ვაჟა-ფშაველა 

პოეზია, წერილები

 

სარჩევი:

გამოღმით მე ვარ, გაღმა შენ

რამ შემქმნა ადამიანადიმერეთს

დავით გურამიშვილის ხსოვნას

ილია ჭავჭავაძის სახსოვრადბალღი რასაცა ვხედავდი

მოჩვენება

საახალწლო სიზმარი

ვაჟა-ფშაველა (ლუკა რაზიკაშვილი) (1861-1915)

(ბიოგრაფიული ცნობები)

შვლის ნუკრის ნაამბობი

ია

კოსმოპოლიტიზმი და პატრიოტიზმი

 

 

 

გამოღმით მე ვარ, გაღმა შენ

(სიმღერა)

 

გამოღმით მე ვარ, გაღმა - შენ.

შუაზე მოდის მდინარე.

ხიდი არ გვიძე წყალზედა,

ფიქრი გვკლავს მოუთმინარე.

 

მინდა გაკოცო, მაკოცო.

შენს სახეს ვხედავ მცინარეს,

მაგრამ ვერსაით გამოვედ

ამ სატიალო მდინარეს.

 

მეც უნავო ვარ, შენაცა,

ცურვა არ ვიცით, ვტირითა;

მეშველიც არვინ გვიჩნდება

არც ციდან, აღარც ძირითა,

შენ მე მიმელი, მე - შენა

გაცინებული პირითა.

 

ვეღარც ხმას გაწვდენ, გითხრა რამ,

მდინარე ბრაზობს, ღრიალებს,

ჩემს ძახილსა ნთქავს მის ზვირთი,

როგორც შავადა ტრიალებს!

რა უნუგეშო ყოფნაა,

წელთა სვლა მხოლოდ მზერაში;

რომ მოვკვდე, ბევრით ჰჯობია,

მაინც გარგივარ ვერრაში!..

არა, ის მინდა გხედავდე,

ნუგეშსა ვპოვებ ცქერაში. 

 

მარტი, 1895

 

 

რამ შემქმნა ადამიანად

(სიმღერა) 

 

რამ შემქმნა ადამიანად?

რატომ არ მოვედ წვიმადა,

რომ მყოფილიყავ მუდამა

ღრუბელთ გულ-მკერდის მძივადა,

მიწაზე გადმოსაგდებად

ცვარად ან თოვლად ცივადა?

არ გამწირავდა პატრონი

ასე ოხრად და ტივლადა!

ცაშივე ამიტაცებდა,

თან მატარებდა შვილადა.

ასე არ დამჭირდებოდა

სულ მუდამ ყოფნა ფრთხილადა.

მზის მოტრფიალე ვივლიდი

სიკვდილის გამაწბილადა;

მაღლა ცა, დაბლა ხმელეთი

მე მექნებოდა წილადა.

გავიხარებდი მთა-ბარსა

ოდეს ვნახავდი მწვანედა,

მორწყულსა ჩემის ოფლითა,

ყვავილებს შიგნით, გარეთა.

გადავუშლიდი გულმკერდსა

დღისით მზეს, ღამით მთვარესა.

სიცოცხლეს ვაგრძნობინებდი

მომაკვდავ არემარესა.

თოვლად ქცეულსა გულშია

ცეცხლად იმედი მრჩებოდა,

რომ ისევ ჩემი სიკვდილი

სიცოცხლედ გადიკცეოდა

და განახლებულ ბუნებას

ყელ-ყურზე მოეხვეოდა.

 

1913 წ

 

 

იმერეთს

 

ერთხანად ჩემო მძრახაო,

ლიხსიქითურო დედაო!

გხედავ, რომ შამრიგებიხარ,

მით შენთან სალამს ვბედაო.

შაერთებულად შენშია

ქართლსა და კახეთს ვხედაო.

ფარ-ხმალო საქართველოსავ,

სხვაცა გბაძავდეს, ნეტაო!

ის მომწონს, თავის ქვეყნისა

კარებს რომ მაგრა ჰკეტაო.

ვნება ნუ ასცდეს, სავნებლად

ვინაც შენ გაგიმეტაო!

 

1913 წ

 

 

 

დავით გურამიშვილის ხსოვნას

 

“რა ძალიან გული მტკივა,

მაჟრჟოლებს და ტანში მზარავს.”

დ. გურამიშვილი

 

შენ ჩემო წინამორბედო,

უძვირფასესო პაპაო!

შენ აჩრდილს ვეამბორები,

ლექსიც რამ დამიჩხაპაო.

ნეტავ, რას მემუდარები,

მე რა გიამბო აბაო,

ნამდვილო მამულიშვილო,

სამშობლოს ეკლის მკაფაო?!

პოეტად ვიხსენიები,

თუმცა ხარი ვარ ლაბაო;

ჩემისთანები ბაგეზე

ასი, ათასი აბაო.

ტანფეხშიშველკი დავდივარ,

ცოლს არ მიცვია კაბაო;

შენის ცრემლებით მოვხარშე

ჩემის გრძნობების ფაფაო;

ამგვარი საჭმლის კეთებას

დიდი სდომნია ჯაფაო;

გავუღე სული და გული,

როდისხანია ვყლაპაო.

გაუთავები გამოდგა,

არც დამკარგვია მადაო.

ვიცი, არ გამიჯავრდები

და არცა მკითხავ: რადაო?

მას აქეთ ჩონგურს ვაჟღერებ,

თანაც ლექსებსა ვჩმახაო.

ჩუმ-ჩუმად კიდეცა ვტირი,

რა დაგიმალო, -მნახაო!

იქნება მადლობელიც ხარ,

იქნება არა მძრახაო?!

მიშველეთ შენ და შოთამა,

მგოსნობა გამიძრახაო;

გული დადნა და დანავლდა,

მიხმება, მშრება ხახაო.

დაჩოქილი ვარ თქვენს წინა,

ვით ერთი ვინმე გლახაო;

მიშველეთ, მომაკლებინეთ,

ლელო რაც დამისახაო.

მაშინ თქვენს ნათელ სახეებს

მეც პირნათლადა ვნახაო.

 

1913 წ.

ილია ჭავჭავაძის სახსოვრად

 

საძირკვლად აზრი ჩააგდე,

ზედ დასდგი გრძნობის ტაძარი,

მან გააბრწყინა სხივებით

ჩვენი სამშობლოს მთა-ბარი.

გვყარაულობდი თვალფხიზლად,

შენ იყავ ჩვენი საფარი,

მოგკალით ჩვენისვე ხელით,

მოძმეთთვის ნაჭარმაგარი.

და შენი სისხლიც იქ ბრწყინავს,

სად წინაპართა ნთხეულა,

რომელთა ხსნოვნა შენს გულში

აროდის გამოლეულა;

იმათ სისხლს არაგვის პირად

შენიც დაერთო წლეულა.

მოჰკვდი თვის სატრფოს კალთაზე,

დადუმდა ჩანგის სიმები;

აყვავებული მამული

გაგვიხდა დასატირები!

დაგიკოცნიან სახესა

ნათელს არაგვის გმირები;

შვილის დაკარგვას გლოვობენ

ტურფა ალაზნის პირები!

კაკო ყაჩაღთან ერთადა

მოსთქვამენ გლეხის შვილები,

უსამართლობის მსხვერპლები,

ყაჩაღად გაცვივნილები.

ჩვენის საწყლობის მოზარევ,

მანდ დაისვენო ეგები,

ჩვენ რა ვქნათ, ჩვენა, ცოცხლებმა,

გარს შემოვივლეთ ბექები,

ვხდებით ყვავ-ყორნის სადილად,

ტურა-მგელთ გასაყვლეფები!

ვაი, რომ რჩება აკვანი

ბაზალეთის ტბის ძირასა.

და დიდხანს კითხვადვე გვრჩება:

“ვინ ამოიღებს იმასა?

ან იმ ბალღს ვინ უპატრონებს,

უსუსურს, მტირალს ბედისა,

აკვანში რომ წევს საწყალი

და ძუძუ სწყურის დედისა?

ან იმ ცრემლის ტბას დიადსა,

ერისგან დანადინარსა,

ვინ დაშრეტს, ვინ ამოიყვანს

იმ უსუსურსა, მტირალსა?!”

ვერაფერს ვიტყვი. ენა სდუმს,

თავზე დაგვჩხავის ყორანი;

გაღმა გასვლისა მსურველთა

უკუღმა მიგვყავს ბორანი;

გაგვიბატონდა, მგოსანო,

სირეგვნე შეუწონარი.

 1907 წ.

 

 

 

ბალღი რასაცა ვხედავდი

(სიმღერა)

 

ბალღი რასაც ვხედავდი,

იმასვე ვხედავ დღესაცა:

რაც ადამის დროს ჰქონია,

ის გულშივე აქვ დედასა.

მეტი, შვილისთვის ერთგული,

არ ჰყავ ჩემ თვალთა ხედვასა.

რაც უნდ სთქვით, ყველაზე მეტად

ღმერთი ამშვენებს ზეცასა;

ვაჟკაცს - სამშობლოს ტრფიალი,

თუ შესძლებს, გაიბედავსა,

თავს დასდებს მამულისათვის,

გულში იმრავლებს კვნესასა;

მკვდარს - საიქიოს ცხონება,

აქ - სანეტარო სახელი,

როს ყველას გულში უნთია

მის სახე, როგორც ნათელი.

დიან ძველებრივ ნისლები

უცვალებელის წესითა,

არა დგებიან ერთ ალაგს, უფესვოები, ფესვითა.

გაზაფხულს მოსდევს ზაფხული

და შემოდგომას - ზამთარი.

ყველას ჰყავ თვისი მხლებელი,

როგორაც ქორწილს მაყარი.

მზე გვათბობს, სიცივე გვყინავს,

დარდი გვაოხრებს, გვატირებს,

ტრფიალი გვკოცნის პირშია,

მტრობა მუშტს შემოგვაღირებს.

კოცნა შვილია ტრფობისა,

ფურთხი და მტრობა - ზიზღისა.

მუდამაც ასე იქნება,

ვინც სოფლის წესი იცისა.

ვნებათა იგივეობა

წესია დედამიწისა.

დღევანდელი ყმა, იქნება,

ხვალ-ზეგ ბატონად ხდებოდეს,

ხვალ ოქროს ტახტი დაიდგას,

ვინც მონობაში კვდებოდეს,

თუ წინად ასე მომხდარა,

დღესაც ასევე იქნება:

გამეორება არ მოხდეს,

ისე ვერ გარდაიქმნება

ადამიანის სიცოცხლე

და მასთან მთელი ბუნება.

მიტომ ვმღერ დაუცხრომელად,

საფლავშიც ჩავალ მღერითა:

ღმერთო, სამშობლო მიცოცხლე,

ტანჯულ ქართველი ერითა!

1915 წ.

 

 

 

მოჩვენება

მოდგნენ დანგრეულის დარბაზის ეზოში. ყველას ხმლები ერტყათ წელზე, რკინის პერანგები ეცვათ ტანზე, თავზე მუზარადები ეხურათ; ზოგს დამტვრეული მუზარადები ეხურათ; ზოგს დამტვრეული მუზარადები ხელში ეპყრა და თვაპირზე გამხმარი სისხლი ეტყობოდა, წყლულიდამ გადმონადენი; სხვას რკინის პერანგიდამ გადმონადენი სისხლი ზედ მიჰხმობოდა. სახედაღვრემილთ ტანჯვისა და წვალების ღრუბელი გადაჰკროდათ პირისახეზედ. არცერთ იმათგანს არ დაუძრავს ენა ეთქვა რამ; ყველას თითქოს ესმოდა ერთიმეორის გულისპასუხი. ჯავრს, ვარამს, დიდს ბოღმას შაეპყრო მთელი მათი ახოვანი, მედიდური არსება. ზოგს მეტისმეტად უხდებოდა მსხვილი, დიდრონი მკლავები, პრტყელს გულ-მკერდზე დაწყობით დალაგებული.

დარბაზს ათვალიერებდენ, მიდამოს თვალს ავლებდენ. მინდა გავიგონო ერთი სიტყვა მაინც ამ გმირების პირით. რად მოსულან, ვის ეძებენ? ამისთანა ხალხი ეხლა ხომ აღარა სთელავს დედამიწას?! სულგანაბული, სახეგამტკნარებული ვაშტერდები, სმენადა ვარ ქცეული: სთქვით რამ, საკვირველო კაცებო, სთქვით, გამაგონეთ თქვენი ხმა. გულდამშეული ვლუღლუღებ ჩემთვის, იმათ ვერაფერი მივადინე, ისინი მე ყურს არ მიგდებენ, როგორც არ უგდებს დიდი სალი კლდე ყურს ქარის გრიალს, ფრინველის ფრთის შეხებას. რომ ვერაფერი ვსთქვი და ხმა ჩემიწყდა, იმათ რათ უნდა დავაბრალო ყურის მიუგდებლობა. თუნდა მეთქვა კიდევაც, რას გავაგონებდი იმათ ჩემის უძლურის ხმით?! ზღვის ძირში განა ჩააწვდენს კაცი ხმასა?! დიდს ფიქრში, დიდს ტანჯვაში იყო ჩავარდნილი იმათი გული და გონება. “ვაჰმეო”, ესა სთქვეს მხოლოდ, ეს ძლივს გავიგონე და ისევ მწყობრად გაბრუნდენ. მეც მინდოდა იმათ გავყოლოდი თან, იმათთამ მეცხოვრა, გამეგო მათი გულისპასუხი; წამოვიწიე, მაგრამ მუხლები მომეკვეთა და დავეშვი ისევ დედამიწაზე, თვალები კი მათ მივაშტერე. შუაზე ჩამოწვა შავი ღრუბელი და ვეღარაფერი დავინახე. პირქვე წავწექი და ბალღივით ტირილი დავიყე. რადა ვსტიროდი, რა მაწუხებდა, რა იყო იქ ჩემი, ვინ მომიკვდა? ვინ წამივიდა, რომ ვეღარ ვნახო? არა, ვეღარა ვნახავ, ვეღარ. ერთხელ ვნახე მხოლოდ, ერთხელ იმათი სახე.

ღრუბელი გაშავდა, ფეხის ხმაც აღარ ისმის. არც ერთი სულიერი ხმას არ იღებს, გამტკნარებული, გაჩუმებული, ჩამონგრეული დარბაზი ისევ ისე სდგას, იმანაც არაფრად დაიჩნია მხედართა სტუმრობა და წასვლა, როგორც იმათ ჩემი სტუმრობა ვერ გაიგეს. თავჩამონგრეული კოშკები ისევ ისე სდგანან წარბშეუხრელად, თითქოს იქ საკვირველი არაფერი მომხდარიყოს. საბრალოა უსულო, უგულო, უენო ქმნილება. რაა მისის ცხოვრება, თუ მშვენიერებით, სიტურფით ერთხელ მაინც ვერ დასტკბება, ერთს წუთას?!

პიქვე ვეგდე, თვალებზე ხელებმიფარებული და ბავშვივითა ვსტიროდი, მაგრამ ბავშვი ისე გულმოკლულად არასდროს არა სტირის, მაშინაც კი, როცა დედას აშორებენ და შორს სადმე მიჰყავთ. იტირებს ცოტა ხანს და მალე გამოიდარებს. მე რომ ვსტიროდი, ჩემს თავზე ვიღაცამ ხითხითი, სიცილი დაიწყო, მე დამცინოდა. ავიხედე, საზარელი სანახავი წამომიდგა თვალწინ... ბედმა განა ასე უნდა დაიბრიყვოს ადამიანი, როგორც მე დამიბრიყვა მაშინ? რა სურათის შემდეგ რა სურათსა ვხედავ?! სამოთხის შემდეგ ჯოჯხეთში ყოფნა ვის ესიამოვნება? ქაჯი, ალი წამომდგომოდა თავზე: თავის ცბიერის თვალებით, დაწეწილის, მქისე, საძაგელის შეხედულებით, გული სრულიად დამიკაწრა, - პირველი შთაბეჭდილება თითქმის გააქარწყლა.

- რა გინდა, შე წყეულო-მეთქი?

- რასა სტირი, შე საწყალოვო? - მიპასუხა მან და მომაყარა ხითხითი, გულის ამამღვრეველი, გონების შემაძრწუნებელი...

ოხ, რა საძაგელი, რა ფინთი რამ იყო ის ღვთისგან წყეული...

- შენ რას ჰკითხულობ, რადაც ვსტირი, შენ რაში გეპრიანება ჩემი ტირილი, ჩემი მწუხარება?

- არა, როგორ არ უნდა მეცოდებოდე, განა მე არ ვიცი შებრალება? - სთქვა მან ისე, ერთი ძარღვიც არ შერხეულა მის პირისახეზე, - ბალღივით გაეტირე იმ რაინდებს, მიკვირს, თან არ გაჰყევ, ვინ იყვნენ, შენი რა იყვნენ ისინი? - და კვლავ გაიხითხითა.

- დაგწყევლოს ღმერთმა! - ვსთქვი მე გაჯავრებულმა.

- თუნდ ეგრე იყოს, მერე რა გნებავს? - სთქვა მან წარბშეუხრელად.

- შენი სიკვდილი, შენი წაწყმედა, შენი გატიალება, ამოვარდნა!

- ეგეც ეგრე იყოს, თუნდა, მერე?

- გამშორდი, წადი! არ მინდა გხედვიდე, ბოროტი სული ხარ, ქაჯი ხარ, ალი, წსამლავ ჩემს გულ-გონებას, მიშხამავ ტკბილს ოცნებას, შენ ჩემთან საქმე არა გაქვს!

- არ წავალ და ვერც შეგიძლიან ძალით გამაგდო. ენით, რაც გენებოს, ბრძანე. შენ მე იოტის ოდნად ვერ შემდრეკ იმიტომ, რომ მე მოუდრეკელი ვარ. მე როგორიც დავიბადე, ისეთი ვარ მუდამ წამს, მუდამ ჟამს, ყოველგვარ შემთხვევაში. სრულია ჩემი ბუნება მუდამ, არც დაიკლებს, არც მოიმატებს არასდროს. ამიტომ ამაოა სულ შენი რისხვა, შენი წყევლა და მუქარა, ისევე ამაო, როგორც თვით შენი ლტოლვილება და მისწრაფება და დღევანდელი ცრემლი. რად გავიწყდება: ყველაფერს დასასრული აქვს, - სთქვა რა ეს, კვლავ გაიცინა.

- სუ, ჩუმად-მეთქი! ნუ მომაგონებ იმას, რაც არ მინდა მოვიგონო და არც მოსაგონებელია. ეგ მეც ვიცი, მაგრამ მისწრაფება, ფიქრი, გრძნბა, სიყვარული, მტრობა და ყველა ის, რაც, ც ხ ო ვ რ ე ბ ა ს შეადგენს, აძინებს ამგ ფიქრს ა მ ა ო ბ ი ს ა ს, ყველაფრის დასასრულისას, წყეულო! შენი ბუნება ამას ვერ გაიგებს, რადგან იგი შხამი, საწამლავი არ არის.

- ჰო, სიმართლეს როცა გეტყვი, შხამია, საწამლავია, და როცა შენს წადილს საკვებავს მივსცემ, ის გესიამოვნება?! ხა, ხა, ხა! - გაიცინა უგემურად, გესლიანად.

ქაჯი თავის ქსელს თანდათან ვრცლად აბამდა და უნდა გავეხვიე ვითომ, მაგრამ ამ დროს გაჩნდა თვით მისი შემმუსრავი საწამლავი, მისი მჩაგვრელი, მისი მბრძანებელი: თეთრწვერა, მშვენიერის, დინჯის, ტკბილის სახის მოხუცი - წამოგვადგა თავზე; ხელში ყავარჯენი ეპყრა და გამწყრალის, ნაწყენობის ელფერი სცემდა ბადრს სახეზედ. ჩემი დაუპატიჟებელი სტუმარი, აქამდის ასეთი თამამი, ასეთი შეუპოვარი, სასტიკი, ამ მოხუცის დანახვაზედ ტალახივით მიწას გაეკრა, გადნა, მოიბუზა, ენა გაუხმა, გვერდზედ ცქერა დაუწყო ცბიერის თვალებით, როგორც ქურდი ეძებს ხოლმე გადასახტომს, გასაქცევს გზას.

- შენ, ეი, წყეულო! აქ რა გინდა? არ იშლი შენს ვერაგობას, შენს სიბილწეს, ჰპოვე მორწმუნე და მოაშურე, ესროლე ბადე, უნდა გააბა? ვერა! გასწიო, - შეუძახა სულკურთხეულმა მოხუცმა იმ ბოროტს სულს და მოუქნია ყავარჯენი. იგი, როგორც წინწელი, ისე გაჰქრა, თავგადაგლეჯილი. შორს, ჰაერში, ერთხელ კიდევ, მაგრამ უკანასკნელადღა გაისმა მისი გესლიანი ხითხითი. ის იყო და ის...

- ადექი შვილო, ადექი! მორწმუნე ხარ და იყავ მარად მორწმუნე. ნუ შესდრკები, ნუ გასტყდები! მადლი ღვაწლია თვით სიმტკიცე და რწმენა, - სთქვა მოხუცმა ლმობიერის, ტკბილის ხმით, მომოჭიდა ხელზედ ხელი და ამაყენა, - აგრეო, - სთქვა მან, - აგერ, გაიხედე, ინუგეშე, გაიხარე!.. - მე თვალი მივაპყარი დასავლეთს და მკვდარი გავცოცხლდი. საუცხოო მნათობი ანათებდა ერთს ადგილს გაჩერებული, - მზე იყო, მაგრამ ის მზე არა, დილით რომ ამოდის და მიეშურება საღამოზედ გორას მოეფაროს; იმ მზეს არ ეჩქარებოდა ჩასვლა, თვით იმას სწყუროდა ენათა ქვეყნისთვის, თვალდამშეული უცქეროდა ჩვენს მხარეს. მე, გიჟივით, გონებადაბნეული შევხაროდი, შევსტრფოდი მნათობს და მუხლს ვუყრიდი.

 

 

საახალწლო სიზმარი

ქარი ქროდა. საშინლად ციოდა. ნამქერმა ამოყორა თთქმის სახლის კარები. ძაღლი გარეთ არ გაიგდებაო, რომ იტყვიან, სწორედ ისეთი დრო იყო. მე კერაზე დიდი გაჩაღებული ცეცხლი მენთო ჩემს ძველს მამაპაპურს დარბაზში. მისი დიდრონი, უზარმაზარი მუხის ბოძები, დიდი თავხე, დიდრონი შოლტები, მჭვარტლისა და ბოლისაგან შემურული, ცეცხლის ალზე წითლადა ღაჟღაჟებდა, მაგრამ მაინც ბევრი რჩებოდა გასანათები ადგილი. განა ცოტა ყურემარე აქვს ამ ჩემს მამაპაპაურს დარბაზს? ყორედ ნაგებს დიდრონს ლოდებს შუა ისეთი ცარიელი ალაგებია დარჩენილი, რომ შიგ კამბეჩიც დაეტევა, დაიმალება და იქნება მთელი კვირა ეძებოთ და მაინც ვერ იპოვოთ.

აი, ამ დარბაზის ეხლანდელს პატრონს მის ძველ პატრონთა ზნეხასიათი მომაგონდა და მეც მოვინდომე მათებრივ მივდგებოდი ახალ წელს. დავკალი ერთი მსუქანი კერატი, დავკალი ორი ინდაური, დავკალი ერთი ცხვარი, დავხოცე ოთხი-ხუთი ქათამი, დავაცხობინე ნაზუქები, გავაკეთებინე გოზინაყი, ალვა; ჩამოვხსენი სხვენიდამ ყურძნის ჯიგნები სა სხვა მრავალი ტკბილეულობა. ავხადე ცხრაკოკიანს კახურს, დავაჭაშნიკე და დავახურე სარქველი. ყველა სამზადისი, სანოვაგე თაროზე დავაწყე საახალწლოდ საქეიფოდ, სასტუმროდ და გულდასვენებული, თავმოწონებული ჩამოვუჯექი კერას.

- ოჯახის პატრონო! მისტუმრე. ღმერთი გადღეგრძელებს, მცივა, სიცივითა ვკვდები, მგზავრი ვარ, უბინაო, უმეგობრო, უპატრონო! - მოისმა გარედამ.

- მობძანდი, შენი ჭირიმე, მობძანდი, ღმერთი გადღეგრძელებს; ვაი შენ ჩემო თავო, ვაი დედას მტრისას! როგორ არ გისტუმრებ, კაცი არ ვარ? - მივეცი ხმა შიგნიდამ.

ღვთის წინაშე, მიამა ძალიან ამ დროს სტუმრის მოსვლა.

- იქნება, კაი ფეხი გაქვს, კეთილი იყოს, ძმაო, შენი ფეხი ჩემს ოჯახზე. - ეს რომ ვსთქვი, ვნახე, რომ კერაზე წამოდგა საუცხოო ადამიანი. ღმერთო, რა ვნახე, რა იყო ის სულკურთხეულის გაჩენილი! ღმერთი იყო, არ ვიცი, რა იყო. ძალაუნებურად დავიჩოქე, თვალები ცრემლით ამევსო, გულმა ისეთი ძგერა დამიწყო, თითქოს იქ მჭედელი გრდემლზე კვერსა სცემდა. რასა ვხედავ? ვინ არის? თითქოს მინახავს სადღაც, ერთხელ კი არა, ათასჯერ, თითქოს მის სახელიც ვიცი, თითქოს

იმას ჩემს გულთან ბევრჯელ ჰქონია საუბარი, მაგრამ ესე ცხოვლად არასდროს არ მინახავს. ქალი იყო. ძველი კაბა ეცვა, ფეხშიშველი, მაგრამ ლამაზი, სამოთხე გარდაქმნილიყო ქალად და მოვიდა ჩემთან, მკერდი ნახევრამდე გადაღეღილი ჰქონდა, ზედ ია და ვარდი ჰყვაოდა. იმის თვალებში ღმერთებს დაესადგურათ. დიდი ოკეანე მის თმად ქცეულიყო, მთელი ჩვენი პლანეტი იმის სახედ. ბმას არ იღებდა, მიცქეროდა მშვიდად. მე კი ვთრთოდი, მოწიწებისა გამო, მე რა ღირსი ვარ, რომ ეს კადრულობს, ჩემთან სტუმრობას-მეთქი. მივეწვადე, მინდოდა მის ფერხთა მტვერს ვმთხვევოდი, მაგრამ ხელი ამიქნია ხმაამოუღებლად. ბოლოს, სამფეხა ჩიკა დავუდგი ცეცხლაპირას; დაჯდა ისე, თითქოს თაფლი იღვრებოდა. “გმადლობთო”, - მხოლოდ მაშინა სთქვა დაბალის, მშვიდის, ლამაზის ხმით. ღმერთო, რმერთო, კიდევ გამაგონე ის ხმა, ერთხელ მაინც, სანამ ცოცხალი ვარ, სანამ ცივს სამარეს მივებარები და სრულიად უგრძნობი შევიქნები.

როგორ დამშვენდა, როგორ ტურფა შეიქმნა მაშინ ის ჩემი ჭვარტლიანი დარბაზი: იმაზე კარგს სად რასა ჰნახავდი, ცოდვილო ადამიანის შვილო! იჯდა ცეცხლთან ხმაგაკმენდილი და ლამაზს, სანთელივით ანთებულს თითებს უპყრობდა მოგუზგუზე ცეცხლს. მე ისევ ისე დაჩოქილი ვიყავ და დამუნჯებული. ტუჩებმოკუმული, სახეგაშეშებული შევჩერებოდი. რა გამაძღებდა იმის ცქერით, რა?! თუნდა ათასი საუკუნე ერთმანეთს გადაჰბმოდა, არაფერი მესვა, არ მეჭამა, არ დამეძინა და მარტო იმისათვის მეცქირნა, - რა მინდოდა მეტი!

ამ ყოფაში დიდხანს ვიქნებოდი, რომ საშინელს ხმაურობას არ გამოვეფხიზლებინე. ბანზე რაღაც შემოვარდა ბღარტუნით, მთელი ჭერი შაიძრა, ბოძები დაიდრიკა. ქალი უძრავად, წარბშეუხრელად იჯდა მაინც. მე შევკრთი, შევშინდი, მაგრამ კიდევ ჩემს სტუმარს მაინც თვალს ვერ ვაშორებდი.

უცბად ვნახე, რომ ერთი უზარმაზარი, ბანჯღვლიანი, თვალებდაწითლებული, ლაშებდაღებული დათვი შემოიჭედა სახლში; ჩამოჯდა მეორე კერის პირას და დააცქერდა ჩემს საყვარელს სტუმარს. თითქოს გაიღიმა, იმასაც ესიამოვნა იმისი ნახვა, დაიწყო იმანაც ტოტებისა და გავის თბობა; თითქოს არც კი მხედავდა, ისე იქცეოდა. მერე მიავლ-მოავლო თვალი, შენიშნა თაროზე სანოვაგე; ერთი მყრალად, ბოხის, დანჯღრეულის ხმით გაიხარხარა, გადმოალაგა ყველაფერი ჩემს დაუკითხავად, დაუჯდა, მისვლიპ-მოსვლიპა,

მოლოკა ყველაფერი, ძვალიც კი არაფრისა დასტოვა. ახლა ღვინოსაც მიაგნო, ისიც სულ ამოწრუტა და ამოიხვნეშა, გოზინაყით და ქიშმიშით პირი ჩაიტკბარუნა. მოვიდა, ისევ კერაზე დაუჯდა ქალს პირდაპირ და არშიყობის მსგავს ღიმილით, სახის “ცქმუნვით” შესცქეროდა, ბოლოს ტოტიც მიაწოდა, შეჭმას ჰლამობდა.

- შენ ხომ ჩემი ხარ, ქალო, ჩემი! ამ მძლავრის ტოტებიდან შენ ვინ დაგიხსნის, ვინ?!

ქალი ხმაამოუღებლად იჯდა, თვალსაც არ ახამხამებდა. ვეღარ მოვითმინე, თავბრუ დამესხა, სიბრაზისგან ავენთი, გონება სრულიად დავკარგე. აღარ შემეძლო მოთმენა, რაკი იმ ჩემს ღმერთსაც ხელი მიაწოდა. კაჩხაზე ძველი, დაჟანგებული, მამაპაპური ხმალი ეკიდა. მივეწვადე იმას, ამოვწვადე ქარქაშიდამ და მივესიე იმ უღმერთო ოთხფეხს.

- რას სჩადი ,შე მყრალო, შენა-მეთქი, - და დავუშინე ხმალი. დათვმა საშინელი ღრიალი მორთო და გავარდა გარეთ.

ქალი ადგა და გაემართა წასასვლელად, გაიღიმა, დიდად გმადლობთო, მითხრა.

- მისდიხარო? - ვკითხე.

იმან თავი დაიქნია და ჯვარი გადამწერა. ბელზე მთხვევა ძლის მოვასწარი. მერე ორივე ხელები თვალებზე მივიფარე და მწარედ დავიქვითინე.

 

 

ვაჟა-ფშაველა (ლუკა რაზიკაშვილი) (1861-1915)

(ბიოგრაფიული ცნობები)

ვაჟა-ფშაველა დაიბადა სოფელ ჩარგალში (ახლანდელი დუშეთის რაიონი). რვა წლამდე ჩარგალში იზრდებოდა. ჯერ სწავლობდა თელავის სასულიერო სასწავლებელში, შემდეგ 1877-79 წლებში თბილისის სამასწავლებლო ინსტიტუტთან არსებულ ორკლასიან სამოქალაქო სასწავლებელში. 1879 წლიდან გორის სამასწავლებლო სემინარიაში, რომელიც დაამთავრა 1882 წ. 1883-84 წლებში პეტერბურგის უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტის თავისუფალი მსმენელი იყო. ხელმოკლეობის გამო უნივერსიტეტი დატოვა და მასწავლებლობა დაიწყო მთის სოფლებში, 1888 წლიდან კი ჩარგალში დამკვიდრდა. ფშავში დაწერა მან გენიალური პოემები, ლექსები, მოთხრობები. დროდადრო ცხენზე გადაკიდებული ხურჯინით თბილისში ჩამოჰქონდა თავისი ნაწერები. მძიმე ცხოვრებამ და გაჭირვებამ ადრე შეარყია ვაჟას ჯანმრთელობა და 54 წლისა გარდაიცვალა თბილისში, ჰოსპიტალის პალატაში (ამჟამინდელი სახელმწიფო უნივერსიტეტის შენობა). სიკვდილის წინ ახლად მოთიბული ბალახი და მთის წყარო ინატრა... დაკრძალეს დიდუნის პანთეონში. 1935 წ. მისი ნეშტი მთაწმინდაზე გადაასვენეს.

ვაჟას შემოქმედებაში ცხოვრება და სამყარო სინათლის და სიბნელის, სიკეთისა და ბოროტების დაუსრულებელი ჭიდლის სახითაა წარმოდგენილი.

ქართველ პოეტთა შორის ვაჟა ყველაზე ღრმად ჩასწვდა ბუნების საიდუმლოებას. პოეტისათვის მშვენიერება განფენილია სინამდვილის აურაცხელ კონკრეტულ ფორმაში. სიცოცხლე მთელი თავისი ნაირფერობით მაღალი გონიერების და სიკეთის განსახიერებად წარმოუდგენია.

ვაჟა-ფშაველა როგორც მოქალაქე და პოეტი, მხნე პატრიოტი იყო. მან უდიდესი გავლენა მოახდინა ქართველი ხალხის ეროვნულ გათვითცნობიერებაზე. მანვე დაამკვიდრა ქართულ პოეზიაში პიროვნული სრულყოფისკაი ყმის კულტი, რომლის მნიშვნელობა განუზომელია.

 

 

შვლის ნუკრის ნაამბობი

I

პაწაწა ვარ, ობოლი. ბედმა დამიბრიყვა: ცუდ დროს დავობლდი. ტანზედ მაცვია პატარა, მოკლებეწვიანი, თეთრი თვლებით მოწინწკლული თხელი ქათიბი. ჯერ რქები და კბილები არ ამომსვლია, ჩლიქებიც არ გამმაგრებია.

გზადაკარგული დავდივარ. აი, დახედეთ ჩემს სისხლიან ფეხებსა, - ეს, წყლის დასალევად რომ ჩავედი ხევში, მაშინ ვიტკინე... გული მიწუხს... გული... საბრალო დედაჩემი! მანამ დედა მყვანდა ცოცხალი, სულ ალერსში ვყვანდი: ძუძუს მაწოვედა, მიალერსებდა, მაფრთხილებდა. რაღა მეშველება მე საბრალოს ეხლა! ძუძუს აღარა ვწოვ, მხოლოდ ბალახის ნამსა ვსუტავ დილით და საღამოთი, როდესაც ნამია, და რძის ნდომას იმითი ვიკლავ. უპატრონო რომ ვარ, სულ მეშინიან, ვკანკალებ, მუდამ დღე სიკვდილს ველი, გჰზაარეული დავეხეტები... ღმერთო, რამდენი მტერი გვყავს!

წეღან ველის პირად გავედი დაღონებული... იქით-აქეთ თვალს ვავლებდი. უცებ ჩემს თავზედ ჭექა გაისმა. ავიხედე მაღლა: მხრებშეკუმშული, ნისკარტდაღერებული, უზარმაზარი ლეგა ფრინველი მოდიოდა პირდაპირ ჩემკენ. მე, შეშინებული, ტყეში გადავხტი. წამოვიდა ის წყეული ფრინველი, ტანი ვეღარ შეიმაგრა და ჩემს ნადგომ ადგილს დაეცა. ჟრიანტელი მივლის, როდესაც მისი მოკაკული ნისკარტი და ალმასივით ბრჭყალები მაგონდება. პირდაპირ მოვიდა და, იქ რომ არ დავხვდი, ბალახებზედა და მაყვლოვანზედ მხრებით ტყლაშუნი გაადინა. მიავლ-მოავლო საზარელი ყვითელი თვალები, ეწყინა ჩემი გაქცევა, აიწია, ძლივს განთავისუფლდა, კინაღამ მაყვლებში ჩაება. მე ერთს ხეს ვეფარე და იქიდამ გულის ფანცქალით ცალის თვალით გავყურებდი.

გენაცვალე, ტყეო! შენ ბევრს შველი, თორემ აქამდის ჩემის ქათიბის ბეწვიც არ იქნებოდა! გული მეუბნება, მტრის მსხვერპლად გავხდები. ჯერ მე გამოუცდელი ვარ, მხოლოდ ერთი კვირა ვიყავი დედასთან. ის მასწავლიდა, ვინ იყო ჩემი მტერი და ვინ მოკეთე. ეხლა ვინღა მასწავლის? სულ შამბში ვწვები, ვიმალები, მუმლისა და კოღოებისაგან მოსვენება აღარა მაქვს. დედასთან კარგად ვცხოვრობდი, თავისუფლად ვსუნთქავდი...

მე და დედაჩემი, აგერ ტყიანი სერი რომ წამოწოლილა და აქეთ-იქით ხევები ჩაუდის, იქ ვცხოვრობდით, მუდამ დაჩრდილულნი გაბურულის ტყით; უხვედრი იყო ჩვენი ბინა. დედაჩემი დაწვებოდა ხოლმე გორაკზე, მე გვერდით მოვუწვებოდი. სამივე მხრიდამ ხეები გვეფარა, - მეოთხეს თვითონ გაიყურებოდა.ხანდახან ყურებს დააცქვეტდა, მე შევყურებდი და ვბაძავდი იმის ქცევას, ჩემს პატარა ყურებსაც ავცქვეტდი. სამჯერ უჩვეულებრიო ხმაურობა შემოგვესმა: ის არა ჰგვანდა არც წყლის ჩქრიალს, რომელიც მუდამ მესმის, არც შაშვის ფაჩუნს, არც კოდალას რაკუნს, არც კიდევ ხმელის ხის წვერიდამ ჩამოვარდნილ ტოტის რახუნს და არც ნიავისაგან გაშრიალებულ ფოთლების ხმას... ეს შევნიშნე მე: რა წამს ამ უცხო ხმას გაიგონებდა დედაჩემი, ზე წამოვარდებოდა და მეტყოდა: შვილო! მომყე, მე მომყეო!...

 გაიქცეოდა და მეც მივხტოდი, რაც ძალი და ღონე მქონდა; არც ვიცოდი და არც მესმოდა, თუ ვის უფრთხოდა. ეხლა კი ვიცი... ოჰ, რამდენი მტერი გვყავს! ოჰ, ადამიანო!... რატომ არ გებრალები მე, პატარა? რატომ არ მაძლევ თავისუფლებას, რომ გულდასვენებულმა თავისუფლად ვიარო, ვთელო ლამაზი მწვანე ბალახი, გადავგდე სერზედ და დავსტკბე საღამოს ნიავის სიოთი?!

ვერ გავცილებრივარ ტყეს. თუ გავედი ველად, უნდა ტყის პირს არ მოვსცილდე, - მაშინაც ნახევარი სიცოცხლემაკლდება! სულ აქეთ-იქით უნდა ვიყურო, ვეფარო ხეებს, კლდეებს, ბალახებსა და კანკალით ვჭამო საჭმელი, შიშისაგან ზეზეულად უნდა დავდნე!... რას გიშავებ, ადამიანო, მითხარი, რას? რა დაგიშავა საბრალო დედაჩემმა, რა შეგისვა, რა შეგიჭამა, რომ მოჰკალი და უპატრონოდ დამაგდე, დამაობლე?! ოჰ, ადამიანებო! თქვენს ხერხსა და ღონეზე ხართ დაიმედებულნი და ჩვენი ჯვარი არა გაქვსთ... არა ჰგრძნობთ, რომ ჩვენც გვიყვარს თავისუფლება, არა ჰგრძნობთ თქვენის შეუბრალებელის გულით, რომ ჩვენც გვიყვარს

სიცოცხლე, ბუნება: ფოთლის შრიალი, წყლის ჩქრიალი, რომელსაც სულგანაბული ეგრე ხშირად ყურს ვუგდებ ხოლმე, ბალახის ბიბინი და ტყის ცხოველებთან ერთად ნავადრობა... შენ კი, ოჰ, ადამიანო!... თვალებდასისხლიანებული, გაფაციცებული დამეძებ მე და ჩემს ფერს სუსტსა და უპატრონოს ათასს სხვას... იარაღი გაქვს, მოგვეპარები, უხთლად გვკრავ ტყვიას და გამოგვასალმებ წუთისოფელს...

II

როგორ არ უნდა მეშინოდეს?.. ჯერ სულ ერთი კვირაა, რაც მე წუთისოფელს ვხედავ, და რამდენი შიში და ვაება გამოვიარე! გუშინწინ წვიმიანი დღე იყო. სიცოცხლითა და სიმშვენიერით აღსავსე დედაჩემი წიფლის გვერდზეც იდგა და გემრიელად იცოხნებოდა... მეც გვერდით ვუდექი, მიხაროდა დედასთან დგომა, მტერი და სიკვდილი არც კი მაგონდებოდა დედის იმედით. ხშირის ფოთლებიდამ წვიმის ნამი კამკამით ჩამოდიოდა... მე თავს ვუშვერდი, რომ სასიამოვნო წვეთებს გავეგრილებინე.

- არ გიამა, შვილო? დ მკითხავდა დედა.

მე თავს ვუქნევდი და ვხტოდი, ხან ძუძუებში ვბურჩნიდი.

ჩვენს წინ ერთ ხმელ ხეს გარეშემო კოდალა ევლებოდა და ისე მაგრა უკაკუნებდა, რომ მიკვირდა, - დედაჩემი ამოდენაა და არ შეუძლიან ეგრე ტყის გახმაურება, როგორც ამ პატარა ჩიტს-მეთქი! უვლიდა გარშემო ხეს ფეხების ფხაკუნით და ხან ერთსა და ხან მეორე ადგილასჩაჰკრავდა ნისკარტს... კოდალას ცელქობას მე სიხარულით შევყურებდი; უცებ ჩხი! ჩხი! მომესმა. მოვიხედე გვერდზე: თავზე ერთი ჩხიკვი გვევლებოდა. თავი მომაფარეო, - მითხრა დედაჩემმა: - თორემ ჩხიკვი თვალებს დაგთხრისო!...

 მე თავი მოვაფარე. დედაჩემი იგერებდა თავით იმ საძაგელს. ჩხიკვი ჩემკენ იწევდა; ბევრი იცოდვილა, მერე დაგვანება თავი, თავმოკატუნებული წიფლის ტოტზე შესკუპდა და მოჰყვა კნავილს. იმისი ხმა სწორედ ჩემს ხმასა ჰგვანდა. დედას გაეცინა და მითხრა:

- დიდი ეშმაკი რამეა, შვილო, ეგ ჩხიკვი, გაუფრთხილდი!... შენისთნა პატარა ნუკრებს ძლიერ ემტერება, შვილო... კრუსუნსა და კნავილს მოჰყვება და ახლომახლო რომ შენისთანა ბრიყვი და გამოუცდელი ნუკრი შეხვდეს, აბნს მისცემს, გადაეძრახნება. მაგასაც ის უნდა: მიახტება და თვალებს გამოსჩიჩქნის!...

მე ტანში ჟრუანტელმა დამიარა...

- ხმასაც არ გავცემ, დავემალები მაშინათვე!

- ჰო, ეგრე, ეგრე, შვილო! მანამ დედა ცოცხალი გყავს, ნუ შეგეშინდება; როცა მე აღარ გეყოლები, მაშინ სიფრთხილე გმართებს!

ოჰ, რამდენი გამოცდილება მაკლია ჯერ კიდევ მე, საცოდავსა!...

III

ერთხელ ძლიერ დაცხა. დედაჩემი საწოლიდამ ადგა და მითხრა, წყალზე წავიდეთო. წავედით, დავყევით წვრილიანს სერს, ჩავიარეთ შამბზე და ჩავედით ხევში. ხევი ღრმა იყო. მზის სხივები ვერ ჩასწვდომოდა, აქეთ-იქით ნაპირებზე ხეები ერთმანეთზე გადაკვანძულიყო წვერებით. ხის ძირებზე, იქვე ხევის პირად, ჟოლის ფეხები იყო ამოსული, წითლად თავი დაეხარათ და გადმოჰყურებდენ წყლის დენას. ცივი, ანკარა ხევი მოჩუხჩუხებდა გალიპულს ქვებზე, ერთის კლდიდამ მეორეზე გადადიოდა და გუბდებოდა. დედაჩემი მივიდა და ჩადგა შიგ გუბეში. მე ძლივს დავდიოდი ქვებზე, ჩლიქები მტკიოდა.

- მოდი, შვილო, ჩდექ წყალში, საამურია სიცხეში წყალში დგომა.

მე მივედი და კრძალვით ჩავსდგი ჯერ ერთი ფეხი; წყალი საშინლად ცივი იყო და გადმოვხტი ისევ უკან.

- ცივია, არ შემიძლიან დგომა.

- არაფერი გიშავს, უნდა ეხლავე შეეჩვიო, შვილო!

ცოტა ხანი დავდექი წყალში და მერე გამოვბრუნდით უკან. ჩვენს ზევით ნაკაფიანებში ხმაურობა ისმოდა.

- ეგ საშიში ხალხი არ არის, - მითხრა დედამ: - ერთი დედაკაცი და პატარა ბალღია. ჩვენი მტერი ეგრე არა ყვირის. ჩვენ მაინც სიფრთხილე გვმართებს: ესე წვრილიანზე ავიაროთ, ველის პირად ნუ გამოვჩნდებით, ნუ დავენახვებით.

დედაჩემი წინ წავიდა. მე გულმა არ მომითმინა და გავხედე; ტანი დავმალე, მხოლოდ თავი გამოვაჩინე. ამ დროს ქვეიდამ ხმა მომესმა: ვაი, ვაი, დედილო, მგელი, დედილოჯან, მგელი! - ნუ გეშინიან, შვილო, გენაცვალე. აბა სად არის, დამანახვეო? დ ჰკითხავდა დედა.

- აგე, ყურები არ გადმოუცქვეტია, ადამიანო, ტყიდამ! დ თვალცრემლიანი უჩვენებდა ბავშვი თითით ჩემზე.

- უი, შენ კი გენაცვალოს დედა, მგელი კი არ არის, შვლის ნუკრია, შვილო! ქა, რა ლამაზია!

- დავიჭიროთ, შენი ჭირიმეო, - ეუბნებოდა პატარა დედას და თან მოუთმენლად ემზადებოდა ჩემკენ გამოსაქცევად.

- არა, გენაცვალოს დედა, ცოდოა, შვილო, როგორ იქნება, განა მაგას არა ჰყავს დედა! ხომ უნდა იტიროს იმან თავის შვილზედ!

მე სულგანაბული ყურს ვუგდებდი და მიამა, რომ გავიგონე ერთადერთი სიტყვა ჩვენის შებრალებისა. მე კიდევ მინდოდა ყური მეგდო, მაგრამ დედაჩემი დაბრუნებულიყო, მოირბინა და მითხრა:

- ჰაი, შე ბრიყვო, გჯერა, რასაც ეგენი ამბობენ?! რას უყურებ იქა? წავიდეთ ჩქარა, მომყე! ეგენი წავლენ, ასწავლიან მონადირეს ჩვენს ბინას და გამოგვასალმებინებენ სიცოცხლეს.

საბრალო დედაჩემი წინათვე ჰგრძნობდა, რომ ისე იქნებოდა.

IV

შეკუნტრუშდა დედაჩემი, შევკუნტრუშდი მეც და გავსწიეთ ზეითკენ სკუპ-სკუპით. სულ ბოლო დროს ესღა გავიგონე: უი, დედაც იქა ჰყოლიაო!

შევუდექით შამბიანს, ბუერიანს გვერდობს. ბუერის ძირები ცივის წყაროთი იყო მორწყული. აქა-იქ ლაფზე ეტყობოდა ჩემსაებრ პატარა ნუკრის ნაფეხურები. საშინლად ცხელოდა. ვსწუხდით. დავწექით ბუერებში. იმისი განიერი ფოთლები არ გვაკარებდნენ მწვავე მზის სხივებს. უცებ გარშემო შემორტყმულ მთების წვერებიდამ ამოცვივდენ ღრუბლები, შეიყარნენ ერთად. ცამ დაიგრიალა, იჭექა, ელვა დაიკლაკნა.

წვიმა სვეტ-სვეტად ჩამოდგა გაღმა სერებზე, მალე ჩვენს გარეშემოც ხის ფოთლებსა და ნამეტნავად ბუერებზე დაიწყო ტლაშა-ტლუში. ისეთი ხმაურობა დადგა, თითქოს ტყე და მთა-ბარი იქცეოდა. ყველა სულდგმულმა ხმა გაკმინდა: ჩიტები ვეღარ ბედავდნენ ჭიკჭიკს, ცელქობას... საძაგელი ჩხიკვი, რომელიც ისე მაშინებდა წინად, ეხლა სრულებით არ მეჩვენა ისე საზარელი; დამჯდარიყო წიფლის შიმელაზე, მიეხუჭა თვალები და ნისკარტიდამ ცინგლი ჩამოსდიოდა, მხრები საცოდავად ჩამოეშვა. იმის ახლოს იჯდა გულწითელი ჩიტი, წიფლის-ჩიტა, უწყინარი, უვნებელი, ღაბუა. მშვენივრად მიეხუჭა თვალები! მოფრინდა წიპრანა  და წრიპ, წრიპ! შესძახა. ჩხიკვს შეეშინდა, გაახილა თვალები, გაუსკდა გული, მიასკდა ხან იქით, ხან აქეთ, უშნო ჩხიი, ჩხის! ძახილით. მე გამეცინა. წინათ ყველაზე ღონიერი ის მეგონა, ეხლა კი გავიგე, რაც შვილი ბრძანებულა.

გადაიქუხა. ჩიტებმა მორთეს ერთხმად სიმღერა. ბალახებმა და ხის ფოთლებმა სიხარულის ცრემლს დაუწყეს ფრქვევა. დედაჩემს ნაწვიმარზე სიარული უყვარდა... წავიდოდა ველად და მეც თან გამიყოლიებდა. ეხლაც წავედით, შევუდექით ველის პირებს, გავსწიეთ მთისკენ. ტკბილი ხმა ისმოდა სალამურისა. მთის ძირზე გაშლილიყო ცხვარი და ტკბილად სძოვდა ახლად დანამულს ბალახს.

მზე გორის პირას იყო ჩამალული ნახევრამდე. იმისი მკრთალი სხივები მხოლოდ მთებისა და ტყის წვერებს ეთხოვებოდა.

გორის პირზე ზევით მხრივ იჯდა ნაბადწამოხვეული მეცხვარე და შეექცეოდა სალამურს. იმის გვერდით წამოყუნტებულიყო ბანჯგვლიანი, საზარელი შესახევდავი ძაღლი; ცოცხლად აყოლებდა თვალებს ცხვრის ფარას და ხანდახან აჩერდებოდა ალერსიანად თავის პატრონს.

_ ცუდს ადგილას მოვედითო, - მითხრა დედაჩემმა, - მეცხვარე უიარაღოა, იმისი ნუ შეგეშინდება, მაგრამ ის ძაღლი დაიყრის ჩვენს სუნს, და იქნებ გამოგვეკიდოსო. მოვბრუნდით უკან. თვალი გეჭიროს: თუ ჩვენსკენ გამოიქცა, მე დავენახვები და შენ ბალახებში ჩაიმალეო. დ ჩვენს დანახვაზე ცხვარი წაფრთხა და დაიწყო ჩვენკენ ყურება. მე ხშირისა და დაბერებულის არჯაკელის გროვაში ჩავიმალე და არ ვაშორებდი თვალს იმ კუდბუთქვა ძაღლს... ცხვრის დაფრთხობა და ძაღლის წკმუტუნი ერთი იყო. სცქვიტა ყურები და გამოექანა ჩემკენ...

მეცხვარემ დაგვცა კივილი. მე ავკანკალდი. დედაჩემს შეასწრო თვალი და გაექანა იმისკენ. დედაჩემი გასრიალდა და ერთს წამს დამეკარგა თვალიდამ. ცრემლი მომერია, გული მომიკვდა; ვაიმე, დედავ, თუ დაგიჭიროს მაგ წყეულმა! დიდი ხანი მესმოდა ბრაგა-ბრუგი და ხევიდამ ქვების ჩხრიალი.

ვაიმე, თუ დაიჭირა დედაჩემი და თავის ალმასის კბილებით სწეწს! დაბინდდა. მეცხვარემ მოუსტვინა ცხვარს და შეაყოლა ბილიკისაკენ. გულის ფანცქალით ვადევნებდი თვალს იმის მოძრაობას. საწყალს ცხვრებს სცემდა ზოგს დიდის კომბლით და ზოგს ქვებს ესროდა. ერთს პატარა ჩემოდენა ბატკანს მიარტყა ქვა, საბრალო წაიქცა და საცოდავად დაიწყო ფეხების ქნევა. მეცხვარე ავიდა ზევით და დაუწყო ძახილი ყურშიას. ცოტა ხანს შემდეგ ცის ტატანზე დავინახე, რომ იმისი ყურშია, წითელ-ენაგადმოგდებული, ედგა პატრონს გვერდით.

მე მეშინოდა: ვინ იცის, ჩემი დედის სისხლით აქვს-მეთქი გამურული ლაშ-პირი. დაბნელდა. დაუკუნეთდა. ხმაურობა აღარსაიდამ ისმოდა. რა იქნა დედაჩემი? იქნება ვეღარ მიპოვოს, თუ ცოცხალია?

ცოტა ხანს შემდეგ ხავილი შემომესმა. დედაჩემის ხმასა ჰგვანდა. მეც გავეხმაურე. საბრალო აფორთქლებული მოიჭრა ჩემთან.

_ აქა ხარ, შვილო? ნუ გეშინიან, შენი დედა ცოცხალია. ძაღლი და მგელი ვერაფერს დააკლებენ... ცოცხალი ხარო? დ მკითხავდა.

_ ცოცხალი ვარ, - ვუპასუხე მე.

მიალერსა დედამ... ნეტა ვის შევტირო, ვის შევეხვეწო, ვინ არის ისეთი ძალუმი, რომ დედაჩემის თვალებში ჩაიხედოს, დამატკბოს იმის ალერსით!

როგორ უნდა მოვინელო ეს ჯვარი? ნეტა სისხლის მსმელს მტერს მეც მოვეკალი! რისთვის დავრჩი მე ცოცხალი?!

წინადღეს ცოცხალს, მშვენებით სავსეს ჩემს ნუგეშს შევსტრფოდი, და რა მომაგონებდა, თუ მეორე დღეს დამეკარგებოდა სამუდამოდ!

V

მთელი ღამე დავდიოდით ველზე. აღარ გვეშინოდა; გავედით სვილში და ტკბილად შევექცეოდით. თენება დაიწყო, მივიქეცით ტყეში. წყეული იყოს იმ დღის გათენება! ველზედ სქლად იწვა ბალახი. ველში იდგა ორი-სამი ძირი ბალი; ჯგუფ-ჯგუფად ეხვეოდნენ ჩიტები, შაშვები; ჟივილ-ხივილი ისმოდა; ზოგნი მოდიოდნენ და ზოგნი მიდიოდნენ, მიეზიდებოდნენ შვილებისთვის საზრდოს. დედამ გამაფრთხილა და მითხრა: საშიშია ამ დროს სიარული, ჩვენი მტერი ნაწვიმზე დაგვეძებს, აქეთ-იქით თვალი გეჭიროსო.

ეს იყო უკანასკნელი გაფრთხილება დედაჩემისაგან. დედაჩემი სწუხდა, თითქოს სიკვდილსა ჰგრძნობდა. მოჰკვნეტდა ერთს ფოთოლს და გაუყუჩდებოდა.

ჩვენს ზევით იყო დგნალები, ერთმანეთზე მიწყობით ამოსული. იმათ წინ იდგა სამი თუ ოთხი შეკუმშული და აწურწუტებული არყი.

უცებ, როგორც ცის ჭექამ, იგრიალა თოფმა, იმის ხმამ დაიარა მთები და კლდეები. ხის ფოთლებმა და მცენარეებმა კანკალი დაიწყეს, ბოლი გაერთხა ნამიანს ბალახზე. დედაჩემმა ერთი კი ამოიკვნესა და წაიქცა. ვაიმე! მე იქვე გავისხიპე. დედაჩემი მიგორავდა, ვხედავდი, თავქვე და სისხლიანს კვალს სტოვებდა ბალახზე. არყების უკანიდამ გამოხტა ახალგაზრდა ბიჭი, ლეგა ჩოხის კალთები აეკვალთა. გაუმარჯოსო! დაიძახა და სასწრაფოს წკრიალით გამოეკიდა დედაჩემს უკან. საწყალი დედაჩემი ცდილობდა ადგომას, წამოიწევდა ხოლმე, მაგრამ ისევ ჩაიხვეოდა მუხლებში, დაეცემოდა და გაგორდებოდა. მე მოვკვდი, ტანში დავიშალე, როდესაც შეჩვენებულმა მონადირემ ამოაძრო ხანჯალი და გამოუსო დედას ყელში. სისხლმა იფეთქა და გადაერწყია ხეებზე. ვაჰმე! სულ ცხადად ვხედავდი, მაგრამ რითი ვუშველიდი მე, საცოდავი?! აგერ ძუძუებზე, იმ ძუძუებზედ, რომლებსაც მე ვწოვდი, დაუსო ხანჯალი და გამოშეშხა. შეიდო კისერზედ და გასწია. მე დაიწყე ტირილი. გული შემიწუხდა. მას აქეთ ცოცხალმკვდარი ვარ; ვტირი და ეს არის ჩემი ნუგეში; დავდივარ და შევსტირი ხეებს, მთასა და კლდეებს, დავსტირი წყალსა და ბალახს, მაგრამ ჩემთვის დედა არა ჩნდება, დედაჩემს ვეღარა ვხედავ, ვარ ობოლი და, ვინ იცის, ვინ დამეპატრონება, ვინ შეირებავს ჩემი სისხლით ხელებს?!

 

 

ია

უღრანს ტყეში მოსული ვარ... მანამ ცოცხალი ვარ, ჩემის სილამაზით დავატკბობ ტყეს, ბალახს და იმ გაღმიდამ გამომცქერალს გულსავსიანს კლდესა, სურნელებას მივაფრქვევ არე-მარეს. ყველას ვუყვარვარ: აგერ იმ დამპალს ყუნჭს თვალი სულ ჩემსკენ უჭირავს, მიცინის ხოლმე, უნდა ჩემთან მოვიდეს, - მაკოცოს, მაგრამ არ შეუძლიან, მხოლოდ შორიდამ გამიცინებს, გაიღიმება საცოდავად, თუმცა უშნოდ, მაგრამ გულკეთილობა კი დიდი გადაეფინება ხოლმე პირზედ.

განა მარტო იმას უხარიან ჩემი სიცოცხლე? წვერხმელი ხეებიც მე დამხარიან ზევიდამ, თვითონ თავშიშველნი, ტოტებს მე მაფარებენ: ჩვენს იას არ შეგვიცივდეს, ან არაფერმა არ აწყინოსო. პირდაპირ შხაპუნა წვიმას არ უშვებენ ჩემამდის: წვიმას შეუძლიან ერთბაშად ჩამომაცალოს ფოთლები. უფოთლებოდ ყოფნა და სიკვდილი ჩემითვის ერთია. არა, ხეები: არყი, წიფელი, თხილი, თამელი, დუდგულა გარშემო მეხვევიან და მყარაულობენ, წვიმის ნამს ინახავენ ტოტებით, ფოთლებით და მერე ნელ-ნელა მამცვრევენ პირზე თითო-ოროლ ნამობით, პირსა მბანენ. მე ყელს მოვიღერებ და ვინატრებ, ნეტა სიმღერა შემეძლოს, ნეტავი დამბადებელს ჩემთვის ნიჭი მოეცა, რომ მექო მაღლა ცა და ღრუბელი, მზე, ეს ჩემი მფარველი ხეები, ეს მთები, ის ჭალები და ღაბუა ჩიტები, რომელნიც ხმელს, ყვითელს ფოთლებში წითლის და მწვანის ფრთაბუმბულით ჩემს წინ დაგოგავენ და ხანდახან შემომჭიკჭიკებენ პირში, მათამაშებენ, უხარიათ ჩემი სიცოცხლე. ჩემი ერთი თვის სიცოცხლე სხვის ოცდაოთხის თვის სიცოცხლეს სჯობია, მაგრამ დიდხანს სიცოცხლეს კი დანატრებული ვარ. დილას ერთმა წიფლის-ჩიტამ ჩემს ახლოს იგალობა, ლამაზი რამ იყო, - ყელწითელი, ღაბუა; იმასაც ჩემსავით თავი მოსწონდა, იხედებოდა გულზედ და მხრებზედ; ყველას მოსწონს თავი, ყველას უხარიან სიცოცხლე, ყველას უყვარს ბუნება.

გუშინ ცამ იჭექა, ჭექა-ქუხილი ჩვენ არ გვაშინებს: ქუხილი წვიმის მომასწავებელია და წვიმა ხომ ძუძუს გვაწოვებს დედამიწის გულზე. მზე - მამაა, ზევიდამ დაგვყურებს და გვეალერსება, თვალყურს გვადევნებს.

წვიმის მოსვლა მცენარეთ უხარიანთ, - უხარიანთ, ყელამდის სიხარულით მოიყარნენ; ეხლა ისინი ახალს კაბებს და ქათიბებს ჩაიცმენ. აი ეს ორი დღეა, რაც ჩემი დობილი სასუტელაც ამოჩნდა; უხარიან, უხარიან საცოდავს, სულ თავს იქნევს დაბლა და მაღლა, უკრავს თავს დედამიწას, მზის სინათლეს, მეჩურჩულება, ზღაპრებს მიამბობს სიცოცხლეზე, სიყვარულზე; ხანდახან კიდეც გაიკასკასებს, გადამეხვევა და მაკოცებს. გუშინ დილით მე და ჩემმა დობილმა ორივემ ვიტირეთ.

რა შეუბრალებელია კაცი?! რასაც კი დაინახავს, უნდა რომ თავის სასარგებლოდ მოიხმაროს. ალბათ ვერ აფასებს ჩვენს სილამაზეს! ჩვენ წინ კაცმა გამოიარა, ცალს მხარზედ ცული ედო, მეორეზედ თოფი ეკიდა. მიადგა ერთს მშვენიერს ტოტგადართხმულს წიფელს, დაუშინა ცული და წააქცია. საბრალო, როდესაც წაიქცა, დაიკვნესა. ჩვენს იქით გუგულისკაბა ამოსულიყო და ჯერ ხმელს, ჩამოსულს ფოთოლს არ ამოსცილებოდა. როდესაც ხე წაიქცა, გადიყრეინა ზევიდამ ფოთლები და წითლად გამობჭყვინდა, ცრემლები დასხმოდა ჩაღრმავებულს გულში.

შუადღის დროს დაღალულ-დაქანცული ქედანი მოვიდა და დაჯდა ჩვენ წინ თელის ტოტზე და დაიწყო ღუღუნი. უხაროდა იმასაც გაზაფხულის მოსვლა და ის, რომ მშვიდობით ნახა კიდევ ნაცნობი ადგილი. უცებ თოფი გავარდა, ქედანმა ხმა გაკმინდა, ჯერ ფეხით ჩამოეკიდა ტოტზე, მერმე ძირს ჩამოვარდა, ჩემს წინ დაეცა. სისხლი წამოუვიდა ნისკარტიდამ და თვალები დახუჭა; გადმონადენი სისხლი წვეთ-წვეთად დაეტყო ფოთლებზე. მე და სასუტელას კანკალი მოგვივიდა... მე გარკვევით არაფერი მესმის, მხოლოდ რაღაც ბუბუნი, გრიალი, ბუნდი ჟრიამული მოდის ჩემამდის.

ვაჰმე, რა საბრალო არი

ია, მოსული მთაზედა!

ბეჩავს დააზრობს სიცივე,

ან ელვას დაჰკრავს თავზედა;

ღმერთს მიუცია საწყლისად

მოკლე სიცოცხლე ჟამია,

ქვეყნისა მისგან შვენება

ერთი ბეჩავი წამია.

ია დაიწყებს კდომასა,

და იქვითინებს: ვაჰმეო!

თუ გამაჩინე, უფალო,

დიდი დღე რად არ მამეო?!

 

 

კოსმოპოლიტიზმი და პატრიოტიზმი

ზოგს ჰგონია, რომ ნამდვილი პატრიოტიზმი ეწინააღმდეგება კოსმოპოლიტიზმს, მაგრამ ეს შეცდომაა. ყოველი ნამდვილი პატრიოტი კოსმოპოლიტია ისე, როგორც ყოველი გონიერი კოსმოპოლიტი (და არა ჩვენებური) პატრიოტია. როგორ? ასე, - რომელი ადამიანიც თავის ერს ემსახურება კეთილგონიერად და ცდილობს თავის სამშობლო აღამაღლოს გონებრივ, ქონებრივ და ზნეობრივ, ამით ის უმზადებს მთელს კაცობრიობას საუკეთესო წევრებს, საუკეთესო მეგობარს, ხელს უწყობს მთელი კაცობრიობის განვითარებას, კეთილდღეობას. თუ მთელის ერის განვითარებისათვის საჭიროა კერძო ადამიანთა აღზრდა, აგრედვე ცალკე ერების აღზრდაა საჭირო, რათა კაცობრიობა წარმოადგენდეს განვითარებულს ჯგუფსა; თუ კერძო ადამიანისათვის არის სასარგებლო აღზრდა ნაციონალური, ინდივიდუალური, აგრეთვე ყოველის ერისათვისაა სასარგებლო ასეთივე აღზრდა, რათა ყოველმა ერმა მომეტებული ძალა, ენერგია, თავისებურობა გამოიჩინოს და საკუთარი თანხა შეიტანოს კაცობრიობის სალაროში...

ყოველი მამულიშვილი თავის სამშობლოს უნდა ემსახუროს მთელის თავის ძალღონით, თანამოძმეთა სარგებლობაზე უნდა ფიქრობდეს და, რამდენადაც გონივრული იქმნება მისი შრომა, რამდენადაც სასარგებლო გამოგდება მშობელი ქვეყნისათვის მისი ღვაწლი, იმდენადვე სასარგებლო იქმნება მთელი კაცობრიობისათვის. ედისონი ამერიკელია, ამერიკაშივე მუშაობს, მაგრამ მისი შრომის ნაყოფს მთელი კაცობრიობა გემულობს. შექსპირი ინგლისელია, ინგლისში მუშაობდა და ცხოვრობდა, მაგრამ მისი ნაწერებით მთელი კაცობრიობა სტკბება დღესაც. ეგრეთვე სერვანტესი, გიოტე და სხვა გენიოსები თავის სამშობლოში, თავის თანამოძმეთათვის იღვწოდნენ, მაგრამ დღეს ისინი მთელს კაცობრიობას მიაჩნია თავის ღვიძლ შვილებად.

ყველა გენიოსები ნაციონალურმა ნიადაგმა აღზრდა, აღმოაცენა  და განადიდა იქამდის, რომ სხვა ერებმაც კი მიიღეს ისინი საკუთარ შვილებად. მაშასადამე, გენიოსებმა თავის სამშობლოს გარეშეც ჰპოვეს სამშობლო - მთელი ქვეყანა, მთელი კაცობრიობა, მაგრამ, მიუხედავად ამისა, გენიოსთ ნაწარმოებნიც უფრო სარგები და შესაფერებელია ეროვნულ ნიადაგზე. ჰამლეტით, მეფე ლირით ვერც ერთი ქვეყნის შვილი ვერ დასტკბება ისე, ნამეტნავად თარგმანით, როგორც თვით ინგლისელი, რომელიც ინგლისურს ენაზე კითხულობს ამ ნაწარმოებთ. შორს სად მივდივართ? ნუთუ სხვა ქვეყნის შვილი ისე დასტკბება ვეფხისტყაოსნით და ისე გაიგებს მას, რაც უნდა კარგი თარგმანი წაიკითხოს, ან თუნცა კარგად იცოდეს ქართული ენა, როგორც თვით ქართველი? - არასდროს. გენიოსს, როგორც პიროვნებას, ინდივიდს, აქვს საკუთარი სამშობლო, საყვარელი, სათაყვანებელი, ხოლო მის ნაწარმოებს არა, ვინაიდან იგი მთელი კაცობრიობის კუთვნილებაა, როგორც მეცნიერება...

მეცნიერება და გენიოსები გვიხსნიან გზას კოსმოპოლიტიზმისაკენ, მაგრამ მხოლოდ პატრიოტიზმის, ნაციონალიზმის მეოხებით. განავითარეთ ყოველი ერი იქამდის, რომ კარგად ესმოდეს თავისი ეკონომიური, პოლიტიკური მდგომარეობა, თავის სოციალური ყოფის ავკარგი, მოსპეთ დღევანდელი ეკონომიური უკუღმართობა და, უეჭველია, მაშინ მოისპობა ერთისაგან მეორის ჩასანთქმელად მისწრაფება, ერთმანეთის რბევა, ომები, რომელიც დღეს გამეფებულია დედამიწის ზურგზე.

პატრიტიზმი, როგორც სიცოცხლე და სიცოცხლესთან გრძნობა, თითქო დაბადებასთან ერთად ჰყვება ადამიანს და შეიცავს ისეთ ნაწილებს, რომელთაც ვერც ერთი ჭკვათმყოფელი ადამიანი ვერ უარყოფს, როგორც მაგ. არის დედაენა, ისტორიული წარსული, სახელოვანი მოღვაწენი და ეროვნული ტერიტორია, მწერლობა და სხვა. იმავ წამიდანვე, როცა ბავშვი ქვეყანას იხილავს, მას, გარდა ჰაერისა, სადგომ-საწოლისა, ესაჭიროება აღმზრდელი, რძე - საზრდოდ, ნანა - მოსასვენებლად.

ყველა ეს ხდება ოჯახში, დედის ხელმძღვანელობით და სწორედ აქ არის დასაბამი პატრიოტიზმისა. ყმაწვილი იმ თავიდანვე მჭიდრო კავშირს იმათთან ჰგრძნობდა, ვინც იმას ესაუბრება, ვინც გარშემო ახვევია, - ვისგანაც პირველ შთაბეჭდილებას ღებულობს. ამიტომ უყვარს ის ენა, რომელიც იმას სიყრმის დროს ესმოდა, და ის ადამიანები მიაჩნია თავისიანებად, რომელნიც ამ ენაზე ლაპარაკობენ თუ მღერიან. თავის სოფლელთა სრულიად უმნიშვნელო სხვებისაგან განმასხვავებელი საუბრის კილოც კი შვენიერებად მიაჩნია. თავისი სოფლელი, თუნდაც უკანასკნელი ადამიანი, უცხო ადგილას, უცხო მხარეს რომ შეჰხვდეს, დიდ სიამოვნებას აგრძნობინებს. ვიდრე გაფართოვდება ბავშვის მხედველობა და გაიზრდება მისი პატრიოტიზმი, მას მხოლოდ განსაკუთრებით ის სოფელი, ან დაბა უყვარს, სადაც დაბადებულა და ბავშვობა გაუტარებია.

ვერ წარმომიდგენია ადამიანი სრულის ჭკუისა, საღის გრძნობის პატრონი, რომ ერთი რომელიმე ერი სხვებზე მეტად არ უყვარდეს, ან ერთი რომელიმე კუთხე. რატომ? - იმიტომ: ერთი და იგივე ადამიანი ათასს ადგილას ხომ არ იბადება, არამედ ერთს ადგილას უნდა დაიბადოს, ერთს ოჯახში, ერთი დედა უნდა ჰყავდეს! თუ ვინმე იტყვის ამას, ყველა ერები ერთნაირად მიყვარსო, - სტყუის, თვალთმაქცობს: ან ჭკუანაკლებია, ან რომელიმე პარტიის პროგრამით არის ხელფეხშებოჭილი. სამოწყალეო სახლში აღზრდილი ბუშიც კი, რომელსაც, შეიძლება, ათასი ლალა გამოუჩნდეს და გარშემო ათასი ენა ესმოდეს, ბოლოს ერთს რომელსამე ენას იწამებს და ერთს ქვეყანას მიიჩნევს თავის სამშობლოდ...

პატრიოტიზმი უფრო გრძნობის საქმეა, ვიდრე ჭკუა-გონებისა, თუმცა კეთილგონიერება მუდამ ყოფილა და არის მისი მათაყვანებელი და პატივისმცემელი. კოსმოპილიტიზმი მხოლოდ ჭკუის ნაყოფია, ადამიანის კეთილგონიერებისა, მას ადამიანის გულთან საქმე არა აქვს, იგი საღსარია იმ უბედურობის ასაცილებლად, რომელიც დღემდის მთელს კაცობრიობას თავს დასტრიალებს.

ამიტომ კოსმოპოლიტიზმი ასე უნდა გვესმოდეს: გიყვარდეს შენი ერი, შენი ქვეყანა, იღვაწე მის საკეთილდღეოდ, ნუ გძულს სხვა ერები და ნუ გშურს იმათთვის ბედნიერება, ნუ შეუშლი იმათ მისწრაფებას ხელს და ეცადე, რომ შენი სამშობლო არავინ დაჩაგროს და გაუთანასწორდეს მოწინავე ერებს. ვინც უარყოფს თავის ეროვნებას, თავის ქვეყანას იმ ფიქრით, ვითომ კოსმოპოლიტი ვარო, ის არის მახინჯი გრძნობის პატრონი, იგი თავისავე შეუმჩნევლად დიდი მტერის კაცობრიობისა, რომელსაც ვითომ ერთგულებას და სიყვარულს უცხადებს. ღმერთმა დაგვიფაროს ისე გავიგოთ კოსმოპოლიტიზმი, ვითომ ყველამ თავის ეროვნებაზე  ხელი აიღოსო. მაშინ მთელმა კაცობრიობამ უნდა უარჰყოს თავისი თავი. ყველა ერი თავისუფლებას ეძებს, რათა თავად იყოს თავისთავის პატრონი, თითონ მოუაროს თავს, თავის საკუთარის ძალ-ღონით განვითარდეს. ცალ-ცალკე ეროვნებათა განვითარება აუცილებელი პირობაა მთელის კაცობრიობის განვითარებისა.

 

გვერდის მისამართი : ბიბლიოთეკა / პოეზია / ვაჟა ფშაველა / პოეზია, წერილები