პირადი სახელები, როგორც ეს ხშირად ხდება რუსულ წერილობით ძეგლებში. ქართული მატიანის ცნობით, დინარა მმართველ ადარნასე მესხის ქალიშვილია, მან კი ადარნასე მესხი ალექსანდრე ჩელეხად აქცია» (გვ. 111).

  ჩვენს მიერ ციტირებულ ბოლო ვერსიასთან დაკავშირებით პროფ. თ. ბუაჩიძე დასძენს: «ცხადია, ადარნასეს ალექსანდრედ გადაკეთება უფრო მოსალოდნელი იყო რუსი მწიგნობრის მიერ, ვიდრე გიორგის ალექსანდრედ (იგულისხმება გიორგი I, თამარ მეფის მამა და ალექსანდრე, დედოფალ დინარას მამა -დ. მ.), ან თამარის დინარად გადაკეთება.»

  ეპ. კირიონის მსჯელობა იმის შესახებ, რომ «დინარაში» იგულისხმება ჰერეთის დედოფალი დინარა და არა მეფე თამარი, არ გაიზიარა პროფ. ი. ცინცაძემ და თავის ნაშრომში  საწინააღმდეგო მოსაზრება-მსჯელობა გადმოსცა.

  აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით ფართო ხასიათის მსჯელობას აღარ განვაგრძობთ, რადგან ეს თხზულება  კონკრეტულ შემთხვევაში სხვა ნიშნის მიხედვით უფრო გვაინტერესებს.

  მეცნიერულ წრეებში დამკვიდრებულ აზრს, მის შესახებ, რომ «დინარაში» თამარ მეფე იგულისხმება და «თხზულება დინარაზე» თამარის ეპოქის ამბებს ასახავს, ჩვენ სრულიად ვიზიარებთ, მაგრამ არ გამოვრიცხავთ იმის შესაძლებლობასაც, რომ ჰერეთის დედოფალი დინარაც ცნობილი ყოფილიყო რუსეთის საზოგადოებრიობისათვის და ამდენად, ვვარაუდობთ, რომ «დინარაში» მოიაზრება მეფე თამარიცა და დედოფალი დინარაც. თამარი, რა თქმა უნდა, მეტად, ხოლო დინარა უფრო მცირე მასშტაბით. ვფიქრობთ, სწორედ ამან განაპირობა ის განსხვავებანი, რაც თამარსა და «დინარას» შორის არსებობს.

  ამრიგად, ჩვენი პოზიცია ყველაზე მეტად უახლოვდება მკვლევარ ლ. შეპელიოვას მოსაზრებას, რომ მოხდა კონტამინაცია და რუსული თხზულების ავტორმა ერთმანეთში აურია თამარ მეფისა და დინარა დედოფლის სახელები, რომელთა შესახებაც მას უამბობდნენ.

  ამ საკითხთან დაკავშირებით, ჩვენი პოზიციის ჩამოყალიბება განაპირობა იმანაც, რომ პროფ. ნ. კ. გუძის ცნობით, რუს ხატმწერს მეჩვიდმეტე საუკუნეში შეუქმნია «დინარას» ხატი, რომელზეც თამარის გამოსახულება კი არაა, არამედ წმ. დინარასი.

  ჰერეთის დედოფალ დინარას შესახებ მისი მოღვაწეობის პერიოდის, ან შედარებით უფრო მოგვიანებითი ხანის ცნობები რუსეთისათვის ცნობილი რომ ყოფილიყო, გასაკვირი არ არის, რადგან რუსეთი ამ ეპოქაში არა მარტო იცნობდა ქართულ კულტურას, არამედ იმდენად აფასებდა კიდეც, რომ რუსი მემატიანეების ცნობით, მეთერთმეტე საუკუნეში კიევის ტაძარი ქართველ სპეციალისტებს მოახატვინეს.

  რუს მკვლევართა შორის საყოველთაოდ მიღებულია აღნიშნული თხზულების შექმნის თარიღის ქრონოლოგიური კონკრეტიზაცია, რაც მეთხუთმეტე საუკუნის მიწურულითა და მეთექვსმეტე საუკუნის დასაწყისით განისაზღვრება. ამ თხზულების შექმნის ხანას მკვლევარები იმ საფუძვლით განსაზღვრავენ, რომ რუსეთ-საქართველოს შორის დიპლომატიური ურთიერთობა მხოლოდ მეთხუთმეტე საუკუნის მიწურულიდან იწყება და რომ მანამდე «დინარას» სიუჟეტი ვერ გაიკვლევდა გზას რუსეთისკენ.

  რუსი მკვლევარების აზრით, ჰერეთის დედოფალ დინარასა და მეფე თამარის შესახებ რუსულ საზოგადოებრიობას მეთხუთმეტე საუკუნის დასასრულამდე არაფერი შეეძლო სცოდნოდა. აქედან გამომდინარე, ლიტერატურული ძეგლის «თხზულება დინარაზე» შექმნის თარიღი, მისი სიუჟეტის, ანუ ამბავის რუსთა მიერ პირველ გაცნობას თანხვდება.

  ჩვენს მიერ წინამდებარე წერილის დასაწყისში მოხმობილი ისტორიული წყაროები და მათზე დამყარებული ჩვენი მოკრძალებული მსჯელობა, ვფიქრობთ, ცხადყოფენ, რომ «დინარას» სიუჟეტს მეთხუთმეტე საუკუნემდე შეეძლო გზა ეპოვნა საქართველოდან რუსეთისაკენ.

  მიგვაჩნია, რომ დინარას შესახებ, რომელიც შემდგომ თხზულების გმირად იქცა, უწყოდა რუსეთის საზოგადოებამ, მაგრამ ამის მადასტურებელი ისტორიული დოკუმენტი, სამწუხაროდ, არ გაგვაჩნია, კონკრეტულ შემთხვევაში ჩვენი მსჯელობა ლოგიკის პრინციპს დაემყარება.   როგორც რუსული მატიანე გვამცნობს, ივანე მრისხანემ ყაზანისათვის ბრძოლის წინ, 1552 წელს, ლაშქარს სიტყვით მიმართა.

  მსოფლიო საბრძოლო ისტორიიდან ჩვენ მრავალ ასეთ მიმართვას ვიცნობთ და შეგვიძლია აღვნიშნოთ, რომ ბრძოლის წინ, მეფის ან წინამძღოლის ყველა მიმართვას ერთი მიზანი გააჩნია, მეომართა ემოციებზე იმოქმედოს, საბრძოლოდ განაწყოს სპა, შეაგულიანოს, სისხლი აუჩქროლოს და მთელი სიმძაფრით განაცდევინოს ცნება -თავგანწირვა სამშობლოსათვის. ყოველივე ზემოთქმულს სეფესიტყვა აღწევს, თუ იგი, რა თქმა უნდა, ისეთ რასმეს ეხება, რასაც მეომრის ცნობიერებაში ღონიერი ფესვები ღრმად აქვს გადგმული.

  ივანე მრისხანე კი 1552 წელს, მიმართავს რა რუსულ არმიას, ახსენებს მათ ქართველთა დედოფლის დინარას გმირობის მაგალითს და ამით სურს მეომრები საბრძოლოდ შემართოს. ესე იგი, მან უწყის, თუ როგორ მძაფრად იმოქმედებს რუს ჯარისკაცებზე ქართველი გმირის, დინარას გახსენება, ესე იგი, დინარას გმირობის ამბავი რუსულ ცნობიერებაში მეტად ღრმად არის დამკვიდრებული. სწორედ ზემოაღნიშნულმა ისტორიულმა ფაქტმა განგვიმტკიცა რწმენა იმის შესახებ, რომ «დინარას» სიუჟეტი უფრო ადრე იყო ცნობილი რუსეთში, ვიდრე ამას რუსი მკვლევარები სახავენ, რადგან თუ რუსეთის საზოგადოებრიობამ არაფერი იცოდა წმ. დინარასა და წმ. მეფე თამარის შესახებ, მაშინ აღნიშნული თხზულების უცხოტომელ და მანამდე სრულიად უცნობ გმირს, დაახლოებით ორმოცდათი წლის ვადა რჩება რუსულ ცნობიერებაში იმგვარად დასამკვიდრებლად, რომ მის ხსენებაზე არმია შეიმაროთს, რაც, ჩვენი აზრით, შეუძლებელია.

  პროფ. ნ. კ. გუძი, რომელიც «დინარას» პროტოტიპად თამარ მეფეს მიიჩნევს, ასკვნის, რომ რუს მწიგნობარს  ცნობები მეფე თამარის შესახებ მხოლოდ მეთხუთმეტე საუკუნის ბოლოს, რუსეთ-საქართველოს შორის დიპლომატიის გაბმის შემდეგ შეეძლო მიეღო. ჩვენი აზრით, ძველი რუსული ლიტერატურის მკვლევარი ნ. გუძი არსებულ სინამდვილეს გვერდს უვლის, რადგან შეუძლებელია, რუს მწიგნობართ არავითარი ცნობები არ ჰქონოდათ წმ. თამარის შესახებ, რადგან მისი პირველი ქორწინება რუსეთის დიდი მთავრის ანდრია ბოგოლუბსკის ძეზე, ეგრეთ წოდებულ გიორგი რუსზე, მეთორმეტე საუკუნეში, ივანე ჯავახიშვილის ცნობით, დაახლოებით 1185 წლის დამლევს შედგა.

  თამარის დაქორწინებამდე გამართულ ერთ-ერთ სამეფო დარბაზობაზე ქართლისა და ტფილისის ამირამ თავადმა აბულასანმა მეფის საქმროს კანდიდატურად გიორგი ანდრიას ძე დაასახელა და მისი პატივის წარმოსაჩენად განაცხადა: «მე ვიცი შვილი ხელმწიფისა ანდრია დიდისა რუსთ მთავრისა, რომელსა მონებენ სამასნი მთავარნი რუსთანი». მოტანილი ციტატი იმის ნათელსაყოფად დაგვჭირდა, რომ მთავარ ანდრიას რუსეთის სამასი საერისთაო მორჩილებდა. მართალია, თამარ მეფისა და იური ბოგოლუბსკის ქორწინებისას ანდრია ცოცხალი აღარ იყო და მისი ძმა განაგებდა სამთავროებს, რომელმაც გიორგი რუსი იძულებული გახადა დაეტოვებინა სამშობლო, მაგრამ ასეთი დიდი პოლიტიკური ასპარეზიდან ოტებულ ხელისუფლების მოცილე ადამიანებს თვალთახედვის არეალიდან არ ჰკარგავენ ძალაუფლებას დაუფლებული ძლიერნი ამა სოფლისანი.

  თუ სხვა სამთავროებისათვის უცნობი იყო დიდი მთავრის ანდრიას ძის ქორწინება ძლევამოსილ ქრისტიანულ სახელმწიფოს საჭეთმპყრობელზე, ნუთუ ჯერ ანდრიასადმი, შემდგომ კი მისი ძმისადმი დაქვემდებარებულ სამას სამთავროში არც ერთი მწიგნობარი არ მოიძებნება, რომელიც აღნიშნულ ფაქტს შეიტყობდა?

  ჩვენ ზემოთ შევნიშნავთ, რომ პროფ. გუძი არსებულ რეალობას გვერდს უვლის და ყველა შესაძლო გზას უგულებელყოფს, რომელთა საშუალებითაც რუსებს წმ. თამარ მეფე უცილოდ უნდა სცნობოდათ. ამით გუძი ხაზს უსვამს, რომ აღნიშნულ ეპოქაში ურთიერთობა რუსეთ-საქართველოს შორის არ არსებობდა. ხშირ შემთხვევაში რუსი ისტორიკოსებისა და ლიტერატურათმცოდნეთა მყარი ტენდენციაა, რომ განსაკუთრებით მეცხრე-მეთორმეტე საუკუნეებში რუსეთსა და საქართველოს შორის პოლიტიკური და კულტურული ურთიერთობის მადასტურებელი ფაქტები თუ ვარაუდი უგულებელყონ ან დააკნინონ, რადგან საქართველოში ამ ხანებში ქრისტიანულ-ეროვნული კულტურა ჰყვავის და განვითარების უმაღლეს საფეხურს აღწევს, ხოლო რუსთა შორის იგი ყალიბდება. ბუნებრივია, ცივილიზაციის საფეხურების ასეთი თანაფარდობის დროს საქართველოსა და რუსეთს შორის ნებისმიერი კულტურული შეხება თითქმის ერთაზროვნად განისაზღვრება: საქართველოს კულტურული როლი რუსეთის ისტორიაში.

  როგორც უკვე აღვნიშნეთ, მეთერთმეტე საუკუნეში კიევის ტაძრის მოსახატავად ბერძნებთან ერთად ქართველები მიუწვევიათ. ხსენებულ ფაქტზე მეტყველებს მეთერთმეტე საუკუნის ძველი რუსული წერილობითი ძეგლი.  კიევის მღვიმეთა მონასტრის მამათა ცხოვრების მე-15 საუკუნეზე ადრინდელი ხელნაწერი ჯერ არ აღმოჩენილა.  ხსენებული ძეგლიდან გთავაზობთ სათანადო ტექსტს, რომელსაც ეყრდნობა იასე ცინცაძე თავის (აღნიშნულ) გამოკვლევაში.

  «აი, კიდევ ერთსაც მოგითხრობ, მოვიდნენ იღუმენ ნიკონთან ღვთისგან დაცულ იმავე ქალაქ კონსტანტინოპოლიდან ფერწერის ოსტატები (მხატვრები), რომელთაც უთხრეს (მთქმელნი): «წარმოგვიდგინეთ ჩვენ ისინი, რომლებიც შეგვითანხმდნენ, ჩვენ გვინდა საქმის გასაჩივრება, რადგანაც გვიჩვენეს პატარა (მოცულობის) საყდარი (მოსახატავად), ჩვენ მათ შეუთანხმდით მრავალი ადამიანის (მოწმეების) წინაშე (თანდასწრებით), ხოლო ეს საყდარი უზარმაზარია (ძალიან დიდია). აი, თქვენი ოქრო წაიღეთ (დაიბრუნეთ), ხოლო ჩვენ ვბრუნდებით ცარგრადში (კონსტანტინოპოლში). იღუმენმა უპასუხა: «როგორი იყვნენ შესახედავად ისინი, რომელნიც თქვენ შეგითანხმდნენ», მხატვრებმა აღწერეს გარეგნობა და სახე და სახელიც თქვეს მათი -ანტონი და თეოდოსე. და უთხრა მათ იღუმენმა (ნიკონმა): «შვილნო ჩემნო, არ შეგვიძლია მათი თქვენ წინაშე წარმოდგენა. ათ წელზე მეტია, რაც ისინი ამ ჯგუფიდან წარვიდნენ (გარდაიცვალნენ) და ახლა განუწყვეტლივ ჩვენთვის მლოცველნი არიან, და მუდამ მფარველობენ ამ საყდარს, ზრუნავენ თავის მონასტერზე და იღვწიან მასში დამკვიდრებულთათვის (მცხოვრებთათვის)».

  მოისმინეს რა ეს, ბერძნები შეშინდნენ ამ პასუხით, რამეთუ მათ წამოყვანილი ჰყავდათ (წამოეყვანათ) სხვა მრავალი ვაჭარი, რამეთუ ისინი ბერძნებთან და ქართველებთან ერთად წამოსულიყვნენ იქიდან (კონსტანტინოპოლიდან) და თქვეს (ბერძნებმა და ქართველებმა). «ამათ წინაშე (თანდასწრებით) შეთანხმების პირობა დავდეთ და მათი ხელიდან (ანტონისა და თეოდოსესაგან) ოქროც ავიღეთ, ხოლო შენ არ გსურს ისინი (ანტონი და თეოდოსე) წარმოგვიდგინო ჩვენ და თუ ისინი მართლა გარდაცვლილნი არიან, გვაჩვენე (ხატი) სურათი მათი, ამათაც (ვაჭრებმა) ნახონ, რომ (სწორედ) ისინი (ანტონი და თეოდოსე) არიან».

  მაშინ იღუმენმა გამოიტანა ყველას წინაშე მათი სურათი (ხატი), ნახეს რა ბერძნებმა და ქართველებმა (ხატი) სურათი მათი (ანტონის და თეოდოსეს), თაყვანი სცეს  მთქმელებმა: «ჭეშმარიტად ისინი არიან (ვინც მათ კონსტანტინოპოლში გამოეცხადათ), ჩვენ გვწამს რამეთუ ცოცხლები არიან ისინი (ანტონი და თეოდოსე) სიკვდილის შემდეგაც, და შეუძლიათ შველა, დახმარება და ხსნა მათ მოიმედეთა» და მისცეს მას (მონასტერს) მოზაიკა (სოფიოს კენჭი), რომელიც გასასყიდად მოეტანათ და მით წმინდა საკურთხეველი გაამშვენეს. მხატვრები კი თავის შეცოდებას ინანიებდნენ».

  ზემოციტირებულ ტექსტთან დაკავშირებით შენიშვნებს გამოთქვამს მკვლევარი მ. ა. ტიხომიროვი. იგი აღნიშნავს, რომ რუსულ ტექსტში ხსენებულ «ობეზებში» ქართველები კი არ მოიაზრება, არამედ აფხაზი, ამ სიტყვის დღევანდელი ეთნიკური მნიშვნელობით»

  ნ. ტიხომიროვის არამართებულ და ჭეშმარიტებისაგან ძალზე დაცილებული ხასიათის შენიშვნებს, საბუთიანი მსჯელობით, სავსებით აქარწყლებს პროფ. ი. ცინცაძე. იგი აღნიშნავს: «ძველი განათლებული რუსი «ივერს» იმ დროს რუსეთში გავრცელებული ამ ცნების შესატყვისი ტერმინით განმარტავს -”რომელ არიან" «ობეზებიო». აფხაზეთი საქართველოდ ესმოდათ ყველა ჩვენს მეზობელ ხალხს და ამ ტერმინს იმ დროისთვის სხვა შინაარსი არ ჰქონია არც ერთი ხალხის ენაზე».

  თავისი მსჯელობის მართებულობის დასადასტურებლად ი. ცინცაძე მტკიცე არგუმენტს იშველიებს. იგი განაგრძობს: «საყოველთაოდ ცნობილია, რომ შუა საუკუნეების ბიზანტიაში შედგენილი იყო მსოფლიოში მცხოვრებ ხალხთა ნუსხა და მათი გენეალოგია ბიბლიური მონაცემების საფუძველზე. ქართველებმა იგი მეთერთმეტე საუკუნეში თარგმნეს, ხოლო რუსებმა მოგვიანებით, ისევე როგორც ქართველი მთარგმნელი ექვთიმე მთაწმინდელი ქართულ თარგმანში საკუთარ განმარტებებს ურთავს, ასევე იქცევა რუსი მთარგმნელიც. მათ შორის ერთგან  ქართველებზე ვკითხულობთ:

  ჩვენი მხრივ დავამატებთ, რომ აფხაზთა სამეფო (მერვე მეათე სს.) დასავლეთ საქართველოს გაერთიანების შედეგად წარმოიქმნა. იგი აერთიანებდა რვა სამთავროს: «აფხაზეთისას», ცხუმის, ბედიის, სვანეთის, რაჭა-თავკვერის, გურიის, ქუთაისის და შორაპნის. აფხაზეთის სამეფოს დედაქალაქი იყო ქუთაისი, მოსახლეობის უმრავლესობა ქართველები (ქართები, მეგრელები, სვანები) იყვნენ და ტერმინ «აფხაზეთში» (როგორც ქართულ, ისე უცხოურ წყაროებში) მთელი დასავლეთ საქართველო იგულისხმებოდა. ცალკე აღნიშვნის ღირსია, რომ «რუსული» «ვარაალამი და იოასაფი», მკვლევართა აზრით, «ქართული» ბალავარიანის («სიბრძნე ბალაჰვარისი») მიხედვითაა ნათარგმანები.

  ამრიგად, ეპისკოპოს კირიონის აღნიშნული ნაშრომის გათვალისწინებით, ჩვენ შეძლებისდაგვარად შევეცადეთ წარმოგვეჩინა: ქართული ეკლესიის როლი და ასპარეზი წმინდა მიწაზე და ქრისტიანულ აღმოსავლეთში, საქართველოს როლი წმინდა მიწისა და ქრისტიანული აღმოსავლეთის დაცვის საქმეში, ძველი ბერძნული ეკლესიის ტრადიციათა გაგრძელების საკითხი და ფრაგმენტულად მაინც მიგვენიშნებინა ქართული კულტურის გავლენაზე რუსეთის ისტორიაში.

  წინამდებარე წერილი გვსურს ზაქარია მთისპირელის სიტყვების დავამთავროთ, რომ ქართველებს არ სჭირდებათ რუსულ ეკლესიასთან კინკლაობა, რომელსაც საეკლესიო კანონების მიხედვით თავისი უფროსი დის -ივერიის სამოციქულო ეკლესიის საქმეებში ჩარევის უფლება არა აქვს.

 

  გამოყენებული ლიტერატურა -იხ. ჟურნალი «ცისკარი», 1990 წ. № 6

 

 

 

  არიერგარდი და არა ავანგარდი

 

  «აე»-ს ტრადიციული რუბრიკის სტუმარია პარლამენტარი დათო მაღრაძე.

  ბლიც-კომენტარი: «ქართული კულტურა დღეს ძალზე მძიმე მდგომარეობაშია, მისი მოჩვენებითი სანახაობრივი გამოცოცხლების ინერცია, სამწუხაროდ, დღესაც გრძელდება. ჯერჯერობით იმას მივაღწიეთ, რომ პარლამენტმა მიიღო ახალი კანონი კულტურის შესახებ, რომლის მიხედვითაც პრიორიტეტად კულტურული მემკვიდრეობა გამოცხადდა. კულტურული მემკვიდრეობის დაცვა სახელმწიფოს უპირველესი საზრუნავია; მე მის დაფინანსებასაც ვგულისხმობ. პრიორიტეტი კი არიერგარდს უნდა მიენიჭოს და არა ავანგარდს. ცივილიზაციის მამოძრავებელი ძალა კონკურენციაა. სამწუხაროდ, ეს პრინციპი ჩვენს ქვეყანაში პატივში მაინცდამაინც არ არის. ვგულისხმობ ისეთი პროექტების დაფინანსებას, რომელთა განხორციელებაც ამ ეტაპზე შეიძლება არ იყოს სასურველი. ეს საკითხი ექსპერტების სერიოზული განხილვის საგანი უნდა გახდეს».

 

 

  ბლიც-ინტერვიუ

 

    - ხომ არ ნანობთ, რომ კულტურაში მოღვაწეობას პოლიტიკოსობა ამჯობინეთ?

  - პარლამენტარობა იმიტომ გადავწყვიტე, რომ კულტურაში შექმნილი მძიმე მდგომარეობის გამოსასწორებლად პარლამენტის ტრიბუნაც გამომეყენებინა, კერძოდ, განხორციელებულიყო რეფორმა ამ სფეროში. ვგულისხმობ არა ზოგადად კულტურის რეფორმას, არამედ მასზე ზრუნვის მეთოდებს. რაც შეეხება იმას, რომ კულტურაში მოღვაწეობას პოლიტიკაში ყოფნა ვამჯობინე, ვფიქრობ, არ არის მართალი. მომიტევეთ, თავს კი არ ვადრი იმ გენიალურ ხელოვანთ, უბრალოდ, თვალსაჩინოებისათვის ვიტყვი: ვაჟა-ფშაველა რომ ხნავდა და თესავდა, ეს არ ნიშნავს, რომ იგი ხელოვნებიდან მიწათმოქმედებაში წავიდა, ან ფიროსმანმა როცა დახლი გამართა, ის მხატვრობიდან ბიზნესში გადავიდა, ან ბარათაშვილი მოწყდა პოეზიას, როცა ჩინოვნიკი გახდა. მამაკაცი, როგორი დიდი ხელოვანიც უნდა იყოს, ალბათ, საკუთარ თავს არ უნდა ამადლიდეს ქვეყანას და პირდაფჩენილი შეჰყურებდეს ხელებში ხელისუფლებას. ხელოვანის ხვედრი, ვფიქრობ, მსახურებაა და არა საკუთარი ქვეყნის მომხმარებლობა.

  - რა კონკრეტული მაგალითი შეიძლება გაიხსენოთ, როცა ამბობენ -არს ლონგა ვიტა ბრევის?

  - ნიკალა ფიროსმანაშვილი, ვაჟა-ფშაველა და სხვა რამდენიმე სახელი ნამდვილად ამართლებს ამ გამონათქვამს.

  - დაგვისახელეთ ქართული კულტურის სამი მოღვაწე, რომლებსაც განსაკუთრებით აფასებთ.

  - ვაჟა-ფშაველა, ნიკალა ფიროსმანაშვილი, ზაქარია ფალიაშვილი.

  - გაგიკეთებიათ თუ არა თუნდაც მცირედი რამ პირადად თქვენ, ეროვნულ კულტურას რომ შეწეოდით?

  - საკუთარ შემოქმედებაზე საუბარი, ალბათ, უხერხულია, მაგრამ გავიხსენებ იმ საერთაშორისო შეთანხმების ერთ მუხლს, რომელიც ჩემი კულტურის მინისტრობისას სტამბულში გაფორმდა შავი ზღვის აუზის ქვეყნების მთავრობებს შორის. ამ მუხლის თანახმად, შავი ზღვის აუზის ქვეყნებმა ხელი უნდა შეუწყონ ერთმანეთს მათ ტერიტორიაზე არსებული ისტორიული ძეგლების მოვლა-პატრონობაში და საჭიროების შემთხვევაში, აწარმოონ არქეოლოგიური გათხრებიც კი. თავიდან მეგონა, ჩვენს წინადადებას თურქები, გასაგები მიზეზის გამო, მხარს არ დაუჭერდნენ, მაგრამ პირველები სწორედ ისინი გამოეხმაურნენ ამ ინიციატივას.

  - რა ადგილი უჭირავს კულტურას თქვენს თავისუფალ დროში?

  - კულტურა არ არის ფრაგმენტული მოვლენა -ანუ შეუძლებელია, დროის რაღაც მონაკვეთში ეწეოდე კულტურულ ცხოვრებას, და რაღაც მონაკვეთში -არა. კულტურული ცხოვრება მარადიული სამყაროა.

  - ყველაზე მძაფრ შთაბეჭდილებებზე რას გვეტყვით?

  - სამუდამოდ დამამახსოვრდა მედეა კუჭუხიძის სპექტაკლი «პროვინციული ამბავი», რომელიც მან რამდენიმე წლის წინათ დადგა მარჯანიშვილის თეატრში ლალი როსებას პიესის მიხედვით. ასევე არ მავიწყდება რობერტ სტურუას «კავკასიური ცარცის წრე» და რეზო გაბრიაძის  «მარშალ დე ფანტიეს ბრილიანტები». განსაკუთრებული განცდით წამოვედი თელავის თეატრიდან, სადაც ვნახე რეზო ინანიშვილის მოთხრობების მიხედვით შექმნილი ალექსანდრე ქანთარიას სპექტაკლი «ჩემი წყალჭალის ხმები».

  - ერთი წინადადებით, გნებავთ, ციტატით, როგორ გამოხატავდით თქვენს დამოკიდებულებას კულტურის მიმართ?

  ნიკალა - მარჯვენა მერგო უფასოდ, სიცოცხლის ფასად დამიჯდა.

 

  გაზ. «ახალი ეპოქა»,

2000 წელი, 6-9 ოქტომბერი.

 

 

 

 

 

ხელოვნება დედალი ხალხის საქმე არ არის

 

    დათო მაღრაძის ლექსების კრებულმა “ნიკალა» -2002 წლის თბილისის წიგნის ფესტივალის გრან-პრი დაიმსახურა. მაღრაძის პოეზია ინტელექტუალურ მკითხველს მოითხოვს. თუმცა თავის მნიშვნელობას მაშინაც არ კარგავს, როცა მკითხველისათვის კონკრეტული საგანი უცნობია. დათო ახალგაზრდა, მაგრამ უკვე ჩამოყალიბებული ხელოვანია. მისი პასუხები ჩვენს კითხვებზე განათლებას, ცხოვრებისეულ და მწერლურ გამოცდილებას, დაკვირვების უნარსა და მისასალმებელი პრინციპების ერთგულებას ემყარება.

     - რას ნიშნავს თქვენთვის პოეზია? ანუ რა ადგილი ეთმობა თქვენს ცხოვრებაში შემოქმედებით პროცესს? როგორ ხდება, რა განსაზღვრავს მას?

  - ვფიქრობ, რომ ხელოვანის მთელი ცხოვრება შემოქმედებითი პროცესია. ხელოვანი ყოველდღიურ  ცხოვრებაშია ჩაბმული. ყოფითობა კი ერთგვარი ნიადაგია, რითაც საზრდოობს ადამიანი, ამ შემთხვევაში -შემოქმედი. რა თქმა უნდა, არის მიღმა სამყაროც, საიდანაც სულიერ საზრდოს იღებს ხელოვანი, მაგრამ სწორედ ეს ორივე სამყარო -ყოფა და ყოფის მიღმა -ქმნის ერთგვარ ჰარმონიას. მე პირადად არ შემიძლია, ყოფას მოწყვეტილმა ვიცხოვრო  მხოლოდ მუზების  მოლოდინში. მამაკაცის მოვალეობაა ყოფის მსუბუქი თუ მძიმე ტვირთის ზიდვა. თვითონ ხელოვნებაც რაღაცნაირად დედალი ხალხის საქმე არა მგონია. ადამიანი გაუსაძლის ყოფასაც არ უნდა გაექცეს. შემოქმედებას ხანა, განწყობილებანი და ნებისმიერი კონკრეტული შემთხვევა განსაზღვრავს. მართალია, ყოველდღიურად მძაფრი ვნებები და განწყობილებანი არა გვაქვს, მაგრამ ყოველდღიურობასაც თავისი ფასი აქვს. გააჩნია, რანაირ ღუმელში გაატარებ მას და რანაირ ანარეკლს მისცემ შენს შემოქმედებაში. მაგალითად, კაფკა ერთგან წერს, რომ უნდა იჯდე და ელოდო, ოთახიდან გაუსვლელად, გაუნძრევლადაც კი, უნდა ელოდო და მიიღებ -თვალწინ გადაგეშლება. არ ვიცი, კაფკა ზუსტად რას გულისხმობდა ამ სიტყვებში, ყოველ შემთხვევაში, მე ასე აღვიქვამ, რომ ლექსი მაგიდასთან იწერება, მაგრამ საწერ მაგიდასთან არ იქმნება. ცხოვრებას მოაქვს ტკივილიც, ცრემლიც, აღტაცებაც, გახარებაც, სინანულიც, ცოდვის მონანიებაც, ცოდვის არმონანიებაც. ამდენად, წუთისოფელი პატრონობს შემოქმედს. როცა ქაღალდს და კალმისტარს ვიღებ ხელში, ზუსტად ვიცი, რისი დაწერაც მინდა, მაგრამ ეს ცოდნა ცაში გამომწყვდეული ლოდინით არ მოდის ჩემთან. მე უნდა ვიცხოვრო. მე ჩემს წუთისოფელს ვწერ და არა სხვის მონაყოლს.

  - თქვენ ბავშვობიდან წერთ. პროფესიის შერჩევაში ხომ არ განიცადეთ მამის გავლენა?

  -  მხოლოდ მამა ჩემთვის არ იყო ის ბიძგი, რომ პოეტი ან პროზაიკოსი გამოვსულიყავი. ეს კიდევ უფრო სიღრმიდან მოდის. ალბათ, უფრო სხვა რაღაც მკარნახობდა მაშინ, რომ საწერად განვწყობილიყავი. ამას წინათ, ჟურნალისტმა შეკითხვა დამისვა, ყველაზე მეტად რა გაწუხებთო. დავფიქრდი ამაზე. მე მოვესწარი პაპაჩემის და ბებიაჩემის გიმნაზიის მეგობრებს, იმ თაობას, რომელიც ჩემი ყმაწვილობის გარიჟრაჟზე წავიდა ამ ქვეყნიდან. და იცი, როგორი განცდა მქონდა? ან იმათ არ მოვსწრებოდი, ან მერე აქ აღარ მეცხოვრა-თქო. ის რაღაც არაჩვეულებრივი კეთილშობილება, იმ საზოგადოების ცხოვრების წესი და მსოფლმხედველობა იყო განმაპირობებელი ჩემი შემდგომი მსოფლმხედველობის ჩამოყალიბების; ასევე ქალბატონი თამარ ბურჯანაძეც, ჩემი ქართული ენისა და ლიტერატურის პედაგოგი, რომელიც ისე კითხულობდა ლექსს, რომ ჩემზე სამუდამო შთაბეჭდილება დატოვა. თამბაქოს ეკალი ედგა ხმაში, ხავერდოვანი, რაღაცნაირად გახლეჩილი ხმა ჰქონდა და მეტყველებდა არაჩვეულებრივ კულტურას. სულ ვფიქრობ, რა მომწონდა მის ხმაში გარდა ტემბრისა, მეტყველების კულტურისა და გრაციისა? მერე, დროთა განმავლობაში მივხვდი. როცა არტისტები ლექსს კითხულობენ, ხშირად პოეტებიც, ცდილობენ, სტრიქონებს კიდევ უფრო მიეხმარონ თავისი პლასტიკით, ან ჩურჩულით, ან ინტონაციით და ა.შ. ქალბატონი თამარი ლექსს კითხულობდა ყველაზე უფრო სწორად, არ ეხმარებოდა პოეტს. მაქსიმალურად ცდილობდა, დაეტოვებინა მხოლოდ სტრიქონები და არავითარი გვირისტი ან დეკორი არ გაეკეთებინა თავისით. ჩემთვის ეს იყო წარუშლელი შთაბეჭდილება, რომ ლექსი მოდიოდა ზუსტად ისეთი, როგორიც იყო, ხელისშემშლელი ატრიბუტიკის გარეშე. მის მიერ წაკითხული ლექსი -ეს საოცარი შთაბეჭდილება - შეიძლება ასე გამოიხატოს: «რაც ერთხელ ცხოვლად სულს დააჩნდების, საშვილიშვილოდ გარდაეცემის.» გარდა იმისა, იყვნენ კიდევ მამაჩემის მეგობრები, რომლებიც მამასთან ერთად «მნათობში» მუშაობდნენ: ოთარ ჭელიძე, არჩილ სულაკაური, ედიშერ ყიფიანი და სხვები. მახსოვს მათი ღამისთევები ჩვენ სახლში. ეს იყო ძალიან შთამბეჭდავი სამყარო. არა იმიტომ, რომ ლიტერატურაზე საუბრობდნენ; შეიძლება ლიტერატურაზე საერთოდ არც ელაპარაკათ და ჩვეულებრივი ღამისთევა ყოფილიყო ქეიფით, მაგრამ ამ ადამიანებთან ყოფნა იყო თავისთავად ძალიან საინტერესო. მაშინ ისინი ახალგაზრდული ენერგიით სავსე ბიჭები იყვნენ, რომლებიც წერდნენ ლექსს, პროზას, მონოგრაფიას და თავიანთი ერთად ყოფნით საინტერესო სამყაროს ქმნიდნენ. ესეც ერთ-ერთი განმაპირობებელი იყო ჩემი არჩევანის. და კიდევ, ამ ყველაფრის გარდა, არის ერთი რამ, რასაც ვერ იტყვი და ვერ მოყვები, რაც თავად შენშია, რაც იგივე შენი ნათლობაა. ნათლობის დროს აუცილებელია მოძღვარი და ნათლიები, მაგრამ ქრისტიანი მაინც ვერ შედგება, თუ სულიწმინდა არ გადმოვიდა მასზე. ასეა შემოქმედიც. მას აყალიბებს გარემო, სადაც ცხოვრობს, იბადება და იზრდება, მაგრამ არის კიდევ ის, რაც ადამიანს ზემოდან ენიჭება, რომელიც მას ამ სამყაროს დაანახვებს ისე, როგორც მხოლოდ მან უნდა დაინახოს.

  - რამდენად უკავშირდება ხელოვანის ბედი, თქვენივე სიტყვებით რომ ვთქვათ, «გადამტვრეულ მარჯვენას», ან «მოტეხილ მკლავს»? რა პრობლემები აქვს დღეს საკუთრივ პოეტს?

  - საკუთრივ პოეტს დღეს ის პრობლემები აქვს, რაც ჰქონდა 10 ან 20 საუკუნის წინ, ან ექნება 10 საუკუნის შემდეგ. ეს მარადიულია და არ იცვლება. «გადამტვრეული მარჯვენაც» ერთ რომელიმე კონკრეტულ ეპოქას არ შეესაბამება, ხელოვანი მუდამ მიდის ამისკენ, როგორც ქრისტე ჯვარცმაზე, რადგან ტკივილისა და ჯვარცმის გარეშე არ მოხდება აღდგომა. დოსტოევსკის უწერია ერთგან, როცა მეორედ მოსვლის ჟამს უფალი შეგვეკითხება, ადამიანებო, რა შექმენით კაცობრიობის მანძილზე, უნდა ვუთხრათ, «დონ კიხოტი» დავწერეთო. დონ კიხოტი არც ჰერკულესია და არც გოლიათი. ჯაგლაგი ცხენით მოსიარულე ერთი კაცია, რომელიც თავის სულში ზრდის რაინდს და ქმნის ამის ილუზიას, თვითონ იქმნის და ემსახურება იმ მარადიულ საკითხებს, რომლებიც გარესამყაროში არსებულ პროტესტზეა აღმოცენებული. ეს არის «გადამტვრეული მარჯვენის» მარადიულობაც. ხელოვანი თვითონ მიდის მსხვერპლზე. ცხოვრებით კმაყოფილი, განცხრომაში გადასული ხელოვანი ღალატობს თავის პირველ მისიას, კვირტშივე ღალატობს. მისი ნახელავი ჩემთვის აპრიორულადაც აღარ არის ძვირფასი. ბარათაშვილის «განწირულის სულის კვეთება» არის ის უმთავრესი რამ, რომელიც ასაზრდოებს ხელოვანს. გურამ რჩეულიშვილის «ალავერდობა» ჩემთვის იგივეა, რაც ბარათაშვილის «მერანი», თავისი ვნების სიმძაფრითაც, «განწირულის სულის კვეთებითაც» და მხატვრული ღირებულებითაც. ეს «სულისკვეთება» სხვადასხვა ეპოქაში, სხვადასხვა ადამიანში ჩასახლდა. ამ ადამიანებმა კი უერთგულეს თავის «სულისკვეთებას», იმ ტალანტს, რომელიც ღვთისგან მიიღეს და უმწიკვლოდ ემსახურნენ მას თავიანთი ცხოვრების მაგალითითაც.

  - რამდენად აუცილებელია პოეტობის საზოგადოებრივ საქმიანობასთან შეთავსება, ზრუნვა ქვეყნისათვის?

  - ვერც პოეტი და ვერც ადამიანი ვერ იქნება საზოგადოებისგან გამიჯნული. ვერ წარმოვიდგენ ხელოვანს, რომელმაც სიყვარულის შესახებ მონათხრობით იცის. ტალანტი არ მოგცემს იმის ნებას, რომ არავინ გიყვარდეს. თვალსაჩინოებისათვის მაგალითს მოვიყვან. დათა თუთაშხია ლიტერატურული პერსონაჟია, რომელიც დაობლებულ ბავშვს არ ეხმარება თავისი ფილოსოფიური სენტენციების გამოუ ჩემი აზრით, რაინდი საკუთარი ცხოვრების მაგალითით უნდა ქადაგებდეს. ავთანდილი მარადიულ სიტყვებს ამბობს: «არა ვიქმ, ცოდნა რას მარგებს ფილოსოფოსთა ბრძნობისა. მით ვისწავლებით, მოგვეცეს შერთვა ზესთ მწყობრთა წყობისა». აი, რაინდის სრულყოფილი ხატი. მეგობარს უჭირს და უნდა დაეხმაროს. მისთვის საქმეა მთავარი და არა ფილოსოფოსობა. ის ერთადერთი სწორი მსოფლმხედველობით ხელმძღვანელობს -ადამიანი ვერ გაექცევა საზოგადოებას. რაც შეეხება ქვეყნის სიყვარულს, პატრიოტიზმს, ვაჟა-ფშაველას ისეთი წერილი აქვს “კოსმოპოლიტიზმი და პატრიოტიზმი», რომ კაცობრიობის სახელმძღვანელოდ გამოდგება. იმაზე უკეთესად რა უნდა ვთქვა? ჩემი მსოფლმხედველობის ფორმირებაში ამ წერილმა უზარმაზარი და გადამწყვეტი როლი შეასრულა. მეცხრამეტე საუკუნე მართლა ისეთი ეპოქა იყო, რომ განებივრდა ქართული საზოგადოება. ერთდროულად აღმოცენდნენ: სოლომონ დოდაშვილი, ორბელიანები, ბარათაშვილი, მერე აქეთ უკვე -ილია ჭავჭავაძე. ილია ჭავჭავაძე შედგა -აი, როგორი კარგი საზოგადოება იყო. არსებობს პარადოქსი, რომ დამოუკიდებლობის უქონელ საქართველოში გაცილებით უკეთესი საზოგადოება იყო, ვიდრე დღეს -დამოუკიდებელ საქართველოში. და სულ მგონია,  რომ მთავარი წიგნი მაინც იაკობ გოგებაშვილმა დაწერა. მეცხრამეტე საუკუნის მთავარი წიგნი -დედაენა. და ბოლოს, კიდევ უფრო დავაკონკრეტებ -თუ ადამიანი ტალანტის მატარებელია, იმას არ შეიძლება, გულზე არ გამოკრას მშობლიური ქვეყნის ბედმა, თავისმა შეყვარებულმა. არ შეიძლება, კარგი შვილი იყოს და დედა არ უყვარდეს. პარადოქსი იქნება.

  - ქალი თქვენს პოეზიაში მარადიულობასთან არის ნაზიარები, ის «მთელი სამყაროა», მოდის ევა და მის სავსე თეძოებს მოსდევს რომი და ტროა. ის «ისეთივე ლამაზია, როგორც დიდი ხნის წინათ». ევას ანუ ქალს თუ ჰყავს პროტოტიპი თქვენს ცხოვრებაში, თუ ის გამიჯნულად ლექსის გმირია?

  - ორივე ერთად არის. პროტოტიპები ჰყავს და ლექსის გმირიცაა, მაგრამ იგივე ეს პროტოტიპი თავად არის მარადიულობის საწყისი. კონკრეტული ქალი იმ ნეკნიდან არის გამოძერწილი, ჩემი ნეკნიდან თუ ადამის ნეკნიდან, ამას გადამწყვეტი მნიშვნელობა აღარა აქვს, ჩვენი ნეკნიდანაა. ერთგან ვამბობ, «რადგან ღალატმა ნეკნი გატკინა»-მეთქი. ევა მარადიულიც არის და კონკრეტულიც ერთდროულად. უერთმანეთოდ ნაკლული იქნება. კონკრეტულიც მარადიულობის მატარებელია და თუ შეძელი, სტრიქონიც მარადიულობის მატარებელი გახადო, აი, მაშინ იქნება შესატყვისი ქალი და სტრიქონი ერთმანეთთან.

  -  რას წარმოადგენს თქვენთვის ქალი ყოველდღიურ ყოფაში?

  - მთელი ჩემი ცხოვრება ვცდილობ, რომ ქალის და კაცის ურთიერთობა ყოველდღიურობაში არ გადაიზარდოს, არ გაიცვითოს, არ ჩაქრეს ის ნაპერწკალი, რომელიც ხან ჩანავლდება და ხან აინთება. სრულიად რომ გაქრეს, მივიღებთ ჩვენი საზოგადოებისათვის დამახასიათებელ, დაბეჩავებულ, უბადრუკ ოჯახს, რომელსაც ჩამქრალი ნაკვერჩხლების სახე აქვს და სულის შებერვა აღარ შველის. ამიტომ, თუ  მაგარი ფილტვები გაქვს, დროზე უნდა დაუბერო ერთი მაგრად და აბრიალდება ისევე.

  - თქვენ სხვა კუთხით დაინახეთ ღალატი, ანუ, როცა ხის ცალი ქოშით  ხელში ეძებ და ძლივს იპოვი სატრფოს, მერე კი ბახუსით მთვრალი მას ხოშით ხელებს მოჰხვევ, ეს უკვე ღალატია «თავადვე მასთან». რას იტყვით ღალატზე. თუნდაც ამგვარ ღალატზე, არის თუ არა ის ცხოვრების კანონზომიერება?

  - ხშირად გვემართება ასეთი რამ. კი, ისევ იქა ხარ, სადაც გინდა რომ იყო, მაგრამ სულიერება აღარ გყოფნის, ერთადერთი შნო გრჩება და არა დღესასწაული, რაც ღრეობაში  იკარგება ისევე, როგორც «ალავერდობაშია». ღრეობაში ალავერდი აღარ ჩანს, იკარგება მთავარი, იმ ხალხისთვის იკარგება, თორემ სინამდვილეში, სანამ იქნება გურამ რჩეულიშვილი, ალავერდიც იდგება მუდამ. რადგან ესეც, ალბათ, ღვთიური ჭეშმარიტებაა, რომ ღმერთი უნუგეშოდ არ ტოვებს ქვეყანასა და ხალხს. შეუძლებელია, რამდენიმე კაცი მაინც არ გადარჩეს «ალავერდიდან». მართალია, ღრეობაში ხუნდება და მარცხდება გრძნობა, მაგრამ მერე ისევ გიჩნდება სურვილი, დაიბრუნო ის, რაც შენივე მიზეზით გახუნდა.

  - ე. ი. ისევ აღდგენა ხდება? 

  - ამის გარეშე ღმერთმა დაგვიფაროს.

  - მე თქვენს პოეზიას ლეონიძისას ვამსგავსებ: სიყვარულის აღქმით, წმინდა ქართული, აღმოსავლური ლექსიკის მოხმობით, თუნდაც იმის შეგრძნებით, რომ ღამე დღესავით მზიანია და ატამი გაიკვირტება. თქვენ თუ გრძნობთ ამ დიდ პოეტთან სულიერ ნათესაობას? თუ არა, მაშ რომელ პოეტს მიიჩნევთ «დიდ პაპად»?

  - დიდ პოეტთან შედარებისათვის მადლობას მოგახსენებთ. ამ პარალელის მიზეზი, ალბათ, ის მამაკაცური იმპულსია, რომელიც ლეონიძის ლექსებში ჩანს და შეიძლება, ჩემს ლექსებშიც შესამჩნევი იყოს. საკუთრივ პოეტის დასახელება, რომელთანაც სულიერ ნათესაობას ვგრძნობ, ალბათ, გამიჭირდება. ვაჟა-ფშაველა და ნიკო ფიროსმანაშვილი ერთნაირად ძვირფასია ჩემთვის. რადგან ერთი პოეტია და მეორე მხატვარი, ამას არსებითი მნიშვნელობა არა აქვს. ასევე ძვირფასია, ვთქვათ, ვან-გოგი, მოცარტი და კიდევ მრავალი ხელოვანი. ჩემი შემოქმედების საფუძველი კი ჩემი მშობლიური გარემოა, თბილისია. თუ რაიმე განწყობა მოდის ჩემში მარადიული ხეტიალის შედეგად, ყველაფერი თბილისურ ღუმელშია გატარებული. ნიადაგი, რომელიც გამოძრავებს, ზოგისთვის ფშავია, ზოგისთვის -იმერეთი, ჩემთვის -თბილისი. რაც შეეხება ლექსიკას, რაც არ უნდა სიტყვები იხმარო, თუ სიტყვა კონტექსტში არ ჩაეწნა, ცალკე აღებული არაფერს იტყვის, რომელი დიალექტიც არ უნდა მოიხმარო, შთაბეჭდილებას ვერ მოიტან. პირიქით კი შეიძლება -არ იხმარო სიტყვა «ცეცხლი» და მის გარეშე დაანთო ხანძარი.

  - თქვენი ლექსი კლასიკური ლექსის ჩარჩოში ჯდება. საოცრად დახვეწილი რითმა გაქვთ. ამავე დროს თქვენს ლექსებში ჩანს ძიება ფორმისა. ეს ძიება შინაარსს მოაქვს თუ ლიტერატურულ მოდას? რას იტყვით ლიტერატურულ მოდაზე და საერთოდ მოდაზე?

  - ჩემთვის ფორმა არის გამოხატვის საშუალება. რა ფორმით გამოვხატავ, ამას ნაკლები მნიშვნელობა აქვს. ფორმის ძიებაში ხშირად საგანი ქრება ხოლმე. «მარტოობის ას წელიწადზე» მუშაობისას მარკესმა რამდენჯერმე დაიწყო წერა. ვერ მოვნახე ის ფორმა, როგორც უნდა დამეწერაო და გაახსენდა, როგორ უყვებოდა ბებია ირეალურ ამბებს ძალიან დამაჯერებელად. მიხვდა, რომ ეს იყო ის ფორმა, რომლითაც სათქმელს გასაღებს მოარგებდა. ესაა მთავარი. გააჩნია, რისი თქმა გინდა  და რა ფორმით უკეთ გამოხატავ. რაც შეეხება მოდას მე, ის წარმომიდგენია, როგორც თვითდამკვიდრების კნინობითი საშუალება, გატაცება. მოდის წყალობით გარკვეულ ეტაპზე შეიძლება გახდე კიდეც პოპულარული, მაგრამ საბოლოოდ  რჩება მხოლოდ ფასეულობა, ჭეშმარიტი გამოირჩევა ფსევდოჭეშმარიტისაგან, ფასეული -ფსევდოფასეულისაგან.

 

 თამარ შარაბიძე

  «ამარტა», 2002 წელი, შემოდგომა.

 

 

 

 

1 2
გვერდის მისამართი : ბიბლიოთეკა / კულტურა / მაღრაძე დავით / კულტურა - მეფური ნაკლი