აკუნინი ბორის 

თურქული გამბიტი

 

თარგმანი რუსულიდან - მიხო მოსულიშვილი.

 

თავი პირველი, რომელშიც მოწინავე ქალი გამოუვალ მდგომარეობაში აღმოჩნდება.

 

Reviu parizien (პარიზი), 14(2) ივლისი, 1877 წ.

 

ჩვენი კორესპონდენტი, რომელიც უკვე მეორე კვირა ხდება, დუნაის რუსულ არმიასთან იმყოფება, გვაცნობებს, რომ გუშინდელი 1-ელი ივლისის (13 ივლისის ევროპული სტილით) ბრძანებით, იმპერატორი ალექსანდრე მადლობას უცხადებს გამარჯვებულ არმიას, დუნაის წარმატებული ფორსირება რომ მოახდინა და ოსმალეთის სახელმწიფოს საზღვრებში შეიჭრა. უმაღლეს ბრძანებაში ნათქვამია, რომ მტერი საბოლოოდ დამარცხებულია და არა უგვიანეს ორი კვირის შემდგომ კონსტანტინოპოლის წმინდა სოფიას ტაძარზე მართლმადიდებლური ჯვარი დაიდგმება. შეტევაზე გადასულ ჯარს თითქმის არ ხვდება წინააღმდეგობა, თუკი იმ კოღოების ნაკბენებს არ მივიღებთ მხედველობაში, რომლებსაც რუსულ კომუნიკაციებს აყენებენ ბაშიბუზუკების (ცოფიანთავიანების) სწრაფი ჯგუფები, ნახევრად ყაჩაღები, ნახევრად პარტიზანები, რომლებიც ცნობილი არიან ველური საქციელით და სისხლის მწყურვალებით.

ქალი არის სუსტი და არასაიმედო ქმნილება, თქვა ნეტარმა ავგუსტინემ. მართალია ეს ბნელეთის მოციქული და ქალთმოძულე, ათასგზის მართალი. ყოველ შემთხვევაში, ერთ არსებასთან მაინც, სახელად ვარვარა სუვოროვა რომ ჰქვია.

დაიწყო როგორც მხიარული თავგადასავალი და აი, რით დამთავრდა. ასე მოუხდება ამ ჩერჩეტს. დედა სულ ამბობდა, ვარია ადრე თუ გვიან ცუდად დააბოლოებსო, ჰოდა, აი, დააბოლოვა კიდევაც. მამამ კი, დიდი სიბრძნისა და ანგელოზური მოთმინების კაცმა, ერთ-ერთი მორიგი მღელვარე ახსნა-განმარტებისას, ქალიშვილის ცხოვრების გზა სამ პერიოდად დაჰყო: ეშმაკუნა ქვედატანში; ღვთის სასჯელი; ჭკუაზე გადასული ნიჰილისტი. ასეთი დეფინიციით ვარია დღევანდლამდე ამაყობდა და ამბობდა, მიღწეულზე შეჩერებას არ ვაპირებო, მაგრამ საკუთარი თავის რწმენა ავად გაეხუმრა.

და რატომ დასთანხმდა ფუნდუკში გაჩერებას, თუ როგორ ჰქვია ამ ჩამოფხაულ ავაზაკთა ბუნაგს? გამყოლმა, გაიძვერა, ქურდმა მიტკომ აიტეხა: ცხენუკებს დავალევინოთ, ცხენუკებს დავალევინოთ. ჰოდა, აი, დაარწყულეს კიდევაც ცხენები. ღმერთო, ახლა რა ქნას?..

იჯდა ვარია ბნელ, თახსირ ფარდულში, გაურანდავ ფიცრულ მაგიდასთან და შიშისგან გული უსკდებოდა. ასეთი წყეული, უიმედო შიში მხოლოდ ერთხელ განიცადა, ექვსი წლისამ, როცა ბებიკოს საყვარელი ფინჯანი გატეხა და დივანის ქვეშ დაიმალა გარდაუვალი სასჯელის მოლოდინში.

ელოცა მაინც, მაგრამ მოწინავე ქალები არ ლოცულობდნენ. ხოლო სიტუაცია, სხვათა შორის, სრულიად გამოუვალი ჩანდა.

მოკლედ, ასე. გზის მონაკვეთი პეტერბურგი-ბუქარესტი სწრაფად და კომფორტითაც კი გაილია, ჩქარმა მატარებელმა (ორი კარგი ვაგონი და იარაღიანი ათი პლატფორმა) სამ დღეში ჩააქროლა ვარია რუმინეთის სამთავროს დედაქალაქში. ამ გაკრეჭილი ქალბატონის თაფლისფერი თვალების გამო, რომელიც პაპიროსებს ეწეოდა და პრინციპულად არ იძლეოდა ხელზე კოცნის უფლებას, ოფიცრებსა და სამხედრო ჩინოვნიკებს, საომარ მოქმედებათა თეატრისკენ რომ მიდიოდნენ, ლამის დაეხოცათ ერთიმეორე. ყოველ გაჩერებაზე ვარიასთვის თაიგულები და ხელკალათებით მარწყვი მოჰქონდათ. თაიგულებს ფანჯარაში გადაუძახებდა ხოლმე, საძაგლობად მიაჩნდა, მალე კი მარწყვზეც მოუხდა უარის თქმა, რადგან წითელი წვენი გაუვიდა. მხიარული და სასიამოვნო მოგზაურობა გამოუვიდა, თუმცა გონებრივი და იდეური კუთხით ყველა კავალერი, რასაკვირველია, ნამდვილი ინფუზორია იყო. ერთს, ვინმე კორნეტს, მართალია, ლამარტინი წაეკითხა, შოპენჰაუერიც კი გაეგონა და უფრო დახვეწილად ეარშიყებოდა, ვიდრე სხვები, მაგრამ ვარიამ ამხანაგურად აუხსნა, რომ საქმროსთან მიდის, და ამის მერე კორნეტს სასაყვედურო აღარაფერი ჩაუდენია. და თავისთავად, არც ისე სულელი იყო, ლერმონტოვს ჰგავდა. ერთი სიტყვით, იმ კორნეტს თავის გზაზე გაუმარჯოს.

მოგზურობის მეორე ეტაპმაც წვალებისა და ვაი-ვიშის გარეშე ჩაიარა. ბუქარესტიდან ტურნე-მეგურელემდე დილიჟანსი დადიოდა. ნჯღრევამ და მტვერის ყლაპვამ მოუწია, სამაგიეროდ, მიზნამდე ხელის გაწვდენაღა რჩებოდა - მოარული ხმების მიხედვით, დუნაის არმიის მთავარი საბინადრო მდინარის იქითა ნაპირზე, ცარევიცში იყო.

ახლა თავისი გეგმის ყველაზე საპასუხისმგებლო ნაწილი უნდა განეხორციელებინა, ჯერ კიდევ პეტერბურგში რომ დაამუშავა (ვარია თავისთვის ასე, ხაზგასმულად ეძახდა - გეგმაო). გუშინ, საღამოს, სიბნელის საფარქვეშ, ნავით გადაცურა დუნაი, ზიმნიცას ზემოთ, სადაც ორი კვირის წინ გენერალ დრაგომიროვის თავდადებული მეთოთხმეტე დივიზია ფორსირებას ახდენდა გადაულახავ წყლის წინააღმდეგობაზედ. აქედან თურქული ტერიტორია იწყებოდა, საომარ მოქმედებათა ზონა და ადვილად შეიძლებოდა ჩავარდნილიყო. გზებზე კაზაკების ჯგუფები დააჭენებდნენ, პატარაზე თვალებს დაუცეცებ და ყველაფერი დაკარგულია, მაშინვე უკან, ბუქარესტში დაგაბრუნებენ. მაგრამ ვარიამ, ამ მოხერხებულმა გოგონამ, ეს წინასწარ განჭვრიტა და სათანადო ზომებიც მიიღო.

ბულგარულ სოფელში, დუნაის სამხრეთ ნაპირზე რომ მდებარეობდა, მეტად დროულად აღმოაჩინა ფუნდუკი. მერე მთლად უკეთესი: პატრონს რუსული ესმოდა და დაჰპირდა, რომ სულ ხუთ მანეთად საიმედო ვოდაჩს, გამყოლს მოუყვანდა. ვარიამ ფართო შარვალი, ხალათი, ჩექმები, უსახელო ქურთუკი და შალის სულელური შლაპა იყიდა, გამოიცვალა და უეცრად ევროპელი ქალბატონიდან გამხდარ ბულგარელ მოზარდად გადაიქცა. ამნაირი არც ერთ გამვლელში ეჭვს არ გამოიწვევს. შემოვლითი გზა საგანგებოდ დაუკვეთა, სამარშო კოლონებისთვის გვერდის ასავლელად, რომ ცარევიცში ჩრდილოთიდან კი არა, სამხრეთიდან მოხვედრილიყო. იქ, არმიის მთავარ ბინაში იმყოფება პეტია იაბლოკოვი, ვარიას... ისე, ძნელი გასაგებია, ვინ. საქმრო? ამხანაგი, ქმარი? ასე ვთქვათ: ყოფილი ქმარი და მომავალი საქმრო. და, ბუნებრივია, ამხანაგიც.

შესამჩნევად გამოვიდნენ ჭრიალა, ჯანჯღარა კარეტით. გამყოლი, ჭაღარაულვაშიანი, სიტყვაძუნწი მიტკო, დაუსრულებლად რომ ღეჭავდა თამბაქოს და გზაზე აფურთხებდა გრძელ ნაკადად (ვარიას ყოველ ასეთ ჯერზე აჟრჟოლებდა), თავიდან რაღაც ეგზოტიკურ-ბალკანურს მღეროდა, მერე გაჩუმდა და ღრმად ჩაფიქრდა - ახლა უკვე გასაგებია რაზეც.

შეეძლო, მოვეკალი, ჯერ შეხტა და მერე გაიფიქრა ვარიამ. ანდა რამე უფრო უარესი. და ძალიან ადვილად - აქ ვინ მოგხედავს? იმათზე იფიქრებდნენ, როგორ ეძახიან? ჰო, ბაშიბუზუკებზე.

მაგრამ მკვლელობის გარეშეც საძაგლად გამოვიდა. ამ გამყიდველმა მიტკომ თანამგზავრი ფუნდუკში შეიყვანა, უფრო ავაზაკთა ბუნაგს რომ მიაგავდა, მაგიდასთან დასვა, ყველისა და დოქით ღვინის მოტანა უბრძანა, თავად კი კარისკენ მიტრიალდა, ხელით ანიშნა, ახლავე დავბრუნდებიო. ვარია თან გაჰყვა, არ ისურვა დარჩენილიყო ამ ბინძურ, ბნელ და აქოთებულ ავაზაკთა სოროში, მაგრამ მიტკომ უთხრა, უცილობლად უნდა გავიდეო... ესე იგი, ფიზიოლოგიური საჭიროებისათვის. როცა ვარია ვერ მიხვდა, ჟესტით აუხსნა, და ისიც, დარცხვენილი თავის ადგილს დაუბრუნდა.

ფიზიოლოგიური საჭიროება ყოველგვარ წარმოსადგენ საზღვრებს გასცდა. ვარიამ ცოტაოდენი დამარილებული, უგემური ყველი შეჭამა, ტუჩები გაისველა მჟავე ღვინით, მერე კი ვეღარ აიტანა ის ყურადღება, რომლის გამომჟღავნება დაიწყეს მისი პერსონის მიმართ სასმური დაწესებულების საზარელმა სტუმრებმა და ეზოში გამოვიდა. გამოვიდა და გაშრა.

კარეტის კვალიც აღარ ჩანდა. შიგ კი ჩემოდანი ჰქონდა, ნივთებით. ჩემოდანში საგზაო აფთიაქია, აფთიაქში, შესახვევ ნაძენძსა და ბინტებში პასპორტია და მთელი, მთელი ფული.

ვარიას უნდოდა გზაზე გაქცეულიყო, მაგრამ ფუნდუკიდან უეცრად პატრონი გამოხტა, წითელ ხალათში, წამოჭარხლებული ცხვირით, ლოყაზე ბეწვებიანი ხალით, გაბრაზებულმა დაიყვირა და ანიშნა, ჯერ გადაიხადე, მერე წადიო. ვარია დაბრუნდა, პატრონის შეეშინდა. არადა, რითღა უნდა გადაეხადა, წყნარად ჩამოჯდა კუთხეში და სცადა მომხდარისთვის ისე შეეხედა, როგორც თავგადასავლისათვის. არ გამოვიდა.

ფუნდუკში ერთი ქალიც კი არ იყო. ჭუჭყიანი, მყვირალა გლეხები მთლად ისე ვერ იქცეოდნენ, როგორც რუსი მუჟიკები

 - ისინი მორჩილნი არიან და სანამ არ დათვრებიან, დაბალ ხმაზე ლაპარაკობენ, ესენი კიდევ ღრიალებდნენ, ფიალებით წითელ ღვინოს სვამდნენ და გამუდმებით აფრქვევდნენ ველურ (ასე მოეჩვენა ვარიას) ხარხარს. შორს, გრძელ მაგიდასთან, კამათელს აგორებდნენ და ყოველი ყრის შემდეგ ხმამაღლა იგინებოდნენ. ერთხელ ჩვეულებრივზე ხმამაღლა აყაყანდნენ და ერთს, პატარას, მაგრად მთვრალს, თიხის ფიალა გადააფშვნეს თავზე. ისევ ისე ეგდო მაგიდის ქვეშ, არავინაც არ მისულა.

პატრონმა ვარიასკენ გააქნია თავი და პირქუშად თქვა რაღაც ისეთი, რის გამოც მეზობელი მაგიდებიდან შემობრუნდნენ და უსიამოვნოდ ახარხარდნენ. ვარია მოიბუზა და ქუდი ჩამოიფხატა თვალებზე. ფუნდუკში სხვა არავინ მჯდარა ქუდით, მაგრამ მოხდა არ შეიძლება, თმა გაეშლება. არც ისე გრძელი თმა აქვს, - ასეც უნდა ჰქონდეს თანამედროვე ქალს, ვარია მოკლედ იჭრიდა, - მაგრამ მაშინვე გათქვამს სუსტი სქესისადმი მის კუთვნილებას. საზიზღარი, კაცების გამოგონილი განსაზღვრება - სუსტი სქესი, მაგრამ, სამწუხაროდ, მართებული.

ახლა ვარიას ყოველი მხრიდან აშტერდებოდნენ, მათი მზერა წებოვანი იყო, უსიამოვნო. მხოლოდ კამათლის მოთამაშეებს არ სცხელოდათ მისთვის, კიდევ ერთი მაგიდის იქით, დახლთან ახლოს, ზურგშექცევით იჯდა ვიღაც, თავჩაქინდრული, ღვინის ფიალაში ცხვირჩაყოფილი. მხოლოდ შეკრეჭილი შავი თმა მოუჩანდა და ჭაღარა საფეთქლები.

ვარიას ძალიან შეეშინდა. აღუუ, თითზე არ მიკბინო, - უთხრა საკუთარ თავს. შენ დიდი, ძლიერი ქალი ხარ. კატების მომვლელი ქალბატონი კი არა. უნდა თქვას, რომ რუსია, საქმროსთან მიდის არმიაში. ჩვენ - ბულგარეთის გამათავისუფლებლები ვართ, ჩვენი ყოფნა აქ ყველას უხარია. ბელგარულად ლაპარაკი იოლია, მხოლოდ ყველაფერს ა უნდა დაამატო - რუსული არმიატა, საცოლე-ტა, საცოლე-ტა რუსი ჯარისკაცისა. რაღაც ამის მაგვარი.

ფანჯრისკენ შეტრიალდა - უცებ რომ მიტკო გამოჩნდეს? იქნებ წყლის დასალევად ჰყავდა ცხენები და ახლა ბრუნდება? მაგრამ არც მიტკო, არც კარეტა მტვრიან შარაზე არ ჩანდნენ, სამაგიეროდ, ვარიამ იმისთანა რამ დაინახა, რასაც ადრე ყურადღებას არ მიაქცევდა. სახლების ზემოთ მოჩანდა არც ისე მაღალი, პატარა მინარეთი. ოი! ნუთუ სოფელი მუსლიმანებისაა? მაგრამ ბულგარელები ხომ ქრისტიანები არიან, მართლმადიდებლები, ეს ყველამ იცის. ახლაც კი, ღვინოს სვამენ, მუსლიმანებს კი ყურანი უკრძალავს. მაგრამ თუკი სოფელი ქრისტიანულია, მაშინ რატომ არის მინარეთი? და თუ მუსლიმანურია, ვისკენ არიან - ჩვენკენ თუ თურქებისკენ? ალბათ, ჩვენკენ არა. გამოდიოდა, რომ არმიატა ვერ უშველიდა.

როგორ მოიქცეს, ღმერთო ჩემო?

 

თოთხმეტი წლისას, საღმრთო სჯულის გაკვეთილზე, ვარენკა სუვოროვას თავისი სიცხადით უეჭველი აზრი მოუვიდა - ადრე როგორ ვერავინ მიხვდა. თუკი ღმერთმა ჯერ ადამი შექმნა და ევა - მერე, მაშინ ეს სულაც არ ნიშნავს იმას, რომ ქალი სრულყოფილი არ არის. მამაკაცი ადამიანის საცდელი ნიმუშია, ესკიზი, მაშინ, როდესაც ქალი - საბოლოოდ დამტკიცებული ვარიანტია, შესწორებული და რაღაცებდამატებული. ეს ხომ ცხადზე უცხადესია. მაგრამ მთელი საინტერესო, ნამდვილი ცხოვრება რატომღაც მამაკაცებს ეკუთვნით, ქალები კი მხოლოდ მშობიარობენ და კერავენ. მშობიარობენ და კერავენ. რატომაა ამისთანა უსამართლობა? იმიტომ, რომ მამაკაცები ძლიერები არიან. ესე იგი, ძლიერი უნდა იყო. და ვარენკამ გადაწყვიტა, რომ სხვანაირად იცხოვრებდა. აი, ამერიკის შტატებში უკვე არსებობს პირველი ქალი-ექიმი მერი ჯეიკობი, და პირველი ქალი-მღვდელი ანტუანეტა ბლეკველი, რუსეთში კი ყველაფერი ძველებურადაა. მაგრამ არა უშავს, დრო მოგვეცით.

გიმნაზიის დამთავრებამდე ვარიამ, ამერიკის შტატების მსგავსად, წარმატებული ომი გადაიხადა დამოუკიდებლობისთვის (რბილი აღმოჩნდა მამიკო, ადვოკატი სუვოროვი) და სამეანო კურსებზე შევიდა, რითაც ღვთის სასჯელიდან  უგუნურ ნიჰილისტად  გადაიქცა.

კურსებზე არაფერი გამოვიდა. თეორიული ნაწილი ვარენკამ იოლად აითვისა, თუმცა ბევრი რამ ადამიანური არსების შექმნის პროცესში საკვირველი და დაუჯერებელი მოეჩვენა, მაგრამ როცა ნამდვილ მშობიარობაზე დასწრებამ მოუწია, კონფუზი მოუვიდა, ანუ უხერხულობაში ჩავარდა - ვერ აიტანა მშობიარის საზარელი შეკივლებები და საშინელი სანახაობა - ახალდაბადებულის ლორწოიანი თავი, რომელიც დასახიჩრებული, დასისხლიანებული საშოდან მოძვრებოდა. ვარია სამარცხვინოდ გადავარდა გულწასული და ამის მერე მხოლოდ ისღა დარჩენოდა, სატელეგრაფო კურსებზე წასულიყო. ერთ-ერთ პირველ რუს ტელეგრაფისტ ქალად გახდომა თავიდან საამაყო იყო - ვარიას შესახებ დაიწერა კიდეც
პეტერბურგის უწყებანში (1875 წლის 28 ნოემბრის ნომერი, სტატია დიდი ხანია, დროა), თუმცა სამსახური აუტანლად მოსაწყენი აღმოჩნდა და არც რაიმე მომავალი ჰქონდა. და ვარია, მშობლების გულის გასახარად, ტამბოვის მამულში წავიდა - მაგრამ უსაქმურობისთვის კი არა, არამედ გლეხების შვილების სასწავლებლად და აღსაზრდელად. იქ ახალ, ფიჭვის სურნელებით სავსე სკოლაში, გაიცნო კიდეც პეტერბურგელი სტუდენტი პეტია იაბლოკოვი. პეტია ასწავლიდა არითმეტიკას, გეოგრაფიასა და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებების საფუძვლებს, ვარია კი - ყველა დანარჩენ დისციპლინას. ძალიან მალე გლეხები მიხვდნენ, რომ არც ჯამაგირს, არც სხვა სიამოვნებას სკოლაში სიარულით ვერ მიიღებდნენ და ბავშვები სახლებში დაიბრუნეს (რა დროს უსაქმურობაა, მუშაობაა საჭირო), მაგრამ იმ დროისათვის ვარიას და პეტიას უკვე ჰქონდათ მომავალი ცხოვრების პროექტი - თავისუფალი, თანამედროვე, აგებული ურთიერთპატივისცემაზე და მოვალეობების გონივრულ განაწილებაზე.

დამამცირებელი დამოკიდებულება მშობლების ნაბოძვარზე დამთავრდა. ვიბორგსკაიაზე ბინა იქირავეს - თაგვებიანი, მაგრამ სამაგიეროდ სამი ოთახი, რათა ეცხოვრათ, როგორც ვერა პავლოვას ლოპუხოვთან: თითოეულს თავისი ტერიტორია, ხოლო მესამე ოთახი - ერთობლივი საუბრებისთვის და სტუმრების მისაღებად. ბინის მეპატრონეებს ცოლ-ქმრად გაეცვნენ, მაგრამ თანაცხოვრობდნენ მხოლოდ და მხოლოდ ამხანაგურად. საღამოს კითხულობდნენ, სვამდნენ ჩაის და მუსაიფობდნენ საერთო სასტუმროში, მერე ერთიმეორეს ღამე მშვიდობისას უსურვებდნენ და თავ-თავიანთ ოთახებში მიდიოდნენ. ასე იცხოვრეს ლამის წელიწადი და მშვენივრადაც იცხოვრეს, ჭეშმარიტად ერთ სულ და არა ერთხორცად, საძაგლობებისა და ჭუჭყის გარეშე. პეტია უნივერსიტეტში დაიარებოდა და მოსწავლეებსაც ამეცადინებდა, ხოლო ვარიამ სტენოგრაფისტობა ისწავლა და თვეში ას რუბლამდე ფულს შოულობდა. სასამართლოში ოქმებს წერდა, ჭკუაზე გადამცდარი გენერლის მემუარებს იწერდა, ვარშავის დამმორჩილებლისა, მერე კი მეგობრების რეკომენდაციით რომანის სტენოგრაფირებისთვის ერთ დიად მწერალთან მოხვდა (სახელის გარეშე გავიდეთ ფონს, რადგან ულამაზოდ დამთავრდა ეს ამბავი). დიად მწერალს ვარია თაყვანისცემით ეპყრობოდა და ფულის აღებაზე უარი თქვა, რამეთუ ისედაც ბედნიერებად ჩათვალა მასთან მუშაობა, თუმცა კი აზრთა მპყრობელმა ვარიას უარი უკუღმართად გაიგო. საშინლად ბებერი იყო, მეექვსე ათწლეულს მიტანებული, დიდი ოჯახობით გარშემორტყმული და თანაც კიდევ სრულიად ულამაზო. სამაგიეროდ, მჭევრმეტყველურად და დამარწმუნებლად ლაპარაკობდა, ვერ შეედავებოდი: ნამდვილად, უბიწოება სასაცილო ცრურწმენაა, ბურჟუაზიული მორალი საზიზღრობაა, ხოლო ადამიანის ბუნებაში არაფერია სამარცხვინო. ვარია უსმენდა, მერე მოვალეობის გამო, საათობით რჩევებს იღებდა პეტრუშასგან, როგორ მოქცეულიყო. პეტრუშა დაეთანხმა, რომ უმანკოება და ფარისევლობა - ბორკილებია, ქალისთვის თავსმოხვეული, მაგრამ დიად მწერალთან ფიზიოლოგიურ ურთიერთობაში შესვლას მტკიცედ არ ურჩევდა. ღელავდა, უმტკიცებდა, რომ არც მთლად ისეთი დიადია, თანაც ადრინდელი დამსახურებების გამო ბევრი მოწინავე ადამიანი რეაქციონერად მიიჩნევდა. ყველაფერი დასრულდა, როგორც ზემოთ ითქვა, ულამაზოდ. ერთხელ დიადმა მწერალმა შეწყვიტა დაუჯერებელი ძალის სცენის კარნახი (ვარია თვალებზე ცრემლმომდგარი იწერდა), ხმაურით დაიწყო სუნთქვა, ცხვირით დაიქსუტუნა, უხერხულად მოეხვია ქერათმიან სტენოგრაფისტს მხრებზე და დივანისკენ გაითრია. გარკვეული დროით ვარია ითმენდა იმის უგუნურ ჩურჩულს და აკანკალებული თითების ფათურს, რომლებიც მთლად გაებლანდნენ ღილებში თუ ღილკილოებში, მერე უცებ გარკვევით მიხვდა - მიხვდა კი არა, იგრძნო: ყველაფერი ეს არასწორია და არაფრით შეიძლება მოხდეს. დიად მწერალს ხელი ჰკრა, გარეთ გამოვარდა და იქ აღარასოდეს დაბრუნებულა.

ამ ამბავმა ცუდად იმოქმედა პეტიაზე. მარტი იყო, გაზაფხული ნაადრევად დაიწყო, ნევიდან სივრცისა და დაძრული ყინულის სუნთქვა მოდიოდა და პეტიამ ულტიმატუმი წამოაყენა: ასე გაგრძელება აღარ იქნება, ისინი ერთმანეთისთვის არიან შექმნილი, მათი დამოკიდებულება დროითაა შემოწმებული. ორივე ცოცხალი ადამიანია, და ვერც ბუნების კანონებს გააცურებ. ის, რა თქმა უნდა, თანახმაა ხორციელ სიყვარულზე ჯვრისწერის გარეშეც, მაგრამ სჯობს, დაქორწინდნენ ნამდვილად, რამეთუ ეს ბევრი სირთულისგან იხსნით. და როგორღაც ისე მარჯვედ მოეხვია, რომ შემდეგში მხოლოდ ერთი რამის გარშემო ჰქონდათ დისკუსია - როგორ ქორწინებაში ეცხოვრათ - სამოქალაქოში თუ საეკლესიოში. კამათი აპრილამდე გაგრძელდა, ხოლო აპრილში კი დიდი ხნის ნალოდინარი ომი დაიწყო სლავი ძმების გასათავისუფლებლად და პეტია იაბლოკოვი, როგორც წესიერი კაცი, ვოლონტიერად წავიდა ომში. წასვლის წინ ვარია ორ რამეს დაჰპირდა: რომ მალე მისცემს საბოლოო პასუხს და რომ აუცილებლად ერთად იომებენ - თავადვე მოიფიქრებს რამეს.

და მოიფიქრა. მაშინვე ვერა, მაგრამ მოიფიქრა. დროებით - სამხედრო ჰოსპიტალში ანდა საველე ლაზარეთში მოწყობა ვერ შეძლო - დაუსრულებელი სამეანო კურსები ვარიას არ ჩაუთვალეს. ქალ-ტელეგრაფისტებს მოქმედ არმიაში არ იღებდნენ. ვარია ლამის სასოწარკვეთილებაში ჩავარდა, მაგრამ ამ დროს რუმინეთიდან წერილი მოვიდა: პეტია ჩიოდა, რომ ქვეითებში არ მიიღეს ბრტყელტერფიანობის გამო და დატოვეს მთავარსარდლის, დიდი თავადის, ნიკოლაი ნიკოლაევიჩის შტაბთან, რამეთუ მოხალისე იაბლოკოვი მათემატიკოსია, ხოლო თუ არმიაში, სამწუხაროდ, არ ჰყოფნით გამშიფრავებიო.

ჰოდა, რაიმე სამსახური რომ იშოვო მთავარ შტაბში ანდა, უარეს შემთხვევაში, დაიმალო ზურგის ორომტრიალში - ძნელი არ იქნებაო, გადაწყვიტა ვარიამ და დაუყოვნებლივ შეადგინა გეგმა, რომელიც პირველ ორ ეტაპზე საოცრად კარგი იყო, მესამეზე კი კატასტროფით დასრულდა.

ამასობაში კვანძის გახსნა ახლოვდებოდა. წითელცხვირა პატრონმა რაღაც ჩაიბურტყუნა მუქარით, ხელები ნაცრისფერ პირსახოცზე შეიწმინდა და პირდაპირ ვარიასკენ გასწია, თავისი წითელი ხალათით კუნძისკენ მიმავალ ჯალათს ჰგავდა. ვარიას პირი გაუშრა და მსუბუქად წამოაზიდა. იქნებ ყრუ-მუნჯად მოაჩვენოს თავი?

თავჩაქინდრული, ზურგშექცევით რომ იჯდა, აუჩქარებლად წამოდგა, ვარიას მაგიდასთან მივიდა და ხმაამოუღებლად დაჯდა ვარიას პირდაპირ. მან დაინახა ფერთმკრთალი და, მიუხედავად შევერცხლილი საფეთქლებისა, ძალიან ახალგაზრდა, თითქმის ბიჭური პირისახე ცივი, ცისფერი თვალებით, წვრილი ულვაშით და გაუცინარი პირით. უცნაური სახე იყო, ისეთი სრულიადაც არა, როგორიც დანარჩენ გლეხებს ჰქონდათ, თუმცა უცნობი ისევე იყო გამოწყობილი, როგორც ისინი - ოღონდ ქურთუკი უფრო ახალი იყო და პერანგიც გაცილებით სუფთა ეცვა.

მოახლოებული პატრონისთვის ცისფერთვალებიანს არც კი შეუხედავს, მხოლოდ ხელი აუქნია და მრისხანე ჯალათი დაუყოვნებლივ გამაგრდა დახლს იქით. მაგრამ ამას ვარია არ დაუმშვიდებია. პირიქით, აი სწორედ ახლა დაიწყება ყველაზე საშინელი რამ.

ვარიამ შუბლი შეიჭმუხნა და უცხოს მოსასმენად მოემზადა. ჯობს, არ ილაპარაკოს, მხოლოდ უკანტუროს და გაუქნიოს ხოლმე თავი. ოღონდ არ უნდა დაავიწყდეს - ბულგარელებს ყველაფერი პირიქით აქვთ: როცა თავს უკანტურებ, ეს ნიშნავს არას, როცა თავს გაუქნევ, ეს ნიშნავს ჰოს.

მაგრამ ცისფერთვალებას არაფერი უკითხავს. მწუხარედ ამოისუნთქა და მსუბუქად ენადაბორკილმა თქვა, სუფთა რუსულით:

- ეჰ, მ-მადმუაზელ, სჯობდა საქმროს შინ დალოდებოდით. თქვენ აქ მაინ რიდის რომანი ხომ არ გგონიათ. შეიძლებოდა ცუდად დ-დამთავრებულიყო.

 

 

 

მეორე თავი, რომელშიც ბევრი საინტერესო მამაკაცი გამოჩნდება.

 

რუსი ინვალიდი

 (სანკტ-პეტერბურგი), 2 (14) ივლისი, 1877 წ....პორტასა და სერბეთს შორის დადებული ზავის შემდეგ სლავური საქმის ბევრი პატრიოტი, რუსული მიწისთვის თავდადებული რაინდები, მოხალისეებად რომ მსახურობდნენ მამაცი გენერლის, ჩერნიაევის მეთაურობით, მეფე-განმათავისუფლებლის მოწოდებას გამოეხმაურნენ და სიცოცხლის გაწირვის ფასად გადადიან ველურ მთებზე და ბნელ ტყეებზე ბულგარეთის მიწაზე, რათა შეუერთდნენ მართლმადიდებელ მეომრებს და დიდი ხნის ნალოდინარი გამარჯვებით დააბოლოონ თავიანთი წმინდა, სამართლიანი გმირობა.... ვარიამდე ნათქვამის აზრმა მაშინვე ვერ მიაღწია. ინერციით ჯერ თავი დააკანტურა, მერე თავი გააქნია და მხოლოდ ამის მერეღა დააღო პირი გაოცებით.

- ნუ გაგიკვირდებათ, - მოწყენილი ხმით წარმოთქვა უცნაურმა გლეხმა, - ქალი რომ ხართ, ეგრევე ჩანს. ეს ერთი (ვარიამ ქურდულად დამალა გამცემი კულული). რუსი რომ ხართ, აგრეთვე ცხადია: პაჭუა ცხვირი, ღაწვების ველიკორუსული ნახაზი, ქერა თმა და მ-მთავარი - გარუჯული არა ხართ. ეს ორი. საქმროზეც ადვილია: ჩ-ჩუმად შემოიპარეთ - როგორც ეტყობა, პრივატული ინტერესით და რა პრივატული ინტერესი უნდა გააჩნდეს თქვენი ასაკის გოგონას მოქმედ არმიაში? მხოლოდ რომანტიული. ახლა მ-მეოთხე: ის ულვაშა, ვინც აქ მოგიყვანათ, მერე კი გაქრა, - თქვენი გამცილებელია? და ფული, რასაკვირველია, ნივთებს შორის იყო დამალული. ს-სისულელეა. ყველაფერი საჭირო თ-თან უნდა იქონიოთ. რა გქვიათ?

- სუვოროვა ვარია. ვარვარა ანდრეევნა, - შიშით დაიჩურჩულა ვარიამ, - თქვენ ვინ ხართ? და საიდან?

- ერასტ პეტროვიჩ ფანდორინი. სერბეთის ვოლონტიერი, მოხალისე. თურქთა ტყვეობიდან ვბრუნდები.

მადლობა ღმერთს, თორემ ვარიამ უკვე გადაწყვიტა, რომ ჰალუცინაცია დაეწყო. სერბეთის ვოლონტიერი! თურქთა ტყვეობიდან! ვარიამ პატივისცემით შეათვალიერა მისი შევერცხლილი საფეთქლები და თავი ვეღარ შეიკავა, რომ არ ეკითხა, თანაც თითით მეტად არადელიკატურად მიუთითა:

- იქ გაწამებდნენ, არა? წამიკითხავს თურქთა ტყვეობის საშინელებებზე და ენაც ალბათ ნამდვილად ამისგან დაგებათ.

ერასტ პეტროვიჩ ფანდორინი შეიჭმუხნა, უხალისოდ მიუგო:

- მე არავის ვუწამებივარ. დილიდან საღამომდე ყავას მასმევდნენ და მხოლოდ ფრანგულად მელაპარაკებოდნენ. სტუმარივით ვცხოვრობდი ვიდინის კ-კაიმაკამთან.

- ვისთან? - ვერ მიხვდა ვარია.

- ვიდინი ქალაქია რუმინეთის საზღვარზე. ხოლო კაიმაკამი - გუბერნატორი. რაც შ-შეეხება ენის დაბორკვას, ეს დიდი ხნის წინანდელი კონტუზიის შედეგია.

- გამოიქეცით, არა? - შურით ჰკითხა, - მოქმედ არმიამდე მიღწევა გინდათ, რომ იომოთ?

- არა. საკმაოდ ვიომე.

ალბათ, ვარიას სახეზე უკიდურესი განცვიფრება აღებეჭდა. ყოველ შემთხვევაში, ვოლონტიერმა საჭიროდ ჩათვალა განმარტება:

- ომი, ვარვარა ანდრეევნა, - საშინელი საზიზღრობაა. იქ არც მართლები არსებობენ და არც დამნაშავენი; ხოლო კარგები და ცუდები ორივე მხარეს არიან. ოღონდ კარგებს ჩვეულებრივ პ-პირველ რიგში კლავენ.

- მაშინ რატომღა წახვედით სერბეთში მოხალისედ? - მღელვარედ ჰკითხა, - იქ ხომ არავინ გაგდებდათ?

- ეგოისტური მოსაზრებებით. ავად ვიყავი, მკურნალობა მჭირდებოდა.

ვარიას გაუკვირდა:

- განა ომში მკურნალობენ?

- ჰო, სხვისი ტ-ტკივილის დანახვა ადვილად გადაგატანინებს შენსას. ფრონტზე ჩერნიაევის არმიის დამარცხებამდე ორი კვირით ადრე მოვხვდი. მერე კიდევ მთებში დავეხეტებოდი და ვისროდი... მადლობა ღმერთს, ე-ეტყობა, ტყვია არავისთვის მომიხვედრებიაან ჩემი დაინტერესება უნდა, ან უბრალოდ ცინიკოსია, ცოტა არ იყოს, წყენით გაიფიქრა ვარიამ და შხამიანად შენიშნა:

- ჰოდა, მჯდარიყავით იმ თქვენს მაკამასთან ომის დასრულებამდე, რაღას გამორბოდით?

- არ გამოვქცეულვარ. იუსუფ-ფაშამ გამომიშვა.

- და ბულგარეთში რაღამ მოგიყვანათ?

- არის საქმე, - მოკლედ მოუჭრა ფანდორინმა, - თქვენ პ-პირადად, საით მიდიხართ?

- ცარევიცში, მთავარსარდლის შტაბში. თქვენ?

- ბელაში. ჭორებს თუ დავუჯერებთ, იქაა მისი უდიდებულესობის სადგომი... - ვოლონტიერი გაჩუმდა, უკმაყოფილოდ გაიქნია თავი, ამოიოხრა, - მაგრამ მთავარსარდალთანაც შეიძლება.

- მართლა? - გაუხარდა ვარიას, - მოდი, ერთად წავიდეთ, ჰა? პირდაპირ არ ვიცი, რას ვიზამდი, თქვენ რომ არ შეგხვედროდით.

- ა-არაფერი. პატრონს უბრძანებდით, უახლოესი რუსული ნაწილის დაქვემდებარებეში გადამეცითო და საქმეც დამთავრდებოდა.

- ვუბრძანებდი? ფუნდუკის პატრონს? - შიშით შეეკითხა ვარია.

- ეს ფუნდუკი კი არა, მეხანაა.

- იყოს მეხანა. მაგრამ სოფელი ხომ მუსლიმანურია?

- მუსლიმანურია.

- ჰოდა, ისინი თურქებს გადამცემდნენ!

- არ მინდა თქვენი განაწყენება, ვარვარა ანდრეევნა, მაგრამ თურქებისთვის საინტერესო არ ხართ. აი, თქვენი საქმროს უფროსში კი ნ-ნამდვილად არ დაინანებდნენ ჯილდოს.

- მე თქვენთან მირჩევნია, - შეევედრა ვარია, - გეხვეწებით, რა!

- ერთი ჯაგლაგი მყავს, თანაც მისიკვდილებული. ამისთანაზე ორნი ვერ შევჯდებით. ფ-ფული კიდევ სამი ყურუში. ღვინისა და ყველის გასასტუმრებლად გვეყოფა, მაგრამ მეტად ვეღარ... კიდევ ერთი ცხენი გვინდა, ანდა ვირი მაინც. ეს კი ყველაზე ნაკლებ ასი ყურუში მაინც ღირს.

ვარიას ახალი ნაცნობი გაჩუმდა და მცირე ხნის ფიქრის შემდეგ კამათლის მოთამაშეებს მოავლო თვალი. კვლავ ღრმად ამოიოხრა.

- აქ იჯექით. ახლავე მოვალ.

ნელა მიუახლოვდა მოთამაშეებს, ხუთი წუთი მაგიდის მახლობლად იდგა. აკვირდებოდა. მერე რაღაც ისეთი თქვა (ვარიას არ ესმოდა), რის გამოც კამათლის ყრას თავი დაანებეს და მისკენ შემოტრიალდნენ. ფანდორინმა ვარიასკენ მიუთითა და ისიც ჩაკვდა სკამზე მისკენ მიშტერებული მზერებით. მერე ხარხარმა იფეთქა - როგორც ჩანს, სკაბრეზულმა და ვარიასთვის შეურაცხმყოფელმა, მაგრამ ფანდორინს არც კი უფიქრია მანდილოსნის ღირსების გამოსარჩლება. ამის სანაცვლოდ ხელი გაუწოდა ვიღაც ულვაშიან სქელოს და სკამზე დაჯდა. სხვებმა ადგილი დაუთმეს, ხოლო მაგიდის გარშემო მაშინვე შეიკრიბა ცნობისმოყვარეთა ბრბო.

ამრიგად ვოლონტიერმა, როგორც ჩანს, თამაში წამოიწყო. მაგრამ რა ფულით? სამი ყურუშით? დიდხანს მოუწევს თამაში ცხენის მოსაგებად. ვარია აღელდა, წარმოიდგინა, რომ მიენდო კაცს, რომელსაც სრულიად არ იცნობს. უცნაურად გამოიყურება, უცნაურად ლაპარაკობს, უცნაურად იქცევა... მეორე მხრივ, განა ვარიას აქვს სხვა არჩევანი?

ბრბოში მოყაყანეები ახმაურდნენ - ეს სქელომ გააგორა კამათელი. მერე კიდევ ერთხელ გაისმა ჩხრიალი და კედლებმაც დაიზრიალა ერთბაშად ამოხეთქილი ყვირილისაგან.

- თ-თორმეტი, - წყნარად გამოაცხადა ფანდორინმა და წამოდგა, - სადაა მაგარეტო? სქელოც წამოხტა, ვოლონტიერს სახელოში სწვდა და სხაპასხუპით უთხრა რაღაც, წყენით აფახულებდა თვალებს. ერთთავად ამას იმეორებდა:

- ოშტე ვეტნაჟ, ოშტე ვეტნაჟ!

ფანდორინმა მოუსმინა და მტკიცედ დაუქნია თავი, მაგრამ წაგებული რატომღაც კმაყოფილი არ დარჩენილა მისი თანხმობით. ადრინდელზე უფრო ხმამაღლა აყვირდა, ხელების ქნევაც დაიწყო. ფანდორინმა ისევ დაიქნია თავი, უფრო მტკიცედ და აქ უცებ ვარიას ბულგარული პარადოქსი გაახსენდა: როცა თავს დაუქნევ, ეს ნიშნავს არას.

ახლა უიღბლომ სიტყვიდან საქმეზე გადასვლა დააპირა - ფართოდ გაშალა ხელები და ცნობისმოყვარეებმა უკან დაიხიეს, მაგრამ ერასტ პეტროვიჩი არ შერხეულა, მხოლოდ მარჯვენა ხელი, თითქოს არაფერიაო, ჯიბეში ჩაიცურა. ჟესტი თითქმის შეუმჩნეველი იყო, მაგრამ სქელოზე მაგიურად იმოქმედა. მხრები ჩამოყარა, ამოიხვნეშა და რაღაც საწყლად ჩაიბურტყუნა. ამჯერად ფანდორინმა თავი გაუქნია, იქვე გაჩენილ პატრონს რამდენიმე მონეტა გადაუგდო და გასასვლელისკენ გაემართა. ვარიასთვის არც კი შეუხედავს, მაგრამ იმას მიწვევა არა სჭირდებოდა - ადგილიდან მოწყდა და იმწამს თავისი მხსნელის გვერდით აღმოჩნდა.

- ბოლოდან მ-მეორე, - მიზანმიმართულად მიუთითა ერასტ პეტროვიჩმა, პარმაღზე რომ შედგა.

ვარიამ თვალი გააყოლა მის მზერას და ცხენების მისაბელთან ცხენების, ვირებისა და ჯორების მთელი ფლანგი დაინახა, უზრუნველად რომ ახრამუნებდნენ თივას.

- აგერ ისიც, თქვენი ბ-ბუცეფალი, - მიუთიტა ვოლონტიერმა მურა სახედარზე - უშნოა, სამაგიეროდ, არ გადმოვარდებით.

- თქვენ რა, მოიგეთ? - მიხვდა ვარია.

ფანდორინმა მდუმარედ დაუქნია თავი, თან გალეულ სისვ ფაშატს ხსნიდა.

თანამგზავრი ქალს ხის უნაგირზე შეჯდომაში მიეხმარა, თავად ერთობ მსუბუქად შეახტა თავის სისვს და ორივენი სოფლის გზაზე გამოვიდნენ, ერთიანად რომ გაეჩახჩახებინა შუადღის მზეს.

- შორია ცარევიცამდე? - ჰკითხა ვარიამ და თან გაბანჯგვლულყურებიანი სატრანსპორტო საშუალების მოკლე ნაბიჯების ტაქტზე ირწეოდა.

- თუკი გზა არ აგვებნა, დაღამებისთვის მივალთ, - უთხრა და ამაყად გადმოხედა მხედარმა.

- მთლად გათურქებულა ტყვეობაში, ბრაზიანად გაიფიქრა ვარიამ. ხომ შეეძლო, მანდილოსანი ცხენზე შეესვა. ტიპურად მამაკაცური ნარცისიზმი. ბუკიოტი! მამალი იხვი! ოღონდ ნაცრისფერ დედალ იხვთან მოაწონებინა თავი. ისედაც ღმერთმა უწყის, რას ჰგავს ვარია და ახლა კიდევ სანჩო პანსა ითამაშე ამ მწუხარე სახის რაინდთან.

- მართლა, ჯიბეში რა გაქვთ? - გაახსენდა ვარიას, - პისტოლეტი, ხომ?

ფანდორინი გაოცდა:

- რომელ ჯიბეში? აჰ, ჯ-ჯიბეში. სამწუხაროდ, არაფერი.

- ჰოდა, იმას რომ არ შეშინებოდა?

- ვისაც არ შეეშინდებოდა, იმასთან არც დავჯდებოდი სათამაშოდ.

- მაგრამ როგორ მოახერხეთ ერთ ჯერზე ვირის მოგება? - დაინტერესდა ვარია, - ნუთუ ის კაცი სამ ყურუშში ვირს ჩამოვიდა?

- არა, რა თქმა უნდა.

- მაშ, რაზე თამაშობდით?

- თქვენზე, - წარბშეუხრელად მიუგო ფანდორინმა, - გოგონა ვირის წინააღმდეგ - ეს მომგებიანი სვლაა. თქვენ კი დ-დიდსულოვნად შეგვინდეთ, ვარვარა ანდრეევნა, მაგრამ სხვა გამოსავალი არ იყო.

- შეგინდოთ? - ვარია ისე შეირხა უნაგირზე, რომ კინაღამ განზე გადაქანდა - და რომ წაგეგოთ?

- მე, ვარვარა ანდრეევნა, ერთი უცნაური თვისება მაქვს. ვერ ვ-ვიტან აზარტულ თამაშებს, მაგრამ როცა თამაში მომიწევს, აუცილებლად ვიგებ. Les caprices de la f-fortune (ფრანგულად ბედის ახირება). მე თავისუფლებაც კი ვიდინის ფაშას ნარდში მოვუგე.

ვარიამ არ იცოდა, რა ეთქვა ამ ჩიტირეკიულ განცხადებაზე და გადაწყვიტა, სასტიკად გაბრაზებულიყო. ამიტომ ჩუმად განაგრძობდნენ გზას.

ბარბარუსული უნაგირი, წამების იარაღი, ვარიას უსიამოვნებას უსიამოვნებაზე აყენებდა, მაგრამ ითმენდა, დროდადრო სიმძიმის ცენტრს იცვლიდა.

- სისასტიკეა? - ჰკითხა ფანდორინმა, - გინდათ, ჩემს ქურთუკს დაგიფენთ?

ვარიამ არ უპასუხა, იმიტომ, რომ ჯერ ერთი, წინადადება მთლად ჩვეულებრივი არ მოეჩვენა, და მეორეც - პრინციპის გამო.

გზა გრძლად მიიკლაკნებოდა დაბალ, ტყიან გორებს შორის, მერე ველზე დაეშვა. ამ დროის განმავლობაში მგზავრებს არავინ შეხვედრიათ და ეს შემაშფოთებელი ხდებოდა. ვარიამ რამდენჯერმე ცერად გახედა ფანდორინს, მაგრამ ის ყეყეჩი სრულ სიმშვიდეს ინარჩუნებდა და საუბრის წამოწყებას არ აპირებდა.

რა სანახაობა იქნება, ცარევიცში ასე გამოწყობილი რომ გამოცხადდეს? დავუშვათ, პეტიასთვის სულერთია, იმას თუ გინდა, ტომარაგადაცმული შეხვდი - ვერ შეამჩნევს, მაგრამ იქ ხომ შტაბია, მთელი საზოგადოება. ამისთანა საფრთხობელა რომ მიხვალ... ვარიამ ქუდი მოიძრო, თითებით თმა ჩამოივარცხნა და მთლად გაღიზიანდა. თმა ისედაც ვერაფერიშვილი ჰქონდა - იმ მქრქალი, თაგვისფერი შეფერილობისა, რომელსაც ქერა ჰქვიოდა, თანაც კიდევ ამ მასკარადისგან სულ აეშალა, ბღუჯა-ბღუჯად დაასხდა. ბოლოს სამი დღის წინ დაიბანა, ბუქარეშტში. არა, ისევ ქუდით ჯობს. სამაგიეროდ, ბულგარელი გლეხის ჩაცმულობა სულაც არ არის ურიგო - პრაქტიკულია და თავისებურად ეფექტურიც. შარვალი რაღაცით სახელგანთქმულ ბლუმერებს აგონებს, რომელშიც ოდესღაც დაიარებოდნენ ანღლიელი სუფრაჟისტები, მოუხერხებელ და დამამცირებელ პანტალონებსა და ქვედაკაბებს რომ ეომებოდნენ; წელზე რომ ალისფერი სარტყელი შემოირტყეს, როგორც სერალიდან გატაცებაშია (გასულ შემოდგომაზე პეტიასთან ერთად მოუსმინა მარიას საოპერო თეატრში), ფერწერულიც კი იქნებოდა.

მოულოდნელად ვარვარა ანდრეევნას ფიქრები ყოვლად უცერემონიოდ შეწყდა. ვოლონტიერი გადაიხარა, სახედარს აღვირში სწვდა, ჩერჩეტი ცხოველი მკვეთრად შეაჩერა და ვარია კინაღამ გადაფრინდა გრძელყურებიანი კინკრიხოს ზემოდან.

- თქვენ რა, შეიშალეთ?

- ახლა კი, რაც უნდა მოხდეს, ჩუმად იყავით, - ხმადაბლა და ძალიან სერიოზულად უთხრა ფანდორინმა, თან სადღაც წინ იყურებოდა.

ვარიამ თავი ასწია და დაინახა მტვრის ღრუბლით გარშემორტყმული, უფორმო ბრბოდ მოძრავი და მათ შესახვედრად მომავალი მხედართა ჯგუფი - თითქმის ოც კაცამდე. ჩანდა ბეწვიანი ქუდები, მზის სხივებს თამაშობა გაემართათ აღკაზმულობაზე, იარაღზე. ერთი მხედარი დაწინაურებულიყო და ვარიამ ცხადად დაინახა ფაფახის გარშემო შემოვლებული მწვანე ნაჭერი.

- ესენი ვინ არიან, ბაშიბუზუკები? - მჟღერად შეეკითხა ვარია და ხმა აუთრთოლდა, - ახლა რა მოხდება? დავიღუპეთ? დაგვხოცავენ?

- თუკი ჩუმად იქნებით, ალბათ, ვერა, - როგორღაც დაეჭვებით მიუგო ფანდორინმა, - თქვენი მოულოდნელი ალაპარაკება დროული არ არის.

ფანდორინს სრულიად აღარ ებმოდა ენა და ამან ვარიას მთლად დაუკარგა მოთმინება. ერასტ პეტროვიჩმა ისევ დაიჭირა ვირი აღვირით, გზისპირზე გადავიდა და ვარიას თვალებამდე რომ ჩამოაფხატა ქუდი, ჩასჩურჩულა:

- ფეხებს ქვემოთ იყურეთ და ხმა არ ამოიღოთ.

მაგრამ ვარიამ თავი ვერ შეიკავა - შუბლქვემოდან ერთი მზერა მაინც სტყორცნა სახელგანთქმულ მკვლელებს, რომლებზეც აგერ უკვე მეორე წელიწადი გადიოდა, ყველა გაზეთი წერდა.

წინ რომ მოაჭენებდა (ნამდვილად ბეგი იყო), მოწითალო წვერი ჰქონდა, დახეული და ჭუჭყიანი ბუშმეტი ეცვა, მაგრამ ვერცხლის იარაღი აესხა. გვერდით ჩაიარა, არც კი შეხედა საწყალ გლეხებს. სამაგიეროდ, იმის ბანდას თავი უფრო უბრალოდ ეჭირა. რამდენიმე მხედარი ვარიასა და ფანდორინის მახლობლად შეჩერდა და ხმამაღალი ლაპარაკი დაიწყეს. ბაშიბუზუკებს ისეთი ფიზიონომიები ჰქონდათ, რომ ვარვარა ანდრეევნას დაჯღანვა მოუნდა - არც კი უვარაუდია, რომ შეიძლებოდა ადამიანებს ამისთანა ნიღბები ჰქონოდათ. უცებ ამ კოშმარულ სიფათებში ვარიამ ჩვეულებრივ ადამიანურ სახეს მოჰკრა თვალი. ფერმკრთალი იყო, სისხლჩაქცეული თვალით, მაგრამ სამაგიეროდ მეორე თვალი, თაფლისფერი და სასიკვდილო სევდით სავსე, პირდაპირ ვარიას მისჩერებოდა.

ყაჩაღთა შორის უნაგირზე უკუღმა იჯდა რუსი ოფიცერი, მტვრიან, დახეულ მუნდირში. ხელები ზურგს უკან ჰქონდა შეკრული, ყელზე რატომღაც გაშიშვლებული ხმალი ეკიდა, ხოლო პირის კუთხეში სისხლი შეხმობოდა. ვარიამ ტუჩი მოიკვნიტა, რომ არ წამოეკივლა. ვეღარ აიტანა უიმედობა, ტყვის გამოხედვაში რომ იკითხებოდა, და თვალები დახარა. მაგრამ ყვირილი, უფრო სწორად, ისტერიული კივილი მაინც აღმოხდა შიშისგან გამშრალი ყელიდან - ერთ-ერთ ბანდიტს უნაგირის თავზე მიემაგრებინა ქერათმიანი და გრძელულვაშა ადამიანის თავი. ფანდორინმა ვარიას მხარზე ხელი მაგრად მოუჭირა და ორიოდ სიტყვა თქვა თურქულად - ქალმა გაარჩია სიტყვები: იუსუფ-ფაშა და კაიმაკამი, მაგრამ ყაჩაღებს წარბიც არ შეუხრიათ. ერთმა, წვეტიანი წვერი და დიდი, კეხიანი ცხვირი რომ ჰქონდა, ფანდორინის ფაშატს ზედა ლაში აუწია, გრძელი, აქოთებული კბილები დააკრეჭინა. მერე დაურიდებლად გადააფურთხა და რაღაც თქვა, რის გამოც დანარჩენებმა გაიცინეს. მერე მათრახი გადაუჭირა ჯაგლაგს გავაზე, ისიც შიშით გახტა გვერდზე და მაშინვე გადავიდა არათანაბარ ჩორთზე. ვარიამ ვირს გაბერილ ფერდებზე ქუსლები უცხუნა და უკან გაედევნა, ეშინოდა იმის დაჯერება, რომ საფრთხემ ჩაიარა. ისევ თვალწინ ედგა კოშმარული თავი ტანჯვით დახუჭული თვალებით, პირის კუთხეებში შემხმარი სისხლი კი მოსვენებას არ აძლევდა. თავისმომჭრელები - ეს ისინი არიან, ვინც თავებს ჭრიან, თავში უტრიალებდა ბრიყვული, ბუნდოვანი ფრაზა.

- თუ შეიძლება, გულის წასვლის გარეშე, - წყნარად თქვა ფანდორინმა, - შეიძლება, დაბრუნდნენ. და ენამაც უყივლა. ერი წუთის შემდეგ უკნიდან მოახლოებული ფლოქვების თქარუნი მოისმა.

ერასტ პეტროვიჩმა გაიხედა და უჩურჩულა:

- არ მობრუნდეთ, წ-წინ.

ვარია კი ადგა და მაინც მიბრუნდა, ოღონდ ჯობდა, ეს არ ექნა. ბაშიბუზუკებს ორასიოდ ნაბიჯამდე გამოსცდნენ, მაგრამ მხედართაგან ერთ-ერთი, სწორედ ის, მოჭრილი თავით, - უკან მოაჭენებდა და საცაა დაეწეოდათ. საშინელი ნადავლი მხიარულად ხტუნავდა მისი ცხენის გავაზე.

ვარიამ უიმედოდ შეხედა თავის თანამგზავრს. ეტყობა, იმასაც უღალატა მუდმივმა სიმშვიდემ - თავგადაგდებული, ნერვიულად სვამდა წყალს სპილენძის დიდი მათარიდან.

წყეული სახედარი მელანქოლიურად ამოძრავებდა ფეხებს, არაფრით სურდა აჩქარება. კიდევ ერთი წუთის შემდეგ სწრაფი მხედარი უიარაღო მგზავრებს გაუსწორდა და ადგილზე გააქვავა მღელვარე ქურანი ცხენი. ბაშიბუზუკი გადაიხარა, ვარიას თავიდან ქუდი მოაძრო და ველურად გადაიხარხარა, როცა მის მხრებზე ქერა თმა ჩამოიშალა.

- ჰოჰო! - დაიყვირა და თეთრი კბილები გააელვა.

პირქუშმა და დაძაბულმა ერასტ პეტროვიჩმა მარცხენა ხელის სწრაფი მოძრაობით ყაჩაღს ბეწვიანი ფაფახი მოაძრო და მთელი ძალით დაჰკრა მათარა გადახორტილ თავზე. გაისმა გულისამრევად მჟღერი ხმა, მათარა გასკდა და ბაშიბუზუკმა მტვერში მოადინა ზღართანი.

- ჯანდაბას ვირი! ხელი მომეცით. უნაგირზე, სწრაფად... მთელი ძალით გარეკეთ, არ მობრუნდეთ, - ნაწილ-ნაწილ და ჩქარა-ჩქარა თქვა ფანდორინმა, კვლავაც აღარ დაბმია ენა. ენაჩავარდნილ ვარიას ქურანზე შეჯდომაში მიეხმარა, უნაგირის საფენიდან თოფი ამოაძრო და ჭენებით გაქუსლეს. ყაჩაღის ცხენი მაშინვე წინ გავარდა და ჩამოვარდნის შიშით ვარიამ თავი მხრებში ჩამალა. ყურებში ქარი უწიოდა, მარცხენა ფეხი მეტად გრძელი უზანგიდან ამოუვარდა, უკან სროლა ისმოდა, რაღაც მძიმე მტკივნეულად ეხლებოდა მარჯვენა ფერდზე.

ვარიამ თვალი გააპარა ქვემოთ და აცეკვებული, ლაქებიანი თავი დაინახა. განწირული შეკივლებით გაუშვა ხელი სადავეებს, რისი გაკეთებაც არავითარ შემთხვევაში არ შეიძლებოდა.

მომდევნო წამში უნაგირიდან გადმოფრინდა, ჰაერში ცისარტყელა მოხაზა და რაღაც მწვანეში, რბილში და მტვრევადში კვნესით ჩავარდა. ეს გზისპირა ბუჩქი აღმოჩნდა. აქ კი დრო იყო, გონება დაეკარგა, მაგრამ რატომღაც არ გამოუვიდა. ვარია ბალახზე იჯდა და დაკაწრულ ლოყაზე ხელს იჭერდა, ხოლო გარშემო კი დამტვრეული ტოტები ცვიოდა.

ამასობაში, გზაზე აი, რა ხდებოდა. ფანდორინი გამეტებით ურტყამდა კონდახს ბედკრულ ჯაგლაგს, რომელიც თავდაუზოგავად გარბოდა, წინ მიისროდა ძვლადქცეულ ფეხებს. იმ ბუჩქამდე, სადაც დაცემით გაბრუებული ვარია იჯდა, თითქმის აღარაფერი რჩებოდა, ხოლო უკან, სულ რაღაც ასიოდე ნაბიჯში, თოფების გრიალით მოქროდა მდევართა ჯგრო - არანაკლებ ათი მხედრისა. მოულოდნელად სისვმა ფაშატმა სვლა შეანელა, საწყლად გადაუვარდა თავი, განზე წავიდა, მერე წაბორძიკდა და ნელ-ნელა ჩაიკეცა, თან მხედრის ფეხი ქვეშ მოიყოლა. ვარიამ წამოიკივლა. ფანდორინი როგორღაც გამოძვრა ცხენიდან, წამოდგომას რომ ცდილობდა, და მთელი სიმაღლით წამოიმართა. ვარიას გახედა, თოფი მოიმარჯვა და ბაშიბუზუკებს დაუმიზნა.

სროლას არა ჩქარობდა, სამიზნის მოხელთებას ცდილობდა და მისი პოზა ისე შთამბეჭდავად გამოიყურებოდა, რომ ყაჩაღებიდან არც ერთს არ მოუსურვებია ტყვიის ქვეშ შემძვრალიყო, - ჯგრო გზიდან მდელოზე გაიშალა, ნახევარწრეში მოაქცია ლტოლვილები და ვარია მიხვდა: ცოცხლად უნდოდათ მათი აყვანა.

ფანდორინი უკან-უკან იხევდა, თოფს ხან ერთ მხედარს მიუშვერდა, ხანაც მეორეს. მანძილი ნელ-ნელა მცირდებოდა. როცა ვოლონტიერი თითქმის გაუსწორდა ბუჩქს, ვარიამ შეჰკივლა:

- ესროლეთ, რაღას უცდით!

ერასტ პეტროვიჩმა მისკენ მოუხედავად გამოცრა:

- ამ პარტიზანის თოფი გატენილი არ არის.

ვარიამ მარცხნივ გაიხედა (იქ ბაშიბუზუკები იყვნენ), მარჯვნივ (იქითაც ფაფახიანი მხედრები დააჭენებდნენ), უკან მიტრიალდა - და არც ისე ხშირ მცენარებში რაღაც შესანიშნავი დაინახა.

მინდორზედ ჭენებით მიქროდნენ მხედრები: წინ, ღონიერ შავრა ულაყზე, ჟოკეისებურად ფეხებამოკაპიწებული მოაჭენებდა, უფრო სწორად, ჰაერში მოფრინავდა ვიღაც ფართოფარფლიან ამერიკულ შლაპაში. მას სხვანაირად მორბენალი, ოქროსსამხრეებიანი თეთრი მუნდირი მოსდევდა. შემდეგ კი ერთობლივ გუნდად მოქროდა ათი ყუბანელი კაზაკი, ხოლო სულ ბოლოს, უშიშრად ჩამორჩენილი, ვიღაც წარმოუდგენელი ბატონი ქვაბურა ქუდითა და გრძელი რედინგოტით უნაგირზე ხტუნვა-ხტუნვით მოაგელვებდა ცხენს.

ვარია მოჯადოებულივით უცქერდა ამ ველურ კავალკადას, ხოლო კაზაკებმა ამასობაში თავისებურად დაუსტვინეს და დაჰკივლეს კიდეც. ბაშიბუზუკებიც გაოგნდნენ და შეჯგუფდნენ - მათ საშველად მოიჩქაროდნენ დანარჩენები იმ ჟღალწვერიანი ბეგის მეთაურობით. ვარია და ფანდორინი ამ საშინელ ადამიანებს გადაავიწყდათ, მათთვის აღარ ეცალათ.

ხორცვა-ჟლეტა ახლოვდებოდა. ვარია ხან აქეთ ატრიალებდა თავს, ხანაც იქით, საფრთხე დავიწყებოდა, - სანახაობა საშინელიც იყო და ლამაზიც.

მაგრამ ძლივს დაწყებული ბრძოლა დამთავრდა. მხედარმა ამერიკულ შლაპაში (ის ახლა სულ ახლოს იყო და ვარიამ დაინახა გარუჯული სახე, წვერი  a la Louis-Napoleon და დაგრეხილი, სქელი ულვაში) სადავე მოქაჩა, შედგა და მის ხელში გრძელლულიანმა პისტოლეტმა იელვა. პისტოლეტმა - ბახ! ბახ! - ორი ბრაზიანი ღრუბელი გადმოაფურთხა და დახეულბუშმეტიანი ბეგი უნაგირზე შექანდა, გეგონება, მთვრალიაო და გვერდით გადაქანდა. რომელიღაც ბაშიბუზუკი მისწვდა, თავისი ცხენის ნიდაოზე გადაიკიდა და მთელმა ჯგრომ უბრძოლველად გაქუსლა უკან.

ვარიას და უსარგებლო თოფზე ჩამოყრდნობილ, გასავათებულ ფანდორინს მწკრივად ჩაუქროლეს ჯადოსნურმა მსროლელებმაც, თოვლისფერმუნდირიანმა მხედარმაც (მხარზე გენერლის ოქროს სამხრე რომ უბრწყინავდა) და კაზაკების ფაფარაშლილმა ცხენებმაც.

- იქ დატყვევებული ოფიცერია! - დაადევნა მათ ვოლონტიერმა.

ამასობაში აუჩქარებლად მოახლოვდა ამ საოცარი კავალკადის ბოლო, ცივილიზებული ბატონი და გაჩერდა - დევნა, როგორც ეტყობოდა, არ იზიდავა.

მრგვალი, ნათელი თვალები სათვალის ზემოდან დააცქერდა გადარჩენილებს.

- ტსკვილები ხართ? - იკითხა ცივილიზებულმა ძლიერი ინგლისური აქცენტით.

- ნოუ, სერ, - მიუგო ფანდორინმა და კიდევ რაღაც დაამატა იმავე ენაზე, მაგრამ ვარიამ ვერ გაიგო, რადგან გიმნაზიაში ფრანგულსა და გერმანულს სწავლობდა.

ვარიამ მოუთმენლად მოქაჩა ვოლონტიერის სახელო და იმანაც დამნაშავის ხმით აუხსნა.

- მე ვ-ვეუბნები, რომ ჩვენ წყვილები კი არა, რუსები ვართ და ჩვენებისკენ მივდივართ.

- წყვილები ვინ არიან?

- ბულგარელი აჯანყებულები.

- ოო, თქვენ მანდილოსანი ხართ? - ინგლისელს ხორციან, კეთილ სახეზე გაოცება აღებეჭდა. - ოღონდაც, როგორი მესკარადია! მე არ ვიცოდი, თუ რუსები ქალებს იყენებენ ესპიანაჟისთვის. თქვენ ეშმაკი ხართ, მადამ. რა გქვიათ? ეს დზალიან საინტერესო იკნება ჩემი მკითკჰველისთვის.

სალაშქრო ჩანთიდან ბლოკნოტი ამოიღო და ვარიამ მხოლოდ ახლაღა დაუნახა სახელურზე შემოხვეული სამფეროვანი ნომერი 48 და წარწერა კორესპონდენტი.

- მე ვარვარა ანდრეევნა სუვოროვა ვარ და არავითარ ესპიანაჟში არ ვმონაწილეობ. შტაბში საქმრო მყავს, - ღირსებით თქვა, - ეს კი ჩემი თანამგზავრია, სერბი ვოლონტიერი ერასტ პეტროვიჩ ფანდორინი.

კორესპონდენტმა დარცხვენით მოიხადა ქვაბურა ქუდი და ფრანგულზე გადავიდა:

- ბოდიშს ვიხდი, მადმუაზელ. შეიმას მაკლაფლინი, ლონდონის გაზეთ დეილი პოსტის თანამშრომელი.

- სწორედ ის ინგლისელი, რომელიც თურქთა მხეცობაზე წერდა ბულგარეთში? - ჰკითხა ვარიამ, ქუდი მოიხადა და თმა, ასე თუ ისე, მოიწესრიგა.

- ირლანდიელი, - მკაცრად გაუსწორა მაკლაფლინმა, - ეს სულაც არ არის ერთი და იგივე.

- და ისინი ვინ არიან? - ვარიამ იქით მიანიშნა თავით, სადაც მტვრის ღრუბლები იდგა და საიდანაც სროლის ხმა ისმოდა, - შლაპაში ვინ არის?

- ეს უბადლო კოვბოი გახლავთ თავად მუსიე დერვე, ბრწყინვალე კალამი, ფრანგი მკითხველის თაყვანისცემის საგანი და გაზეთ რევიუ პარიზენის ტუზი კოზირი.

- რევიუ პარიზენის?

- ჰო, ეს პარიზული ყოველდღიური გაზეთია. ტირაჟი - ასორმოცდაათი ათასი, რაც საფრანგეთისთვის დაუჯერებლად ბევრია, - დაუდევრად ახსნა კორესპონდენტმა, - მაგრამ ჩემი დეილი პოსტი ორას ორმოცი ათასი ცალი იყიდება ყოველდღიურად, ასე თუ ისე.

ვარიამ თავი გააქნია, თმა რომ უკეთესად დაწყობოდა და სახელოთი დაიწყო მტვრის წმენდა სახიდან.

- აჰ, ბატონო, დროულად მოგვისწრიათ. თქვენ თავად განგებამ გამოგაგზავნათ.

- ჩვენ აქ მიშელმა მოგვიყვანა, - მხრები აიჩეჩა ბრიტანელმა, უფრო ზუსტად, ირლანდიელმა, - უსაქმოდ დარჩა, შტაბზეა მიწერილი და ცოფებს ყრის უსაქმურობისგან. დღეს დილით ბაშიბუზუკებმა პატარაზე გაიფაჩუნეს რუსულ ზურგში და მიშელი თავად გამოედევნა; ხოლო მე და დერვე მაგას დავდევთ ფინიებივით - სადაც ისაა, ჩვენც იქ ვართ. ჯერ ერთი, ჩვენ ძველი ნაცნობები ვართ, ჯერ კიდევ თურქესტანიდან და მეორეც, სადაც მიშელია, იქ აუცილებლად მოიძებნება კარგი სიუჟეტი სტატიისთვის... აგერ, ისინიც ბრუნდებიან და, რასაკვირველია, როგორც რუსები იტყვიან, ნე სოლონო კჰლებავსჰი.

- რატომ რასაკვირველია? - ჰკითხა ვარიამ.

კორესპონდენტმა მაშინვე გაიღიმა და გაჩუმდა, მის მაგივრად ფანდორინმა უპასუხა, აქამდე რომ მონაწილეობა არ მიუღია საუბარში:

- თქვენ ხომ ნახეთ, მადმუაზელ, რომ ბ-ბაშიბუზუკებს დასვენებული ცხენები ჰყავთ, მდევართ კი გადაღლილი.

- Absolutely so (ინგლისური აბსოლუტურად ასეა), - თავი დაუქნია მაკლაფლინმა.

ვარიამ ცუდად გადახედა ორივეს: ნახე, თითქოს შეთქმულან, რომ ქალი სულელად გამოიყვანონ. თუმცა, ფანდორინმა იქვე დაიმსახურა პატიება - ჯიბიდან გასაოცრად სუფთა ცხვირსახოცი ამოიღო და ვარიას ლოყაზე მიადო. ოჰ, ნაკაწრი სულ გადაავიწყდა!

კორესპონდენტი შეცდა, როცა თქვა, მდევარი ხელცარიელი ბრუნდებაო - ვარიამ სიხარულით შენიშნა, რომ ტყვე ოფიცერი მაინც წაურთმევიათ: ორ კაზაკს ხელებით და ფეხებით მოჰქონდათ შავმუნდირიანი მოღვენთილი სხეული. თუ, ღმერთმა არ ქნას და, მკვდარია?

ამჯერად წინ ფრანტი მოდიოდა, რომელსაც ბრიტანელმა მიშელი დაუძახა. ეს იყო ახალგაზრდა გენერალი, მხიარული ცისფერი თვალებით და ლამაზი სუფთა, ფაფუკი და გვერდებზე გადავარცხნილი წვერით, ფრთების ყაიდაზე.

- წაგვივიდნენ, არამზადები! - შორიდანვე დაიძახა და გამოიყენა გამოთქმა, რომლის აზრი ვარიამ მთლად ვერ გაიგო.

-  There is lady here (ინგ. აქ მანდილოსანია), - თითით დაემუქრა მაკლაფლინი, ქვაბურა ქუდი რომ მოეხადა და მელოტ, ვარდისფრად ალაპლაპებულ თავს იწმენდდა.

გენერალი გამოცოცხლდა, ვარიას შეხედა, მაგრამ მაშინვე მოიწყინა. გასაგებიც იყო: დაუბანელი თმა, ლოყაზე ნაკაწრი, უშნო ჩაცმულობა.

- მისი იმპერატორობითი უდიდებულესობის ამალიდან გენერალ-მაიორი სობოლევ-მეორე - წარუდგა მიშელი და კითხვით შეხედა ფანდორინს.

მაგრამ გენერლის გულგრილობით განაწყენებულმა ვარიამ თავხედურად ჰკითხა:

- მეორე? და პირველი ვიღაა? სობოლევი გაოცდა:

- როგორ თუ ვინ? მამაჩემი, გენერალ-ლეიტენანტი დმიტრი ივანოვიჩ სობოლევი, კავკასიის კაზაკური დივიზიის მეთაური, ნუთუ არ გაგიგონიათ?

- არა, არც იმაზე და არც თქვენზე, - მოუჭრა ვარიამ და იცრუა, რადგან სობოლევ-მეორეზე, თურქესტანის გმირზე, ხივასა და მაჰრამას დამპყრობზე მთელმა რუსეთმა იცოდა.

გენერალზე ათას რამეს ამბობდნენ. ერთნი ადიდებდნენ როგორც უებრო ვაჟკაცს, უშიშარ რაინდს და ბონაპარტსაც კი უწოდებდნენ, სხვები ლანძღავდნენ, როგორც პოზიორს და პატივმოყვარეს. გაზეთებში იმაზე წერდნენ, თუ როგორ შეებრძოლა მარტოხელა სობოლევი ტეკელების მთელ ურდოს, შვიდი ჭრილობა მიიღო, მაგრამ უკან არ დაიხია; ანდა პატარა რაზმით როგორ გადალახა მკვდარი უდაბნო და დაამარცხა ათჯერ აღმატებული, მრისხანე აბდურაჰმან-ბეგის ჯარი, ხოლო ვარიას ნაცნობებიდან ზოგიერთი სხვანაირ ჭორებს იმეორებდა - მძევლების დახვრეტაზე და კიდევ რაღაც ამისთანას ამბობდნენ გატაცებული კოკანდის ხაზინაზე.

კოხტა გენერლის ნათელ თვალებს რომ შეხედა, ვარია მიხვდა: შვიდ ჭრილობასა და აბდურაჰმან-ბეგზე ალალი სიმართლეა, ხოლო მძევლებზე და ხანის ხაზინაზე სისულელე და შურიანების ნაბოდვარი.

მით უმეტეს, რომ სობოლევმაც მიაპყრო მზერა ვარიას და, ეტყობა, ამჯერად რაღაც საინტერესოც დაინახა ქალში.

- როგორ მოხვდით, ქალბატონო, აქ, სადაც სისხლი იღვრება? და თანაც ამ კოსტიუმში! მე დაინტრიგებული ვარ.

ვარიამ თავი წარუდგინა და მოკლედ უამბო თავისი თავგადასავალი, შეუმცდარი ინსტინქტით გრძნობდა, რომ სობოლევი არ გასცემდა და ბუქარეშტში ბადრაგით არ გაუშვებდა.

- მშურს თქვენი ქმრისა, ვარვარა ანდრეევნა, - თქვა გენერალმა, ვარიას მზერით ეფერებოდა, - თქვენ უბადლო ქალიშვილი ხართ. ახლა კი ნება მომეცით, წარმოგიდგინოთ ჩემი ამხანაგები. მისტერ მაკლაფლინი, მე მგონი, უკვე გაიცანით, ეს კი ჩემი შიკრიკი სერიოჟა ვერეშჩაგინია, იმ ვერეშჩაგინის ძმა, მხატვრისა (ვარიას მორცხვად დაუკრა თავი კაზაკურ ჩოხაში გამოწყობილმა, გამხდარმა, კეთილაღნაგმა ყმაწვილმა). სხვათა შორის, თავადაც შესანიშნავი მხატვარია. დუნაიზე დაზვერვისას ისე გამოხატა თურქული პოზიციები - დადექი და დატკბი. დერვე სადღაა? ჰეი, დერვე, აქეთ მოდი, საინტერესო მანდილოსანთან წარგადგენთ.

ვარია ცნობისმოყვარედ ათვალიერებდა ფრანგს, რომელიც ბოლოს მოვიდა. ფრანგი (სახელურზე შემოხვეული წარწერით: კორესპონდენტი №32) საოცრად კარგი ვინემ იყო, თავისებურად სობოლევსაც კი არ ჩამოუვარდებოდა: დახვეწილი, კეხიანი ცხვირით, დაგრეხილი ჩალისფერი ულვაშით, პატარა ჟღალი ესპანიოლით და ჭკვიანი ნათელი თვალებით. თვალები, სხვათა შორის, ბრაზით იყურებოდნენ.

- ეს გაიძვერები - თურქეთის არმიის სირცხვილია! - აღელვებით წამოიყვირა ჟურნალისტმა ფრანგულად, - მხოლოდ მშვიდობიანი მცხოვრებლების აჩეხვაში არიან მაგრები, პატარა ბრძოლა და მაშინშვე ჩირგვებში მიძვრებიან. ქერიმ-ფაშას ადგილზე რომ ვიყო, ყველას განვაიარაღებდი და ჩამოვკიდებდი!

- დამშვიდდით, მამაცო შევალიე, აქ მანდილოსანია, - დაცინვით გააწყვეტინა მაკლაფლინმა, - გაგიმართლათ, რომანტიკულ გმირად წარუდექით, ასე რომ, ნუ დაიბნევით. აგერ, როგორ შემოგყურებთ.

ვარიამ ამოიოხრა და ირლანდიელს გაბრაზებული მზერა სტყორცნა, მაგრამ მაკლაფლინმა მხოლოდ გულკეთილად გადაიხარხარა. სამაგიეროდ, დერვე ისე მოიქცა, როგორც ჭეშმარიტ ფრანგს შეეფერება, - მიუახლოვდა და თავი დაუკრა.

- შარლ დ-ევრე ერვე, თქვენი მონა-მორჩილი, მადმუაზელ.

- ვარვარა სუვოროვა, - გულითადად უთხრა ქალმა, - მოხარული ვარ, რომ გაგიცანით და ყველა თქვენგანის მადლობელი ვარ, ბატონებო. დროულად გამოჩნდით.

- ნება მიბოძეთ, თქვენი სახელიც გავიგოთ, - ჰკითხა დერვემ და ცნობისმოყვარეობით შეხედა ფანდორინს.

- ერნსტ ფანდორინი, - მიუგო ვოლონტიერმა, სხვათა შორის, ფრანგს კი არა, სობოლევს უყურებდა, - ვიბრძოდი სერბეთში, ახლა კი მ-მთავარ შტაბში მივდივარ მნიშვნელოვანი ცნობით.

გენერალმა თავით ფეხებამდე შეათვალიერა ფანდორინი. პატივისცემით დაეკითხა:

- ალბათ, მწუხარებასაც გაუგეთ გემო? რას აკეთებდით მანამდე? შეყოყმანებულმა ერასტ პეტროვიჩმა უპასუხა:

- საგარეო საქმეთა სამინისტროში ვირიცხებოდი. ტიტულიანი მრჩეველი ვარ.

ეს მოულოდნელი იყო. დიპლომატი? სიმართლე რომ ვთქვათ, ახალმა შთაბეჭდილებებმა რამდენადმე შეასუსტა ის ჩინებული (რაღა დასამალია) ეფექტი, რომელიც ვარიაზე მოახდინა მისმა სიტყვაძუნწმა თანამგზავრმა, თუმცა ახლა კვლავ დატკბა მისით, დიპლომატი, მოხალისედ რომ წავიდა ომში - ეს, დაგვეთანხმებით, ხშირად არ ხდება. არა, ნამდვილად, სამივე კარგები იყვნენ, თითოეული თავისებურად: ფანდორინიც, სობოლევიც და დერვეც.

- რა ცნობაა ამისთანა? - შეიჭმუხნა სობოლევი.

ფანდორინი შეყოყმანდა, ეტყობა, თქმა არ სურდა.

- თავი დაანებეთ მადრიდის სასახლის საიდუმლოებათა გავრცელებას, - შეუძახა გენერალმა, - ბოლოს და ბოლოს, ეს უმადურობაა თქვენი გადამრჩენების მიმართ.

ვოლონტიერმა მაინც დაუწია ხმას და კორესპონდენტებმაც ყურები ცქვიტეს.

- მე ვიდინიდან გამოვაღწიე, ბ-ბატონო გენერალო. ოსმან-ფაშა სამი დღის წინ გამოვიდა კორპუსთან ერთად პ-პლევნას მიმართულებით.

- ვინ ოსმანი? რომელი პლევნა?

- ოსმან ნური-ფაშა - თურქეთის არმიის საუკეთესო სარდალი, სერბების დამმარცხებელი. ჯერ ორმოცდახუთი წლისაა და უკვე მ-მუშირია, ესე იგი, ფელდმარშალი. და ჯარისკაცებიც ისეთები არ ჰყავს, როგორებიც დუნაიზე იდგნენ. პლევნა კი პატარა ქალაქია. აქედან დასავლეთით, ო-ოცდაათ ვერსზე. უნდა დავასწროთ ფაშას და ეს სტრატეგიულად მნიშვნელოვანი ადგილი დავიკავოთ. ის სოფიისკენ მიმავალ გზას კეტავს.

სობოლევმა ხელისგული დაირტყა მუხლზე - მისი ცხენი არათანაბრად გადავიდა ფეხიდან ფეხზე.

- ეჰ, პოლკი მაინც რომ მომცა! მაგრამ მე, ფანდორინ, საქმეს ჩამოცილებული ვარ. შტაბში უნდა წახვიდეთ, მთავარსარდალთან. მე რეკოგნოსცირება უნდა დავამთავრო, თქვენ კი ბადრაგს გამოგაყოლებთ ცარევიცამდე. საღამოს გულით გეპატიჟებით სტუმრად, ვარვარა ანდრეევნა. ბატონი კორესპონდენტების კარავში მხიარულება იცის ხოლმე.

- სიამოვნებით, - თქვა ვარიამ და შიშით გაიხედა გვერდზე - იქით, სადაც ბალახზე დაუშვეს ნატყვიარი ოფიცერი. ორი კაზაკი მის მახლობლად ჩაცუცქდა და რაღაცას უკეთებდნენ.

- ის ოფიცერი მკვდარია, არა? - ჩურჩულით იკითხა ვარიამ.

- ცოცხალია, - მიუგო გენერალმა. - გაუმართლა ამ ეშმაკის ფეხს, ახლა ასი წელიწადი გაძლებს. როცა ჩვენ ბაშიბუზუკებს კვალში ჩავუდექით, ტყვია დაახალეს თავში და მოკურცხლეს. ხოლო ტყვია - როგორც ცნობილია, აკარაკი რამეა. ოდნავ გაკაწრა, მხოლოდ კანი ააგლიჯა. რა ქენით, ძმებო, შეუხვიეთ კაპიტანს? - გასძახა კაზაკებს.

ოფიცერს ხელი შეაშველეს. ისიც დაბარბაცდა, მაგრამ მაინც წამოდგა, ხოლო კაზაკებს, მხრებში ამოდგომას რომ ცდილობდნენ, ჯიუტად ხელი ჰკრა. რამდენიმე აბარბაცებული ნაბიჯი ძლივს გადადგა, მუხლები ეკეცებოდა, გეგონებოდათ, საცაა ჩაიფეხვებაო. მერე ხელები შარვლის ნაკერების გაყოლებაზე დაიწყო და ხრინწიანი ხმით დასძახა:

- გე... გენერალური შტაბიდან კაპიტანი ერემეი პერეპელკინი, თქვენო აღმატებულებავ. ზიმნიციდან მოვდიოდი სამსახურის ადგილზე, დასავლეთის რაზმის შტაბში. დანიშნული ვარ გენერალ-ლეიტენანტ კრიდენერთან, ოპერატიულ განყოფილებაში. გზაში მტრის რეგულარულმა კავალერიამ შემომიტია და ტყვედ ამიყვანეს. დამნაშავე ვარ... არაფრით მოველოდი ჩვენს ზურგში... პისტოლეტიც კი არ მქონდა, მხოლოდ ხმალი.

ახლა ვარიამ უკეთესად შეათვალიერა ტანჯული, მაღალი არა, მაგრამ დაძარღვული იყო, წაბლისფერი არეული თმა, წვრილი, თითქმის უტუჩო პირი და მკაცრი, მუქი თაფლისფერი თვალები ჰქონდა. უფრო სწორად, ერთი თვალი, იმიტომ, რომ მეორე ადრინდელივით არ უჩანდა, სამაგიეროდ კაპიტნის მზერაში უკვე აღარ იყო არც სასიკვდილო დარდი, არც გაწბილება.

- იცოცხლე... და ყოჩაღად, - გულკეთილად უთხრა სობოლევმა, - პისტოლეტის გარეშე კი ოფიცერი არ იქნება, შტაბისაც კი. ეს იგივეა, მანდილოსანი ქუჩაში უშლაპოდ რომ გავიდეს - ფეხმსუბუქად ჩათვლიან... - გადაიხარხარა, მაგრამ გაბრაზებული ვარიას გამოხედვა დაიჭირა, ჩაახველა, - პარდონ, მადმუაზელ.

გენერალს მკვირცხლი ურიადნიკი მიუახლოვდა და თითი სადღაც, გვერდით გაიშვირა.

- თქვენო აღმატებულობავ, როგორც ჩანს, სემიონოვია! ვარია შემობრუნდა და აირია: ბუჩქთან, ღმერთმა იცის საიდან, ბანდიტების სწორედ ის ქურანი გამოჩნდა, რომელსაც ცოტა ხნის წინ თვითონ მიაჭენებდა. ქურანა, თითქოს არაფერი მომხდარაო, ბალახს ახრამუნებდა, ხოლო გვერდზე კი კვლავინდებურად დასთამაშებდა გულისამრევი ტვირთი.

სობოლევი მიწაზე ჩამოხტა, ცხენს მიუახლოვდა. სკეპტიკურად თვალმოჭუტულმა შეატრიალ-შემოატრიალა კოშმარული ბურთი.

- განა ეს სემიონოვია? - დაეჭვდა სობოლევი, - ცრუობ, ნეჩიტაილო. სემიონოვს სულ სხვა სახე აქვს.

- აბა, მაშ, ვინ არის, მიხაილ დმიტრიჩ, - ღელავდა ურიადნიკი, - აი, მოხეული ყურიც, აი, შეხედეთ, - მკვდარ თავს იისფერი ტუჩები გაუწია. - და წინა კბილიც არ აქვს. ნამდვილად სემიონოვია!

- ეტყობა, - თავი დაუქნია ჩაფიქრებულმა გენერალმა, - როგორ დაუსახიჩრებიათ. ეს, ვარვარა ანდრეევნა, მეორე ასეულის კაზაკია, რომელიც ამ დილით გაიტაცეს დაუდ-ბეგის მესხებმა, - აუხსნა ვარიასკენ შემოტრიალებულმა.

მაგრამ ვარიას აღარაფერი ესმოდა - მიწაც და ცაც დატრიალდა, თითქოს ადგილები გაცვალეს და დერვემ ფანდორინთან ერთად ძლივს მიუსწრეს გულშეღონებულ ქალბატონს.

 

 

მესამე თავი, თითქმის მთლიანად რომ ეძღვნება აღმოსავლურ ცბიერებას.

 

რევიუ პარიზიენი  (პარიზი).

15 (3) ივლისი, 1877წ.

რუსეთის იმპერიის გერბი, ორთავიანი არწივი, შესანიშნავად ასახავს მმართველობის სისტემას ამ ქვეყანაში, სადაც ნებისმიერი პატარა საქმეც კი გადაეცემა არა ერთ, არამედ, საუკეთესო შემთხვევაში, ორ ინსტანციას, რომლებიც ხელს უშლიან ერთმანეთს და პასუხსაც არ აგებენ. იგივე ხდება არმიაში. ფორმალურად მთავარსარდალია დიდი თავადი ნიკოლაი ნიკოლაევიჩი, ამჟამად სოფელ ცარევიცში რომ იმყოფება, თუმცა მისი შტაბის უშუალო სიახლოვეს, პატარა ქალაქ ბელაში, განთავსებულია იმპერატორ ალექსანდრე მეორის ბანაკი, სადაც იმყოფებიან კანცლერი, სამხედრო მინისტრი, ჟანდარმთა შეფი და სხვა უმაღლესი მოხელეები.

თუ გავითვალისწინებთ, რომ მოკავშირე რუმინეთის არმია ექვემდებარება თავის მთავარსარდალს თავად კარლ ჰოჰენცოლერნ-ზიგმარინგენის სახით, მაშინ ფრთოსანთა ორთავიანი მეფე კი აღარ გაგვახსენდება, არამედ მახვილგოანივრული რუსული არაკი გედზე, კიბორჩხალასა და ქარიყლაპიაზე, წინდაუხედავად რომ შეებნენ ერთ ეკიპაჟში....

- ჰოდა, როგორ მოგმართოთ, მადამ თუ მადმუაზელ? - ჰკითხა უსიამოვნოდ ტუჩებგახსნილმა, ხოჭოსავით შავმა ჟანდარმერიის პოდპოლკოვნიმა, - მე და თქვენ ბალზე კი არა ვართ, არამედ არმიის შტაბში და მე კომპლიმენტებს კი არ გეუბნებით, დაკითხვას ვაწარმოებ. ასე რომ, ეშმაკობას ნუ ინებებთ.

პოდპოლკოვნიკს ივან ხარიტონოვიჩ კაზანზაკი ერქვა და ვარიას მდგომარეობაში შესვლას არაფრით აპირებდა და საქმე ეტყობა იქითკენ მიდიოდა, რომ ქალი იძულებით დაებრუნებინა რუსეთში.

გუშინ ცარევიცამდე მხოლოდ ღამით მიაღწიეს. ფანდორინმა დაუყოვნებლივ გასწია შტაბისკენ, ხოლო ვარიამ, თუმცა დაღლილობისგან ფეხები ეკეცებოდა, აუცილებელი საქმის კეთება დაიწყო. ბარონესა ვრეისკის სანიტარული რაზმის გულმოწყალე დებმა ტანისამოსი მისცეს, წყალი გაუცხელეს და ვარიამ ჯერ თავი მოიწესრიგა და მერეღა დაეცა ლაზარეთის საწოლზე - საბედნიეროდ, ჰოსპიტლის კარვებში დაჭრილები თითქმის არ იყვნენ. პეტიასთან შეხვედრა ხვალისთვის გადადო, რაღაი მოსალოდნელი ახსნა-განმარტებისთვის მომზადებული უნდა ყოფილიყო.

თუმცა დილით გამოძინების საშუალება მაინც არ მისცეს. გამოცხადდა ორი მუზარადიანი ჟანდარმი, კარაბინებით, და ქალიშვილი, რომელმაც საკუთარი თავი სუვოროვად დაასახელა

 პირდაპირ დასავლეთის რაზმის განსაკუთრებულ ნაწილში წაიყვანეს. ხეირიანად თმის დავარცხნის საშუალებაც კი არ მისცეს.

და აგერ უკვე მერამდენე საათი იყო, ვარია ცდილობდა პირგაპარსული, მსხვილწარბა და ცისფერმუნდირიანი მტარვალისთვის აეხსნა, რა სახის ურთიერთობა აკავშირებდა გამშიფრავ პიოტრ იაბლოკოვთან.

- ღმერთო დიდებულო, გამოიძახეთ პიოტრ აფანასიევიჩი და ყველაფერს დაადასტურებს, - იმეორებდა ვარია, პოდპოლკოვნიკი კი ჯიუტად მიუგებდა:

- ყველაფერს თავისი დრო აქვს.

ჟანდარმს განსაკუთრებით აინტერესებდა ვარიას შეხვედრა პირთან, რომელმაც საკუთარი თავი ტიტულიან მრჩეველ ფანდორინად მოიხსენია. კაზანზაკიმ ყველაფერი ჩაიწერა ვიდინელ იუსუფ-ფაშაზე და ყავაზეც, ფრანგულ ენასთან ერთად... და ნარდში მოგებულ თავისუფლებაზეც. ყველაზე მეტად პოდპოლკოვნიკი მაშინ გამოცოცხლდა, როცა შეიტყო, რომ ვოლონტერი ბაშიბუზუკებს თურქულად ელაპარაკებოდა. მაშინვე დაინტერესდა, სახელდობრ, როგორ საუბრობდა - ენის ბორძიკით თუ სხაპასხუპით. და ამ სულელურ ენის ბორძიკზე ახსნა-განმარტებას ნახევარ საათზე ნაკლები დრო როდი მოუნდა. და როცა ვარია მშრალი, უცრემლო ისტერიის ზღვრამდე მივიდა, თიხით ნალესი ქოხის, სადაც განსაკუთრებული ნაწილი იყო განთავსებული, კარი მოულოდნელად გაიღო და შემოვიდა, უფრო ზუსტად, შემოირბინა ძალიან მნიშვნელოვანმა გენერალმა, მბრძანებლურად გადმოკარკლული თვალებითა და სქელი საულვაშით.

- გენერალ-ადიუტანტი მიზინოვი, - ომახიანად გამოაცხადა ზღურბლიდანვე და მკაცრად შეხედა პოდპოლკოვნიკს, - კაზანზაკი?

ანაზდად ღილებშეკრული ჟანდარმი გაიჯგიმა და ტუჩები ააცმაცუნა, ხოლო ვარია თვალხარბად მიაჩერდა მთავარ სატრაპსა (ანუ თვითნება, დესპოტ მმართველს) და თავისუფლების ჯალათს, როგორც აღიარებული იყო მოწინავე ახალგაზრდობაში, მესამე განყოფილების უფროსს და ჟანდარმერიის კორპუსის შეფს, ლავრენტი არკადიევიჩ მიზინოვს.

- ნამდვილად, თქვენო მაღალაღმატებულებავ, - დასძახა ვარიას გამნაწყენებელმა, - ჟანდარმერიის კორპუსის პოდპოლკოვნიკი კაზანზაკი. ადრე კიშინიოვის განყოფილებაში ვმსახურობდი, ახლა დანიშნული ვარ დასავლეთის რაზმის შტაბის განსაკუთრებული ნაწილის უფროსად. დაკავებულის დაკითხვას ვაწარმოებ.

- ვინ არის? - გენერალმა წარბები ასწია და ცუდად გადახედა ვარიას.

- ვარვარა სუვოროვა. ამტკიცებს, რომ პირადული წესით ჩამოვიდა საქმროსთან შესახვედრად, ოპერაციული განყოფილების გამშიფრავ იაბლოკოვთან.

- სუვოროვა? - დაინტერესდა მიზინოვი, - მე და თქვენ ნათესავები ხომ არ ვართ? ჩემი პაპის მამა დედის მხრივ ალექსანდრ ვასილიევიჩ სუვოროვ-რინიკსკი იყო.

- იმედი მაქვს, ნათესავები არ ვართ, - მოუჭრა ვარიამ.

სატრაპმა მრავალმნიშვნელოვნად ჩაიცინა და დაკავებულისთვის ყურადღება აღარ მიუქცევია.

- კაზანზაკი, ათასი სისულელით თავბრუ ნუ დამახვიე. სადაა ფანდორინი? მოხსენებაში ნათქვამია, რომ თქვენთანაა.

- ნამდვილად, დაცვა მივუჩინე, - ყოჩაღად მოახსენა პოდპოლკოვნიკმა, თან ხმას დაუწია და დაამატა, - მაქვს საფუძველი ვივარაუდო, რომ სწორედ ფანდორინია ჩვენი დიდი ხნის ნალოდინარი სტუმარი ანვარ-ეფენდისგან. ყველაფერი ემთხვევა, თქვენო მაღალაღმატებულებავ. ოსმან-ფაშაზეც და პლევნაზეც - ნამდვილი დეზინფორმაციაა. და აი, როგორ მარჯვედ დაატრიალა...

- ყეყეჩო! - დაუღრიალა მიზინოვმა, თან ისე მრისხანედ, რომ პოდპოლკოვნიკმა თავი მხრებში ჩამალა, - ახლავე აქ მოიყვანე! ცოცხლად!

კაზანზაკი დაგეზებული გავარდა გარეთ, ხოლო ვარია სკამის საზურგეს მიეყრდნო, მაგრამ აღელვებულ გენერალს ქალი დაავიწყდა. ხმაურით ქშინავდა და ნერვიულად აკაკუნებდა თითებს მაგიდაზე სწორედ იმ წამამდე, ვიდრე პოდპოლკოვნიკი არ დაბრუნდა ფანდორინთან ერთად.

ვოლონტერს დაღლილი გამომეტყველება ჰქონდა. თვალებქვეშ მუქი წრეები გასჩენოდა - ეტყობოდა, განვლილ ღამეს დაძინების საშუალება არ მისცემია.

- გ-გამარჯობა, ლავრენტი არკადიევიჩ, - უხალისოდ თქვა, ვარიას კი მსუბუქად დაუკრა თავი.

- ღმერთო, ფანდორინ, ნუთუ ეს თქვენ ხართ? - შესძახა სატრაპმა, - თქვენი ცნობა თითქმის შეუძლებელია. ათი წლით მაინც დაბერდით! დაბრძანდით, ჩემო კარგო, ძალიან მოხარული ვარ, რომ გნახეთ.

გენერალმა ერასტ პეტროვიჩი დასვა და თავადაც დაჯდა, სხვათა შორის, ვარია გენერლის ზურგს უკან აღმოჩნდა, ხოლო კაზანზაკი გამოჭიმული იდგა ზღურბლთან.

- რა მდგომარეობაში ხართ ამჟამად? - ჰკითხა მიზინოვმა, - მე მინდოდა, ჩემი უღრმესი ბოდიში...

- არ ღირს, თქვენო აღმატებულებავ, - თავაზიანად, მაგრამ მკაცრად შეაწყვეტინა ფანდორინმა, - ახლა სრულ წ-წესრიგში გახლავართ. სჯობს მითხრათ, გადმოგცათ თუ არა ამ ბ-ბატონმა (დაუდევრად მიანიშნა პოდპოლკოვნიკისკენ) პლევნის შესახებ. ყოველი საათი ხომ გადამწყვეტია.

- დიახ, დიახ. მე თან მაქვს მთავარსარდლის ბრძანება, მაგრამ ჯერ მინდოდა, დავრწმუნებულიყავი, რომ ეს ნამდვილად თქვენ იყავით. აი, მომისმინეთ, - ჯიბიდან ფურცელი ამოიღო, თვალში მონოკლი ჩაისვა და წაიკითხა - დასავლეთის რაზმის უფროსს, გენერალ-ლეიტენანტ ბარონ კრიდენერს. გიბრძანებთ, დაიკავოთ პლევნა და გამაგრდეთ იქ დივიზიაზე არანაკლები ძალით. ნიკოლაი.

ფანდორინმა თავი დაუქნია.

- პოდპოლკოვნიკო, დაუყოვნებლივ დაშიფრეთ და კრიდენერს გაუგზავნეთ ტელეგრაფით, - ბრძანა მიზინოვმა.

კაზანსკიმ მოკრძალებით აიღო ფურცელი და დეზების ჟღარუნით გავარდა დავალების შესასრულებლად.

- მაშ, ისე მოხდა, რომ შეგიძლიათ იმსახუროთ? - ჰკითხა გენერალმა.

ერასტ პეტროვიჩი შეიჭმუხნა:

- ლავრენტი არკადიევიჩ, მგონი, ჩ-ჩემი მოვალეობა აღვასრულე, თურქული ფლანგის მანევრზე მოგახსენეთ; ხოლო ამ ბედკრულ თურქეთთან ომისგან კი, - ჩვენი თავდადებული ძალისხმევის გარეშეც რომ დაინგრეოდა, - გამათავისუფლეთ.

- არ გაგათავისუფლებთ, მოწყალეო ხელმწიფევ, არ გაგათავისუფლებთ! - გაბრაზდა მიზინოვი, - თუკი თქვენთვის პატრიოტიზმი ცარიელი სიტყვაა, მაშინ თავს ნებას მივცემ მოგაგონოთ, რომ თქვენ, ბატონო ტიტულიანო მრჩეველო, გადამდგარი კი არ ხართ, არამედ მხოლოდ უვადო შვებულებაში იმყოფებით და თუმცა დიპლომატიურ უწყებაში ირიცხებით, ძველებურად ჩემთან მსახურობთ, მესამე განყოფილებაში!

ვარიამ ამოიოხრა. ფანდორინი, რომელიც წესიერ კაცად მიაჩნდა, - პოლიციის აგენტია და თანაც პეჩორინად მოაქვს თავი! საინტერესო სიფერმკრთალე, დაბინდული მზერა, კეთილშობილი ჭაღარა. მოდი და ენდე ამის მერე ადამიანებს!

- თქვენო მ-მაღალაღმატებულებავ, - წყნარად თქვა ერასტ პეტროვიჩმა, ეტყობა, არც უეჭვია, რომ ვარიას თვალში საბოლოოდ იყო მკვდარი, - მე თქვენ კი არა, რუსეთს ვემსახურები. და იმ ომში, რომელიც რუსეთისთვის უსარგებლო და დამღუპველიც კია, მონაწილეობას არ მივიღებ.

- ომს რაც შეეხება, არც შენ იწყებ და არც მე. ხელმწიფე იმპერატორი იწყებს, - მოუჭრა მიზინოვმა.

უხერხული პაუზა ჩამოვარდა. როცა ჟანდარმთა შეფმა ისევ დაიწყო ლაპარაკი, მისი ხმა სულ სხვანაირად ჟღერდა.

- ერასტ პეტროვიჩ, ჩემო კარგო, - გულში ჩამწვდომად დაიწყო გენერალმა, - ასეულათასობით რუსი ხომ სასწორზე დებს თავის სიცოცხლეს, ქვეყანა ომის სიმძიმით წელშია გაწყვეტილი... ავი წინათგრძნობა მაქვს. ყველაფერი რაღაც კარგად მიდის. ვშიშობ, კარგად არ დასრულდება...

როცა პასუხი ვერ მოისმინა, გენერალმა დაღლილი მოძრაობით მოიწმინდა თვალები და გამოტყდა:

- მიჭირს, ფანდორინ, ძალიან მიჭირს. ირგვლივ უნიჭობაა, ბორდელი. თანამშრომლები არ გვყოფნის, განსაკუთრებით - საქმიანი ხალხი. მე ხომ რუტინა არ უნდა ჩამოგკიდოთ, ერთი საკმაოდ ძნელი ამოცანა მაქვს, ზუსტად სათქვენო.

ერასტ პეტროვიჩმა კითხვის ნიშნად თავი გადახარა, ხოლო გენერალმა შემპარავად წარმოთქვა:

- გახსოვთ ანვარ-ეფენდი? სულთან აბდულ-ჰამიდის მდივანი, აი, სწორედ ის, მსუბუქად რომ გაიელვა აზაზელის საქმეში?

ერასტ პეტროვიჩი ძლივს შესამჩნევად შეირხა, მაგრამ ხმა არ ამოუღია.

მიზინოვმა დაიჩივლა:

- ამ იდიოტ კაზანზაკის ანვარ-ეფენდი ეგონეთ, - ღმერთი, რჯული. გვაქვს ცნობები, რომ ეს საინტერესო თურქი პირადად ხელმძღვანელობს ჩვენი ჯარის საწინააღმდეგო საიდუმლო ოპერაციას. შეუპოვარი ბატონია, ავანტიურული მიდრეკილებით. შეუძლია პირადად გამოცხადდეს ჩვენს განკარგულებაში. მისგან მოსალოდნელია. აბა, საინტერესოა?

- გისმენთ, ლავრენტი არკადიევიჩ, - ვარიას ირიბად გახედა და მერე თქვა ფანდორინმა.

- ჰოდა, შესანიშნავია, - გაუხარდა მიზინოვს და დაიყვირა, - ნოვგოროდცევ! საქაღალდე!

აუჩქარებლად შემოვიდა ხნიერი მაიორი, ადიუტანტის აქსელბანტებით. გენერალს წითელი, მუხლიანი ბივუარი გაუწოდა და მაშინვე გავიდა. ღია კარში ვარიამ პოდპოლკოვნიკ კაზანზაკის გაოფლილ ფიზიონომიას მოჰკრა თვალი და აღმატებულ-დამცინავი გრიმასით დაეჯღანა - ასე მოგიხდება, შე სადისტო, დამწნილდი მაგ კართან.

- ჰოდა, აი, ისიც, რაც ვიცით ანვარზე, - ფურცლები ააშრიალა გენერალმა, - ხომ არ ჩაიწერდით?

- დავიმახსოვრებ, - მიუგო ერასტ პეტროვიჩმა.

- ადრეულ პერიოდზე მონაცემები მეტად ძუნწია. დაიბადა დაახლოებით ოცდათხუთმეტი წლის წინ. ზოგიერთი ცნობით, ბოსნიის მუსლიმანურ ქალაქ ხევრაისში. მშობლები უცნობია. იზრდებოდა სადღაც ევროპაში, ლედი ესთერის ერთ-ერთ ცნობილ დაწესებულებაში, რომელიც თქვენ, წესით და რიგით, უნდა გახსოვდეთ აზაზელის ამბიდან.

მეორედ ესმოდა ვარიას ეს უცნაური სახელწოდება და ფანდორინმა მეორედაც უცნაური რეაგირება მოახდინა - ნიკაპი ისე გააქნია, თითქოს საყელომ მოუჭირაო.

- ანვარ-ეფენდიმ ათი წლის წინ ამოყვინთა, როცა ევროპაში პირველად ალაპარაკდნენ დიდ თურქ რეფორმატორ მიდჰათ-ფაშაზე. ჩვენი ანვარი, - მაშინ ჯერ ეფენდი არ იყო, - მასთან მდივნად მუშაობდა, აბა, მოუსმინეთ, როგორია მიდჰათის სამსახურებრივი სია, - მიზინოვმა ერთი ფურცელი აიღო და ჩაახველა, - მაშინ დუნაის ვილაიეთის გენერალ-გუბერნატორი იყო. მისი მფარველობით ანვარმა ამ მხარეში დილიჟანსების უწყება გახსნა, ააშენა რკინიგზა, დააარსა ქსელი ისლაჰჰანე - საქველმოქმედო სასწავლო დაწესებულებები როგორც მაჰმადიანური, ისე ქრისტიანული აღმსარებლობის ობოლი ბავშვებისათვის.

- მ-მართლა? - დაინტერესდა ფანდორინი.

- დიახ, სანაქებო ინიციატივაა, არა? საერთოდ, მიდჰათ-ფაშამ ანვართან ერთად აქ იმისთანა საქმეები ქნა, რომ რუსული გავლენის ზონიდან ბულგარეთის გასვლის სერიოზული საშიშროება შეიქმნა. ჩვენი ელჩი კონსტანტინოპოლში, ნიკოლაი პავლოვიჩ გნატევი, მთელ თავის გავლენას იყენებდა სულთან აბდულ-აზიზზე და მიაღწია იმას, რომ მეტისმეტად თავგამოდებული გუბერნატორი უკან გაეწვიათ. შემდეგ მიდჰათი სახელმწიფო საბჭოს თავმჯდომარე გახდა და გაიტანა კიდეც კანონი საყოველთაო სახალხო განათლებაზე - შესანიშნავი კანონი, რომელიც ჩვენთან, რუსეთში, სხვათა შორის, აქამდე არ არსებობს. აბა, გამოიცანით, ვინ დაამუშავა კანონი? მართალია, ანვარ-ეფენდიმ. ყველაფერი ეს მეტად გულისამაჩუყებელი იქნებოდა, მაგრამ განმანათლებლობის გარდა ჯერ კიდევ მაშინ ჩვენი ოპონენტი სასახლის ინტრიგებში აქტიურად მონაწილეობდა, კიდევ კარგი, მის მფარველს მტრები საკმაოდ ჰყავდა. მიდჰათს უგზავნიდნენ მკვლელებს, ყავაში შხამს უყრიდნენ, ერთხელ კეთრით სნეული მხევალიც მიუგდეს... და ანვარის მოვალეობა იყო, დაეცვა დიდი ადამიანი ამ უწყინარი ანცობებისგან. იმჯერად სასახლესთან არსებული რუსული პარტია უფრო ძლიერი აღმოჩნდა და 1869 წელს ფაშა გენერალ-გუბერნატორად გადაისროლეს ყველაზე მიყრუებულ ადგილას, ველურ და ღარიბ მესოპოტამიაში. როცა მიდჰათმა სცადა იქ რეფორმების გატარება, ბაღდადში აჯანყებამ იფეთქა. იცით, რა გააკეთა? მოიწვია ქალაქის უხუცესები, სასულიერო პირები და მათ წინაშე ამგვარი შინაარსის მოკლე სიტყვა წარმოთქვა - სიტყვასიტყვით ვკითხულობ, რამეთუ გულწრფელად მოხიბლული ვარ ავტორის ენერგიითა და წერილის სტილით: პატივცემულო მოლებო და უხუცესებო, თუკი ორი საათის შემდეგ არეულობა არ შეწყდება, ვუბრძანებ, ყოველი თქვენგანი ჩამოახრჩონ, ხოლო სახელგანთქმულ ქალაქ ბაღდადს ოთხივე მხრიდან ცეცხლს დავუშენ, და დაე, მერე დიადმა ფადიშაჰმა - ალაჰიმც ფარავდეს - მეც ჩამომკიდოს ამისთანა ბოროტმოქმედებისთვის.

ბუნებრივია, ორი საათის მერე ქალაქში სიმშვიდემ დაისადგურა, - მიზინოვმა დაიქსუტუნა, თავი გააქნია, - ახლა უკვე შეიძლებოდა, რეფორმებს შესდგომოდა. მიდჰათის გუბერნატორობის არასრული სამი წლის განმავლობაში მისმა ერთგულმა თანაშემწემ ანვარ-ეფენდიმ მოასწრო ტელეგრაფის გაყვანა, ბაღდადში კონკის გახსნა, ევფრატზე თბომავლები გაუშვა, დააარსა პირველი ერაყული გაზეთი და კომერციული სკოლისთვის მოწაფეები მოაგროვა. როგორია? აღარაფერს ვამბობ ისეთ უბრალო რამეზე, როგორიცაა სააქციო ოსმანური სახომალდო კომპანიის შექმნა, რომლის გემებიც სუეცის არხის გავლით ლონდონში დადიან. მერე ძალიან ეშმაკური ინტრიგის მეოხებით ანვარმა დიადი ვეზირის მაჰმუდ ნედიმის ჩამოგდებაც მოახერხა, რომელიც ისე იყო დამოკიდებული რუსეთის ელჩზე, რომ თურქებმა ნედიმოვი შეარქვეს. მიდჰათი სათავეში ჩაუდგა სულთნის მთავრობას, მაგრამ ამ მაღალ პოსტზე მხოლოდ ორთვე-ნახევარი გაძლო - ჩვენმა გნატევმა ისევ მოუგო. მიდჰათის მთავარი ნაკლი, სხვა ფაშების შეხედულებითაც, მოუსყიდაობაა. მექრთამეობასთან წამოიწყო ბრძოლა და ევროპელი დიპლომატების წინაშე წარმოთქვა ფრაზა, რომელმაც დაღუპა კიდეც: დროა დავანახვოთ ევროპას, რომ ყველა თურქი საწყალი კახპა არ არის. კახპების მეოხებით სტამბოლიდან სალონიკს გაამგზავრეს გუბერნატორად. ბერძნულმა ქალაქმა დაუყოვნებლივ დაიწყო აყვავება, ხოლო სულთნის სასახლე კვლავ ჩაიძირა ძილში, განცხრომასა და ხაზინაპარიობაში.

- როგორც ვატყობ, თქვენ შ-შეგყვარებიათ ეს კაცი, - გააწყვეტინა გენერალს ერასტ პეტროვიჩმა.

- მიდჰათი? რა თქმა უნდა, - მხრები აიჩეჩა მიზინოვმა, - და ბედნიერი ვიქნებოდი, რუსეთის მთავრობის ხელმძღვანელად რომ მეხილა. მაგრამ რუსი კი არა, თურქია. თანაც ისეთი თურქი, ვინც ინგლისზეა ორიენტირებული. ჩვენი სწრაფვა საპირისპიროა და ამიტომ მიდჰათი ჩვენი მტერია. მტრებიდან ყველაზე სახიფათო. ევროპას ჩვენ არ ვუყვარვართ და ეშინია კიდეც, სამაგიეროდ, მიდჰათს ხელისგულზე ატარებს, განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც თურქებს კონსტიტუცია აჩუქა. ახლა კი, ერასტ პეტროვიჩ, მოთმინება მოიკრიბეთ. მე წაგიკითხავთ მეტად უცნაურ წერილს, ჯერ კიდევ გასულ წელს რომ გამომიგზავნა ნიკოლაი პავლოვიჩ გნატევმა. ის ნათელ წარმოდგენას მოგცემთ მოწინააღმდეგეზე, ვისთანაც საქმის დაჭერა მოგიწევთ.

ჟანდარმთა შეფმა ბივუარიდან ფურცლები ამოიღო, წვრილად რომ იყო შევსებული მწერლის თანაბარი ხელწერით და კითხვას შეუდგა.

ძვირფასო ლავრენტი, ამ ჩვენს ალაჰისგან დაფარულს სტამბოლში მოვლენები ისეთის სისწრაფით ვითარდება, რომ მეც კი ვეღარ ვეწევი. არადა, თქვენს მონა-მორჩილს, ყალბი მოკრძალების გარეშე, ავადმყოფის ევროპის მაჯა არაერთ წელიწადს სჭერია ხელში. ამ მაჯის ცემა არცთუ ჩემს ჩაურევლად თანისთანობით მიილეოდა და მალე სრულიად გაჩერებასაც გვპირდებოდა, მაგრამ მაისის თვიდან....

- ლაპარაკია გასულ 1876 წელზე, - განმარტება საჭიროდ ჩათვალა მიზინოვმა. მაგრამ მაისის თვიდან ისეთი ციებ-ცხელება დაეწყო, რომ აგერ-აგერ ბოსფორი ნაპირებიდან გადმოვა, ცარგრადის კედლები დაინგრევა და შენც ვეღარაფერზე დაჰკიდებ შენს ფარს. საქმე კი ისაა, რომ მაისში დიადი და სწორუპოვარი სულთნის, აბდულ-აზისისა და უზენაესის ჩრდილისა და რწმენის დამცველის დედაქალაქში გადასახლებიდან ტრიუმფულად დაბრუნდა მიდჰათ-ფაშა და თან ჩამოიყვანა თავისი რუხი კარდინალი, ეშმაკი ანვარ-ეფენდი.

დაჭკვიანებული ანვარი ამჯერად ალალბედზე მოქმედებდა - ევროპულადაც და აღმოსავლურადაც. ევროპულად დაიწყო: მისი აგენტები გაანაწილეს ვერფებზე, არსენალში, ზარაფხანაში - და მუშები, რომლებსაც დიდი ხანია, არ უხდიდნენ ჯამაგირს, ქუჩებს მიაწყდნენ. შემდეგ ამას წმინდა აღმოსავლური ტრიუკი მოჰყვა. 25 მაისს მიდჰათ-ფაშამ მართლმორწმუნეებს გამოუცხადა, რომ სიზმარში წინასწარმეტყველი გამოეცხადა (აბა, მიდი და შეამოწმე) და თავის მონას დაავალა, გადაერჩინა მომაკვდავი თურქეთი.

ამ დროს ჩემი ახლო მეგობარი აბდულ-აზისი, ჩვეულებისამებრ, თავის ჰარემში იჯდა, საყვარელი ცოლის, მშვენიერი მიჰრი-ხანუმის საზოგადოებაში ერთობოდა, რომელიც დღე-დღეზე მოსალოგინებელი იყო. ამიტომ ხშირად ჭირვეულობდა და მოითხოვდა, რომ მბრძანებელი სულ მასთან ყოფილიყო. ეს ოქროსთმიანი, ცისფერთვალა ჩერქეზი არამიწიერი სილამაზის გარდა იმითაც იყო სახელგანთქმული, რომ სულთნის სალარო დააცარიელა. მხოლოდ ბოლო ერთი წელიწადის განმავლობაში ფრანგულ მაღაზიებში ათ მილიონ მანეთზე მეტი გაანიავა და სავსებით გასაგებია, რომ კონსტანტინოპოლელებს, როგორც იტყოდნენ, Understatement-ისკენ (მეტად მოკრძალებული გამოთქმა - ინგლ.) მიდრეკილი ინგლისელები, ეს ქალბატონი ძალიან არ უყვარდათ.

დამიჯერე, ლავრენტი, არაფრის შეცვლა არ შემეძლო. ვაფიცებდი, ვემუქრებოდი, ვაინტრიგებდი ჰარამხანის საჭურისივით, მაგრამ აბდულ-აზისი ყრუ იყო. 29 მაისს დოლმა-ბახჩეს სასახლის (მახინჯი ნაგებობა ევროპულ-აღმოსავლურ სტილში) ირგვლივ მრავალათასიანი ბრბო გუგუნებდა, ხოლო ფადიშაჰს არც კი უცდია ქვეშევრდომების დამშვიდება - თავისი რეზიდენციის საქალებო ნაწილში ჩაიკეტა, სადაც შესვლის უფლება არ მაქვს და უსმენდა, თუ როგორ უკრავდა მიჰრი-ხანუმი ფორტეპიანოზე ვენურ ვალსებს.

ამ დროს ანვარი სამხედრო მინისტრთან იჯდა და ამ ფრთხილ და წინდახედულ ბატონს პოლიტიკური ორიენტაციის შეცვლის აუცილებლობაში არწმუნებდა. ჩემი აგენტის მოხსენებით, რომელიც ფაშასთან მზარეულად მსახურობდა (და ეს განაპირობებს მოხსენების სპეციფიკურ ელფერს), საბედისწერო მოლაპარაკება ასე მიმდინარეობდა. ანვარი ზუსტად შუადღისას მივიდა მინისტრთან. ბრძანება გაიცა, ყავა და ერთგვარი კავკასიური პური, ჩურეკი მიეტანათ. მეოთხედი საათის შემდეგ მინისტრის კაბინეტიდან მისი აღმატებულების აღშფოთებული ყვირილი მოისმა და ადიუტანტებმა ანვარი ჰაუპტვახტში წაიყვანეს. ფაშა ნახევარი საათის განმავლობაში ნერვიულად სცემდა ბოლთას ოთახში და ორი თეფში ჰალვა შეჭამა, რომლის დიდი მოყვარულიც იყო. მერე ისურვა, მოღალატე თავადვე დაეკითხა და ჰაუპტვახტისკენ გაემართა. სამის ნახევარზე ბრძანება გასცა, ხილი და ტკბილეული მიეტანათ, ოთხს რომ თხუთმეტი წუთი დააკლდა - კონიაკი და შამპანური. ხუთ საათზე, ყავა რომ დალიეს, ფაშა სტუმართან ერთად მიდჰათთან წავიდა. როგორც ამბობენ, შეთქმულებაში მონაწილეობისთვის მინისტრს დიდი ვეზირის თანამდებობას დაჰპირდნენ და კიდევ მილიონ გირვანქა სტერლინგს ინგლისელი მფარველებისგან.

საღამოსთვის ორმა მთავარმა შეთქმულმა მშვენივრად ააწყო ყველაფერი და იმავე ღამით სახელმწიფო გადატრიალება მოხდა. ფლოტმა სასახლე ზღვიდან დაბლოკა, დედაქალაქის გარნიზონის მეთაურმა კი დარაჯები თავისი ხალხით შეცვალა. სულთანი დედამისსა და ფეხმძიმე მიჰრი-ხანუმთან ერთად ნავით გადაიყვანეს ფერიიეს სასახლეში.

ოთხი დღის შემდეგ სულთანმა მანიკიურის მაკრატლით წვერი ისე მოუხერხებლად შეიკრიჭა, რომ ორივე ხელზე ვენები გადაიჭრა და მაშინვე გარდაიცვალა. ევროპის საელჩოთა ექიმებმა, სიკვდილის დასამოწმებლად რომ მიიწვიეს სასახლეში, ერთხმად დაადასტურეს, რომ მოხდა თვითმკვლელობა, რამეთუ სხეულზე მიცვალებულს ძალადობის კვალი არ აღმოაჩნდა. ერთი სიტყვით, ყველაფერი უბრალოდ და დახვეწილად გათამაშდა, როგორც ჭადრაკის კარგ პარტიაში - ასეთია ანვარ-ეფენდის სტილი.

მაგრამ ეს ჯერ მხოლოდ დებიუტი იყო, მას მიტელშპილი მოჰყვა.

სამხედრო მინისტრმა თავისი საქმე გააკეთა და ახლა სერიოზულ დაბრკოლებად იქცა, რაღაი რეფორმები და კონსტიტუცია ოდნავადაც არ იტაცებდა. უფრო მეტად მას ის აინტერესებდა, თუ როდის გადასცემდნენ ანვარისგან შეპირებულ მილიონს. და საერთოდაც, სამხედრო მინისტრი ისე იქცეოდა, თითქოს მთავარი პირი იყო ხელისუფლებაში, არც იმის შეხსენებით იღლებოდა, რომ აბდულ-აზისი სწორედ მან ჩამოაგდო და არა მიდჰათმა.

ამაშივე არწმუნებდა ანვარ-ეფენდი ერთ ყაჩაღ ოფიცერს, ადიუტანტად რომ მსახურობდა განსვენებულ სულთანთან. ოფიცერს ჰასან-ბეის ეძახდნენ, მშვენიერ მიჰრი-ხანუმს ძმად ერგებოდა და სასახლის ლამაზმანებში დაუჯერებელი პოპულარობით სარგებლობდა, რაღაი გარეგნობა კარგი ჰქონდა, მამაცი იყო და დიდებულად ასრულებდა იტალიურ არიებს. ჰასან-ბეის ყველა ჩერქეზს ეძახდა.

რამდენიმე დღის მერე, მას შემდეგ, რაც აბდულ-აზისმა ასე მოუხერხებლად შეიმოკლა წვერი, დაუცხრომელმა მიჰრი-ხანუმმა მკვდარი შვილი შვა და საშინელ ტანჯვაში დალია სული. სწორედ ამ დროისათვის ანვარი და ჩერქეზი გულითადი მეგობრები გახდნენ. ერთხელაც ჰასან-ბეი მიდჰათ-ფაშას რეზიდენციაში მივიდა მეგობრის სანახავად. ანვარი არ დაუხვდა, სამაგიეროდ, სწორედ ამ დროს ფაშასთან მინისტრები მოგროვილიყვნენ სათათბიროდ. ჩერქეზს ამ სახლში მიეჩვივნენ და თავისიანივით იღებდნენ. ადიუტანტთან ერთად ყავა დალია, გააბოლა, ილაპარაკა აქეთურზე, იქითურზე. მერე ზანტად გაისეირნა დერეფანში და მოულოდნელად იმ დარბაზში შეიჭრა, სადაც თათბირი მიმდინარეობდა. მიდჰათს და სხვა მოხელებს ჰასან-ბეი არ შეხებია, მაგრამ სამხედრო მინისტრს რევოლვერით ორი ტყვია დაახალა მკერდში, მერე კი იატაგანით აკუწა ბერიკაცი. მინისტრებმა ჭკუა იხმარეს და თავქუდმოგლეჯილები გაიქცნენ, მაგრამ ორმა გადაწყვიტა, ვაჟკაცობა გამოეჩინა და სულ ამაოდ, რამეთუ გაცოფებულმა ჩერქეზმა ერთს იქვე გააფრთხობინა სული, მეორე კი მძიმედ დაჭრა. სწორედ ამ დროს დაბრუნდა მამაცი მიდჰათ-ფაშა თავისი ორი ადიუტანტით. ჰასან-ბეიმ ორივეს ტყვია დაახალა, მიდჰათს კი ამჯერადაც არ შეხებია. ბოლოს და ბოლოს, მკვლელს ხელები გადაუგრიხეს, მაგრამ კიდევ მოასწრო პოლიციის ოფიცრის მოკვლა და შვიდი ჯარისკაცის დაჭრა. ჩვენი ანვარი კი ამ დროს გულმოდგინედ ლოცულობდა მეჩეთში, რისიც უამრავი მოწმე არსებობს.

ღამე ჰასან-ბეიმ ციხესიმაგრის სადარაჯო სადგომში გაატარა, თან ხმამაღლა მღეროდა არიებს ლუჩია დი ლამერმურიდან, რითაც, როგორც ამბობენ, ანვარ-ეფენდი სავსებით აღაფრთოვანა. ანვარმა თავზეხელაღებული ბოროტმოქმედის შეწყალება ითხოვა, მაგრამ განრისხებული მინისტრები მაგრად დადგნენ და დილით მკვლელი ხეზე ჩამოჰკიდეს. ჰარამხანის ჩადროსნები, ასე ძლიერ რომ უყვარდათ თავიანთი ჩერქეზი, მისი დასჯის სანახავად მივიდნენ, მწარედ ტიროდნენ და ჰაეროვან კოცნებს უგზავნიდნენ.

ამიერიდან მიდჰათს აღარავინ ეღობებოდა - ბედისწერის გარდა, რომელმაც სრულიად მოულოდნელი მხრიდან დაარტყა. დიად პოლიტიკოსს მისივე მარიონეტმა, ახალმა სულთანმა მურადმა უღალატა.

ჯერ კიდევ 31 მაისის დილით, გადატრიალებისთანავე, მიდჰათ-ფაშა ვიზიტით ეწვია ჩამოგდებული სულთნის ნათესავს, პრინც მურადს, რითაც გაუგონრად დააფრთხო და შეაშინა ეს უკანასკნელი.

აქ აუცილებელია მცირე გადახვევა, რათა ავხსნათ, რა საცოდავი ფიგურაა ოსმალეთის იმპერიაში მემკვიდრე.

საქმე ის არის, რომ წინასწარმეტყველ მუჰამედს, მართალია, თხუთმეტი ცოლი ჰყავდა, მაგრამ ერთი შვილიც არ დარჩენია და არც რაიმე ინსტრუქცია დაუტოვებია ტახტის მემკვიდრეზე. ამიტომ საუკუნეთა მანძილზე მრავალრიცხოვან სულთნის ცოლთაგან თითოეული ოცნებობდა თავისი შვილის ტახტზე აყვანაზე და ამასთან, მეტოქე ცოლების შვილების ამოწყვეტას ყველანაირად ცდილობდა. სასახლეში სასაფლაოც არის უდანაშაულოდ მოკლული პრინცებისთვის, ასე რომ, ჩვენ, რუსები, ჩვენი ბორისით, გლებითა და უფლისწული დიმიტრით თურქული მასშტაბებისთვის მხოლოდ სასაცილო ვართ.

გვირგვინი ოსმალეთის იმპერიაში მამიდან შვილზე კი არა, უფროსი ძმიდან უმცროსზე გადადის. როცა ძმების მარაგი იწურება, ძალაში მომდევნო თაობა შედის და შემდეგ გვირგვინი ისევ უფროსი ძმიდან უმცროსზე გადადის. ყველა სულთანს გაუგონრად ეშინია თავისი უმცროსი ძმისა. ძმის, ანუ უფროსი ნათესავისა და მემკვიდრის შანსები, რომ გამეფებამდე იცოცხლოს, უკიდურესად უმნიშვნელოა. მემკვიდრე პრინცს სრულ იზოლაციაში ამყოფებენ, მასთან არავის უშვებენ და ეს არამზადები ცდილობენ, ისეთი მხევლები გამოუძებნონ, რომლებიც ბავშვებს ვერ იყოლიებენ. ძველისძველი ტრადიციით, მომავალ ფადიშაჰს ენამოჭრილი და ყურის აპკებდახვრეტილი მონები ემსახურებიან. შეგიძლიათ თავად წარმოიდგინოთ, ასეთი აღზრდის პირობებში როგორი იქნება მემკვიდრის სულიერი ჯანმრთელობა. მაგალითად, სულეიმან მეორე ოცდაცხრამეტი წელიწადი ჰყავდათ ჩაკეტილი, ამ ხნის განმავლობაში იგი ყურანს იწერდა და ასურათებდა კიდეც. როცა, ბოლოს და ბოლოს, სულთანი გახდა, მალე თქვა უარი გვირგვინზე. მშვენივრად მესმის ამ კაცისა - სურათების გაფერადება გაცილებით სასიამოვნოა.

თუმცა მურადს დავუბრუნდეთ. ეს იყო ლამაზი, არცთუ სულელი და საკმაოდ ნაკითხი ყმაწვილი, თუმცა კი მიდრეკილი გადამეტებული სმისკენ და შეპყრობილი არცთუ უსაფუძვლო დევნის მანიით. მან სიხარულით მიანდო ბრძენ მიდჰათს მმართველობის სადავეები, ასე რომ, ჩვენი ეშმაკი პოლიტიკოსების საქმე გეგმას მიჰყვებოდა. მაგრამ ბიძამისის საკვირველმა სიკვდილმა ისე იმოქმედა საბრალო მურადზე, რომ თავისთვის ლაპარაკი დაიწყო და სულ გაშმაგდა. ევროპელი ფსიქიატრები, საიდუმლოდ რომ ეწვივნენ ფადიშაჰს, იმ დასკვნამდე მივიდნენ, რომ მურადი ვერასოდეს გამოჯანმრთელდება და შემდგომში მისი მდგომარეობა კიდევ უფრო გაუარესდება.

დააკვირდით ანვარ-ეფენდის შორსმჭვრეტელობას. მურადის გამეფების პირველსავე დღეს, როცა ჯერ კიდევ ყველაფერი თითქოს კარგად იყო, Our mutual friend-მა (ჩვენი საერთო მეგობარი - ინგლ.) უცებ სულთნის ძმისა და ტახტის მემკვიდრის, პრინც აბდულ-ჰამიდის მდივნობა ითხოვა. როცა ეს გავიგე, მივხვდი, რომ მიდჰათ-ფაშას მურად მეხუთის დიდი იმედი არ ჰქონდა. ანვარი ახალ მემკვიდრეს დააკვირდა. ეტყობა, მისაღებად ჩათვალა, რაკი მიდჰათმა აბდულ-ჰამიდს პირობა წაუყენა: სიტყვა მომეცი, რომ ქვეყანაში კონსტიტუციას შემოიღებ და ფადიშაჰი გახდებიო. პრინცი, რასაკვირველია, დაეთანხმა.

მერე რაც მოხდა, შენთვის ცნობილია. 31 აგვისტოს შეშლილი მურად მეხუთის ნაცვლად ტახტზე აბდულ-ჰამიდ მეორე ავიდა, მიდჰათი დიდი ვეზირი გახდა, ხოლო ანვარი ახალ სულთანთან დარჩა კულისებმიღმა მანიპულატორად და საიდუმლო პოლიციის გამოუცხადებელ შეფად - ესე იგი (ჰა-ჰა) შენს კოლეგად, ლავრენტი.

ისიც ნიშანდობლივია, რომ თურქეთში ანვარ-ეფენდის შესახებ თითქმის არავინ არაფერი იცის. წინ არ მიძვრება, ხალხს ხშირად არ ენახვება. მე, მაგალითად, მხოლოდ ერთხელ ვნახე, როცა ახალ ფადიშაჰს წარვუდექი. ანვარი ტახტის გვერდით იჯდა, ჩრდილში, უშველებელი, შავი წვერით (მგონი, ყალბით) და მუქი სათვალით, რაც სასახლის ეტიკეტის გაუგონარი დარღვევაა. აუდიენციის დროს აბდულ-ჰამიდმა რამდენჯერმე გადახედა ანვარს, თითქოს მხარდაჭერას ან რჩევას ელოდა.

აი, ვისთან მოგიწევს ამიერიდან საქმის დაჭერა. თუკიღა წინათგრძნობა არ მღალატობს, მიდჰათი ანვართან ერთად თავის ჭკუაზე ატარებს სულთანს და ერთი-ორი წლის შემდეგ....

- ჰო, მერე საინტერესო აღარ არის, - ისედაც გაჭიანურებული კითხვა შეწყვიტა მიზინოვმა და ცხვირსახოცით მოიწმინდა გაოფლილი შუბლი, - მით უმეტეს, რომ წინათგრძნობამ მაინც მოატყუა უჭკვიანესი ნიკოლაი პავლოვიჩი. მიდჰათ-ფაშამ ხელისუფლება ვერ შეინარჩუნა და გააგდეს.

ერასტ პეტროვიჩმა, ძალიან ყურადღებით რომ უსმენდა და მთელი ეს დრო არ შერხეულა (ვარიასგან განსხვავებით, რომელიც სულ ცმუკავდა მაგარ სკამზე), მოკლედ ჰკითხა:

- დებიუტის შესახებ გასაგებია, მიტელშპილზეც. მაგრამ სადღაა ენდშპილი?

გენერალმა თანხმობის ნიშნად თავი დაუქნია:

- ამაშია მთელი ეშმაკობა. ენდშპილი ისეთი აზრიანი აღმოჩნდა, რომ თვით გამოცდილი გნატევისთვისაც კი მოულოდნელი გამოდგა. ამა წლის 7 თებერვალს მიდჰათ-ფაშა გამოიძახეს სულთანთან, დაცვა მიუჩინეს და თბომავალზე დასვეს, რომელმაც შერისხული პრემიერ-მინისტრი ევროპაში სამოგზაუროდ წაიყვანა. ჩვენმა ანვარმა კი თავისი კეთილისმყოფელი გაყიდა და ახლა არა მთავრობის მეთაურის, არამედ თავად სულთნის რუხი კარდინალი გახდა. ყველაფერი გააკეთა, რათა პორტასა და რუსეთს შორის ურთიერთობა შეწყვეტილიყო. და აი, ცოტა ხნის წინ, როცა თურქეთი ბეწვზე დაეკიდა, ჩვენს ხელთ არსებული აგენტურული მონაცემებით, ანვარ-ეფენდიმ საომარ მოქმედებათა თეატრისკენ გამოსწია, რათა მოვლენათა მსვლელობა რომელიღაც საიდუმლო ოპერაციის მეოხებით შეცვალოს, რომლის შინაარსზეც ჩვენ მხოლოდ მკითხაობა შეგვიძლია.

უეცრად ფანდორინი რაღაც უცნაურად ალაპარაკდა:

- არავითარი მოვალეობები. ეს ერთი. მ-მოქმედების სრული თავისუფლება. ეს ორი. ანგარიშს მხოლოდ თქვენ გაბარებთ. ეს სამი.

ვარიამ ვერ გაიგო, რას ნიშნავდა ეს სიტყვები, მაგრამ ჟანდარმთა შეფს ძალიან გაუხარდა და სწრაფად თქვა:

- ჰოდა, დიდებულია! ადრინდელი ფანდორინი მეცნობა. არადა, ჩემო კარგო, როგორღაც გაიყინეთ. მომიტევეთ, სამსახურებრივად კი არა, არამედ როგორც ასაკით უფროსი გეუბნებით, მამობრივად... არ შეიძლება, ცოცხლად დაიმარხო თავი. სასაფლაო მკვდრებს დაუტოვეთ. თქვენს ასაკში, წარმოგიდგენიათ?! თქვენ ხომ, როგორც არიაში მღერიან,  Toute la vie devant soi (მთელი ცხოვრება წინა გაქვთ - ფრ.).

- ლავრენტი არკადიევიჩ! - ვოლონტერ-დიპლომატ-ჯაშუშის, ფერმკრთალი ლოყები რომ წამში ასწითლებოდა, ხმაში რკინამ გაიჟღერა, - მე, მ-მგონი, არ მითხოვია პრივატული აღსარებები...

ვარიამ ეს შენიშვნა დაუშვებლად უხეშად ჩათვალა და თავი მხრებში ჩამალა: ახლა განაწყენებული მიზინოვი იისე განრისხდება, იიისე დაიყვირებს! მაგრამ სატრაპმა მხოლოდ ამოიოხრა და ცივად გამოსცრა:

- თქვენი პირობები მიღებულია. გექნებათ მოქმედების თავისუფლება, მე პირადად, სწორედ ამას ვგულისხმობდი. უბრალოდ, შეხედეთ, უსმინეთ და თუ რაიმე ნიშანდობლივს დაინახავთ... მოკლედ, ჩემგან არ გესწავლებათ.

- აფ-ცხიკ! - დააცემინა ვარიამ და შიშით ჩამალა თავი მხრებში. თუმცა გენერალს უფრო მეტად შეეშინდა, ჯერ შეხტა, მერე შემობრუნდა და გაოგნებული მიაჩერდა კონფიდენციალური საუბრის უნებლიე მოწმეს.

- ქალბატონო, აქ რატომ ხართ? განა თქვენ პოდპოლკოვნიკთან ერთად არ გახვედით? როგორ გაბედეთ!

- უნდა გამოგეხედათ, - ღირსებით უპასუხა ვარიამ, - მე კოღო ან ბუზი არ ვარ, იგნორირება რომ გამიკეთოთ. სხვათა შორის, მე დაპატიმრებული ვარ და არავის გავუთავისუფლებივარ.

ვარიას მოეჩვენა, რომ ფანდორინს ტუჩები ოდნავ შეერხა. მაგრამ არა, მოეჩვენა, - ამ სუბიექტს გაღიმება არ შეეძლო.

- მაშ, კარგიი... - მიზინოვის ხმაში შეფარული მუქარა გაისმა, - თქვენ, ქალბატონო არანათესავო, ისეთი რამ გაიგეთ, რისი ცოდნაც არაფერში გარგიათ. სახელმწიფო უსაფრთხოების მიზნით, მე თქვენ დროებით ადმინისტრაციულ პატიმრობაში ამყავხართ. ბადრაგის თანხლებით მიგიყვანენ კიშინიოვის გარნიზონის კარანტინში და იქ გაგაჩერებენ ამ კამპანიის დამთავრებამდე. ასე რომ, საკუთარ თავს დააბრალეთ. ვარია გაფითრდა.

- მაგრამ მე საქმრო არც კი მინახავს...

- ომის მერე ნახავთ, - მოუჭრა მალიუტა სკურატოვმა და კარისკენ შეტრიალდა, რათა თავისი ოპრიჩნიკებისთვის მოეხმო, თუმცა აქ საუბარში ერასტ პეტროვიჩი ჩაერთო.

- ლავრენტი არკადიევიჩ, ვფიქრობ, ს-საკმარისი იქნება, ქალბატონ სუვოროვას პატიოსანი სიტყვა ჩამოვართვათ.

- პატიოსან სიტყვას ვიძლევი! - მაშინვე წამოიძახა მოულოდნელი მხარდაჭერით გამხნევებულმა ვარიამ.

- ბოდიში, ჩემო კარგო, მაგრამ გარისკვა არ შეიძლება, - მოუჭრა გენერალმა ისე, რომ არც კი შეუხედავს ქალისთვის, - თანაც კიდევ ეს საქმრო. შეიძლება ამ გოგონას ვენდოთ? თავადვე იცით - თმაგრძელი და ჭკუამოკლეო.

- სულაც არ მაქვს გრძელი თმა, ხოლო თუ ჭკუაზე ამბობთ - ეს სიმდაბლეა! - ვარიას მოღალატურად აუთრთოლდა ხმა, - მე რა საქმე მაქვს მაგ თქვენს ანვარებსა და მიდჰათებთან!

- ჩემი პასუხისმგებლობით, თქვენო ა-აღმატებულებავ. ვარვარა ანდრეევნას თავდებად ვუდგები.

უკმაყოფილოდ წარბებშეჭმუხნილი მიზინოვი დუმდა, ვარიამ კი გაიფიქრა, რომ თურმე პოლიციის აგენტი შეიძლება არ იყოს მთლად ხელიდან წასული. რაც უნდა იყოს, მაინც სერბეთის ვოლონტერია.

- სისულელეა, - ჩაიბურდღუნა გენერალმა. ვარიას მოუტრიალდა და უსიამოვნოდ დაეკითხა, - რამის გაკეთება შეგიძლიათ? კარგი ხელწერა გაქვთ?

- მე სტენოგრაფიის კურსები დავამთავრე! ტელეგრაფისტად ვმუშაობდი! და ბებიაქალადაც... - რატომღაც იცრუა ბოლოს ვარიამ.

- სტენოგრაფისტად და ტელეგრაფისტად? - გაოცდა მიზინოვი, - მაშინ მით უმეტეს. ერასტ პეტროვიჩ, ამ ქალბატონს აქ მხოლოდ და მხოლოდ ერთადერთი პირობით დავტოვებ: თქვენთან მდივნის მოვალეობა უნდა შეასრულოს. სულერთია, მაინც დაგჭირდებათ ვინმე კურიერი ანდა მეკავშირე, ეჭვს რომ არ აღძრავს. მაგრამ იცოდეს, - თავდებად დაუდექით.

- ოღონდ ეს არა! - ერთხმად წამოიძახეს ვარიამაც და ფანდორინმაც და ქოროდვე დაამთავრეს, ოღონდ უკვე სხვადასხვანაირად.

- მე მდივნები არ მჭირდება. ხოლო ვარიამ:

- ოხრანკაში არ ვიმსახურებ!

- როგორც გენებოთ, - მხრები აიჩეჩა გენერალმა და წამოდგა, - ნოვგოროდცევ, ბადრაგი!

- თანახმა ვარ! - დაიყვირა ვარიამ.

ფანდორინი გაჩუმდა.

 

 

 

მეოთხე თავი, რომელშიც მტერი პირველად დაარტყამს.

 

დეილი პოსტი

 (ლონდონი), 15 (3) ივლისი, 1877წ.

...მოუხელთებელი გენერლის გურკოს მოწინავე რაზმმა ბულგარეთის სამეფოს უძველესი დედაქალაქი, ქალაქი ტირნოვო აიღო და შიპკინსკის უღელტეხილისკენ მიიწევს, რომლის იქით დაუცველი ველებია, ვიდრე კონსტანტინოპოლამდე. სამხედრო ვეზირი რედიფ-ფაშა და მთავარსარდალი აბდულ ქერიმ-ფაშა მოხსნეს თავიანთი პოსტებიდან და სასამართლოში არიან გადაცემული. ახლა თურქეთს მხოლოდ სასწაული თუ გადაარჩენს.

პარმაღთან შედგნენ. ახსნა იყო საჭირო.

ფანდორინმა ჩაახველა და თქვა:

- ძალზედ ვწუხვარ, ვარვარა ანდრეევნა, ა-ასე რომ მოხდა. რასაკვირველია, თქვენ სავსებით თავისუფალი ხართ და თქვენს იძულებას ჩემთან სათანამშრომლოდ არ ვაპირებ.

- გმადლობ, - ცივად მიუგო ქალმა, - მეტად კეთილშობილურია. ეს რომ არა, გამოგიტყდებით და ვიფიქრე, რომ საგანგებოდ მოაწყვეთ ყველაფერი. თქვენ ხომ მშვენივრად გამიცანით და ეტყობა, ხვდებოდით, რით დამთავრდებოდა ეს. რაო, ძალიან გჭირდებათ მდივანი?

ერასტ პეტროვიჩის თვალებში ისევ გაიელვა ნაპერწკალმა, რომელსაც ადამიანს, ჩვეულებრივ, მხიარულების ნიშნად ჩაუთვლიდით.

- მ-მიხვედრილი ყოფილხართ, მაგრამ უსამართლო. მე მართლა ყოველგვარი განზრახვის გარეშე მოვიქეცი ასე, მაგრამ მხოლოდ თქვენი ინტერესებიდან გამომდინარე, ლავრენტი არკადიევიჩი დაუყოვნებლივ გაგიშვებდათ მოქმედი არმიიდან, ხოლო ბატონი კაზანზაკი ჟანდარმსაც მოგიჩენდათ. ახლა კი აქ რჩებით სავსებით კ-კანონიერ საფუძველზე.

ამის საწინააღმდეგო ვარიას არაფერი ჰქონდა, მაგრამ ამ საწყალი ჯაშუშისათვის მადლობის გადახდა არ სურდა.

- როგორც ეტყობა, მართლაც მარჯვე ხართ თქვენს ნაკლებად პატივსაცემ პროფესიაში, - ბოროტად თქვა, - მთავარი კაციჭამია და, ისიც კი გააბრიყვეთ.

- კაციჭამია ლავრენტი არკადიევიჩია? - გაოცდა ფანდორინი, - ჩემი აზრით, არ ჰგავს. და მ-მერე, რა არის ნაკლებად პატივსაცემი იმაში, რომ სახელმწიფო ინტერესები დაიცვა? აბა, ამისთანას რა უნდა ელაპარაკო?

ვარია დემონსტრაციულად მიბრუნდა, თვალი მოავლო ბანაკს: თეთრკედლიანი სახლები, კარავთა სწორი მწკრივები, ახალი სატელეგრაფო ბოძები. ქუჩაში ჯარისკაცი მორბოდა, მეტად ნაცნობად მოიქნევდა გრძელ, მოუქნელ ხელებს.

- ვარია, ვარენკა! - შორიდანვე დაიყვირა ჯარისკაცმა, თავიდან გრძელსაჩეხიანი ქუდი მოიძრო და ქნევა დაიწყო, - მაინც ჩამოხვედი!

- პეტია! - ამოიოხრა ქალმა, მაშინვე დაივიწყა ფანდორინი და იმის შესახვედრად გაიქცა, ვისი გულისთვისაც ათას-ნახევარი ვერსი სიგრძის გზა გადმოლახა.

ერთმანეთს სავსებით ბუნებრივად მოეხვივნენ და გადაკოცნეს, უხერხულობის გარეშე, როგორც ადრე არასდროს. შესახედად ულამაზო, მაგრამ კეთილ, ბედნიერებით გაბრწყინებულ პეტიას გახარებული სახე ჰქონდა. გამხდარიყო, გარუჯულიყო, ადრინდელზე მეტად მოხრილიყო წელში. წითელსამხრეებიანი შავი მუნდირი ტომარასავით ადგა, მაგრამ ისევ ის ღიმილი ჰქონდა - ფართო, თაყვანისმცემელი.

- მაშ, თანახმა ხარ? - იკითხა მან.

- ჰო, - უბრალოდ თქვა ვარიამ, თუმცა მაშინვე არ აპირებდა დათანხმებას, არამედ მხოლოდ გრძელი და სერიოზული საუბრის მერე, ზოგიერთ პრინციპულ პირობას რომ წამოაყენებდა.

პეტიამ უშნოდ დაიჭყივლა, მაგრამ ვარია უკვე გონს მოეგო.

- თუმცა, დაწვრილებით უნდა განვიხილოთ ყველაფერი. ჯერ ერთი...

- განვიხილავთ, ყოველ მიზეზგარეშე განვიხილავთ. ოღონდ ახლა არა, საღამოს. ჟურნალისტების კარავში შევხვდეთ, კარგი? იმათ იქ კლუბივით რაიმე აქვთ. შენ ხომ იცნობ ფრანგს? ჰო, დერვეს. კარგი ვინმეა. იმან მითხრა, რომ ჩამოხვედი. მე ახლა საშინლად დაკავებული ვარ, წუთით გამოვიქეცი. თუ ჩამავლეს, მაინცდამაინც თავს არ გამაგდებინებენ. საღამომდე, საღამომდე!

და უკანვე გაიქცა, მძიმე ჩექმებით გზას ამტვერებდა და წარამარა იყურებოდა უკან. მაგრამ საღამოს შეხვედრამ არ მოუწიათ. მაცნემ შტაბიდან წერილი მოიტანა: მთელი ღამე ვმუშაობ. ხვალ. მიყვარხარ. პ.

რას ვიზამთ, სამსახური სამსახურია. და ვარიამ საკუთარი თავის დაბინავებას მიჰყო ხელი. საცხოვრებლად მოწყალების დებმა აიყვანეს, კეთილმა და დახმარებისთვის მუდამ მზად მყოფმა ქალებმა, მაგრამ ასაკიანებმა, ოცდათხუთმეტ წლამდე, და მოსაწყენებმა. მათვე მოუგროვეს ყველაფერი დაკარგული ბაგაჟის მაგივრად, ფხიან მიტკოს რომ ერგო - ტანსაცმელი, ფეხსაცმელი, კიოლნის წყლის ფლაკონი (არადა, საოცარი პარიზული სუნამო ჰქონდა), წინდები, თეთრეული, სავარცხელი, თმის სარჭები, კარგი საპონი, პუდრი, მზის საწინააღმდეგო მალამო, კოლდკრემი, კანის შემარბილებელი რძე, გვირილის ესენცია თმის დასაბანად და სხვა საჭირო ნივთები. კაბები, რა თქმა უნდა, საშინელი იყო, ერთის გამოკლებით - ცისფერისა, თეთრი ფურჩალიანი საყელოთი. ვარიამ მოდიდან გამოსული მანჟეტები მოაძრო და ერთობ საყვარლად გამოვიდა.

აი, დილიდან კი მოიწყინა. დები ლაზარეთში წავიდნენ - ლოვჩის შემოგარენიდან ორი დაჭრილი მოიყვანეს. ვარიამ მარტოობაში დალია ყავა, მშობლებთან დეპეშის გასაგზავნად შეიარა: ჯერ ერთი, ჭკუიდან რომ არ გადასულიყვნენ, და მეორეც, ფული რომ გამოეგზავნათ (მხოლოდ ვალად - იმედი ნუ ექნებათ, რომ ვარია გალიაში დაბრუნდება). გაისეირნა ბანაკში, დაათვალიერა უცხო მატარებელი ურელსებოდ: იმ ნაპირიდან აღალი მოვიდა მექანიკური გამწევით. ორთქლის მფრქვეველ რკინის დიდბორბლებიან ლოკომობილებს მძიმე ქვემეხები და ტყვია-წამლის ფურგონები მოჰქონდათ.

სანახაობა შთამბეჭდავი იყო, პროგრესის ნამდვილი ტრიუმფი. მერე უსაქმურობისაგან ფანდორინის სანახავად შეაჭრა, რომელსაც ცალკე პალატა გამოუყვეს შტაბის სექტორში. ერასტ პეტროვიჩიც უსაქმურად იყო: სალაშქრო საწოლში იწვა თურქული წიგნით და იქიდან რაღაც სიტყვებს იწერდა.

- სახელმწიფო ინტერესებს იცავთ, ბატონო პოლიციელო? - ჰკითხა ვარიამ, რაკი გადაწყვიტა, რომ ყველაზე შესაფერისი იქნებოდა, თუ აგენტს დამცინავ-აგდებული ტონით დაელაპარაკებოდა.

ფანდორინი ადგა და მხრებზე სამხედრო, უსამხრეებო სერთუკი (ისიც, ეტყობა, სადღაც შეიმოსა) მოიხურა. პერანგის გახსნილი საყელოს მიღმა ვარიამ ვერცხლის ძეწკვი დაინახა. ჯვარია? არა, მგონი, მედალიონია. საინტერესოა. ვნახოთ, შიგ რა აქვს. მაშ, ბატონი ფილერი რომანტიკისაკენ არის მიდრეკილი?

ტიტულიანმა მრჩეველმა საყელო შეიკრა და სერიოზულად უპასუხა:

- თუკი ს-სახელმწიფოში ცხოვრობ, საჭიროა, ან გაუფრთხილდე, ანდა გაემგზავრო - სხვანაირად პარაზიტიზმი გამოდის და ლაქიური ჭორიკნობა.

- მესამე შესაძლებლობაც არის, - მიუგოლაქიური ჭორიკნობით გამწარებულმა ვარიამ, - უსამართლო ხელისუფლება შეიძლება დაანგრიო და მის მაგივრად სხვა ააშენო.

- სამწუხაროდ, ვარვარა ანდრეევნა, სახელმწიფო ს-სახლი არ არის, არამედ უფრო ხეა. არ აშენებენ, თავისით იზრდება, ბუნების კანონებს ემორჩილება და ეს დიდი ხნის ამბავია. ა-აქ კალატოზი კი არა, მებაღეა საჭირო.

ვარიას შესაფერი ტონი გადაავიწყდა და მღელვარედ შეჰყვირა:

- ჩვენ მძიმე, რთულ დროში ვცხოვრობთ! პატიოსანი ადამიანები კვნესიან სიბრიყვისა და ჩაგვრის უღელქვეშ, თქვენ კი ბებერივით მსჯელობთ, რომელიღაც მებაღეზე მელაპარაკებით!

ერასტ პეტროვიჩმა მხრები აიჩეჩა:

- ძვირფასო ვარვარა ანდრეევნა, მე დავიღალე ჩვენს მძიმე დროზე ლ-ლაპარაკის მოსმენით. მეფე ნიკოლაის ხანაში, როცა ახლანდელზე უფრო მძიმე დრო იდგა, თქვენი პატიოსანი ადამიანები

 გ-გამოწკეპილები დადიოდნენ და დაუღალავად აქებდნენ თავიანთ ბედნიერ ცხოვრებას. ახლა კი, თუკი შესაძლებელი გახდა სიბრიყვისა და ჩაგვრის ხსენება, ესე იგი, დრო გ-გამოსწორებულა.

- თქვენ უბრალოდ... თქვენ უბრალოდ ტახტის მსახური ხართ! - მისი აზრით, ყველაზე საწყენი რამ გამოსცრა ვარიამ, ხოლო როცა ფანდორინი არც კი შერხეულა, გასაგებ ენაზე უთხრა, - ერთგული მონა, ჭკუისა და სინდისის გარეშე.

დაახეთქა და თავისი სიბრიყვისა შეეშინდა, თუმცა ერასტ პეტროვიჩი ოდნავადაც არ გაბრაზებულა, მხოლოდ ამოიოხრა და თქვა:

- თქვენ არ იცით, როგორ მოიქცეთ ჩემთან. ეს ერთი. არ გსურთ, ჩემი მადლიერი იყოთ და ამიტომ ბრაზობთ. ეს ორი. დაივიწყეთ, ჯანდაბას, მადლიერება და, ჩვენ ბრწყინვალედ გ-გავუგებთ ერთმანეთს. ეს სამი.

ასეთმა ლმობიერებამ ვარია უფრო მეტად გააბრაზა, მით უმეტეს, რომ აგენტი, ღმერთი, რჯული, მართალი იყო.

- ადრევე შევამჩნიე, რომ თქვენ ცეკვის მასწავლებელივით ხართ: ერთი-ორი-სამი, ერთი-ორი-სამი. ვინ გასწავლათ ეს სულელური მანერა?

- იყვნენ მასწავლებლები, - მიუგო მოღრუბლულმა ფანდორინმა და უზრდელად ჩაეფლო იმ თავის თურქულ წიგნში...

ის კარავი, სადაც მთავარ ბინასთან აკრედიტებული ჟურნალისტები იკრიბებოდნენ, შორიდანვე ჩანდა. შესასვლელში, გრძელ ზონარზე, სხვადასხვა ქვეყნის დროშები და ჟურნალ-გაზეთების ვიმპელები ეკიდა და კიდევ, რატომღაც, წითელი, თეთრვარსკვლავებიანი აჭიმები.

- ეტყობა, გუშინ ლოვჩის წარმატება აღნიშნეს, - ივარაუდა პეტიამ, - ვიღაცამ თავი გამოიჩინა აჭიმების დაკარგვით. მან ტილოს ფარდა გადასწია და ვარიამ შიგნით შეიხედა.

კლუბი ულაზათო იყო, მაგრამ თავისებურად მყუდრო: ხის მაგიდები, დაკრიალებული სკამები, დახლი ბოთლების მწკრივებით. იდგა ჩიბუხის ბოლის, ცვილის სანთლისა და მამაკაცის ოდეკოლონის სუნი. განცალკევებულ, გრძელ მაგიდაზე ეწყო რუსული და უცხოური გაზეთების დასტები. ვარიამ გადახედა ლონდონურ დეილი პოსტს და გაუკვირდა - დღევანდელი დილის გამოშვება იყო. ეტყობა, რედაქციიდან ტელეგრაფით აგზავნიან. მაგარია!

ვარიამ განსაკუთრებული კმაყოფილებით ისიც შენიშნა, რომ აქ მხოლოდ ორი ქალია, თანაც ორივე პენსნეიანი და არც ახალგაზრდები არიან. სამაგიეროდ, კაცები მრავლად იყვნენ, მათ შორის, ნაცნობებიც აღმოჩნდნენ.

უპირველეს ყოვლისა, ფანდორინი და... ისევ წიგნით. რა სიბრიყვეა - კითხვა ხომ შენს კარავშიც შეგიძლია.

მოპირდაპირე კუთხეში ჭადრაკის ერთდროული თამაშის სეანსი მიმდინარეობდა. მაგიდის ერთ მხარეს სიგარის ბოლებით ლმობიერ-კეთილი მაკლაფლინი მიმოდიოდა, მეორე მხარეს კი ისხდნენ გაფაციცებული სობოლევი, დერვე და კიდევ ორნი.

- ოჰ, ჩვენო პატარა ბულგარელო! - წამოიძახა გენერალმა მიშელმა და კმაყოფილი წამოდგა, - ვეღარ მიცვნიხართ! კარგი, შეიმას, ჩავთვალოთ, რომ ყაიმია.

დერვე გულთბილად მიესალმა შემოსულებს (ეს სასიამოვნო იყო) და მზერა ვარიაზე შეაჩერა, თუმცა თამაში განაგრძო. სამაგიეროდ, სობოლევთან წარმოუდგენლად ბრწყინვალე მუნდირში გამოწყობილი შავგრემანი ოფიცერი მიიჭრა, ყოველ წარმოსადგენ საზღვრებს მიღმა გადაგრეხილ ულვაშზე ხელი მოისვა და ფრანგულად შეჰყვირა:

- გენერალო, გემუდარებით, წარმადგინეთ თქვენს მშვენიერ ნაცნობთან! სანთლები ჩააქრეთ, ბატონებო! აღარ დაგვჭირდება - მზე ამოვიდა!

ორივე ხნიერმა მანდილოსანმა უკიდურესი უკმაყოფილებით შეხედა ვარიას; თავადაც ცოტათი შეკრთა ასეთი იერიშისაგან.

- ეს პოლკოვნიკი ლუკანია, ჩვენი ძვირფასი მოკავშირის, მისი უდიდებულესობა რუმინეთის თავადი კარლის პირადი წარმომადგენელი, - გაიცინა სობოლევმა, - გაფრთხილებთ, ვარვარა ანდრეევნა, პოლკოვნიკი ქალთა გულებისთვის ანჩარზე უფრო მომაკვდინებელია.

მისი ტონიდან მაშინვე ცხადი შეიქნა, რომ რუმინელის თბილად მოპყრობა არ ღირდა, და ვარიამ თავდაჭერილად მიუგო, თან საგანგებოდ დაეყრდნო პეტიას მკლავს:

- ძალიან მოხარული ვარ. ჩემი საქმრო, მოხალისე პიოტრ იაბლოკოვი.

ლუკანი ორი თითით გალანტურად მისწვდა ვარიას მაჯას (გაიბრწყინა ბეჭედმა არცთუ სახუმარო ბრილიანტით) და კოცნას აპირებდა, მაგრამ სათანადოდ მოიგერიეს:

- პეტერბურგში თანამედროვე ქალებს ხელზე არ კოცნიან.

სხვათა შორის, საინტერესო საზოგადოება იყო და ვარიას კორესპონდენტების კლუბი მოეწონა. ოღონდ საწყენი იყო, რომ დერვე სულ იმ თავის სულელურ ჭადრაკს თამაშობდა. თუმცა, ეტყობა, თამაში მთავრდებოდა - მაკლაფლინის ყველა სხვა მოწინააღმდეგემ უკვე კაპიტულაცია გამოაცხადა და ფრანგიც ნამდვილად განწირული იყო. თუმცა ეს, ეტყობოდა, სულაც არ ანაღვლებდა, ხშირ-ხშირად გადახედავდა ხოლმე ვარიას, უზრუნველად იღიმებოდა და მელოდიურად უსტვენდა შანსონიეების მოდურ სიმღერას.

სობოლევი იქვე დადგა, დაფას დახედა, დაბნეულად დაიჭირა მისამღერი:

- ფოლიშონ-ფოლიშონეტ... დანებდით, დერვე, ეს სუფთა ვატერლოოა.

- გვარდია კვდება, მაგრამ არ ნებდება! - ფრანგმა ვიწრო, წვეტიან წვერზე იტაცა ხელი და ისეთი სვლა გააკეთა, რომ ირლანდიელი შეიჭმუხნა და შეფიქრიანდა.

ვარია გარეთ გამოვიდა, მზის ჩასვლით და სიგრილით რომ დამტკბარიყო. როცა კარავში დაბრუნდა, ჭადრაკი უკვე აელაგებინათ და საუბრობდნენ, არც მეტი, არც ნაკლები, ადამიანისა და ღმერთის ურთიერთდამოკიდებულებაზე.

- აქ არ შეიძლება იყოს არავითარი ურთიერთპატივისცემა, - მღელვარედ ამბობდა მაკლაფლინი, ეტყობა, დერვეს რეპლიკას პასუხობდა, - ადამიანის დამოკიდებულება უზენაესთან აგებულია წინასწარ აღიარებულ უთანასწორობაზე. ბავშვებს ხომ თავში არ მოსდით, რომ მშობლებთან თანასწორობაზე ჰქონდეთ პრეტენზია! ბავშვი უსიტყვოდ აღიარებს მშობლის უპირატესობას, თავის დამოკიდებულებას მშობელზე, გრძნობს მის მიმართ მოწიწებას და ამიტომ დამჯერია - თავისსავე საკეთილდღეოდ.

- თავს ნებას მივცემ თქვენივე მეტაფორით ვისარგებლო, - გაიღიმა ფრანგმა და თურქული ჩიბუხი მოქაჩა, - ეს ყველაფერი მართებულია მხოლოდ პატარა ბავშვებისათვის. როცა ბავშვი იზრდება, აუცილებლად ეჭვქვეშ დააყენებს მშობლის ავტორიტეტს, თუმცა ის მისთვის მაინც ჯერ კიდევ განუსაზღვრელად ბრძენი და ძლიერია. ბუნებრივია, ეს კარგია, უამისოდ ადამიანი სამუდამოდ ბავშვად დარჩება. იმავე ხანაშია ახლა გაზრდილი კაცობრიობაც. მერე, როცა კაცობრიობა კიდევ უფრო გაიზრდება, იმასა და ღმერთს შორის უშუალოდ დამყარდება ახალი დამოკიდებულება, დაფუძნებული თანასწორობასა და ურთიერთპატივისცემაზე. და ოდესმე ბავშვი იმდენად გაიზრდება, რომ მშობელი სრულიად აღარ დასჭირდება.

- ბრავო, დერვე, თქვენ ისევე მოხდენილად ლაპარაკობთ, როგორც წერთ, - წამოიძახა პეტიამ, - მაგრამ საქმე ის არის, რომ არავითარი ღმერთი არ არსებობს, არამედ არის მატერია და კიდევ - წესიერების ელემენტარული პრინციპები. თქვენ კი გირჩევთ, თქვენივე კონცეფციიდან ფელეტონი გააკეთოთ რევიუ პარიზიენისთვის - ბრწყინვალე თემაა.

- კარგი ფელეტონის დასაწერად თემა რა საჭიროა, - განაცხადა ფრანგმა, - უბრალოდ, კარგად წერა უნდა შეგეძლოს.

- აი, აქ კი სხვაგან გაუხვიეთ, - აღშფოთდა მაკლაფლინი, - თემის გარეშე სიტყვების ისეთ ეკვილიბრისტსაც კი, როგორიც თქვენ ხართ, გზიანი არა გამოუვა რა.

- დაასახელეთ ნებისმიერი საგანი, თუნდაც ყველაზე ტრივიალური და მე მასზე სტატიას დავწერ, რომელსაც ჩემი გაზეთი სიამოვნებით დაბეჭდავს, - ხელი გამოიწოდა დერვემ, - სანაძლეო გინდათ? ჩემი ესპანური უნაგირი თქვენი ცეისის ბინოკლის წინააღმდეგ.

ყველა უჩვეულოდ გამოცოცხლდა.

- ორას მანეთს ჩამოვდივარ დერვეზე! - გამოაცხადა სობოლევმა.

- ნებისმიერ თემაზე? - ნელა გაიმეორა ირლანდიელმა, - მაშ, ნებისმიერზე, არა?

- აბსოლუტურად. თუნდაც აი, იმ ბუზზე, ულვაშზე რომ აზის პოლკოვნიკ ლუკანს...

რუმინელმა სასწრაფოდ შეიბერტყა ულვაში და თქვა:

- სამასს ვდებ მესიე მაკლაფლინზე. მაგრამ რომელი საგანი ავიღოთ?

- აი, თუნდაც ძველი ჩექმები, - მაკლაფლინმა თითი მიარტყა ფრანგის მტვრიან იუსტის ჩექმებს, - აბა, სცადეთ, ამათზე ისერიგად დაწეროთ, რომ პარიზის საზოგადოებამ წაიკითხოს და აღფრთოვანდეს.

სობოლევმა ხელისგულები მოიმარჯვა:

- სანამ ხელი ხელს დაგიკრავთ, მე - პას, ძველი ჩექმები - ეს უკვე მეტისმეტია.

ბოლოს ირლანდიელზე ათასი დადეს, ხოლო ფრანგზე ფულის დადების მსურველი არავინ აღმოჩნდა. ვარიას შეებრალა ბედკრული დერვე, მაგრამ ფული არც თავად ჰქონდა, არც პეტიას. ფანდორინს მიუახლოვდა, ისევ რომ შლიდა თურქულ, უდღეურკრავებიან ფურცლებს და გაბრაზებულმა უჩურჩულა:

- რაღას ელოდებით! იმაზე ჩამოდით, თქვენთვის არაფერია! ალბათ, თქვენი სატრაპისგან რაღაც ვერცხლს მიიღებდით. მერე დაგიბრუნებთ.

ერასტ პეტროვიჩი შეიჭმუხნა და მოწყენილი ხმით ამოთქვა:

- ასი მანეთი მ-მესიე დერვეზე... - და ისევ ჩაეფლო კითხვაში.

- საბოლოოდ, ათი ერთზე, - შეაჯამა ლუკანმა, - ბატონებო, მოგება დიდი არ არის, მაგრამ ნაღდია.

ამ დროს კარავში ვარიას ნაცნობი კაპიტანი პერეპელკინი შემოიჭრა. ვეღარ იცნობდით: გამოწკეპილი მუნდირი, ჩექმები უპრიალებს, თვალზე - იმპოზანტური შავი სახვევი (ეტყობა, ისევ ჩალურჯებული ჰქონდა), თავი - თეთრი ბინტით შეხვეული.

- თქვენო აღმატებულებავ, ბატონებო, სწორედ ახლა გეახელით ბარონ კრიდენერისგან! - სოლიდურად გამოაცხადა კაპიტანმა, - მნიშვნელოვანი განცხადება მაქვს პრესისთვის. შეგიძლიათ ჩაიწეროთ - გენერალური შტაბის კაპიტანი პერეპელკინი, ოპერატიული განყოფილება. პე-რე-პელ-კი-ნი. ნიკოპოლი აღებულია შტურმით! ტყვედ ავიყვანეთ ორი ფაშა და ექვსი ათასი ჯარისკაცი! ჩვენი დანაკარგი მეტად უმნიშვნელოა. გამარჯვება, ბატონებო!

- ჯანდაბა! ისევ უჩემოდ! - კვნესა აღმოხდა სობოლევს და გარეთ ისე გავარდა, არავის დამშვიდობებია.

კაპიტანმა ცოტა დაბნეული მზერით გააცილა გენერალი, მაგრამ მაცნეს ყოველი მხრიდან შემოეხვივნენ ჟურნალისტები. პერეპელკინმა დაუფარავი კმაყოფილებით დაიწყო პასუხების გაცემა მათ შეკითხვებზე, თანაც თავს იწონებდა ფრანგულით, ინგლისურითა და გერმანულით.

ვარია გააკვირვა ერასტ პეტროვიჩის საქციელმა. წიგნი მაგიდაზე დააგდო, კორესპონდენტები მისწი-მოსწია და ხმადაბლა ჰკითხა:

- ნ-ნება მომეცით, კაპიტანო, ხომ არ გეშლებათ? კრიდენერმა ხომ პლევნის აღების ბრძანება მიიღო. ნიკოპოლი სრულიად ს-საპირისპირო მიმართულებით არის, - მის ხმაში იყო რაღაც ისეთი, რისგანაც კაპიტანი შეშფოთდა და ჟურნალისტებს აღარ აქცევდა ყურადღებას.

- სულაც არა, მოწყალეო ხელმწიფევ. დეპეშა პირადად მივიღე უმაღლესი შტაბიდან, გაშიფვრისას იქ ვიყავი და თავად მივართვი ბატონ ბარონს. ბრწყინვალედ მახსოვს ტექსტი: დასავლეთის ჯგუფის მეთაურს, გენერალ-ლეიტენანტ მარიონ კრიდენერს. გიბრძანებთ, დაიკავოთ ნიკოპოლი და იქ გამაგრდეთ დივიზიაზე არანაკლები ძალით. ნიკოლაი.

ფანდორინი გაფითრდა.

- ნიკოპოლი? - უფრო ჩუმად ჰკითხა, - და პლევნა?

კაპიტანმა მხრები აიჩეჩა.

- წარმოდგენა არა მაქვს.

შემოსასვლელთან ნაბიჯების ხმა და იარაღის ჟღარუნი მოისმა. ფარდა უცებ გაიწია და კარავში პოდპოლკოვნიკმა კაზანზაკიმ შემოიხედა. თითქოს საუკუნე გასულიყო, რაც არ ენახა იგი ვარიას. პოდპოლკოვნიკის ზურგს უკან ბადრაგის ხიშტები ბრწყინავდა. ჟანდარმმა წამით შეაჩერა მზერა ფანდორინზე, ვარიას მიღმა გაიხედა, ხოლო პეტიას სიხარულით გაუცინა.

- აჰა, აი, ისიც, ჩვენი გვრიტუნია! ასეც ვფიქრობდი. მოხალისე იაბლოკოვ, თქვენ დაპატიმრებული ხართ. აიყვანეთ, - ბრძანა ბადრაგისკენ მიბრუნებულმა. კლუბში მკვირცხლად შემოვიდა ორი ცისფერმუნდირიანი და ამ საშინელებით დამბლადაცემულ პეტიას იდაყვებში წაავლეს ხელები.

- გააფრინეთ?! - იკითხა ვარიამ, - ახლავე დაანებეთ თავი!

კაზანზაკიმ პასუხის ღირსადაც არ ცნო. თითები გაატკაცუნა და დაპატიმრებული სწრაფად გაიყვანეს გარეთ, ხოლო პოდპოლკოვნიკი შეყოვნდა, ირგვლივ იყურებოდა გაურკვეველი ღიმილით.

- ერასტ პეტროვიჩ, ეს რა არის? - წკრიალა ხმით მოუწოდა ვარიამ ფანდორინს, - უთხარით რა, რამე!

- საფუძველი? - ჰკითხა მოღუშულმა ფანდორინმა, თან ჟანდარმს საყელოზე მისჩერებოდა.

- იაბლოკოვის შედგენილ შიფრში ერთი სიტყვაა შეცვლილი. პლევნის მაგივრად ნიკოპოლი, სულ ეს არის. ამასობაში კი სამი საათის წინ ოსმან-ფაშას ავანგარდმა ცარიელი პლევნა დაიკავა და ჩვენს ფლანგს დაემუქრა. აი, ასე, ბატონო დამკვირვებელო.

- აი, თქვენი საოცრებაც, მაკლაფლინ, ღომელსაც შეუძლია თუღქეთის გადაღჩენა, - მიაღწია ვარიამდე დერვეს ხმამ, საკმაოდ სუფთა რუსულს რომ ლაპარაკობდა, მაგრამ მომაჯადოებელი ღ-ებით.

- საოცრება კი არა, მუსიე კორესპონდენტო, არამედ ჩვეულებრივი ღალატი, - ჩაიცინა პოდპოლკოვნიკმა, მაგრამ ამ დროს ფანდორინს უყურებდა, - უბრალოდ, ვერ წარმომიდგენია, ბატონო ვოლონტერო, რას ეტყვით მის მაღალაღმატებულებას.

- ბევრს ყბედობთ, პოდპოლკოვნიკო, - ერასტ პეტროვიჩის მზერა უფრო ქვემოთ დაეშვა, ჟანდარმის მუნდირის ზედა ღილზე, - პატივმოყვარეობამ ს-საქმეს არ უნდა ავნოს.

- რაო?! - კაზანზაკის შავგრემანი სახე ოდნავ დაეღმიჭა, - მორალს მიკითხავთ? თქვენ - მე? თუმცაღა... მე ხომ თქვენზე, ბატონო ვუნდერკინდო, ზოგ-ზოგიერთი ცნობის შეკრება მოვასწარი... სამსახურის რაგვარობაზე. უმტკივნეულოდ ზნეობრივი ფიზიონომია გამოგდით. წლობით არ უნდებით წინსვლას. როგორც ჩანს, მომგებიანი ქორწინება ინებეთ, არა? თანაც ორმაგი მოგებით - კარგი მზითევიც მოიპოვეთ და თან თავისუფლებაც შეინარჩუნეთ. დახვეწილი ნამუშევარია. გილოც...

თქმა აღარ დასცალდა, რადგან ერასტ პეტროვიჩმა მეტად მარჯვედ, როგორც კატამ თათი, ხელისგული დაჰკრა სქელ ტუჩებზე. ვარიამ ვაი შეჰყვირა, ხოლო ოფიცრებიდან ვიღაცამ ფანდორინს ხელი დაუჭირა, თუმცა მაშინვე გაუშვა, რადგან დამრტყმელი მღელვარების ნიშნებს არ ამჟღავნებდა.

- ვისროლოთ, - ვითარების სადაგად თქვა ერასტ პეტროვიჩმა და ახლა პოდპოლკოვნიკს თვალებში უყურებდა, - ახლავე, ამ წუთებში, სანამ მეთაურობა ჩარეულა.

კაზანზაკი აჭარხლდა. ქლიავივით შავი თვალები სისხლით აევსო. პაუზის მერე ნერწყვი გადაყლაპა და თქვა:

- მისი იმპერატორობითი უდიდებულესობის ბრძანებით ომის პერიოდში დუელები სასტიკად აკრძალულია. და თქვენ, ფანდორინო, ეს მშვენივრად იცით.

პოდპოლკოვნიკი გავიდა, მის კვალზე ტილოს ფარდამ დაიწყო რხევა. ვარიამ ჰკითხა:

- ერასტ პეტროვიჩ, როგორ მოვიქცეთ?

 

 

 

მეხუთე თავი,  რომელშიც აღწერილია ჰარამხანის მოწყობილობა.

 

რევიუ პარიზიენ

 (პარიზი). 18 (6) ივლისი, 1877 წ.

 

შარლ დერვე

 

ძველი ჩექმები.

(ფრონტული ჩანახატი).

 

მათი ტყავი დაიბზარა და ცხენის ლაშებზე უფრო მსუბუქი გახდა. კარგ საზოგადოებაში ასეთი ჩექმებით ვერ გამოჩნდები. ამას არც ვაკეთებ - ჩექმები სხვა რამისთვის მაქვს.

ათი წლის წინ შემიკერა მოხუცმა სოფიელმა ებრაელმა. ათი ლირა წამგლიჯა და მითხრა: ბატონო ჩემო, ჩემს ძვლებზე კაი ხნის ამოსული იქნება ბირკავები, შენ რომ კიდევ ივლი ამ ჩექმებით და ისააკს კეთილი სიტყვებით მოიგონებ.

წელიწადიც არ გასულა, რომ ასირიული ქალაქის გათხრებზე, შუამდინარეთში, მარცხენა ჩექმას ქუსლი მოსძვრა. მარტოს მომიხდა ბანაკში დაბრუნება. გახურებულ ქვიშაზე კოჭლობით მივდიოდი, უკანასკნელი სიტყვებით ვლანძღავდი ბებერ სოფიელ თაღლითს და ვიფიცებოდი, რომ ჩექმებს კოცონზე დავწვავდი.

ჩემმა კოლეგებმა, ბრიტანელმა არქეოლოგებმა, ვერ მიაღწიეს განათხარამდე - მათ თავს რიფატ-ბეგის ცხენოსნები დაესხნენ, გიაურებს რომ შაითნის შვილებად თვლიან, და ყველა აჩეხეს, უკანასკნელ კაცამდე. მე ჩექმები არ დავწვი, ქუსლი გავუკეთე და ვერცხლის ნალები შევუკვეთე.

1873 წლის მაისში, როცა ხივაში მივდიოდი, გამცილებელმა ასაფმა გადაწყვიტა, ჩემს საათს, ჩემს თოფსა და ჩემს ქურანა ახალთექურ იატაგანს დაუფლებოდა. ღამით, როცა კარავში მეძინა, გამცილებელმა ჩემს მარცხენა ჩექმაში ეფა ჩააგდო, რომლის ნაკბენიც სასიკვდილოა. მაგრამ ჩექმა პირდაღებული იყო და ეფა უდაბნოში გასრიალდა. დილით თავად ასაფმა მიამბო ეს, რადგან ალაჰის ხელი დაინახა მომხდარში.

ნახევარი წლის შემდეგ თბომავალი ადრიანოპოლი კლდეს შეეჯახა ტერმაიკოსის ყურეში. ნაპირამდე ვიცურე ორ-ნახევარი ლიე. ჩექმები ფსკერისკენ მექაჩებოდა, მაგრამ არ გამიხდია. ვიცოდი, ეს კაპიტულაციის ტოლფასი იქნებოდა და მაშინ კი ვერ გავიდოდი ნაპირზე. ჩექმები დამეხმარა, რომ არ დავნებებულიყავი. ნაპირამდე მხოლოდ მე მივაღწიე, დანარჩენები დაიხრჩვნენ.

ახლა იქ ვარ, სადაც კლავენ. ჩვენს თავზე ყოველდღე სიკვდილი ტრიალებს, მაგრამ მშვიდად ვარ. ვიცვამ ჩემს ჩექმებს, ათ წელიწადში შავიდან მოწითალოდ რომ იქცა და ცეცხლში თავს ისე ვგრძნობ, როგორც ქალის ფეხსაცმელში სარკესავით პარკეტზე. მე არასოდეს გავათელვინებ ბირკავას ჩემს ცხენს - ვაითუ, მოხუცი ისააკის ძვლებზეა ამოსული!

 

მესამე დღე იყო, რაც ვარია ფანდორინთან მუშაობდა. პეტიას გამოხსნა იყო საჭირო, ხოლო ერასტ პეტროვიჩის სიტყვით, ამის გაკეთება ერთადერთი ხერხით შეიძლებოდა, - ნამდვილი დამნაშავე ეპოვათ. და ვარია თავად შეეხვეწა ტიტულოვან მრჩეველს, რომ თანაშემწედ აეყვანა.

პეტიას საქმე ცუდად იყო. მისი ნახვის ნებას ვარიას არ აძლევდნენ, მაგრამ ფანდორინისგან იცოდა, რომ ყველა მტკიცებულება გამშიფრავის საწინააღმდეგო იყო. პოდპოლკოვნიკ კაზანზაკისგან მთავარსარდლის ბრძანება რომ მიიღო, იაბლოკოვმა მალევე დაიწყო დაშიფვრა და მერე, ინსტრუქციის თანახმად, პირადად წაიღო დეპეშა სატელეგრაფო პუნქტში. ვარია ეჭვობდა, რომ დაბნეულ პეტიას, შესაძლოა, ქალაქები არეოდა, მით უმეტეს, რომ ნიკოპოლის ციხესიმაგრე ყველამ იცოდა, ხოლო პატარა ქალაქი პლევნა ადრე ცოტას თუ სმენოდა. თუმცა, კაზანზაკის დაბნეულობისა არა სჯეროდა. თავად პეტიაც თავისაზე იდგა და ამბობდა, რომ მშვენივრად ახსოვდა, როგორ დააკოდირა სწორედ პლევნა, მეტად სასაცილო სახელწოდება. ყველაზე უარესი ის იყო, რომ, ერთ-ერთ დაკითხვაზე დამსწრე ერასტ პეტროვიჩის თქმით, იაბლოკოვი რაღაცას მალავდა და ამას მეტად უნიათოდ აკეთებდა. პეტიას ტყუილის თქმა რომ არ შეეძლო, ეს ვარიამ კარგად იცოდა და ამასობაში ყველაფერი ტრიბუნალისკენ მიდიოდა.

ნამდვილ დამნაშავეს ფანდორინი როგორღაც უცნაურად დაეძებდა. დილაობით, სულელურზოლებიან ტრიკოში გამოწყობილი, დიდხანს ვარჯიშობდა ინგლისურ გიმნასტიკაში. მთელი დღეები სალაშქრო საწოლზე იწვა, იშვიათად შეივლიდა შტაბის ოპერატიულ განყოფილებაში, ხოლო საღამოობით აუცილებლად იჯდა კლუბში, ჟურნალისტებთან. ეწეოდა სიგარებს, კითხულობდა წიგნს, დაუთრობლად სვამდა ღვინოს და საუბრებში უხალისოდ ერთვებოდა. არანაირ დავალებას არ იძლეოდა. სანამ ღამე მშვიდობისას უსურვებდა, მხოლოდ იტყოდა: ხ-ხვალ საღამოს კლუბში შევხვდებით.

ვარიას აცოფებდა თავისი უსუსურობის შეგრძნება. დღისით ბანაკში დაიარებოდა, აკვირდებოდა, საეჭვო ხომ არაფერი გამომჟღავნდაო. საეჭვო არაფერი მჟღავნდებოდა და დაღლილი ვარია ერასტ პეტროვიჩის კარავში მიდიოდა, რათა აემოძრავებინა და აემოქმედებინა. ტიტულიანი მრჩევლის ბუნაგში საშინელი უწესრიგობა სუფევდა: ყველგან წიგნები, სამვერსიანი რუკები, ბულგარული ღვინის დაწნული ბოთლები, ტანსაცმელი, ზარბაზნის ჭურვები (ეტყობა, ასაწევ სიმძიმეებად იყენებდა) ეყარა. ერთხელ ვარიამ ვერ შენიშნა და ცივი ფლავის თეფშზე დაჯდა, რომელიც რატომღაც სკამზე აღმოჩნდა. საშინლად გაბრაზდა და მერე ვერაფრით ამორეცხა ქონიანი ლაქა თავისი ერთადერთი კარგი კაბიდან.

შვიდი ივლისის საღამოს პოლკოვნიკმა ლუკანმა პრესკლუბში (ასე დაარქვეს ინგლისურ ყაიდაზე ჟურნალისტების კარავს) წვეულება გამართა, თავისი დაბადების დღის აღსანიშნავად. ამ ამბისთვის ბუქარეშტიდან სამი ყუთი შამპანური მოიტანეს. იუბილარი ირწმუნებოდა, ბოთლში ოცდაათი ფრანკი გადავიხადეო. ფული ტყუილად დაიხარჯა - დღესასწაულის მიზეზი მალე დაივიწყეს, იმიტომ, რომ დღის ჭეშმარიტი გმირი დერვე იყო.

დილით შერცხვენილი მაკლაფლინისგან მოგებული ცეისის ბინოკლით შეიარაღდა (ფანდორინმა, სხვათა შორის, თავისი საწყალი ასი მანეთის სანაცვლოდ მთელი ათასი მიიღო - და ყველაფერი ეს ვარიას წყალობით) და ფრანგმა თავხედური ოპერაცია ჩაატარა, - მარტომ შეიარა პლევნაში, კორესპონდენტის სამკლაურის საფარით მოწინააღმდეგის მოწინავე საზღვარი გადალახა და ინტერვიუც კი აიღო თურქი პოლკოვნიკისგან.

- მუსიე პერეპიოლკინმა გულითადად ამიხსნა, როგორ აჯობებდა ქალაქთან მიახლოება ისე, რომ ტყვიას ავცდენოდი, - ჰყვებოდა აღფრთოვანებული მსმენელით გარშემორტყმული დერვე, - სინამდვილეში, ეს სულაც არ აღმოჩნდა ძნელი, - თურქები გუშაგების დაყენებით თავს არ იწუხებენ. პირველი ასკერი მხოლოდ გარეუბანში გადამეყარა. რას მომშტერებიხარ? - ვუყვირი, - ჩქარა, წამიყვანე ყველაზე მთავარ უფროსთან. აღმოსავლეთში, ბატონებო, ყველაზე მთავარია, ფადიშაჰივით გეჭიროს თავი. თუკი ღრიალებ და იგინები, ალბათ, გაქვს კიდევაც ამის უფლება. მიმიყვანეს პოლკოვნიკთან. ალი-ბეი ჰქვია - წითელი ფესი ახურავს, შავი წვერი და მკერდზე სენ-სირის ნიშანი აქვს. დიდებულია, გავიფიქრე, მშვენიერი საფრანგეთი გადამარჩენს-მეთქი. ასე და ასეა, ვეუბნები, პარიზის პრესა. ბედისწერამ რუსულ ბანაკში გადამისროლა, იქ კი სასიკვდილო მოწყენილობაა, არავითარი ეგზოტიკა - მარტო ლოთობა. უარს ხომ არ მეტყვის პატივცემული ალი-ბეი ინტერვიუზე პარიზის საზოგადოებისთვის? უარი არ მითხრა. ვსხედვართ, ცივ შერბეთს ვსვამთ. ჩემი ალი-ბეი მეკითხება: კიდევ არის ის საოცარი კაფე რასპაის ბულვარისა და რიუ-დე-სევრის გადაკვეთაზე?

 მე, სიმართლე გითხრათ, წარმოდგენა არა მაქვს, კიდევაა თუ არა, რაღაი დიდი ხანია, პარიზში არა ვყოფილვარ, მაგრამ ვამბობ: აბა, მაშ, როგორ და ადრინდელზე უფრო მეტად ყვავის. ვილაპარაკეთ ბულვარებზე, კანკანზე, კოკეტებზე. პოლკოვნიკი მთლად შეძრულია, წვერი გაუფუვდა - არადა, წვერი კარგი აქვს, ალალად მარშალი დე რეა - და ოხრავს. არა, აი, დამთავრდება ეს წყეული ომი და პარიზისაკენ, პარიზისაკენ.

- მალე დამთავრდება, ეფენდი?

- მალე, - მეუბნება ალი-ბეი, - ძალიან მალე. აი, გამომაგდებენ რუსები ჩემი საწყალი სამი ბატალიონით პლევნიდან და შეიძლება, დავაბოლოოთ კიდეც. გზა თვით სოფიამდე გაიხსნება. ჰაი-ჰაი, - ვუტევ მე, - თქვენ მამაცი კაცი ხართ, ალი-ბეი. სამი ბატალიონით უმკლავდებით მთელი რუსეთის არმიას. მე დაუყოვნებლივ დავწერ ამას ჩემს გაზეთში. მაგრამ რა იქნა დიადი ოსმან ნური-ფაშა თავისი კორპუსით?

 პოლკოვნიკმა ფესი მოიხადა, ხელი ჩაიქნია: დამპირდა, ხვალ მოვალო. ოღონდ ვერ მომისწრებს, - ცუდი გზებია. დიდი-დიდი, ზეგ საღამოს. ერთი სიტყვით, კარგად ჩავუსხედით. კონსტანტინოპოლზეც ვილაპარაკეთ, ალექსანდრიაზეც. ძლივს დავაღწიე თავი - პოლკოვნიკმა ცხვრის დაკვლა ბრძანა. მონსიეურ პერეპყოლკინ-ის რჩევით ჩემი ინტერვიუ დიდი თავადის შტაბს გავაცანი. ჩემი მუსაიფი პატივცემულ ალი-ბეისთან იქ საინტერესოდ მიიჩნიეს, - მოკრძალებით დაამთავრა კორესპონდენტმა, - იმედი მაქვს, თურქ პოლკოვნიკს ხვალვე მოელის პატარა სიურპრიზი.

- ოჰ, დერვე, თავგანწირულო კაცო! - ეცა ფრანგს სობოლევი, ყველას დაანახვა, როგორია გენერლის გადახვევა, - ჭეშმარიტი გალი! მოდი, გაკოცო!

დერვეს სახე ხშირ წვერში დაიმალა, ხოლო მაკლაფლინმა, ჭადრაკს რომ თამაშობდა პერეპიოლკინთან (კაპიტანს უკვე მოეხსნა შავი სახვევი და დაფას დასჩერებოდა ორივე მიზანმიმიმართულად დახრილი თვალით), ცივად შენიშნა:

- კაპიტანმა არ უნდა გამოგიყენოთ მზვერავად. დარწმუნებული არ ვარ, ძვირფასო შარლ, რომ თქვენი გამოხდომა სავსებით უხინჯოა, ჟურნალისტური ეთიკის თვალსაზრისით. ნეიტრალური ქვეყნის კორესპონდენტს არ აქვს უფლება, კონფლიქტში რომელიმე მოწინააღმდეგის მხარე დაიჭიროს და მით უმეტეს, თავის თავზე აიღოს ჯაშუშის როლი, რამდენადაც... - თუმცა ყველანი, ვარიას ჩათვლით, ისე მეგობრულად მიეტივნენ აბეზარ კელტს, რომ იძულებული შეიქნა, გაჩუმებულიყო.

- ოჰო, აქ თურმე მხიარულობენ! - უცებ გაისმა მჟღერი, მტკიცე ხმა.

შებრუნებულმა ვარიამ შესასვლელში ჰუსარების წარმოსადეგი ოფიცერი დაინახა, შავთმიანი, თავმომწონე ულვაშით, თავხედური, ოდნავ გადმოცვენილი თვალებით და ახალი გიორგის მედლით მენტიკზე (ჰუსარის მოსასხამზე). შემოსული ოდნავადაც არ შეუცბუნებია საყოველთაო ყურადღებას - პირიქით, ჰუსარმა ეს ისე მიიღო, როგორც რაღაც თავისთავად ნაგულისხმევი.

- გროდნოს ჰუსართა პოლკის როტმისტრი, გრაფი ზუროვი, - თავი წარადგინა ოფიცერმა და სობოლევს მიესალმა, - ვერ მიხსენებთ, თქვენო აღმატებულებავ? კოკანდს ერთად ვუტევდით, მე შტაბში ვმსახურობდი, კონსტანტინ პეტროვიჩთან.

- მახსოვს, როგორ არა, - თავი დაუქნია გენერალმა, - თქვენ, მგონი, სასამართლოს გადაგცეს ლაშქრობაში კარტის თამაშისთვის და ვიღაც ინტენდანტთან დუელისათვის.

- ღმერთი მოწყალეა, ყველაფერმა ჩაიარა, - ლაღად მიუგო ჰუსარმა, - მითხრეს, რომ აქ თურმე ჩემი ძველი ნაცნობი, ერაზმ ფანდორინი მოდის ხოლმე. ვიმედოვნებ, არ მომატყუეს.

ვარიამ სწრაფად შეხედა შორეულ კუთხეში მჯდომ ერასტ პეტროვიჩს. ის წამოდგა, მძიმედ ამოიოხრა და უხალისოდ წარმოთქვა:

- შენა ხარ, იპოლიტ? აქეთ რა ქარმა გადმოგაგდო?

- აი, ისიც, ეშმაკმაც წამიღოს! - ჰუსარი ფანდორინს მივარდა, მხრებზე ხელი წაავლო და ისეთი გულმოდგინებით დაუწყო ნჯღრევა, რომ ერასტ პეტროვიჩს თავი აუყანყალდა, - არადა, გაიძახოდნენ, სერბეთში თურქებმა სარზე გასვესო! ოჰო, გამოსულელებულხარ, ძმაო, ვეღარ მიცვნიხარ! საფეთქლებს იმპოზანტურობისთვის იღებავ?

საინტერესო ნაცნობთა წრე აღმოაჩნდა ტიტულიან მრჩეველს - ვიდინელი ფაშა, ჟანდარმთა შეფი, ახლა კიდევ ეს ბაზრის კოხტაპრუწა, მოთამაშის ჩვევებით. ერთი სიტყვაც კი რომ არ გამოჰპარვოდა, ვარია მათ თითქოს უნებურად მიუახლოვდა.

- გვიმტყუნა მე და შენ ბედმა, გვიმტყუნა, - ზუროვმა თანამოსაუბრის ნჯღრევას თავი დაანება და ნაცვლად ამისა, მის მხარზე ხელის ტყაპუნს მოჰყვა, - ჩემს თავგადასავალს ცალკე გიამბობ, ტეტ-ა-ტეტ, რადგან მანდილოსნების მოსასმენი არაა, - მხიარულად გადახედა ვარიას, - ფინალი კი ცნობილია - უგროშოდ დავრჩი, მარტო, ეული და ნამსხვრევებად ქცეული გულით, - (ისევ ვარიას გახედა).

- ვ-ვინ იფიქრებდა, - დასძინა ფანდორინმა და უკან გაიწია.

- ენა გებმის? კონტუზია? ეგ არაფერი, გაგივლის.

მე კოკანდთან აფეთქების ტალღამ ისე მიმაჯახა მეჩეთს, რომ ერთი თვე კბილებს ვაკაწკაწებდი. თუ დამიჯერებ, ჭიქა ვერ მიმქონდა პირთან. მერე არაფერი, ამიშვა.

- ა-აქ საიდან მოხვედი?

- ეს, ძმაო ერაზმ, გრძელი ამბავია.

ჰუსარმა მზერა მოავლო კლუბის მუდმივ კლიენტებს, დაუფარავი ცნობისმოყვარეობით რომ მისჩერებოდნენ, და თქვა:

- არ მოიწყინოთ, ბატონებო, აქეთ მობრძანდით. მე აქ ერაზმს ჩემს შაჰრაზადს ვუამბობ.

- ოდისეას, - ხმადაბლა გაუსწორა ერასტ პეტროვიჩმა, პოლკოვნიკ ლუკანის ზურგს უკან რომ მიიმალა.

- ოდისეა, როცა საბერძნეთში ხარ. მე კიდევ სწორედ შაჰრაზადი მქონდა, - ზუროვმა ერთი გემრიელი პაუზა გააკეთა და მოყოლა დაიწყო, - ჰოდა, ბატონებო, ზოგიერთ გარემოებათა შედეგად, რომელთა შესახებაც მხოლოდ მე და ფანდორინმა ვიცით, მე ნეაპოლში ამოვყავი თავი, მთლად უსახსროდ. რუს კონსულს ხუთასი მანეთი ვესესხე, - იმ ქვაწვიამ მეტი ვერ გაიმეტა, - და ზღვით გამოვცურე ოდესაში. მაგრამ გზად ეშმაკი დამემგზავრა, შემომიჩნდა და კაპიტანსა და შტურმანთან პატარა წავითამაშე. ბოლო კაპიკამდე გამფცქვნეს იმ გაიძვერებმა! ჰოდა, მეც ალალად განვაცხადე პროტესტი, ერთგვარი ზიანი მივაყენე ხომალდის კუთვნილ ნივთებს და კონსტანტინოპოლში მომისროლეს... ესე იგი, მინდა ვთქვა, რომ ნაპირზე გადმომსვეს, უფულოდ, უნივთებოდ და, თქვენ წარმოიდგინეთ, უშლაპოდაც კი. არადა, ზამთარია, ბატონებო. მართალია, თურქული ზამთარი, მაგრამ მაინც ხომ ცივა? რა უნდა მექნა, ჩვენი საელჩოსკენ გავწიე. ყველა წინააღმდეგობა გადავლახე და თვით ელჩამდე მივედი, ნიკოლაი პავლოვიჩ გნატევამდე. გულითადი ადამიანია. მეუბნება, რადგან ყველანაირი სესხის პრინციპული წინააღმდეგი ვარ, ფულის სესხება არ შემიძლია, მაგრამ თუკი ხელს გაძლევთ, გრაფ, შემიძლია, ადიუტანტად აგიყვანოთ - მამაცი ოფიცრები მჭირდება. ქირისასაც მიიღებთ და სხვა დანარჩენსაცო. ჰოდა, მეც ადიუტანტი გავხდი.

- თავად გნატევთან? - თავი გადააქნია სობოლევმა - ეტყობა, ეშმაკმა მელამ თქვენში რაღაც განსაკუთრებული დაინახა.

ზუროვმა მოკრძალებით გაშალა ხელები და განაგრძო:

- ახალი სამსახურის პირველსავე დღეს საერთაშორისო კონფლიქტი და დიპლომატიური ნოტების გაცვლა გამოვიწვიე. ნიკოლაი პავლოვიჩმა თხოვნით გამაგზავნა ცნობილ რუსთმოძულესა და წმინდანთან ჰასან ჰაირულასთან - ეს მთავარი თურქი მღვდელია, რომის პაპივით ვიღაცა.

- შეიხ-ულ-ისლამი, - დააზუსტა მაკლაფლინმა, ბლოკნოტში რომ რაღაცას იწერდა, - უფრო თქვენი სინოდის ობერპროკურორს ჩამოჰგავს.

- ჰო-ჰო, - თავი დაუქნია ზუროვმა, - მეც მაგას ვამბობ. მე და ამ ჰაირულას თავიდანვე არ მოგვივიდა თვალში ერთმანეთი. მე პატივისცემით ვეუბნები, თარჯიმნით: თქვენო უწმინდესობავ, სასწრაფო პაკეტი გენერალ-ადიუტანტ გნატევისგან. ის კიდევ, ის ძაღლისშვილი, თვალებს ნაბავს და ფრანგულად მპასუხობს, თარჯიმანმა რომ არ შეარბილოს: ახლა ლოცვის დროა. დამელოდე. ნოხზე დაჯდა, პირისახით მექისკენ და შეუბერა: ო, დიადო და ყოვლისშემძლე ალაჰო, სიკეთეს ნუ მოაკლებ შენს ერთგულ მონას, სიცოცხლეშივე დაანახვე, როგორ იწვიან ჯოჯოხეთში ლაჩარი გიაურები, ღირსნი რომ არ არიან, შენს წმინდა მიწას თელავდნენ. კარგი ამბავია! როდის აქეთ ევედრებიან ალაჰს ფრანგულად? კარგი, ვფიქრობ, თუ ასეა, მეც სიახლეს შევიტან მართლმადიდებლურ კანონში-მეთქი. ჰაირულა ჩემკენ მოტრიალდა, კმაყოფილია, - აბა, მაშ, როგორ, გიაური თავის ადგილას მოსვა. მოიტა შენი გენერლის წერილი, - მეუბნება.  pardonnez-moi, eminence (ფრანგ. გთხოვთ მომიტევოთ, თქვენო უწმინდესობავ), - ვპასუხობ. - ჩვენ, რუსებს, სწორედ ახლა გვაქვს წირვის ჟამი. ერთი წუთით მოითმინეთ. დავეცი მუხლებზე და კორნელისა და როკამბოლის ენაზე ვლოცულობ: ღმერთო ყოვლადძლიერო, გაახარე შენი ცოდვილი მონა, რომელი არს შევალიე იპოლიტი, უფლება მიანიჭე დატკბეს, თუ როგორ იხრაკებიან ტაფაზე მუსლიმანი ძაღლები. ერთი სიტყვით, ისედაც რთული რუსულ-თურქული ურთიერთობა კიდევ უფრო გავართულე. ჰაირულამ პაკეტი არ გამომართვა, ხმამაღლა შეიგინა თავის ენაზე და მე და თარჯიმანი გარეთ გამოგვაძევა. ჰოდა, ნიკოლაი პავლოვიჩმა სხვათა დასანახად გამლანძღა, მაგრამ თავად, მგონი, კმაყოფილი დარჩა. ეტყობა, იცოდა, - ვინ ვისთან და რატომ გაეგზავნა.

- მაგარია, თურქესტანული, - გაამართლა სობოლევმა,

- მაგრამ არცთუ ისე დიპლომატიური, - ჩაურთო კაპიტანმა პერეპიოლკინმა, ავად რომ ათვალიერებდა ყბაღია ჰუსარს.

- მე კიდევ დიდხანს ვერ გავძელი დიპლომატად, - ამოიოხრა ზუროვმა და ფიქრიანად დასძინა, - ეტყობა, ჩემი მოწოდება არაა.

ერასტ პეტროვიჩმა საკმაოდ ხმამაღლა ამოისლუკუნა.

- ერთხელაც გალათის ხიდზე მივდივარ, რუსული მუნდირის დემონსტრაციას ვაკეთებ და ლამაზმანებს ვათვალიერებ. მართალია, ჩადრებში არიან, მაგრამ ქსოვილს, ეს ეშმაკუნები, უგამჭვირვალესს არჩევენ, - ასე უფრო მაცდურად გამოდის. უცებ ვხედავ, ეტლით მოდის ვიღაც ღვთაება, ხავერდოვანი თვალები უბრწყინავს პირსაბურავის ზემოდან. იქვე მსუქანი აბისინიელი საჭურისია, ნამდვილი კერატი, უკან კიდევ ეტლია, მოახლეებით. გავჩერდი, თავი დავუკარი, - ღირსებით, როგორც დიპლომატს შეჰფერის. იმან კიდევ ხელთათმანი წაიძრო და თეთრი ხელით (ზუროვმა ტუჩები მოამრგვალა) ჰაეროვანი კოცნა გამომიგზავნა.

- ხელთათმანი წაიძრო? - ექსპერტის გამომეტყველებით ჩაეკითხა დერვე, - ეს ხუმრობა აღარაა, ბატონებო. წინასწაღმეტყველი კაღგ ხელებს ქალის სხეულის ყველაზე მაცდუნებელ ნაწილად თვლიდა და მკაცღად აუკღძალა კეთილმოღწმუნე მუსლიმან ქალებს უხელთათმნოდ სიაღული, ღათა მამაკაცთა გულები ცდუნებისკენ აღ მიემაღთათ. ასე რომ, გახდილი ხელთათმანები -  c   est un grand signe (ეს დიდი ნიშანია - ფრანგ.) იგივეა, ღომ ევღოპელმა ქალმა გაიხადოს... სხვათა შოღის, პაღალელებისგან თავს შევიკავებ, - ცერად გადახედა ვარიას და სიტყვა გაწყვიტა.

- აი, ხომ ხედავთ, - აიტაცა ჰუსარმა, - ამის მერე განა შემეძლო, უყურადღებობით გამენაწყენებინა ქალი? ცხენს აღვირით ვიჭერ, ვაჩერებ, მინდა, წარვუდგე. ამ დროს იმ საჭურისმა, იმ ვირისშვილმა, ისეთი გამილაწუნა მათრახით ლოყაშიი... რა უნდა მექნა? ვიშიშვლე ხმალი, გავუყარე და მეორე მხარეს გავატანე, ხმლის პირი იმის აბრეშუმის ხიფთანზე გავწმინდე და დარდიანი წავედი შინ. იმ ლამაზმანისთვის ვიღას სცხელოდა. ვგრძნობდი, კარგი ბოლო არ ექნებოდა და გეგონება, წყალში ჩამეხედოს - მურტლად გამოვიდა.

- რა მოხდა? - დაინტერესდა ლუკანი, - ფაშას ცოლი გამოდგა?

- უარესი, - ამოიოხრა ზუროვმა, - თავად მუსლიმთა უდიდებულესობის, აბდელ-ჰამიდ მეორის ცოლი და საჭურისიც, ალალად, სულთნისა ყოფილა. ნიკოლაი პავლოვიჩი მიცავდა, როგორც შეეძლო, თვით ფადიშაჰს უთხრა, ჩემს ადიუტანტს რომ მონისგან მათრახის დარტყმა მოეთმინა, საკუთარი ხელით დავაგლეჯდი სამხრეებს რუსი ოფიცრის წოდების შერცხვენისთვისო. მაგრამ განა იმათ ესმით, რა არის ოფიცრის მუნდირი? გამომიშვეს, ოცდაოთხ საათში. პაკეტბოტზე დამსვეს და ოდესაში გამომიშვეს.

კიდევ კარგი, მალე ომი დაიწყო. ნიკოლაი პავლოვიჩი გამომშვიდობებისას მეუბნებოდა: უფალს უმადლოდე, ზუროვ, რომ უფროსი ცოლი კი არა, არამედ მხოლოდ პატარა ქალბატონი გამოდგა, ქუჩუმ-ყადინე.

- ქ-ქუჩუმი კი არა ქუჩუკი, - გაუსწორა ფანდორინმა და უცებ გაწითლდა, რაც ვარიას უცნაურად ეჩვენა.

ზუროვმა წაუსტვინა:

- ოჰო, შენ საიდანღა იცი?

ერასტ პეტროვიჩი ხმას არ იღებდა, ამასთან, უაღრესად უკმაყოფილო გამომეტყველება ჰქონდა.

- ბატონი ფანდორინი თურქ-ფაშასთან იყო სტუმრად, - მოკლედ გამოაცხადა ვარიამ.

- და იქ მთელი ჰარამხანა გივლიდა? - გამოცოცხლდა გრაფი, - აბა, მოჰყევი.

- მთელი ჰარამხანა კი არა, მარტო ქუჩუკ-ხანუმი, - წაიდუდუნა ტიტულიანმა მრჩეველმა, ნამდვილად არ უნდოდა წვრილმანებს ჩაღრმავებოდა, - ძალიან კარგი, გულითადი გ-გოგონაა და ძალიან თანამედროვე. იცის ფრანგული და ინგლისური, ბაირონი უყვარს. მედიცინა აინტერესებს.

აგენტი ახალი, მოულოდნელი მხრიდან წარმოჩნდა, რომელიც ვარიას რატომღაც არ მოეწონა.

- თანამედროვე ქალი ჰარამხანაში არ იცხოვრებს მეთხუთმეტე ცოლად, - გააწყვეტინა მან, - ეს დამამცირებელი და, საერთოდ, ბარბაროსობაა...

- ბოდიშს ვიხდი, მადმუაზელ, მაგღამ ეს მთლად სამაღთლიანი შენიშვნა აღ აღის, - ისევ ღ-ებით ალაპარაკდა დერვე, თუმცა მაშინვე ფრანგულზე გადავიდა, - იცით, აღმოსავლეთში მოგზაურობების დროს არცთუ ურიგოდ შევისწავლე მუსლიმანური ყოფა.

- დიახ, დიახ, შარლ, გვიამბეთ, - სთხოვა მაკლაფლინმა, - მე მახსოვს თქვენი ნარკვევების სერია ჰარამხანის ცხოვრებაზე. მშვენიერი იყო, - და ირლანდიელი თავისივე დიდსულოვნებისაგან გაიბადრა.

- ნებისმიერი საზოგადოებრივი ინსტიტუტი, მათ შორის მრავალცოლიანობაც, ისტორიულ კონტექსტში უნდა განვიხილოთ, - პროფესორის ტონით დაიწყო დერვემ, მაგრამ ზუროვმა ისეთი ფიზიონომია შეკერა, რომ ფრანგი გონს მოეგო და ადამიანურად ალაპარაკდა, - სინამდვილეში, და თანაც აღმოსავლეთის პირობებში, ჰარამხანა გადარჩენის ერთადერთი შესაძლებლობაა. თავად განსაჯეთ, - მუსლიმანები თავიდანვე მეომართა და წინასწარმეტყველთა მოდგმა იყო. კაცები ომით ცხოვრობდნენ, იხოცებოდნენ და უამრავი ქალი რჩებოდა ქვრივად, ანდა სულ ვერ პოულობდა ქმარს. ვინ გამოკვებავდა ამ ქალებსა და მათ შვილებს? მაჰმადს თხუთმეტი ცოლი ჰყავდა, მაგრამ უზომო სიამტკბილობის სიყვარულით კი არა, არამედ ადამიანობის გამო. ის საკუთარ თავზე იღებდა დაღუპული თანამებრძოლების ქვრივებზე ზრუნვას და დასავლური აზრით, ამ ქალებს მისი ცოლებიც კი არ დაერქმეოდათ. რა არის ჰარამხანა, ბატონებო? თქვენ წარმოგიდგენიათ, მოჩუხჩუხე შადრევნები, ნახევრად შიშველი მხევლები, ზანტად რომ შეექცევიან რაჰათ-ლუქუმს, ყელსაბამების წკრიალი, სუნამოების სასიამოვნო სურნელი და ყველაფერი ეს გარემოცულია გარყვნილ-გამაძღარი კვამლით.

- ხოლო შუაში - მთელი ამ საქათმის მბრძანებელი, ხალათში, ყალიონითა და წითლად შეღებილი წვერიდან გამონათებული ნეტარი ღიმილით, - წაიოცნება ჰუსარმა.

- უნდა გაგაწბილოთ, მუსიე როტმისტრო. ჰარამხანა, ცოლების გარდა, კიდევ ყველა ღარიბი ნათესავია, უამრავი ბავშვი, ურიცხვი მსახური, მოხუცი მონები, სიკვდილს რომ უცდიან და ღმერთმა იცის, კიდევ ვინ. მთელი ეს ურდო უნდა გამოკვებოს და შეინახოს პატრონმა მამაკაცმა. რაც უფრო მდიდარი და ძლიერია, მით მეტი მუქთამჭამელი ჰყავს, მით მეტი პასუხისმგებლობის ტვირთი აწევს. ჰარამხანის სისტემა მხოლოდ ჰუმანური კი არა, ერთადერთი შესაძლებლობაა აღმოსავლეთის პირობებში, - სხვაგვარად მრავალი ქალი დაიღუპებოდა შიმშილისგან.

- თქვენ რომელიღაც ფალანსტერს აღწერთ, ხოლო თურქი მამაკაცი შარლ ფურიეს მსგავსი გამოგდით, - ვეღარ მოითმინა ვარიამ, - უმჯობესი ხომ არ იქნებოდა, საშუალება მიგვეცა ქალისთვის, თავად შეენახა საკუთარი თავი და არა მონის მდგომარეობაში გვყოლოდა?

- აღმოსავლეთის საზოგადოება ზანტია და არ უყვარს ცვლილებები, მადმუაზელ ბარბარა, - პატივისცემით მიუგო ფრანგმა. ისე თბილად წარმოთქვა ვარიას სახელი, რომ მასზე გაბრაზება შეუძლებელი შეიქნა, - იქ ძალიან ცოტა სამუშაო ადგილია, თითოეული ადგილისთვის ბრძოლა უწევთ და ქალი მამაკაცების კონკურენციას ვერ გაუძლებს. ამასთან, ცოლი სულაც არაა მონა. თუკი ქმარი არ მოსწონს, ყოველთვის შეუძლია თავისუფლების დაბრუნება. ამისთვის საკმარისია, თავის კეთილისმყოფელს ისეთი აუტანელი ცხოვრება შეუქმნას, რომ მან გულით წამოიძახოს მოწმეების თანდასწრებით: შენ ჩემი ცოლი აღარ ხარ!

 დამეთანხმებით, ქმრის ამ მდგომარეობამდე მიყვანა სულაც არ არის ძნელი. ამის მერე შეგიძლია მოაგროვო შენი ნივთები და წახვიდე. გაყრა აღმოსავლეთში ადვილია, დასავლურს კი არ ჰგავს. თან კიდევ, გამოდის, რომ ქმარი მარტოა, ქალები კი მთელ კოლექტივს წარმოადგენენ. განა ღირს იმით გაოცება, რომ ნამდვილი ძალაუფლება ჰარამხანას ეკუთვნის და არა მის მფლობელს? ოსმალეთის იმპერიაში მთავარი პირები სულთანი და დიდი ვეზირი კი არა, ფადიშაჰის დედა და საყვარელი ცოლი არიან. და, რასაკვირველია, ყიზლიარ-აღაზი - ჰარამხანის მთავარი საჭურისი.

- და მაინც, რამდენი ცოლის ყოლის უფლება აქვს სულთანს? - ჰკითხა პერეპიოლკინმა და დამნაშავესავით გახედა სობოლევს, - მე ისე, მხოლოდ ცნობისმოყვარეობისთვის გეკითხები.

- როგორც ნებისმიერ მართლმორწმუნეს, ოთხი. თუმცა, სრულუფლებიანი ცოლების გარდა, ფადიშაჰს კიდევ ჰყავს იქბალები, - ჩვენებურად, ფავორიტები - და სრულიად ახალგაზრდა გედიქლები, თვალისთვის საამური გოგონები, იქბალობის პრეტენდენტები.

- ჰოდა, ეგრე არა ჯობია? - თავი კმაყოფილებით დააკანტურა ლუკანმა და ულვაშები გადაიგრიხა, როცა ვარიამ აუგი თვალით შეათვალიერა.

სობოლევმა (ეგეც კარგი ვინმეა!) ავხორცულად ჰკითხა:

- ცოლების და მხევლების გარდა, ხომ არიან მონა ქალებიც?

- სულთნის ყველა ქალი მონაა, მაგრამ იქამდე, სანამ ბავშვი გაუჩნდება. შვილი რომ ეყოლება, დედა მაშინვე იღებს პრინცესას ტიტულს და ყველა შესაბამისი პრივილეგიით სარგებლობს. მაგალითად, სულთნის დიადი ცოლი ბესმა, განსვენებული აბდულ აზისის დედა, თავის დროზე უბრალო გამბანებელი იყო, მაგრამ ისე წარმატებულად საპნავდა მეჰმედ მეორეს, რომ იმან ჯერ მხევლად აიყვანა, მერე კი საყვარელ ცოლად აქცია. ქალებს თურქეთში კარიერის გაკეთების შესაძლებლობები ჭეშმარიტად შეუზღუდავი აქვთ.

- თუმცა, ალბათ, ძალიან დამღლელია, როცა კისერზე ასეთი აღალი გყავს ჩამოკონწიალებული, - ფიქრიანად თქვა ერთმა ჟურნალისტმა, - ეს უკვე მეტისმეტია.

- ზოგიერთი სულთანიც მისულა ამგვარ დასკვნამდე, - გაიცინა დერვემ, - იბრაჰიმ პირველს, მაგალითად, საშინლად მობეზრდა ყველა თავისი ცოლი. ივანე მრისხანე, ანდა ანრი მერვე ამისთანა სიტუაციაში იოლად პოულობდნენ გამოსავალს: მოხუცი ცოლი - საჯალათო კუნძზე, ანდა მონასტერში და შეგიძლია, ახალი აიყვანო. მაგრამ როგორ უნდა მოიქცე, როცა მთელი ჰარამხანა გყავს?

- და როგორ იქცეოდნენ? - დაინტერესდნენ მსმენელები.

- თურქები, ბატონებო, სიძნელეების წინაშე პასს არ ამბობენ. ჰოდა, ფადიშაჰმაც ბრძანა, ყველა ცოლი ტომარაში გამოეკრათ და ბოსფორში ჩაეხრჩოთ. დილისთვის მისი უდიდებულესობა უცოლოდ დარჩა და შეეძლო, ახალი ჰარამხანა გაეჩინა.

მამაკაცებმა გადაიხარხარეს, ხოლო ვარიამ წამოიძახა:

- გრცხვენოდეთ, ბატონებო, ეს ხომ საშინელებაა!

- მაგრამ, აი, უკვე თითქმის ასი წელია, მადმუაზელ ვარია, რაც სულთნის კარის ზნე-ჩვეულებები შერბილდა, - დაამშვიდა დერვემ, - ერთი საუცხოო ქალის წყალობით, სხვათა შორის, ჩემი თანამემამულისა.

- გვიამბეთ, - სთხოვა ვარიამ.

- ეს ამბავი ასე მოხდა. ხმელთაშუა ზღვაში ფრანგული ხომალდი მიცურავდა, ხოლო მგზავრთა შორის იყო ჩვიდმეტი წლის გამორჩეული სილამაზის გოგონა. სახელად ემე დიუბიუკ დე რივერი ერქვა და დაიბადა ჯადოსნურ კუნძულ მარტინიკაზე, რომელმაც მსოფლიოს არცთუ ცოტა ლეგენდარული ლამაზმანი აჩუქა, მათ შორის იყვნენ მადამ დე მენტენონი და ჟოზეფინა ბოგარნე. ამ უკანასკნელს, რომელსაც მაშინ ჯერ კიდევ უბრალოდ ჟოზეფინა დე ტაშერს ეძახდნენ, ეს ჩვენი ნორჩი ემე კარგად იცნობდა და მეგობრობდა კიდევაც. ისტორია დუმილით უვლის გვერდს იმას, თუ რატომ დასჭირდა მშვენიერ კრეოლ ქალს ცურვა მეკობრეებით გავსებულ ზღვებში. მხოლოდ ისაა ცნობილი, რომ სარდინიის ნაპირებთან ხომალდი კორსარებმა ჩაიგდეს ხელთ და ფრანგი ქალი ალჟირში მოხვდა, მონათა ბაზარზე, სადაც ის თავად ალჟირის დეიმ იყიდა - სწორედ იმან, ვისაც მონსიეურ პოპრისტცჰინე-ის მტკიცებით, ცხვირს ქვემოთ კოპი აქვს. დეი მოხუცი იყო და ქალის სილამაზე აღარ აინტერესებდა, სამაგიეროდ, ძალიან აინტერესებდა კარგი დამოკიდებულება ბრწყინვალე პორტასთან და საწყალმა ემემ სტამბოლისკენ გაცურა, როგორც სულთან აბდულ-ჰამიდ პირველის, ამჟამინდელი აბდულ-ჰამიდ მეორის პაპისპაპის, ცოცხალმა საჩუქარმა. ფადიშაჰი ტყვეს ისე უფრთხილდებოდა, როგორც ფასდაუდებელ საუნჯეს - არაფერს აიძულებდა და მუსლიმანობის მიღებაც კი არ დაუძალებია. ბრძენმა ბატონმა მოთმინება გამოიჩინა და ამისთვის ემემ ის სიყვარულით დააჯილდოვა. თურქეთში მას იცნობენ, როგორც ნაშედილ-სულთანს. მან გააჩინა პრინცი მეჰმედი, რომელიც შემდგომში მონარქი გახდა და ისტორიაში შევიდა როგორც დიადი რეფორმატორი. დედამ შეასწავლა ფრანგული ენა, შეაყვარა ფრანგული ლიტერატურა და ფრანგული თავისუფალი აზროვნება. მას შემდეგ თურქეთი ევროპისაკენ შემოტრიალდა.

- თქვენ მეზღაპრე ხართ, დერვე, - ჭირვეულად წარმოთქვა მაკლაფლინმა, - ალბათ, როგორც ყოველთვის, იცრუეთ და შეალამაზეთ ეგ ამბავი.

ფრანგმა ეშმაკურად გაიღიმა და გაჩუმდა, ხოლო ზუროვმა, გარკვეული დროიდან მოუთმენლობის აშკარა ნიშნების გამომჟღავნება რომ დაიწყო, უცებ აღფრთოვანებით წამოიძახა:

- სხვათა შორის, ბატონებო, პატარა ხომ არ წაგვეთამაშა? სულ ვლაპარაკობთ და ვლაპარაკობთ. რაღა დასამალია და, რაღაც არაადამიანურად ვიქცევით.

ვარიამ გაიგონა, როგორ ამოიოხრა ყრუდ ფანდორინმა.

- ერაზმ, შენ არ გეპატიჟები, - სასწრაფოდ დასძინა გრაფმა, - შენ ეშმაკი გიფარავს.

- თქვენო აღმატებულებავ, - აღშფოთდა პერეპიოლკინი, - იმედი მაქვს, არ დაუშვებთ, რომ თქვენი თანდასწრებით აზარტული თამაში მიდიოდეს.

მაგრამ სობოლევმა ისე აარიდა თავი, როგორც მოსაწყენ ბუზს:

- მორჩით, კაპიტანო, თავი ნუ მომაბეზრეთ. თქვენ რა გიჭირთ, თქვენს ოპერატიულ განყოფილებაში უსაქმობის საქმეს აკეთებთ, მე კიდევ უსაქმურობისგან დავიჟანგე. გრაფ, მე თავად არ ვთამაშობ, - დაუდეგარი ხასიათი მაქვს, - ყურებით კი, გიყურებთ.

ვარიამ დაინახა, პერეპიოლკინი ლამაზ გენერალს ნაცემი ძაღლივით რომ უყურებდა.

- ცოტა-ცოტასაც არ ჩამოვიდეთ? - ყოყმანით გაწელა ლუკანმა, - საბრძოლო მეგობრობის განსამტკიცებლად.

- რა თქმა უნდა, განსამტკიცებლად და მხოლოდ ცოტა-ცოტა, - თავი დაუქნია ზუროვმა, შეკვრიდან კარტის დასტები წამოყარა მაგიდაზე, - ას-ასს ჩამოვდივართ. კიდევ ვის უნდა, ბატონებო?

ბანკი წუთში შედგა და მალე კარავში გაისმა ჯადოსნური:

- ქალი წავიდა!

- სულთანიკოსაც ზედ მივაყოლებთ, ბატონებო!

-  l   as de careau (აქ გულებია - ფრანგ.).

- ჰა-ჰა, გაჭრილია.

ვარია ერასტ პეტროვიჩთან მივიდა და ჰკითხა:

- ერაზმს რატომ გეძახით?

- ეგრე გ-გამოვიდა, - პასუხს თავი აარიდა გულჩახვეულმა ფანდორინმა.

- ეჰე-ჰე, - ხმაურით ამოიოხრა სობოლევმა, - კრიდენერი, ალბათ, პლევნას უახლოვდება, მე კიდევ სულ ვზივარ, როგორც ხოჭო ნეხვში.

პერეპიოლკინი თავის კერპთან ისეთი სახით ტრიალებდა, თითქოს თავადაც დაინტერესებული იყო თამაშით.

გაბრაზებულმა მაკლაფლინმა, მარტო რომ იდგა იღლიაში ამოდებული ჭადრაკის დაფით, რაღაც ჩაიბურდღუნა ინგლისურად და თავადვე გადმოთარგმნა რუსულად:

- პრესქლაბი იყო და ბუნაგად იქცა.

- ჰეი, ბიჭო, ქაფქაფა გაქვს? წამოიღე, - შეჰყვირა მებუფეტისკენ შეტრიალებულმა ჰუსარმა, - თუ მხიარულებაა, მხიარულება იყოს.

და მართლაც მხიარულად მიდიოდა საღამო...

სამაგიეროდ, მეორე დღეს პრესკლუბს ვეღარ იცნობდით: რუსები დაღვრემილები და მოწყენილები ისხდნენ, კორესპონდენტები გაღიზიანებულნი იყვნენ, ხმადაბლა ლაპარაკობდნენ და დროდადრო ხან ერთი, ხანაც მეორე, ახალ ამბავს რომ გაიგებდა, ტელეგრაფის პუნქტში გარბოდა, - დიდი სენსაცია მოხდა.

ჯერ კიდევ სადილობისას ბანაკში რაღაც ცუდი ჭორები დაირხა, ხოლო ექვსი საათისთვის, როცა ვარია და ფანდორინი სასროლეთიდან ბრუნდებოდნენ (ტიტულიანი მრჩეველი თავის თანაშემწეს კოლტის სისტემის რევოლვერთან ურთიერთობას ასწავლიდა), მათ მოღუშულ-აღგზნებული სობოლევი გადაეყარა.

- კარგი ამბავია, - თქვა მან, ნერვიულად იფშვნეტდა ხელებს, - გაიგეთ?

- პლევნა? - განწირული ხმით ჰკითხა ფანდორინმა.

- სულ გაგვანადგურეს. გენერალი შილდერ-შულდნერი ჯიქურ მიდიოდა, დაზვერვის გარეშე, უნდოდა ოსმან-ფაშასთვის მიესწრო. ჩვენები შვიდი ათასი იყვნენ, თურქები - გაცილებით მეტი. კოლონებმა წინა ხაზს შეუტიეს და ჯვარედინ ცეცხლში მოჰყვნენ. მოკლულია არხანგელოგოროდსკის პოლკის მეთაური როზენბომი, სასიკვდილოდაა დაჭრილი კოსტრომის პოლკის მეთაური კლეინჰაუზი, გენერალ-მაიორი კნორინგი კი საკაცით მოიყვანეს. ჩვენების მესამედი ჩაიხოცა. საყასბოა ნამდვილი. ესეც თქვენი სამი თაბორი და თურქებიც რაღაც სხვანაირები არიან, ისეთები კი არა, როგორიც ადრე! ეშმაკებივით იბრძოდნენ.

- დერვე რაღას ამბობს? - სწრაფად შეეკითხა ერასტ პეტროვიჩი.

- არაფერს. სულ მწვანეა, თავს იმართლებს. კაზანზაკიმ დასაკითხად წაიყვანა... ჰოდა, ახლა დაიწყება. იქნებ, ბოლოს და ბოლოს, მეც დამნიშნონ სადმე. პერეპიოლკინმა მიმანიშნა, რომ არის შანსი... - და გენერალმა ზამბარისებრი სიარულით გასწია შტაბის მხარეს.

საღამომდე ვარია ჰოსპიტალში იყო, ქირურგიული ინსტრუმენტების სტერილიზაციაში ეხმარებოდა. იმდენი დაჭრილი მოიყვანეს, რომ კიდევ დადგეს ორი დროებითი კარავი. მოწყალების დებს ფეხები ეკეცებოდათ. იდგა სისხლისა და ტანჯვის სუნი, დაჭრილები ყვიროდნენ და ლოცულობდნენ. მხოლოდ ღამით შეძლო კორესპონდენტების კარავში გაღწევა, სადაც, როგორც უკვე ითქვა, ატმოსფერო მკვეთრად განსხვავდებოდა გუშინდელისგან.

მხოლოდ სათამაშო მაგიდასთან იგრძნობოდა გამოცოცხლება, სადაც უკვე მეორე დღე-ღამე იყო თამაში მიდიოდა. გაფითრებული ზუროვი სიგარას აბოლებდა და სწრაფად არიგებდა კარტს. არაფერი უჭამია, სამაგიეროდ, შეუჩერებლად სვამდა და ამასთან, ოდნავადაც არ თვრებოდა. მისი იდაყვის მახლობლად ბანკნოტების, ოქროს მონეტებისა და ვალის ხელწერილების მთა აღმართულიყო. საპირისპირო მხარეს, საკუთარ თმას ჩაფრენილი, გონზე გადასული პოლკოვნიკი იჯდა. იქვე ეძინა ვიღაც ოფიცერს, ქერათმიანი თავი გადაჯვარედინებულ ხელებზე დაედო. შორიახლოს მსუქან ფარვანასავით ტრიალებდა მებუფეტე, ჰაერშივე იჭერდა იღბლიანი ჰუსარის სურვილებს.

ფანდორინი კლუბში არ იყო, არც დერვე, მაკლაფლინი ჭადრაკს თამაშობდა, ხოლო ოფიცრებით გარშემორტყმული სობოლევი სამვერსიან რუკასთან ჯადოქრობდა და ვარიასთვის არც კი შეუხედავს.

უკვე ნანობდა, აქ რომ მოვიდა და თქვა:

- გრაფ, არ გრცხვენიათ? ამდენი ხალხი დაიღუპა.

- მაგრამ ჩვენ ხომ ჯერ კიდევ ცოცხლები ვართ, მადმუაზელ, - დაბნეულად გამოეპასუხა ზუროვი, თან თითებს კარტის დასტაზე აკაკუნებდა, - რაო, დროზე ადრე დავისაფლაოთ თავი? ოი, ბლეფზე მიდიხარ, ლუკა. ორით მაღლა ვწევ.

ლუკანმა თითიდან ბრილიანტის ბეჭედი წაიძრო.

- ვხსნი, - და აკანკალებული ხელი ნელ-ნელა გასწია ზუროვის კარტისკენ, დაუდევრად რომ ეწყო მაგიდაზე, პერანგით მაღლა.

უცებ ვარიამ დაინახა, როგორ უხმაუროდ შემოდიოდა კარავში პოდპოლკოვნიკი კაზანზაკი, საშინლად მიაგავდა შავ ყვავს, გვამის გემრიელი სუნი რომ მისვლია. ვარიამ გაიხსენა, რით დასრულდა ჟანდარმის წინა გამოჩენა და შეაჟრჟოლა.

- ბატონო კაზანზაკი, სადაა დერვე? - შემოსულისკენ შემობრუნდა მაკლაფლინი.

პოდპოლკოვნიკი მრავალმნიშვნელოვნად გაჩუმდა, მოიცადა, კლუბში რომ სიჩუმე ჩამოვარდნილიყო, და მოკლედ მოუჭრა:

- ჩემთან, ახსნა-განმარტებას წერს, - ჩაახველა და ბოროტად დასძინა, - და მერე გადავწყვეტთ.

ჩამოვარდნილი დუმილი ზუროვის ბანმა დაარღვია:

- ეს არის სახელგავარდნილი ჟანდარმი კოზინზაკი? მოგესალმებით, ბატონო ნაბეგვო სიფათო, - და თვალების თავხედური ელვარებით მოლოდინით მიაჩერდა გაწითლებულ პოდპოლკოვნიკს.

- მე კი თქვენზე მსმენია, ბატონო ბრეტერო, - აუჩქარებლად წარმოთქვა კაზანზაკიმ, ისიც თვალებში მისჩერებოდა ჰუსარს, - თქვენი პიროვნება ცნობილია. ენის ჩაგდება ინებეთ, თუ არა და, მორიგეს მოვუხმობ და ჰაუპტვახტში მიგაბრძანებთ ბანაკში აზარტული თამაშისთვის, მაგ ბანკს კი დავაპატიმრებ.

- ეგრევე იცნობ სერიოზულ კაცს, - ჩაიცინა გრაფმა, - ყველაფერი გავიგე და მუნჯი ვარ, როგორც საფლავი.

ლუკანმა, ბოლოს და ბოლოს, გახსნა ზუროვის კარტი, გაბმულად ამოიკვნესა და თავზე იტაცა ხელი. გრაფი სკეპტიკურად ათვალიერებდა მოგებულ ბეჭედს.

- არა, მაიორო, რა ჯანდაბის ღალატი! - გაიგონა ვარიამ გაბრაზებული სობოლევის ხმა, - მართალია პერეპიოლკინი, შტაბის თავი აქვს, - უბრალოდ, ოსმანი ფორსირებული მარშით წავიდა, ხოლო ჩვენი ქუდისროლიები თურქებისგან ასეთ მოსვლას არ ელოდნენ. ახლა ხუმრობა მორჩა. მრისხანე მოწინააღმდეგე გამოგვიჩნდა და ომი სერიოზულად გაგრძელდება.

 

 

 

მეექვსე თავი,  რომელშიც პლევნა და ვარია ალყას უძლებენ.

 

ვინერ ცაიტუნგი  (ვენა).

30(18) ივლისი, 1877 წ.

ჩვენი კორესპონდენტი გვაცნობებს შუმენიდან, სადაც განლაგებულია თურქეთის ბალკანეთის არმიის შტაბბინა.

პლევნასთან შერცხვენის შემდეგ რუსები სულელურ მდგომარეობაში აღმოჩნდნენ. მათი კოლონები გაწელილია ათეულობით და ასეულობით კილომეტრზეც კი სამხრეთიდან ჩრდილოეთით, კომუნიკაციები დაუცველია, ზურგი - გახსნილი.

ოსმან-ფაშას გენიალურმა საფლანგო მანევრმა თურქებს საშუალება მისცა, დრო მოეგოთ გადასაჯგუფებლად, ხოლო პატარა ბულგარული ქალაქი რუსული დათვისთვის ბანჯგვლიან გვერდზე დიდებულად წათხიპნილი ნეხვი შეიქნა. კონსტანტინოპოლის სასახლესთან დაახლოებულ წრეებში თავშეკავებული ოპტიმიზმის ატმოსფერო სუფევს.

ერთი მხრივ, საქმე ჭაკად იყო, ანდა, შეიძლება ითქვას, ისე, რომ უარესი აღარ იქნებოდა. საწყალი პეტია ისევ ცხრაკლიტულში იჯდა, - პლევნის სისხლისღვრის შემდეგ ბოროტმავნე კაზანზაკის გამშიფრავისთვის აღარ ეცალა, მაგრამ ტრიბუნალის საფრთხე არსად გამქრალა. თან საომარი ფორტუნაც ცვალებადი გამოდგა - ოქროს თევზიდან ჩხვლეტია ჩიქვად იქცა და დასისხლიანებამდე გადაგლეჯილი ხელებით მორევში წავიდა.

მეორე მხრივ (ვარიას რცხვენოდა ამის აღიარება), ადრე არასდროს უცხოვრია ასე... საინტერესოდ. სწორედაც - საინტერესო ყველაზე ზუსტი სიტყვაა.

ხოლო მიზეზი, გულახდილად რომ ვთქვათ, მეტისმეტად მარტივი იყო. სიცოცხლეში პირველად ვარიას ერთბაშად ამდენი თაყვანისმცემელი ეარშიყებოდა, თან როგორი თაყვანისმცემლები! იმ ამასწინანდელ რკინიგზის თანამგზავრებს კი არ ჰგავდნენ, ანდა მოოქროვილ პეტერბურგელ სტუდენტებს. ქალის უგვანი ხასიათი, რამდენიც უნდა ჩაახშო, ჩერჩეტი, ბაქია გულიდან მაინც ამოდის სარეველა ბალახივით. არ ვარგა.

აი, თვრამეტი ივლისის დილითაც, მნიშვნელოვან და შესანიშნავ დღეს, რასაც მერე მოჰყვება, ვარიამ ღიმილით გაიღვიძა. უფრო სწორად, ჯერ არც გაღვიძებოდა - მხოლოდ მზის შუქი იგრძნო მოხუჭულ ქუთუთოებზე, მხოლოდ გემრიელად გაიზმორა, და მაშინვე გაუხარდა, გაიზეიმა, გამხიარულდა. ეს უკვე მერე, როცა სხეულის კვალზე გონებამაც გაიღვიძა, გაახსენდა პეტია და ომი. ვარიამ ნებისყოფის დაძაბვით აიძულა თავი, მოღუშულიყო და სადარდოზე ეფიქრა, მაგრამ სარეველებით სავსე, დაუმორჩილებელ თავში სულ სხვა ფიქრი მიუძვრებოდა, აგაფია ტიხონოვნას სტილში: პეტიას ერთგულებას სობოლევის დიდება რომ მივუმატოთ, ზედაც ზუროვის თავხედობა, ზედაც შარლის ტალანტი და კიდევ - ფანდორინის თვალებმოწკურული მზერა... თუმცა არა, ერასტ პეტროვიჩი აქ არ გამოგვადგება, რაკიღა თაყვანისმცემლებს ძალდატანებითაც კი ვერაფრით მიათვლიდა.

ტიტულიან მრჩეველთან რაღაც გაუგებრად გამოდიოდა. ვარია მის თანაშემწედ მხოლოდ ნომინალურად ირიცხებოდა. თავის საიდუმლოებებს ფანდორინი არ ანდობდა და, სხვათა შორის, რაღაც საქმეები ჰქონდა და, ეტყობა, მნიშვნელოვანიც. ხან დიდხანს გაქრებოდა, ხანაც, პირიქით, სულ კარავში იჯდა და მასთან მოდიოდნენ ვიღაც ბულგარელი გლეხები, სუნიანი ცხვრის ქუდებით. ნამდვილად პლევნიდან, ხვდებოდა ვარია, მაგრამ სიამაყის გამო არაფერს ეკითხებოდა. როგორ არ ენახა პლევნის მცხოვრებლები, რუსულ ბანაკში არცთუ იშვიათად ჩნდებოდნენ. თვით მაკლაფლინსაც კი ჰყავდა საკუთარი ინფორმატორი, კორესპონდენტს უნიკალურ ცნობებს რომ ატყობინებდა თურქული გარნიზონის ცხოვრებიდან. მართალია, რუსების მეთაურობას ირლანდიელი ამ ცოდნას არ უზიარებდა, ჟურნალისტურ ეთოსზე დაყრდნობით, სამაგიეროდ, დეილი ნიუსის მკითხველმა იცოდა ოსმან-ფაშას დღის განრიგიც და უძლეველი რედუტების - მიწური საველე სიმაგრეებისა და სანგრების - შესახებაც, რომლებითაც დღითიდღე კი არა, საათ-საათ იზრდებოდა ალყაშემორტყმული ქალაქი. მაგრამ რუსული არმიის დასავლეთ ჯგუფშიც ამჯერად საფუძვლიანად ემზადებოდნენ ბრძოლისთვის. შტურმი დღეისთვის იყო დანიშნული და ყველა ამბობდა, რომ ახლა კი პლევნის გაუგებრობა აღმოიფხვრებოდა. გუშინ ერასტ პეტროვიჩმა ჩხირი აიღო, ვარიას მიწაზე დაუხატა ყველა თურქული სიმაგრე და აუხსნა, რომ მის ხელთ არსებული სანდო მონაცემებით, ოსმან-ფაშას ჰყავს ოცი ათასი ასკერი და აქვს ორმოცდათვრამეტი ზარბაზანი, ხოლო გენერალ-ლეიტენანტმა კრიდენერმა ქალაქთან ოცდათორმეტი ათასი ჯარისკაცი და ას სამოცდათექვსმეტი ქვემეხი გადაისროლა, თან რუმინელებიც უნდა მოვიდნენ. დამუშავებულია ეშმაკური, მკაცრად გასაიდუმლოებული დისპოზიცია ფარული შემოვლითი მანევრითა და ყალბი შეტევით. ფანდორინმა ისე კარგად აუხსნა, რომ ვარიამ მაშინვე ირწმუნა რუსული იარაღის წარმატება და არცთუ ისე ყურადღებით უსმენდა, - უფრო ტიტულიან მრჩეველს უყურებდა და მარჩიელობდა, ვინ იყო ამ კაცისთვის ის ქერათმიანი, მედალიონიდან. კაზანზაკი რაღაც უცნაურობას ამბობდა ქორწინებაზე. ნეტავ მართლმორწმუნე ხომ არ არის? ძალიან ახალგაზრდაა საამისოდ, გოგონაა მთლად. მერე კი ასე გამოვიდა, - სამი დღის წინ, საუზმის შემდეგ, ვარიამ ერასტ პეტროვიჩთან შეიარა კარავში და ნახა, რომ საწოლზე ჩაცმული წევს, ჭუჭყიანი ჩექმებით, და ღრმა ძილით სძინავს. წინა დღით არ ჩანდა და ეტყობა, მხოლოდ გამთენიისას დაბრუნდა. ვარიას უნდოდა, ჩუმად გაპარულიყო, მაგრამ უცებ შეამჩნია, რომ გახსნილი საყელოდან მძინარეს მკერდზე ვერცხლის მედალიონი უციმციმებდა. ცდუნება მეტისმეტად დიდი იყო. ვარია ფეხისწვერებზე მიიპარა საწოლთან, ისე, რომ ფანდორინისთვის მზერა არ მოუცილებია. ის თანაბრად სუნთქავდა, პირი გაღებული ჰქონდა და ახლა ტიტულიანი მრჩეველი იმ ბიჭს ჰგავდა, საონავროდ პუდრით რომ შეუთეთრებია საფეთქლები.

ვარიამ ფრთხილად, ორი თითით ასწია მედალიონი, ჩხაკუნით ახადა სახურავი და პატარა პორტრეტი დაინახა. ვიღაც თოჯინა, მედჰენ-გრეტჰენი: ოქროსფერი კულულები, თვალები, პირი, ლოყები. დიდი არაფერი. ვარიამ დამცინავად გადახედა მძინარეს და გაწითლდა - გრძელი წამწამებიდან სერიოზული თვალები მისჩერებოდნენ, ღია ცისფერი, ძალიან შავი წერტილებით.

ახსნა-განმარტება სისულელე იქნებოდა და ვარია გაიქცა, რაც აგრეთვე არ გამოვიდა ჭკვიანური, მაგრამ უსიამოვნო სცენას ხომ მაინც გადაურჩა. რაც უნდა უცნაური იყოს, შემდეგში ფანდორინი ისე იქცეოდა, თითქოს ეს ეპიზოდი სრულიად არ მომხდარაო.

ცივი, უსიამო კაცია, გარეშე საუბრებში იშვიათად ჩაერევა, ხოლო თუ ჩაერევა, მაშინ აუცილებლად იტყვის რაღაც ისეთს, რაზეც ვარია ყალყზე დგება. აი, თუნდაც, ავიღოთ კამათი პარლამენტსა და ხალხის ძალაუფლებაზე, პიკნიკის დროს რომ გაჩაღდა (გორების გადაღმა წავიდნენ დიდ კომპანიად და ფანდორინიც ძალით გაიყოლიეს, თუმცა იგი თავის ბუნაგში დასაწოლად მიიწევდა).

დერვემ კონსტიტუციაზე წამოიწყო ლაპარაკი, რომელიც თურქეთში გასულ წელს შემოიღო ყოფილმა დიდმა ვეზირმა მიდჰათ-ფაშამ. საინტერესო იყო. აბა, უყურე, - ველური, აზიური ქვეყანაა და პარლამენტი აქვს, რუსეთს კი არ ჰგავს!

მერე კამათი დაიწყეს, რომელი საპარლამენტო სისტემა უფრო უკეთესიაო. მაკლაფლინი ბრიტანულს ემხრობოდა, დერვე, ფრანგი კი არის, მაგრამ - ამერიკულს, სობოლევი კი რაღაც განსაკუთრებულს იჩემებდა, ჭეშმარიტად რუსულს, თავადურ-გლეხურს.

ვარიამ რომ არჩევანის უფლება მოითხოვა ქალებისთვის, ყველამ მასხარად აიგდო. სალდაფონმა სობოლევმა დაცინვა დაუწყო:

- ოჰ, ვარვარა ანდრეევნა, თქვენ, ქალებს, ოღონდ კი საარჩევნო ხმა მოგცათ. მაშინ ხომ მხოლოდ ლამაზმან დუსია-პუსიებს აირჩევთ პარლამენტში. თქვენ რომ არჩევანის საშუალება მოგეცეთ, ფიოდორ მიხაილოვიჩ დოსტოევსკისა და ამ ჩვენ როტმისტრ ზუროვს შორის, - რომელს ჩაუგდებდით კენჭს, ჰა? საქმეც ესაა.

- ბატონებო, ნუთუ პარლამენტში იძულებით ირჩევენ? - შეშფოთდა ჰუსარი და ყველა უფრო მეტად გამხიარულდა. ვარია ამაოდ მოჰყვა ამერიკულ ტერიტორია ვაიომინგში თანაბარ უფლებებზე, სადაც ქალებს ხმის მიცემის უფლება აქვთ და ვაიომინგს ამის გამო არავითარი საშინელება არ დამართნია. მისი სიტყვები სერიოზულად არავის მიუღია.

- და თქვენ რაღას გაჩუმებულხართ? - შეუძახა ვარიამ ფანდორინს და იმანაც ხმა ამოიღო, მაგრამ ისეთი თქვა, აჯობებდა, გაჩუმებულიყო:

- მე, ვარვარა ანდრეევნა, საზოგადოდ დემოკრატიის მოწინააღმდეგე ვარ, - თქვა და გაწითლდა, - ერთი ადამიანი თავიდანვე არაა მეორის თანასწორი და აქ ვეღარაფერს გახდები. დემოკრატიული პრინციპი ზღუდავს იმათ უფლებებს, ვინც უფრო ჭკვიანია, ტ-ტალანტიანი, მშრომელი. მათ სულელების, უნიჭოებისა და ზარმაცების ბრმა ნების ტყვეობაში ამყოფებს. იმიტომ, რომ ეს უკანასკნელნი ყოველთვის მეტნი არიან საზოგადოებაში. მოდი, ჯერ ჩემი და თქვენი თანამემამულეები ღორობას გადაეჩვიონ, მ-მოქალაქის სახელის ტარების უფლება მოიპოვონ და აი, მერე ვიფიქროთ პარლამენტზე.

ამ გაუგონარმა განცხადებამ ვარია დააბნა, მაგრამ დერვე წაეშველა.

- და მაინც, თუკი ქვეყანაში უკვე დანერგილია საარჩევნო უფლება, - რბილად თქვა მან (ლაპარაკი, რასაკვირველია, ფრანგულად მიდიოდა), - უსამართლობა იქნება, გავანაწყენოთ მთელი კაცობრიობის ნახევარი და თანაც უკეთესი.

ეს შესანიშნავი სიტყვები რომ გაახსენდა, ვარიამ გაიღიმა, გვერდზე გადაბრუნდა და დერვეზე დაიწყო ფიქრი.

მადლობა ღმერთს, რომ ბოლოს და ბოლოს, კაზანზაკიმ თავი დაანება ამ კაცს. გენერალი კრიდენერი სულ იმაზე ოცნებობდა, რომელიღაც ინტერვიუს საფუძველზე მიეღო სტრატეგიული გადაწყვეტილება! საწყალი დერვე სულ ბოდიშობდა, ყველა გამვლელ-გამომვლელს ახსნა-განმარტებებს აძლევდა და სულ თავს იმართლებდა. ასეთი დამნაშავე და უბედური გაცილებით მოსწონდა ვარიას, თუ ადრე ცოტა საკუთარი თავის მოყვარული ჩანდა, მეტისმეტად მიჩვეული საყოველთაო აღფრთოვანებას და ვარიაც საგანგებოდ იცავდა დისტანციას, ახლა იყო ამის საჭიროება გაქრა და ვარია უბრალოდ და ალერსიანად ექცოდა ფრანგს. ამჩატებული კაცი იყო, მხიარული, ერასტ პეტროვიჩს კი არ ჰგავდა, და საშინლად ბევრი იცოდა - თურქეთზეც, ძველ აღმოსავლეთზეც, საფრანგეთის ისტორიაზეც. სად აღარ გადაეგდო თავგადასავალთა წყურვილს! და რა საყვარლად ჰყვებოდა იმ თავის რეციტს დროლეს (ანეკდოტები - ფრანგ.) - მახვილგონივრულად, ცოცხლად, თანმიმდევრულად. ვარიას ძალიან უყვარდა, როცა დერვე განსაკუთრებულ პაუზას გააკეთებდა მის რომელიმე შეკითხვაზე, დამაინტრიგებლად გაიღიმებდა და იდუმალი გამომეტყველებით იტყოდა: ოჰ,  c est toute une histoire, mademoiselle (ოჰ, ეს ხომ მთელი ისტორიაა, მადმუაზელ - ფრანგ.). და პირქუში ფანდორინისგან განსხვავებით, იქვე მოჰყვებოდა მთელ იმ ისტორიას.

ხშირად ეს ისტორიები სასაცილო იყო, ზოგჯერ კი საშინელი.

ერთი მათგანი ვარიამ განსაკუთრებით კარგად დაიმახსოვრა.

- აი, თქვენ, მადმუაზელ ვარია, აზიატებს ლანძღავთ, ადამიანის სიცოცხლეს რომ არ უფრთხილდებიან და სწორადაც იქცევით (საუბარი ბაშიბუზუკების მხეცობას შეეხებოდა), მაგრამ ესენი ხომ ველურები არიან, ბარბაროსები, თავისი განვითარებით არცთუ ისე შორს არიან რომელიმე ვეფხვის ან ნიანგისაგან. აი, მე აგიწერთ სცენას, რომელსაც ქვეყნებიდან ყველაზე ცივილიზებულ ინგლისში შევესწარი. ო, ეს მთელი ისტორიაა... ბრიტანელები იმდენად აფასებენ ადამიანის სიცოცხლეს, რომ ცოდვათაგან ყველაზე უარესად თვითმკვლელობა მიაჩნიათ - და გულხელდაკრეფის მცდელობას სიკვდილით სჯიან. აღმოსავლეთში ამდენი ჯერ ვერ მოიფიქრეს. რამდენიმე წლის წინ, როცა ლონდონში ვიყავი, იქაურ ციხეში პატიმარი უნდა ჩამოეხრჩოთ. მან საშინელი დანაშაული ჩაიდინა - როგორღაც სამართებელი იშოვა, ყელის გამოჭრა სცადა და ნაწილობრივ ეს მოასწრო კიდეც, მაგრამ დროზე გადაარჩინა სატუსაღოს ექიმმა. მე გამაოცა მოსამართლის ლოგიკამ და გადავწყვიტე, დაუყოვნებლივ, საკუთარი თვალით მენახა ეგზეკუცია. ჩემი კავშირები გამოვიყენე, სასჯელზე საშვი ვიშოვე და არც გავწბილებულვარ.

სიკვდილმისჯილმა სახმო სიმები დაიზიანა და მხოლოდ ხრიალი შეეძლო, ამიტომ საბოლოო სიტყვას გვერდი აუარეს.

საკმაოდ დიდხანს კამათობდნენ ექიმთან, რომელმაც განაცხადა, ამ კაცის ჩამოხრჩობა არ შეიძლება - ჭრილობა გაიხსნება და ჩამოკიდებული პირდაპირ ტრაქეით ისუნთქებსო. პროკურორმა და ციხის უფროსმა მოითათბირეს და ჯალათს უბრძანეს, საქმეს შესდგომოდა, მაგრამ ექიმი მართალი გამოდგა: ყელზე შემოჭერილმა ყულფმა ჭრილობა გახსნა და თოკზე ჩამოკონწიალებულმა საზარელი სტვენით დაიწყო ჰაერის შეწოვა. ეკიდა ხუთი, ათი, თხუთმეტი წუთი და არ კვდებოდა - მხოლოდ სახე ულურჯდებოდა.

გადაწყვიტეს, ის მოსამართლე გამოეძახათ, ვინც განაჩენი გამოიტანა. რაკი სასჯელის აღსრულება განთიადისას ხდებოდა, მოსამართლეს დიდხანს აღვიძებდნენ. ის ერთი საათის შემდეგ მოვიდა და სოლომონივით გადაწყვიტა: ბრალდებული სახრჩობელიდან ჩამოეხსნათ და ხელახლა ჩამოეკიდათ, მაგრამ ამჯერად ყულფი ჭრილობის მაღლა კი არა, დაბლა შემოეტარებინათ. ასეც მოიქცნენ. ამჯერად ყველაფერმა კარგად ჩაიარა. ესეც თქვენი ნაყოფი ცივილიზაციისა.

ჩამოხრჩობილი, მოხარხარე ყელით, იმავე ღამით ესიზმრა ვარიას. არავითარი სიკვდილი არ არსებობს, - თქვა ყელმა დერვეს ხმით და სისხლით შეიღება, - არის მხოლოდ სტარტთან დაბრუნება.

მაგრამ სტარტთან დაბრუნება - ეს უკვე სობოლევისეული იყო.

- აჰ, ვარვარა ანდრეევნა, მთელი ჩემი ბარიერებზე ხტუნვაა, - ეუბნებოდა ახალგაზრდა გენერალი და მწუხარედ არხევდა მოკლედ შეკრეჭილ თმას, - ოღონდ მსაჯი დაუსრულებლად მხსნის დისტანციიდან და სტარტთან მაბრუნებს. თავად განსაჯეთ. კავალერგარდობით დავიწყე, პოლონელებთან ომში თავიც გამოვიჩინე, მაგრამ სულელურ ამბავში გავები ერთ პანასთან, - და უკან, სტარტზე... გენშტაბის აკადემია დავამთავრე, თურქესტანში გამამწესეს, - იქ კიდევ იდიოტური დუელი სასიკვდილო შედეგით და ისევ სტარტზე მიკრეს თავი. თავადის ქალი შევირთე, ვიფიქრე, ბედნიერი ვიქნები-მეთქი - რაზეა ლაპარაკი... ისევ მარტო ვარ. ბევრის მნდომი ცოტასაც დაკარგავსო. ისევ უდაბნოში წასვლა ვითხოვე, არც თავს ვინდობდი და არც ხალხს, სასწაულით გადავრჩი ცოცხალი - და ისევ არაფერი... უმიზნოდ ვარ, მდგმურად და ახალ სტარტს ველოდები. ოღონდ ვეღირსები კი?

სობოლევი, დერვესგან განსხვავებით, სულაც არ იყო საბრალო. ჯერ ერთი, სტარტის თაობაზე მიშელი თავს ისაწყლებდა, თავს იწონებდა - ასეა თუ ისე, ოცდაცამეტი წლისაა და ამალის გენერალია, ორი გიორგის ჯვარი აქვს და ოქროს ხმალი. და მეორეც, მეტისმეტად ცდილობდა სიბრალულის გამოწვევას. ეტყობა, ჯერ კიდევ იუნკრობისას აუხსნეს უფროსმა მეგობრებმა, რომ სასიყვარულო ვიქტორია ორი გზით მიიღწევა - ან კავალერიის შეტევით, ანდა თანაგრძნობას დახარბებული ქალის გულისკენ აპროშების გაჭრით.

აპროშებს კი სობოლევი საკმაოდ ულაზათოდ თხრიდა, მაგრამ მისი არშიყობა ვარიას მაინც ეამებოდა, - რაც უნდა იყოს, ნამდვილი გმირია, თუმცა, სახეზე სულელური ცოცხით. დელიკატურ რჩევაზე, წვერის ფორმა შეეცვალა, გენერალი ვაჭრობას იწყებდა, - მზად ვარ, ეს მსხვერპლი გავიღო, მაგრამ სანაცვლოდ განსაზღვრული გარანტიები უნდა მქონდესო. გარანტიების მიცემა კი ვარიას მიზნებში არ შედიოდა.

ხუთი დღის წინ სობოლევი ბედნიერი მოვიდა, - ბოლოს და ბოლოს, მიიღო საკუთარი რაზმი, კაზაკთა ორი პოლკი და პლევნის შტურმში მიიღებს მონაწილეობას, კორპუსის სამხრეთ ფლანგს დაიცავს. ვარიამ წარმატებული სტარტი უსურვა. შტაბის უფროსად მიშელმა პერეპიოლკინი აიყვანა, თანაც მოსაწყენ კაპიტანზე ასეთი რამ თქვა:

- დადიოდა, მეღიჯინებოდა, თვალებში შემომყურებდა, ჰოდა, მეც ავიყვანე. და როგორ ფიქრობთ, ვარვარა ანდრეევნა? ერემეი იონოვიჩი, მართალია, გულისგამაწვრილებლად აბეზარია, მაგრამ მარჯვე, ნამდვილი გენერალურშტაბელი. ოპერატიულ განყოფილებაში იცნობენ, სასარგებლო ცნობებს აწვდიან და თანაც ვხედავ, რომ ჩემი ერთგულია, - არ ავიწყდება ბაშიბუზუკებისგან რომ ვიხსენი. მე კიდევ ცოდვილი კაცი ვარ, ხელქვეითებში განსაკუთრებულად ვაფასებ ერთგულებს.

ახლა სობოლევს უამრავი საზრუნავი ჰქონდა, მაგრამ გუშინწინ მისმა შიკრიკმა, სერიოჟა ბერეშჩაგინმა, მისი აღმატებულების გამოგზავნილი წითელი ვარდების თაიგული მოიტანა. ვარდები ბოროდინოს გოლიათებივით იდგნენ და წაქცევას არ აპირებდნენ. მთელი კარავი გაიჟღინთა სქელი, ზეთოვანი სურნელით.

შუალედში, გენერლის უკუქცევისას რომ შეიქმნა, ზუროვი შემოიჭრა, საკავალერიო შეტევების მტკიცე მომხრე. ვარიას სიცილი წასკდა, როცა გაიხსენა, როგორ ცუდად ჩაატარა როტმისტრმა წინასწარი რეკოგნოსცირება.

- აი, ამისთანა ბელვიუა, მადამ ბუნება! - თქვა ერთხელაც, გაბოლილი პრესკლუბიდან ვარიას რომ გამოჰყვა, რომელსაც მზის ჩასვლის ცქერა ჩაეფიქრებინა და დროის დაუკარგავად თემა შეცვალა, - დიდებული კაცია ერაზმი, არა? ზეწარივით სუფთა სულისაა და ბრწყინვალე მეგობარია, თუმც, რასაკვირველია, ბაიყუშია.

აქ ჰუსარმა პაუზა გააკეთა, მოლოდინით უყურებდა ქალს ლამაზი, თავხედი თვალებით. ვარია უცდიდა, რა მოჰყვებოდა ამას.

- კარგი ვიღაცაა, თანაც კიდევ შავთმიანი. ჰუსარის მუნდირში მთლად ყოჩაღი იქნებოდა, - თავისი ხაზი მტკიცედ მიჰყავდა ზუროვს, - ეს ახლა დაიარება გაწუწული ქათამივით, მაგრამ ნეტავ ადრინდელი ერაზმი გენახათ! ცეცხლი! არაბეთის ქარიშხალი!

ვარია ამ ცრუპენტელას უნდოდ უყურებდა, რაკი ტიტულიანი მრჩევლის წარმოდგენა არაბეთის ქარიშხლად სრულიად შეუძლებელი რამ იყო.

- რატომ შეიცვალა ასე? - შეეკითხა ვარია, რამე მაინც რომ გაეგო ერასტ პეტროვიჩის გამოუცნობ წარსულზე, მაგრამ ზუროვმა მხოლოდ მხრები აიჩეჩა:

- ეშმაკმა უწყის. ერთი წელიწადია, ერთმანეთი არ გვინახავს. სხვა რა უნდა ყოფილიყო, თუ არა საბედისწერო სიყვარული. თქვენ ხომ ჩვენ, კაცები, უსულგულო ბრიყვები გგონივართ, არადა, ფიცხი სული გვაქვს, ადვილად მოწყვლადი, - მწუხარედ ჩაქინდრა თავი, - გული თუ გაგიტყდა, ოცი წლისაც მოხუცად იქცევი.

ვარიამ დაიქსუტუნა:

- რა ოცისა, სახეზე არ გეტყობათ.

- ჩემზე კი არა, ფანდორინზე ვამბობ, - აუხსნა ჰუსარმა, - ეგ ხომ მხოლოდ ოცდაერთი წლისაა.

- ვინ, ერასტ პეტროვიჩი?! - გაიკვირვა ვარიამ, - მორჩით, ეს მე ვარ ოცდაორი წლისა.

- ჰოდა, მეც მაგას არ ვამბობ? - გამოცოცხლდა ზუროვი, - ვინმე უფრო სოლიდური გინდათ, ოცდაათ წლამდე რომ იყოს.

მაგრამ ამ ცნობით გაოცებული ვარია აღარ უსმენდა. ფანდორინი მხოლოდ ოცდაერთისაა? ოცდაერთის?! წარმოუდგენელია! კაზანზაკიმაც ვუნდერკინდი უწოდა. ანუ, ტიტულიან მრჩეველს, რასაკვირველია, სახე ბიჭური კი აქვს, მაგრამ თავის დაჭერის მანერა, გამოხედვა, ჭაღარა საფეთქლები?! ერასტ პეტროვიჩ, ასე რამ გაგყინათ, ჰა?

ჰუსარმა ვარიას დაბნეულობა თავისებურად ახსნა, გაიჯგიმა და გამოაცხადა:

- ჰოდა, საით ვუკაკუნებ, - თუკი იმ არამზადა ერაზმმა დამასწრო, დაუყოვნებლივ უკან დავიხევ. რასაც უნდა ლაპარაკობდნენ ავისმოსურნენი, მადმუაზელ, ზუროვი - პრინციპული კაცია. არასოდეს ხელყოფს იმას, რაც მეგობარს ეკუთვნის.

- ამას ჩემზე ამბობთ? - მიხვდა ვარია, - თუ მე ის ვარ, ვინც ფანდორინს ეკუთვნის, ხელს არ მახლებთ და თუ ის არ ვარ, - მახლებთ? სწორად გაგიგეთ?

ზუროვმა დიპლომატიურად აათამაშა წარბები, სხვათა შორის, ოდნავადაც არ დაურცხვენია.

- მე ვეკუთვნი და ყოველთვის მივეკუთვნები საკუთარ თავს, მაგრამ მე საქმრო მყავს, - მკაცრად უთხრა თავხედს ვარიამ.

- გავიგე, მაგრამ ბატონი პატიმარი ჩემს მეგობართა წრეს არ ეკუთვნის, - მიუგო გამხიარულებულმა როტმისტრმა და რეკოგნოსცირებაც ამით დასრულდა.

შემდეგ საკუთრივ შეტევა დაიწყო.

- გნებავთ სანაძლეო, მადმუაზელ? თუკი გამოვიცნობთ, პირველი ვინ გამოვა კარვიდან, თქვენ მე კოცნას მაჩუქებთ. ვერ გამოვიცნობ და პირწმინდად ვიპარსავ თავს, ბაშიბუზუკივით. გადაწყვიტეთ! მართლა, რისკი თქვენთვის მინიმალურია, - იქ, კარავში ოცი კაცი მაინც არის.

ვარიას თავისი ნების საწინააღმდეგოდ ტუჩები ღიმილმა გაუპო.

ზუროვმა ისეთი სახე მიიღო, თითქოს ჩაფიქრდა და განწირულად გაიქნია თავი:

- ეჰ, მშვიდობით, ჩემო კულულებო... პოლკოვნიკი საბლინი. არა, მაკლაფლინი. არა... მებუფეტე სემიონი, აი, ვინ!

მან ხმამაღლა ჩაახველა და წამის შემდეგ კლუბიდან აბრეშუმის წინსაფრის კალთაზე ხელების წმენდით გამოვარდა მებუფეტე. საქმიანად შეხედა მოწმენდილ ცას, ჩაილაპარაკა: ოჰ, ნეტავ კი წვიმა არ მოვიდოდეს, - და უკან შებრუნდა, ზუროვს არც კი შეხედა.

- ეს საოცრებაა, ზეციური ნიშანი! - წამოიყვირა გრაფმა, ულვაშები გადაიგრიხა და აკისკისებული ვარიასკენ დაიხარა.

ვარიას ეგონა, ლოყაზე მაკოცებსო, როგორც პეტია აკეთებდა ყოველთვის, მაგრამ ზუროვმა ტუჩებში დაუმიზნა და კოცნა გრძელი, საუცხოო, თავბრუდამხვევი გამოდგა. ბოლოს, რომ იგრძნო, სადაცაა გაიგუდებოდა, ვარიამ ხელი ჰკრა კავალერისტს და გულზე იტაცა ხელები.

- ვაი... აი, ახლა ისეთ სილას გაგაწნავთ, - მინავლული ხმით დაემუქრა ვარია, - ხომ მაფრთხილებდა კეთილი ხალხი, რომ პატიოსნად არ თამაშობთ.

- სილისთვის ორთაბრძოლაში გამოგიწვევთ. და უეჭველად, დავმარცხდები, - თვალები გადაატრიალა და წაიკნავლა გრაფმა.

ამ კაცზე გაბრაზება შეუძლებელი იყო...

კარავში ჩამრგვალებული და ბენტერა გოგოს, ლუშკას მრგვალი ფიზიონომია გამოჩნდა, მოწყალების დებთან მოსამსახურისა და მზარეულის მოვალეობას რომ ასრულებდა, დაჭრილების მატებისას კი სანიტარიც იყო.

- ქალბატონო, ერთი სამხედრო გელოდებათ, - გამოსძახა ლუშკამ, - შავტუხა, ულვაშიანი და თაიგულიც აქვს. რა ვუთხრა?

ძაღლის ახსენეო, ეშმაკი, გაიფიქრა ვარიამ და კვლავ გაიღიმა. ზუროვის საალყო მეთოდები გვარიანად ართობდა.

- დამელოდოს. მალე მოვალ, - თქვა ვარიამ და მოსასხამი მოიხსნა.

მაგრამ ჰოსპიტლის კარვების მახლობლად, სადაც ყველაფერი მზად იყო ახალი დაჭრილების მისაღებად, ჰუსარი კი არ დასეირნობდა, არამედ კეთილსურნელოვანი სუნამონაპკურები პოლკოვნიკი ლუკანი, - კიდევ ერთი მაძიებელი.

ვარიამ მძიმედ ამოიოხრა, მაგრამ უკან დახევა გვიანი იყო.

-  Ravissante comme l   aurore! (მომხიბლავი, როგორც ცისკრის ქალღმერთი! - ფრანგ.) - ვარიას ხელისკენ დააპირა გაწევა პოლკოვნიკმა, მაგრამ შედგა, თანამედროვე ქალების ამბავი გაახსენდა.

ვარიამ თავი დაუკრა, თაიგულზე უარი უთხრა, შეხედა ოქროს ბუზმენტებით აბრჭყვიალებულ მუნდირს და ცივად ჰკითხა:

- რატომ მართავთ დილიდანვე ამ აღლუმს?

- ბუქარესტში მივდივარ, სამხედრო საბჭოზე, მის უდიდებულესობასთან, - თავმომწონედ განაცხადა პოლკოვნიკმა, - დასამშვიდობებლად და საუზმით გასამასპინძლებლად შემოგიარეთ.

ლუკანმა ტაში შემოჰკრა და ამ დროს კუთხიდან მდიდრული ეტლი გამოვიდა. სადავეებთან გაკიწკიწებულფორმიანი დენშჩიკი იჯდა, თეთრი ხელთათმანებით.

- გთხოვთ, - თავი დაუკრა ლუკანმა და უნებურად დაინტერესებული ვარია ზამბარებიან სავარძელში ჩაჯდა.

- სად მივდივართ? - შეეკითხა ვარია, - ოფიცრების კანტინაში?

რუმინელმა მხოლოდ იდუმალად გაიღიმა, თითქოს თანამგზავრს ცხრა მთას იქით უპირებდა გაქროლებას.

საერთოდ, ბოლო ხანს პოლკოვნიკი უცნაურად იქცეოდა. ღამღამობით ძველებურად უჯდა კარტს, მაგრამ თუკი ზუროვთან ავბედითი ნაცნობობის პირველ დღეებში მოშხამული და უბედური გამომეტყველება ჰქონდა, ახლა გამოკეთდა და, თუმც არცთუ ცოტა ფულს აგებდა, ოდნავადაც არ იტეხდა გულს.

- როგორ ჩაიარა გუშინდელმა თამაშმა? - ვარიამ ლუკანს ყავისფერი წრეები შენიშნა თვალებქვემოთ და ამიტომ შეეკითხა.

- ბოლოს და ბოლოს, ფორტუნა ჩემკენ შემობრუნდა, - სახე გაუბრწყინდა პოლკოვნიკს, - მორჩა, თქვენს ზუროვს აღარ უმართლებს. ცნობილია თუ არა თქვენთვის დიდი რიცხვების კანონი? თუკი დღითიდღე დიდ თანხას ჩახვალთ, ადრე თუ გვიან, აუცილებლად მოიგებთ.

როგორც ვარიას ახსოვდა, პეტიამ ეს თეორია ცოტა სხვანაირად აუხსნა, მაგრამ კამათს ხომ არ დაუწყებდა.

- გრაფის მხარეს ბრმა წარმატებაა, ხოლო ჩემკენ - მათემატიკური გათვლა და უშველებელი სიმდიდრე. აი, ვნახოთ, - თითებზე დაიწყო ჩამოთვლა, - წავაგე ჩემი საგვარეულო ბეჭედი. ინდური ალმასი, თერთმეტკარატიანი. ჩემმა წინაპარმა ჩამოიტანა ჯვაროსნული ლაშქრობიდან.

- ნუთუ რუმინელებიც მონაწილეობდნენ ჯვაროსნულ ლაშქრობებში? - წინდაუხედავად გაიკვირვა ვარიამ და ამიტომ მთელი ლექცია მოსმინა პოლკოვნიკის საგვარეულოზე, რომელიც რომაელი ლეგატის, ლუკან მაპრიციუს ტულასგან წარმოდგებოდა.

ამასობაში ეტლი ბანაკის საზღვრებს გასცდა და ჩრდილიან ჭალასთან შეჩერდა. ბერმუხის ძირში თეთრად ანათებდა გახამებული სუფრაგადაფარებული მაგიდა, ხოლო ზედ იმდენი გემრიელი კერძი იყო, რომ ვარიას მაშინვე მოშივდა. აქ იყო ნაირ-ნაირი ფრანგული ყველი, ხილი, შებოლილი ორაგული, ვარდისფერი შაშხი, მეწამული კიბოები, ვერცხლისფერ ვედროში მყუდროდ ჩაედგათ ლაფიტის ბოთლი. უთუოდ უნდა ეღიარებინა ლუკანის ზოგიერთი ღირსება.

როცა პირველი ბოკალი ასწიეს, შორს ყრუდ დაიგრუხუნა და ვარიას გული მოეწურა. ასე როგორ გაერთო! შტურმი დაიწყო. იქ ახლა დახოცილები ეცემიან, დაჭრილები კვნესიან, თვითონ კი...

 

ვარიამ დანაშაულის შეგრძნებით გასწია ადრეული ზურმუხტისფერი ყურძნით სავსე ვაზა და თქვა:

- ღმერთო, ყველაფერი გეგმის მიხედვით მაინც წავიდოდეს.

პოლკოვნიკმა უცებ გადაჰკრა და მაშინვე დაისხა. ჭამისას შენიშნა:

- გეგმა, რა თქმა უნდა, კარგია. როგორც მისი უდიდებულესობის პირადი წარმომადგენელი, ვიცნობ და გარკვეულწილად შედგენაშიც ვმონაწილეობდი. განსაკუთრებით მახვილგონივრულია შემოვლითი მანევრი გორების მწკრივის საფარქვეშ. შახოვსკისა და ველიამინოვის კოლონები აღმოსავლეთიდან მიდიან პლევნაზე. სობოლევის მცირე რაზმი სამხრეთიდან მიიქცევს ოსმან-ფაშას ყურადღებას. ქაღალდზე ლამაზად გამოიყურება, - ლუკანმა ბოკალი გამოცალა, - მაგრამ ომი, მადმუაზელ ვარვარა, ქაღალდი არ არის და თქვენს პატრიოტებს არა გამოუვათ რა.

- მაგრამ რატომ? - ამოიოხრა ვარიამ,

პოლკოვნიკმა გაიცინა და თითი მიიკაკუნა საფეთქელზე.

- მე სტრატეგი გახლავართ, მადმუაზელ, და თქვენს გენშტაბელებზე გაცილებით შორს ვიყურები. აქ (თავისი პლანშეტისკენ გაიქნია თავი) არის ჩემი პატაკის ასლი, ჯერ კიდევ გუშინ რომ ვაახლე თავად კარლს. მე რუსებს სრულ ფიასკოს ვუწინასწარმეტყველებ და დარწმუნებული ვარ, მისი უდიდებულესობა სათანადოდ დააფასებს ჩემს გამჭრიახობას. თქვენი სარდლები მეტად კუდაბზიკები და საკუთარ თავში დარწმუნებულები არიან, მეტისმეტად აფასებენ თავიანთ ჯარისკაცებს და ვერ აფასებენ თურქებს. და ვერც ჩვენ, რუმინელ მოკავშირეებს. არა უშავს, დღევანდელი გაკვეთილის შემდეგ მეფე თავად გვთხოვს დახმარებას, აი, ნახავთ.

პოლკოვნიკმა როკფორის გემრიელი ნაჭერი მოიტეხა, ხოლო ვარიას საბოლოოდ წაუხდა ხასიათი. ლუკანის ავი წინასწარმეტყველება ახდა.

საღამოს ვარია და ფანდორინი პლევნისკენ მიმავალ გზისპირზე იდგნენ, ხოლო გზაზე დაუსრულებელ ნაკადად მოედინებოდა დაჭრილებიანი ურიკები. დანაკარგის დათვლა ჯერ არ დამთავრებულიყო, მაგრამ როგორც ჰოსპიტალში თქვეს, არანაკლებ შვიდი ათასი მწყობრის ჯარისკაცი დაეცაო. ამბობდნენ, რომ სობოლევმა გამოიჩინა თავი, თურქების კონტრშეტევა საკუთარ თავზე მიიღო, - მისი კაზაკები რომ არა, დამარცხება ასგზის უარესი იქნებოდა. გაოცებას იყვნენ თურქი არტილერისტები, რომლებმაც სატანური სიზუსტე გამოავლინეს და კოლონები ჯერ კიდევ გადაადგილებისას დაბომბეს, მანამ, სანამ ბატალიონები შეტევისათვის გაშლას მოასწრებდნენ.

ყველაფერ ამას ვარია ერასტ პეტროვიჩს უამბობდა, ის კი დუმდა - ან ყველაფერი უკვე იცოდა, ანდა თავზარდაცემული იყო, - ვერ გაიგებდი.

კოლონა გაიჭედა - ერთ-ერთ ურიკას ბორბალი მოსძვრა. ვარიამ, რომელიც ცდილობდა, ნაკლებად ეცქირა დასახიჩრებულთათვის, ყურადღებით შეხედა დაკოჭლებულ საზიდარს და ამოივიშვიშა - ეცნო დაჭრილი ოფიცრის სახე, თეთრად რომ ელავდა ზაფხულის ჩრდილში.

ახლოს მივიდა, და მართლაც - ეს პოლკოვნიკი საბლინი იყო, კლუბის ერთ-ერთი მუდმივი მუშტარი. უგონოდ იწვა, სისხლიანი შინელი ეხურა. მისი სხეული უცნაურად მოკლე ჩანდა.

- ნაცნობია? - ჰკითხა პოლკოვნიკის გამცილებელმა ფერშალმა, - ჭურვმა ფეხები მოაგლიჯა. არ გაუმართლა.

ვარია უკან გაიქცა, ფანდორინისკენ და აქვითინდა.

დიდხანს ტიროდა, მერე ცრემლი გაუშრა, შემდეგ შესცივდა, ხოლო დაჭრილები სულ მოჰყავდათ და მოჰყავდათ.

- კლუბში ლუკანი სულელი ჰგონიათ, ის კიდევ კრიდენერზე ჭკვიანი გამოდგა, - თქვა ვარიამ, რადგან დუმილის ძალა აღარ შესწევდა.

ფანდორინმა კითხვის თვალი მიაპყრო და ვარიამაც აუხსნა:

- ჯერ კიდევ დილით მითხრა, ამ შტურმიდან არაფერი გამოვა. დისპოზიცია კარგია, მაგრამ სარდლები არ გივარგათო. და მაინცდამაინც არც ჯარისკაცები...

-ასე თქვა? - კიდევ ჩაეკითხა ერასტ პეტროვიჩი. - აი, თურმე რა ყოფილა. ეს ცვლის... და აღარ დაუმთავრებია, წარბები შეჭმუხნა.

- რას ცვლის? სიჩუმე.

- რას ცვლის, ჰა? - გაბრაზდა ვარია, - რა ბრიყვული მანერაა! თქვათ ა და აღარ თქვათ ბ! რა არის ეს, ბოლოს და ბოლოს?

ვარიას ძალიან მოუნდა, ტიტულიანი მრჩევლისთვის მხრებში წაევლო ხელი და ერთი მაგრად შეენჯღრია. გაბერილი, უზრდელი ძუძუმწოვარა! ინდიელთა ბელადი ჩინგაჩჰუკი ჰგონია თავი!

- ეს, ვარვარა ანდრეევნა, ღალატია, - მოულოდნელად თქვა ერასტ პეტროვიჩმა.

- ღალატი? რა ღალატი?

- ამას ჩვენ გავარკვევთ. მაშ, ასე, - ფანდორინმა შუბლი მოიწმინდა, - პოლკოვნიკი ლუკანი, არცთუ გონიერი კაცი, მხოლოდ ის უწინასწარმეტყველებს რუსეთის არმიას დამარცხებას. ეს ერთი. დისპოზიციას იცნობდა და თან როგორც თავად კარლის წარმომადგენელმა მიიღო ასლი. ეს ორი. ოპერაციის წარმატება დამოკიდებული იყო გორების საფარქვეშ ჩატარებულ მანევრზე. ეს სამი. ჩვენი კოლონები თურქულმა არტილერიამ კვადრატებში დაბომბა, წინასწარი დაზვერვის გარეშე. ესეც ოთხი. დასკვნა?

- თურქებმა წინდაწინ იცოდნენ, როდის და სად ესროლათ, - დაიჩურჩულა ვარიამ.

- ხოლო ლუკანმა წინასწარ იცოდა, რომ შეტევა წარუმატებელი იქნებოდა. სხვათა შორის, მეხუთე, - ბოლო დღეებში ამ კაცს ბევრი ფული გაუჩნდა საიდანღაც.

- მდიდარია. რაღაც საგვარეულო ძვირფასეულობა, მამულებიო, მიყვებოდა, მაგრამ უყურადღებოდ ვუსმენდი.

- ვარვარა ანდრეევნა, ამას წინათ პოლკოვნიკი ცდილობდა, სამასი მანეთი ესესხა ჩემგან, ხოლო მერე, რამდენიმე დღეში, თუკი ზუროვს დავუჯერებთ, თხუთმეტი ათასი წააგო. რასაკვირველია, იპოლიტს შეეძლო, ეცრუა...

- და მერე როგორ, - დაეთანხმა ვარია, - მაგრამ ლუკანმა მართლა ბევრი წააგო. დღეს თავად მითხრა, ვიდრე ბუქარეშტში წავიდოდა.

- წავიდა?

ერასტ პეტროვიჩი შეტრიალდა და ჩაფიქრდა, დროდადრო თავს გააქნევდა ხოლმე. მისი სახე რომ დაენახა, ვარიამ შემოუარა, მაგრამ განსაკუთრებული არაფერი დაუნახავს, - თვალებმოწკურული ფანდორინი მარსს შეჰყურებდა.

- აი, რა, ძ-ძვირფასო ვარვარა ანდრეევნა, - წყნარად დაიწყო ერასტ პეტროვიჩმა და ვარიას სული გაუთბა, - ჯერ ერთი, იმიტომ, რომ ძვირფასო... და მეორე, იმიტომ, რომ... - ისევ დაება ენა, - მაინც მომიწევს, დ-დახმარება გთხოვოთ, თუმცა, დაგპირდით...

- რაც გინდათ, გავაკეთებ! - მეტისმეტად სწრაფად ჩამოიყვირა ვარიამ და დაამატა, - პეტიას გადასარჩენად.

- ჰოდა, შესანიშნავია, - ფანდორინმა გამომცდელად შეხედა, - მაგრამ დ-დავალება ძალიან რთულია და არცთუ სასიამოვნო. მე მინდა, თქვენც გაემგზავროთ ბუქარეშტში, იქ ლუკანი მოძებნოთ და ს-სცადოთ, გაიგოთ, რა კაცია. ვთქვათ, გაარკვიეთ, მართლა ასეთი მდიდარია თუ არა. წააქეზეთ მისი პატივმოყვარეობა, ბაქიაობა, ს-სიბრიყვე. ერთხელ ხომ წამოროშა თქვენთან ზედმეტი? ახლაც გაიფოფრება, - ერასტ პეტროვიჩი შეყოვნდა, - თქვენ ხომ ახალგაზრდა და მ-მიმზიდველი არსება ხართ...

ფანდორინმა ჩაახველა და გაჩუმდა, რადგან ვარიამ მოულოდნელობისგან დაუსტვინა. როგორც იქნა, კომანდორის ქანდაკებამ ქათინაური უთხრა. რა თქმა უნდა, არცთუ გულითადი, - ახალგაზრდა მიმზიდველი არსება, მაგრამ მაინც, მაინც...

თუმცა ფანდორინმა მაშინვე ყველაფერი გააფუჭა.

- რასაკვირველია, მარტო რომ წახვიდეთ, აზრი არ აქვს, თ-თან უცნაურიც იქნება. ვიცი, რომ დერვე აპირებს ბუქარეშტში წასვლას. ის, რა თქმა უნდა, უარს არ გეტყვით წაყვანაზე.

არა, ნამდვილად, ეს ადამიანი კი არა, ყინულის ნაჭერია, გაიფიქრა ვარიამ. აბა, სცადე და ამისთანა გაალხვე! ნუთუ ვერ ამჩნევს, რომ ფრანგი თავს დასტრიალებს? თუმცა, რა, ყველაფერსაც ხედავს, უბრალოდ, მაგას, როგორც ლუშკა იტყვის, სულ ფეხებზე ჰკიდია.

ეტყობა, ერასტ პეტროვიჩმა ვარიას უკმაყოფილო სახე თავისებურად ახსნა.

- ფულზე არ იდარდოთ. თქვენ ხომ ჯამაგირი გ-გერგებათ, სამგზავრო და ასე შემდეგ. მე მოგცემთ. იქ რამე იყიდეთ, გაერთეთ.

- ჰო, შარლთან არ მოვიწყენ, - ნიშნის მოგებით თქვა ვარიამ.

 

 

 

მეშვიდე თავი, რომელშიც ვარია წესიერი ქალის სახელს კარგავს.

 

მოსკოვის საგუბერნიო უწყებანი.

22 ივლისი (3 აგვისტო), 1877წ.

 

კვირის ფელეტონი.

 

როცა თქვენმა უმორჩილესმა მსახურმა შეიტყო, რომ ეს ქალაქი, ბოლო თვეებში ასე კარგად ათვისებული ჩვენი ზურგის უმაქნისებისგან, ძველ დროს დაარსებულ იქნა თავად ვლადის, მეტსახელად ძელზეგამსმელის, მიერ (ცნობილი, ასევე, როგორც დრაკულა), ბევრი რამ გაირკვა. ახლა გასაგებია, თუ რატომ იძლევიან ერთ რუბლში სამ ფრანკს და ისიც - უკეთეს შემთხვევაში, ანდა რატომ ჯდება ტრაქტირში უბრალო სადილი იმდენი, რამდენიც ბანკეტი სლავურ ბაზარში, ხოლო სასტუმროს ნომერში იმდენს იხდი, თითქოს ბუკინგემის სასახლე გიქირავებიაო. სწოვენ, სწოვენ წყეული სისხლისმსმელები რუსულ სისხლს, გემრიელად ილოკავენ ტუჩებს და თან ბუქნაობენ კიდეც. ყველაზე უსიამოვნო ისაა, რომ რუმინელ მმართველად მესამეხარისხოვანი გერმანელი პრინცის არჩევის შემდეგ, თავისი ავტონომიით რუსეთისგან რომ არის დავალებული, ამ დუნაის პროვინციას გერმანული სურნელი აუვიდა. ჰერ ბისმარკთან შეივლიან ხოლმე ბატონი თავადები, ჩვენი ძმა რუსი კიდევ განტევების ვაცია, - ჯიქანს უცარიელებენ, ცხვირს კი უბზუებენ. კაცი იფიქრებს, რუმინეთის თავისუფლებისთვის კი არ ღვრიან პლევნის მინდვრებზე თავიანთ წმინდა სისხლს... შეცდა ვარია, ძალიან შეცდა. ბუქარეშტში წასვლა მოსაწყენი გამოდგა.

რუმინეთის სათავადო დედაქალაქში დასასვენებლად ფრანგის გარდა კიდევ რამდენიმე კორესპონდენტი მიდიოდა. ყველასთვის ნათელი იყო, რომ უახლოეს დღეებში და, შესაძლოა, კვირებშიც საომარ მოქმედებათა თეატრში საინტერესო აღარაფერი მოხდებოდა, - პლევნის სისხლისღვრის შემდეგ რუსები მალე ვერ გაიმართებოდნენ წელში. ჰოდა, ძმებმა ჟურნალისტებმაც ზურგის ცდუნებებისკენ აიღეს გეზი.

დიდხანს ემზადებოდნენ და მხოლოდ გუშინწინ გავიდნენ. ვარია, როგორც ქალი, მაკლაფლინთან გაამწესეს ბრიჩკაში, დანარჩენები ცხენებზე ამხედრდნენ და ფრანგის ცქერამ, შემაღონებლად ნელა მიმავალი იატაგანით რომ მიდიოდა, შორიდან მოუწია, საუბარი კი ირლანდიელთან მოუხდა. იმან კი ვარიასთან ერთად ყოველმხრივ განიხილა კლიმატური პირობები ბალკანეთზე, ლონდონსა და შუა აზიაში, თავისი ეკიპაჟის რესორების მოწყობილობაზე უამბო და დაწვრილებით აღუწერა რამდენიმე მახვილგონივრული საჭადრაკო ეტიუდი. ყველაფერ ამისგან ვარიას განწყობა გაუფუჭდა, და შესვენებისას მძულვარებით უმზერდა გამოცოცხლებულ თანამგზავრებს, რომელთა რიცხვშიც სიარულისგან ლოყებშეფაკლული დერვეც იყო.

მგზავრობის მეორე დღე, - უკვე ალექსანდრია გაიარეს, - უფრო შემსუბუქდა, რადგან კავალკადას ზუროვი წამოეწია. მან თავი გამოიჩინა ალყისას, სიმარჯვისთვის სობოლევის ადიუტანტადაც გაამწესეს, თითქოს გენერალს ანაზეც უნდოდა მისი წარდგენა, მაგრამ ნაცვლად ამისა, ჰუსარმა ერთკვირიანი შვებულება დასტყუა, - როგორც ამბობდა, კამათლის გასაგორებლად.

თავდაპირველად ჰუსარი ვარიასთვის ყოჩაღობდა, - ჭენებისას ლურჯ მაჩიტელებს წყვეტდა, ოქროს იმპერიალებით ჟონგლიორობდა და უნაგირზე დგებოდა. მერე სცადა, მაკლაფლინისთვის გაეცვალა ადგილი, ხოლო როცა უნიათო, მაგრამ მტკიცე უარი მიიღო, თავის ალისფერ ფაშატზე ბრიყვი მეეტლე გადასვა, თავად დაჯდა სადავეებთან და ქალისკენ თავმიბრუნებული, ვარიას ართობდა თავის ჰეროიზმზე მონაგონით და ეჭვიანი ჟერომკა პერეპიოლკინის ხრიკებით, ვისთანაც ახალგამომცხვარი ადიუტანტი ძაღლი და კატასავით იყო. ამასობაში ჩავიდნენ კიდეც.

ლუკანის პოვნა, როგორც ერასტ პეტროვიჩი წინასწარმეტყველებდა, ძნელი არ გამოდგა. ინსტრუქციის თანახმად, ვარია ყველაზე ძვირად ღირებულ სასტუმრო უაიალში დაბინავდა, პორტიეს პოლკოვნიკზე ჰკითხა და აღმოჩნდა, რომ son excellence-ს (მისი აღმატებულება - ფრანგ.) აქ კარგად იცნობენ, - გუშინაც და გუშინწინაც რესტორანში ტრიალებდა. ალბათ, დღესაც იქ იქნება.

დრო საღამომდე ბევრი იყო და ვარია სასეირნოდ ფეშენებელურ კალია-მოგოშოაზე წავიდა, კარვული ცხოვრების შემდეგ ნევის პროსპექტად რომ მოეჩვენა, - მდიდრული ეკიპაჟები, დუქნების ფანჯრებში - ზოლიანი მარკიზები, დამაბრმავებელი სამხრეთელი ლამაზმანები, სურათებიდან გადმოსული შავგვრემანები ცისფერ, თეთრ და, თქვენ წარმოიდგინეთ, ვარდისფერ სერთუკებშიც კი, და მუნდირები, მუნდირები, მუნდირები. რუსული და ფრანგული თვალში საცემად სჭარბობდა რუმინულს. ვარიამ ნამდვილ კაფეში ორი ფინჯანი კაკაო დალია, ოთხი ნამცხვარი შეჭამა და ლამის მთლად გამდნარიყო განცხრომისაგან, მაგრამ უნებურად შლაპების მაღაზიის ვიტრინაში ჩაიხედა და ამოიკვნესა. იმიტომაც იყურებიან შემხვედრი მამაკაცები გვერდზე და მის მიღმა!

ეს საფრთხობელა გახუნებული ცისფერი კაბითა და შელანძღული ჩალის ქუდით რუსი ქალის სახელს არცხვენდა. ამ დროს კი ტროტუარებზე ისეთი მესალინები დაგოგმანებდნენ, სულ უახლეს პარიზულ მოდაზე ჩაცმულები!

რესტორანში ვარიამ საშინლად დაიგვიანა. მაკლაფლინს შვიდზე შეუთანხმდა, არადა, ცხრაზე გამოჩნდა. დეილი პოსტის კორესპონდენტი, როგორც ნამდვილი ჯენტლმენი, რანდევუზე მაშინვე დათანხმდა (რესტორანში მარტო ხომ ვერ წავა, - კოკეტად ჩათვლიან), და არც დაგვიანება უსაყვედურია ერთი სიტყვითაც კი, მაგრამ ღრმად ბედკრული კაცის გამომეტყველება ჰქონდა. არა უშავს, ვალს გადახდა უნდა, - გზაზე ხომ გამოალაყა თავისი მეტეოროლოგიური ცოდნით, ჰოდა, ახლა სარგებელიც მოიტანოს.

ლუკანი ჯერ არ იყო დარბაზში და ვარიამ მხოლოდ და მხოლოდ თავაზიანობის გამო სთხოვა მაკლაფლინს, კიდევ ერთხელ აეხსნა ძველი სპარსული დაცვა. ირლანდიელმა, სულ რომ ვერ შეამჩნია ვარიას ჩაცმულობაში თუ გარეგნობაში მომხდარი ცვლილება (არადა, ექვსი საათი და თითქმის მთელი სამივლინებო ფული - ექვსას ოთხმოცდახუთი ფრანკი დახარჯა), ცივად შენიშნა, ამგვარ დაცვას სრულიად არ ვიცნობო. ამიტომ იძულებული შეიქნა, იმით დაინტერესებულიყო, ყოველთვის ასე თუ ცხელა ივნისის ბოლოს ამ განედებზე. თურმე ყოველთვის, მაგრამ ეს სულ არაფერია ბანგალორის ნესტიან სიცხესთან.

როცა თერთმეტის ნახევარზე მოოქრული კარი გაიღო და დარბაზში რომის ლეგატის მთვრალი შთამომავალი შემოვიდა, ვარიას ისე გაუხარდა, როგორც ნათესავის დანახვისას დაემართებოდა, წამოხტა და გულწრფელად გაშალა ხელები.

თუმცა ამ დროს გაუთვალისწინებელი გართულებაც გაჩნდა ფუმფულა წაბლისფერთმიანის სახით, მკლავზე რომ ეკიდა პოლკოვნიკს. გართულებამ დაუფარავი მტრობით შეათვალიერა ვარია და ვარიას შერცხვა, - ფიქრადაც არ მოსვლია, რომ ლუკანი შეიძლებოდა ცოლიანი ყოფილიყო.

მაგრამ პოლკოვნიკმა ჭეშმარიტად მეომრული სიმტკიცით გადაწყვიტა პრობლემა, - თავის თანამგზავრს გრძელი შლეიფის ქვეშ მსუბუქად მოარტყა სილაქი და წაბლისფერთმიანი, რაღაც ბოროტად რომ ჩაისისინა, განრისხებული წავიდა.

ეტყობა, ცოლი არ არის, გაიფიქრა ვარიამ და უფრო მეტად შერცხვა.

- ჩვენს მინდვრის ყვავილს ფურცლები დასცვივდა და მშვენიერი ვარდი გამოდგა!.. - წაიღიღინა ლუკანმა და მთელი დარბაზის გასაგონად უთხრა ვარიას, - როგორი კაბაა! როგორი შლაპა! ღმერთო, ნუთუ ელისეს მინდვრებზე ვარ!

რა თქმა უნდა, კოხტაპრუწა და უგვანია, მაგრამ მაინც სასიამოვნოა.

ვარიამ ნებაც კი მისცა, ხელი შეეთავაზებინა, პრინციპულად მოიქცა. საქმის სასარგებლოდ. პოლკოვნიკმა ირლანდიელს აშკარა კეთილგანწყობით დაუკრა თავი (მეტოქე არ იყო!) და მიწვევას არ დალოდებია, მაგიდას მიუჯდა. ვარიას მოეჩვენა, რომ მაკლაფლინსაც გაუხარდა რუმინელის მოსვლა. ნუთუ კლიმატზე ლაპარაკით დაიღალა? არა, ალბათ, არა.

ოფიციანტებს უკვე მიჰქონდათ მომჭირნე კორესპონდენტის მიერ შეკვეთილი ყავადანი და კექსი, მოჰქონდათ ღვინო, ტკბილეული, ხილი, ნაირ-ნაირი ყველი.

- ბუქარეშტი აღარ დაგავიწყდებათ! - დაჰპირდა ლუკანი, - ამ ქალაქში ყველაფერი მე მეკუთვნის!

- რას გულისხმობთ? - ჰკითხა ირლანდიელმა, - ქალაქში უძრავ ქონებას ფლობთ?

რუმინელმა პასუხის ღირსად არ ცნო.

- მომილოცეთ, მადმუაზელ, ჩემი პატაკი დამსახურებისამებრ დაფასდა, უახლოეს ხანში დაწინაურებას ველოდები.

- რომელი პატაკი? - კვლავ დაინტერესდა მაკლაფლინი, - რა დაწინაურება?

- დაწინაურება მთელ რუმინეთს ელის, - თავმომწონედ განაცხადა პოლკოვნიკმა, - ახლა სავსებით ცხადია, რომ რუსების იმპერატორმა გადაჭარბებულად შეაფასა თავისი არმიის ძალები. სანდო წყაროებისგან ვიცი, - ხმა შესამჩნევად დაიდაბლა და დაიხარა, გადაგრეხილი ულვაშით ვარიას ლოყაზე ჩხვლეტდა, - რომ გენერალ კრიდენერს დასავლეთის ჯგუფის სარდლობიდან დაითხოვენ და ჯარებს, რომლებსაც ალყაში ჰყავთ პლევნა, ჩვენი თავადი კარლი უხელმძღვანელებს.

მაკლაფლინმა ჯიბიდან ბლოკნოტი ამოიღო და ჩაწერას შეუდგა.

- ღამის ბუქარეშტში განავარდებას ხომ არ ისურვებდით, მადმუაზელ ვარვარა? - პაუზით ისარგებლა და ყურში ჩასჩურჩულა ლუკანმა, - ისეთ რამეს გაჩვენებთ, თქვენს მოსაწყენ ჩრდილოეთის დედაქალაქში ვერ ნახავდით. გეფიცებით, მოსაგონებელი ბევრი გექნებათ.

- ეს რუსეთის იმპერატორის გადაწყვეტილებაა თუ, უბრალოდ, თავადი კარლის სურვილი? - ჰკითხა აბეზარმა ჟურნალისტმა.

- მისი უდიდებულესობის სურვილი სავსებით საკმარისია, - მოუჭრა პოლკოვნიკმა, - ურუმინეთოდ და მისი მამაცი ორმოცდაათიათასიანი არმიის გარეშე რუსები უსუსურნი იქნებიან. ო, ბატონო კორესპონდენტო, ჩემს ქვეყანას დიდი მომავალი აქვს. მალე, ძალიან მალე თავადი კარლი მეფე გახდება, ხოლო თქვენი მონა-მორჩილი, - დასძინა მან, ვარიას მიმართავდა, - მეტად მნიშვნელოვანი პერსონა შეიქმნება. შესაძლოა, სენატორიც კი. ჩემი გამჭრიახობა დამსახურებულად დაფასდა. მაშ, რას იტყვით რომანტიკულ გასეირნებაზე? გთხოვთ.

- ვიფიქრებ, - დაჰპირდა მოღრუბლული ვარია, თან ფიქრობდა, როგორ შეებრუნებინა საუბარი საჭირო მიმართულებით.

ამ დროს რესტორანში ზუროვი და დერვე შემოვიდნენ, - საქმისთვის სულ არ იყვნენ საჭირო, მაგრამ ვარიას მაინც გაუხარდა - მათთან ლუკანს სიცქვიტე მოემატებოდა.

ვარიას მზერის მიმართულებით რომ გაიხედა, პოლკოვნიკმა უკმაყოფილოდ ჩაიბურტყუნა:

- რუაიალი თანდათან ბაზარს ემსგავსება. ცალკე კაბინეტში უნდა გადავსულიყავით.

- საღამო მშვიდობისა, ბატონებო, - ვარია მხიარულად მიესალმა ნაცნობებს, - ბუქარეშტი პატარა ქალაქია, არა? სწორედ ახლა პოლკოვნიკი თავის გამჭრიახობაზე გვეტრაბახებოდა. მან წინასწარ გამოიცნო, რომ პლევნას შტურმი მარცხით დასრულდებოდებოდა.

- მართლა? - ჰკითხა დერვემ და ყურადღებით დააკვირდა ლუკანს.

- შესანიშნავად გამოიყურებით, ვარვარა ანდრეევნა, - თქვა ზუროვმა, - ეს რა გაქვთ, მარტელი? ბოკალები აქეთ!

რუმინელმა კონიაკი დალია და ორივე მწუხარე მზერით გაზომა.

- ვის უწინასწარმეტყველა? როდის? - თვალები მოჭუტა მაკლაფლინმა.

- თავისი მეფის სახელზე დაწერილ პატაკში, - აუხსნა ვარიამ, - და ახლა პოლკოვნიკის გამჭრიახობა დამსახურების მიხედვით ფასდება.

- მიირთვით, ბატონებო, შესვით, - სტუმრები მიიპატიჟა ლუკანმა და უცებ წამოხტა, - მე გეპატიჟებით. მე და ქალბატონი სუვოროვა კი სასეირნოდ მივდივართ. დამპირდა.

დერვემ გაოცებით ასწია წარბები, ზუროვმა კი ურწმუნოდ წამოიძახა:

- ეს რა მესმის, ვარვარა ანდრეევნა? თქვენ ლუკანს მიჰყვებით?

ვარიას პანიკამდე ბევრი არაფერი აკლდა. ლუკანს რომ გაჰყოლოდა, სამუდამოდ შეილახავდა რეპუტაციას, თანაც გაურკვეველი იყო, რით დამთავრდებოდა ყველაფერი ეს. უარი რომ ეთქვა, მინდობილ დავალებას ჩააფლავებდა.

- ახლავე დავბრუნდები, ბატონებო, - წაიკნავლა და ჩქარი ნაბიჯით გასწია გასასვლელისკენ. აზრის მოკრება სჭირდებოდა.

ფოიეში მაღალ, ბრინჯაოთი მოვარაყებულ სარკესთან შედგა, ხელი ალმოდებულ შუბლზე მიიდო. როგორ მოიქცეს? ავიდეს თავის ნომერში, ჩაიკეტოს და კაკუნზე არ უპასუხოს? მაპატიე, პეტია; ნუ დამსჯით, ბატონო ტიტულიანო მრჩეველო, არ გამოდგბა ვარია სუვოროვა ჯაშუშად.

კარმა გამაფრთხილებლად გაიჭრიალა და სარკეში, პირდაპირ ზურგს უკან, პოლკოვნიკის წითელ, გაბრაზებულ ფიზიონომიას მოჰკრა თვალი.

- მაპატიეთ, მადმუაზელ, მაგრამ მიხაი ლუკანს ასე არ ექცევიან. თქვენ ერთგვარ ავანსებს მიკეთებდით, ახლა კი სახალხოდ გადაწყვიტეთ ჩემი შერცხვენა?! რაღაც გეშლებათ! თქვენ აქ პრესკლუბი ხომ არ გგონიათ, ეს ჩემი სახლია!

მომავალი სენატორის გალანტურობისგან კვალიც არ დარჩენილა. თაფლისფერ-ყვითელნარევი თვალები უელავდა.

- წამოდით, მადმუაზელ, ეკიპაჟი გვიცდის, - და ვარიას მხარზე დაეცა მუქი, ბალნიანი ხელი, გასაოცრად ძლიერი, თითქოს რკინისგან ჩამოსხმული თითებით.

- თქვენ შეიშალეთ, პოლკოვნიკო! კურტიზანი ხომ არ გგონივართ! - წამოიყვირა ვარიამ და აქეთ-იქით მიმოიხედა.

ფოიეში საკმაოდ ბევრი ხალხი იყო, უმეტესად ბატონები საზაფხულო პიჯაკებში და რუმინელი ოფიცრები. ისინი ინტერესით შეჰყურებდნენ პიკანტურ სცენას, მაგრამ ქალბატონის გამოსარჩლებას (თან ქალბატონი არის კი?), ეტყობა, არ აპირებდნენ.

ლუკანმა რაღაც თქვა რუმინულად და მოსეირეებმა გაიცინეს.

- ასე ცეცხლოვანი ხარ, მარუსია? - ჰკითხა ერთ-ერთმა რუსულად და ისევ ახარხარდნენ.

პოლკოვნიკმა ძალით მოხვია ხელი წელზე და გასასვლელისკენ წაიყვანა, თან ისე მარჯვედ, რომ წინააღმდეგობის გაწევის შესაძლებლობა არ იყო.

- თავხედო! - წამოიძახა ვარიამ, უნდოდა, ლუკანისთვის სილაქი ეთავაზებინა, მაგრამ მან მოასწრო და მაჯაში სწვდა. ქალს არყისა და ოდკოლონის ოხშივარი შეაფრქვია.

-ახლა გული ამერევა, - შიშით გაიფიქრა ვარიამ.

თუმცა უეცრად პოლკოვნიკს ხელები თავისით გაეშვა. რაღაცა ჯერ მჟღერად გატკაცუნდა, მერე გემრიელად გაიშხუილა და ვარიას გამნაწყენებელი კედლისკენ გაფრინდა. ლუკანს ცალი ლოყა სილაქმა აუწითლა, მეორე კი მუშტის ძლიერმა დარტყმამ გაუთეთრა. ორ ნაბიჯზე მხარდამხარ იდგნენ დერვე და ზუროვი. კორესპონდენტი მარჯვენა ხელის თითებს არხევდა, ჰუსარი კი მუშტს იზელდა მარცხენათი.

- მოკავშირეებს შორის შავმა კატამ გაირბინა, - დაასკვნა იპოლიტმა, - და ეს მხოლოდ დასაწყისია. ლუკა, ცხვირ-პირის დამტვრევას ვერ გადაურჩები. ქალს რომ ასე მოექცევი, შუბლს გაგიხვრეტენ.

დერვეს არაფერი უთქვამს, - უსიტყვოდ წაიძრო თეთრი ხელთათმანი და პოლკოვნიკს სახეში მიარტყა.

ლუკანმა თავი გააქნია და გასწორდა, ღაწვზე მოისვა ხელი. ჯერ ერთს შეხედა, მერე მეორეს. ვარია ყველაზე მეტად იმან გააოგნა, რომ მისი არსებობა, ჩანს, სამივეს დავიწყებოდა.

- დუელში მიწვევენ? - რუმინელი თითქოსდა ძალით ცრიდა ფრანგულ სიტყვებს, - ორივე ერთად თუ მაინც რიგრიგობით?

- ის აირჩიეთ, ვინც უფრო მოგწონთ, - ცივად მიუგო დერვემ, - და თუ პირველთან გაგიმართლებთ, მეორესთან გექნებათ საქმე.

- ე-ე, არა, - აღშფოთდა გრაფი, - ეგრე არ გამოვა. შუბლის გახვრეტა პირველად მე ვახსენე, ჰოდა, მე და ეგ ვისვრით.

- ვისვრით? - უსიამოვნოდ გაიცინა ლუკანმა, - ვერ მოგართვეს, ბატონო შულერო, იარაღის არჩევანი მე მეკუთვნის. მე მშვენივრად ვიცი, რომ თქვენ და მუსიე მჯღაბნელი კარგი მსროლელები ხართ, მაგრამ აქ რუმინეთია და ჩვენებურად ვიბრძოლებთ, ვალახურად.

ლუკანმა მაყურებელს რაღაც დაუყვირა და რამდენიმე რუმინელმა ოფიცერმა მაშინვე იშიშვლა ხმლები, თან ვადებით წინ გამოიშვირეს.

- მე მუსიე ჟურნალისტს ვირჩევ, - თითები გაატკაცუნა პოლკოვნიკმა და ხმლის ვადაზე დაიდო ხელი. ლუკანი ყველას თვალწინ ფხიზლდებოდა და მხიარულდებოდა, - აიღეთ ნებისმიერი ხმალი და ეზოში მიბრძანდით. ჯერ თქვენ აგჩეხთ, მერე კი ბატონ ბრეტერს დავაჭრი ყურებს.

ბრბო გულშემატკივრულად ახმაურდა და ვიღაცამ ბრავოც! კი წამოიძახა.დერვემ მხრები აიჩეჩა და ის ხმალი აიღო, რომელიც ყველაზე ახლოს იყო.

მოსეირენი მაკლაფლინმა გამოარღვია:

- შეჩერდით! შარლ, ხომ არ გაგიჟდით! ეს ხომ ველურობაა! ის მოგკლავთ! ხმლებით ჩეხა ბალკანური სპორტია, თქვენ ეს არ იცით!

- მე ესპადრონებზე მასწავლეს ფარიკაობა, ეს კი თითქმის იგივეა, - აუღელვებლად მიუგო ფრანგმა და ხელში ხმალი შეათამაშა.

- ბატონებო, არ გინდათ! - ბოლოს და ბოლოს ხმა დაუბრუნდა ვარიას, - სულ ჩემ გამო ხდება ყველაფერი ეს. პოლკოვნიკმა ცოტა დალია, მაგრამ ჩემი წყენინება არ უნდოდა, დარწმუნებული ვარ. კარგი, მორჩით, ბოლოს და ბოლოს, ეს სისულელეა! რა დღეში მაგდებთ? - ვარიას ხმა საბრალობლად აუთრთოლდა, მაგრამ მისი ვედრება არავინ შეისმინა.

ქალისთვის, ვისი გულისთვისაც მთელი ეს ამბავი მოხდა, მამაკაცებს არც კი შეუხედავთ, ხმამაღალი ლაპარაკით გაიარეს შენობის შიდა ეზოსკენ მიმავალი დერეფანი. ვარიასთან მხოლოდ მაკლაფლინი დარჩა.

- სისულელეა, - ბრაზით თქვა ირლანდიელმა, - რომელი ესპადრონები? მე ხომ მინახავს, როგორ ხმარობენ რუმინელები ხმალს. აქ მესამე პოზიციაში არ დგებიან და გარდეს არ ამბობენ. პატარ-პატარა ნაჭრებად აკუწავენ, როგორც სისხლიან ძეხვს. აჰ, როგორი კალამი იღუპება და რა იდიოტურად! ოჰ, ეს ფრანგული კუდაბზიკობა! ამ ინდაურ ლუკანსაც ცუდი დახლი დაუდგება. ციხეში გამოამწყვდევენ და გამარჯვების შემდეგ გამოსულ ამნისტიამდე იქ იყურყუტებს. აი, ჩვენთან ბრიტანეთში...

- ღმერთო, ღმერთო, რა ვქნა?! - ბუტბუტებდა დაბნეული ვარია და მაკლაფლინს არ უსმენდა, - ყველაფერში მე ვარ დამნაშავე.

- კოკეტობა, ქალბატონო, დიდი ცოდვაა, - მოულოდნელად დაეთანხმა ირლანდიელი, - ჯერ კიდევ ტროას ომის დროიდან...

ეზოდან მამაკაცების ერთობლივი შეძახილი მოისმა.

- იქ რა ხდება? ნუთუ დამთავრდა? - ვარიამ გულზე იტაცა ხელი, - ასე სწრაფად! წადით, შეიმას, ნახეთ, გემუდარებით!

მაკლაფლინი გაჩუმდა, ყური დაუგდო. მის კეთილ სახეზე შიში გაიყინა. ეზოში გასვლა კორესპონდენტს ნამდვილად არ უნდოდა.

- ფეხს რატომ ითრევთ, - ააჩქარა ვარიამ, - იქნებ სამედიცინო დახმარება ესაჭიროება! აჰ, რანაირი ხართ!

ვარია დერეფანში გაიქცა, მაგრამ აქეთ დეზების ჟღარუნით ზუროვი მოდიოდა.

- როგორ მეცოდება, ვარვარა ანდრეევნა! - შორიდანვე დაიძახა ჰუსარმა, - რა გამოუსწორებელი დანაკარგია!

ვარია სასოწარკვეთილი მიეყრდნო კედელს და ნიკაპი აუცახცახდა.

- როგორ დავკარგეთ ჩვენ, რუსებმა, ხმლით დუელის ტრადიცია! - წუხდა იპოლიტი, - ლამაზია, სანახაობრივი, ეფექტური! აბა, ის კი არ არის, ბახ-ბუხ და მორჩა! აქ კი ბალეტია, პოემა, ბაღჩისარაის შადრევანი!

- რას მიედ-მოედებით, ზუროვ! - იფეთქა ვარიამ. - გამაგებინეთ, რა მოხდა?

- ო, ეს უნდა გენახათ, - როტმისტრმა გზნებით სავსე მზერა მიაპყრო ვარიასა და მაკლაფლინს, - ყველაფერი ათ წამში გადაწყდა. მოკლედ, ასე. პატარა, ჩრდილიანი ეზო, ქვის ფილები, ფარნების შუქი. ჩვენ, მაყურებლები, გალერეაზე ვართ, ქვემოთ მხოლოდ ორნი არიან - დერვე და ლუკა. მოკავშირე სანახაობას მართავს, - ხმალს იქნევს, ჰაერში რვიანებს ხაზავს, ააგდო და შუაზე გაჭრა მუხის ფოთოლი. მაყურებელი აღფრთოვანებულია, ტაშს უკრავს. ფრანგი დგას თავისთვის, უცდის, როდის მორჩება ეს ჩვენი ბუკიოტი პრანჭიაობას. მერე ლუკა წინ ხტება და ხმლით თითქოს ვიოლინოს გასაღებს ხაზავს სივრცეში, ხოლო დერვემ, ისე, რომ ადგილიდან ფეხი არ მოუცვლია, სხეული უკან გადასწია, დარტყმას გაექცა და ელვის უსწრაფესად, მე ვერ დავინახე, როგორ, ხმალი უმარჯვა - პირდაპირ რუმინელის ყელს, ალესილი პირით. იმან დაიხრიალა, პირქვე დაეცა, ფეხები ააფართხალა და ეგ იყო, გადადგა უპენსიოდ. მორჩა დუელი.

- შეამოწმეთ? მკვდარია? - მიაყარა ირლანდიელმა.

- ამაზე ძალიან მკვდარი აღარ არსებობს, - დაარწმუნა ჰუსარმა, - სისხლი ლადოგის ტბასავით დგას. ვარვარა ანდრეევნა, აი, თქვენ კი გეწყინათ, ფერი არ გადევთ! მე დამეყრდენით! - და ფრთხილად მოხვია ვარიას წელზე ხელი, რაც ამ სიტუაციაში ნამდვილად დროული იყო.

- და დერვე? - დაიჩურჩულა ქალმა.

ზუროვმა, თითქოსდა უნებურად, ხელი უფრო მაღლა შეუცურა ვარიას და აუღელვებლად განაცხადა:

- დერვე რა? კომენდატურაში წავიდა ჩასაბარებლად. ბუნებრივია, თავზე ხელს არ გადაუსვამენ. იუნკერი კი არა, პოლკოვნიკი გააგორა. უკან გააბრუნებენ, საფრანგეთში. ესეც - უკეთეს შემთხვევაში. აი, ამ ღილს გაგიხსნით და ადვილად ისუნთქებთ.

ვარია ვერაფერს ხედავდა და არაფერი ესმოდა. ნირწამხდარი ფიქრობდა. სამუდამოდ დაკარგა წესიერი ქალის სახელი. ცეცხლს გაეთამაშა, წაიჯაშუშა კიდეც. ქარაფშუტა სულელია, მამაკაცები კი - მხეცები. მისი გულისთვის კაცია მოკლული. დერვეს უკვე ვეღარ ნახავს. და რაც ყველაზე საშინელია - გაწყვეტილია ძაფი, რომელსაც მტრის ქსელთან უნდა მივეყვანეთ. რას იტყვის ერასტ პეტროვიჩი?

 

 

 

მეშვიდე თავი, რომელშიც ვარია ხედავს სიკვდილის ანგელოზს.

 

"სამთავრობო უწყებანი". (სანკტ-პეტერბურგი),

30 ივლისი (11 აგვისტო), 1877 წ.

 

მიუხედავად ეპიდემიური კატარისა და სისხლიანი ფაღარათის მტანჯველი შემოტევებისა, ხელმწიფემ ბოლო დღეები ჰოსპიტლების შემოვლაში გაატარა, რომლებიც ტიფიანი ავადმყოფებითა და დაჭრილებით არის სავსე. მისი იმპერატორობითი უდიდებულესობა იმდაგვარი ჭეშმარიტი გულითადობით ეკიდება ტანჯულებს, რომ უნებურად გული გითბებათ. ჯარისკაცები ბავშვებივით მისცვივდებიან ხოლმე საჩუქრებს და ერთობ გულუბრყვილოდ ხარობენ. ამ სტრიქონების ავტორს არაერთხელ მოუწია ენახა, თუ როგორ აუწყლიანდა ხელმწიფეს მშვენიერი ცისფერი თვალები. შეუძლებელია ამ სცენის ცქერა გულისამაჩუყებელი მოკრძალების გარეშე.

აი, რა თქვა ერასტ პეტროვიჩმა:

- დიდხანს მ-მოდიოდით, ვარვარა ანდრეევნა. ბევრი რამ საინტერესო გამოტოვეთ. თქვენი დ-დეპეშის მიღებისთანავე ვბრძანე მოკლულის კარვისა და პირადი ნივთების ზედმიწევნით დათვალიერება. განსაკუთრებით საინტერესო არაფერი უნახავთ. გუშინწინ კი ბუქარეშტიდან ლუკანის ქაღალდები ჩამოიტანეს და როგორ ფ-ფიქრობთ?

ვარიამ შიშით ასწია თვალები და ტიტულიან მრჩეველს ამ ხნის განმავლობაში პირველად შეხედა. სიბრალული ან, უარესი, სიძულვილი ფანდორინის მზერაში არ შეუნიშნავს - მხოლოდ გულისყური და კიდევ - აზარტი. გულზე მოეშვა, მაგრამ მაშინვე შერცხვა: დროს აჭიანურებდა, ბანაკში დაბრუნებისა ეშინოდა, თავის ძვირფას რენომეს დასტიროდა, საქმეზე კი ფიქრიც კი დაავიწყდა ეგოისტს.

 

- თქვით, რაღას აჭიანურებთ! - ააჩქარა ფანდორინი, ინტერესით რომ შეჰყურებდა ვარიას ლოყაზე ნელა-ნელა ჩამოგორებულ ცრემლს.

- დიდსულოვნად მ-მაპატიეთ, ამისთანა ამბავში რომ გაგრიეთ, - დამნაშავესავით თქვა ერასტ პეტროვიჩმა, - ყველაფერს მოველოდი, მაგრამ ამისთანას...

- რა აღმოაჩინეთ ლუკანის ქაღალდებში? - გააწყვეტინა მწყრალად ვარიამ, რომელიც გრძნობდა, რომ თუ საუბარი საქმიან კალაპოტში არ ჩადგებოდა, უეჭველად ღრიალს მორთავდა.

თანამოსაუბრე ან მიუხვდა, ან თემა ამოწურულად ჩათვალა, მაგრამ ბუქარეშტის ეპიზოდს აღარ ჩაღრმავებია.

- საინტერესო შენიშვნებია უბის წიგნაკში. აი, ნახეთ.

ჯიბიდან კოხტა, სტავრისყდიანი წიგნაკი ამოიღო და ჩაკეცილ ფურცელზე გადაშალა. ვარიამ თვალებით ჩაირბინა ციფრებისა და ასოების სვეტი.

 

19=ზ-1500.

20=ზ-3400-ი.

21=ჟ+5000ძ-800.

22=ზ_2900.

23=ჟ+5000ძ-700.

24=ზ-1100.

25=ჟ+5000ძ-1000.

26=ზ-300.

27=ჟ+5000ძ-2200.

28=ზ-1900.

29=ჟ+15000ძ+ი.

კიდევ ერთხელ წაიკითხა უფრო ნელა, მერე ისევ. ძალიან უნდოდა გონებამახვილობა გამოეჩინა.

- ეს შიფრია? არა, ნუმერაცია რიგის მიხედვით მიდის... სია? პოლკების ნომრები? ჯარისკაცების რაოდენობა? იქნებ დანაკარგები და შევსებაა? - სხაპასხუპით მიაყარა ვარიამ და შუბლი შეიკრა, - ესე იგი, ლუკანი ჯაშუში იყო? მაგრამ რას ნიშნავს ასოები ზ, ჟ, ი? ეგებ ეს სულაც ფორმულები ან განტოლებებია?

- თქვენ განსვენებულს ეპირფერებით, ვარვარა ანდრეევნა. ყველაფერი გაცილებით იოლადაა. და თუ ეს განტოლებებია, მაშინ საკმაოდ მარტივია, თუმც ერთუცნობიანი.

- მხოლოდ ერთი? - გაოცდა ვარია.

- კარგად დააკვირდით. პირველ ს-სვეტში, ალბათ, რიცხვებია, ამათ შემდეგ ლუკანი განტოლების ნიშანს სვამს. 19-დან 29 ივლისამდე დასავლური სტილით. რას აკეთებდა პოლკოვნიკი ამ დღეებში?

- რა ვიცი, მე ხომ არ ვუთვალთვალებდი?! - ვარია დაფიქრდა, - ჰო, ალბათ, შტაბში იქნებოდა... პოზიციებზე გავიდოდა.

- ერთხელაც არ მინახავს, რომ ლუკანი პ-პოზიციებზე გასულიყოს. უმეტესად მ-მხოლოდ ერთ ალაგას ვხედავდი.

- კლუბში?

- სწორედაც... და იქ რას აკეთებდა?

- არაფერს, კარტს თამაშობდა.

- ბ-ბრავო, ვარვარა ანდრეევნა. ვარიამ კიდევ ერთხელ დახედა ქაღალდს.

- მაშ, კარტის ანგარიშებს იწერდა! ზ-ს მერე მინუსია, ჟ-ს შემდეგ კი ყოველთვის პლუსი. ესე იგი, ასო ზ-ით წაგებას ინიშნავდა, ჟ-ით კი მოგებას? სულ ეს არის? - გაწბილებულმა ვარიამ მხრები აიჩეჩა, - მაგრამ სად არის აქ შპიონაჟი?

- არავითარი შპიონაჟი არცა ყოფილა. შპიონაჟი მაღალი ხელოვნებაა, აქ კი საქმე გვაქვს ელემენტარულ მ-მოსყიდვასა და ღალატთან. 19 ივლისს, პირველი პლევნის წინა დღეს, კლუბში ბრეტერი ზუროვი გამოჩნდა და ლუკანი თამაშში ჩაითრია.

- გამოდის, ზ-ზუროვია? - წამოიძახა ვარიამ, - მოიცადეთ... - ციფრების თვალიერებაში აჩურჩულდა, - ორმოცდაცხრა... შვიდს ვინახავთ... ას ოთხი... - და შეაჯამა, - ზუროვთან სულ 15.800 წააგო. მგონი, ემთხვევა, იპოლიტიც თხუთმეტი ათასს ახსენებდა. ეს ი - რაღაა?

- ვ-ვფიქრობ, სახელგანთქმული ბეჭედი, რუმინულად ინელ. 20 ივლისს ლუკანმა ბეჭედი წააგო, 29-ში უკან ამოიგო.

- და ეს ჟ ვიღაა? - შუბლი მოისრისა ვარიამ, - თითქოს მოთამაშეებს შორის ჟ-ზე არავინ ყოფილა. ამ კაცს ლუკანმა მოუგო... ე-ეე... ოჰო! ოცდათხუთმეტი ათასი! რაღაც ვერ ვიხსენებ, რომ პოლკოვნიკს ამდენი მოეგოს. აუცილებლად იტრაბახებდა.

- აქ სატრაბახო არა იყო რა. ეს მოგება კი არა, ჰონორარია ღალატისთვის. პ-პირველად ამოუცნობმა ჟ-მ პოლკოვნიკს 21 ივლისს მისცა ფული, როცა ზუროვმა ლუკანი გააცამტვერა. მერე კი განსვენებული თავისი უხილავი მფარველისგან ხ-ხუთ-ხუთი ათასს 23-ში, 25-ში და 27-ში იღებდა, ანუ დღეგამოშვებით. სწორედ ეს აძლევდა საშუალებას, რომ იპოლიტთან ეთამაშა. 29 ივლისს ლუკანმა ერთბაშად თხუთმეტი ათასი მიიღო. საკითხავია, რატომ ასე ბ-ბევრი და რატომ სწორედ 29-ში?

- მეორე პლევნის დისპოზიცია გაყიდა! - ამოიკვნესა ვარიამ, - საბედისწერო შტურმი 30 ივლისს იყო, მეორე დღეს!

- კიდევ ერთი ბრავო. ესეც თქვენი ლუკანის გამჭრიახობის საიდუმლო და თურქი არტილერისტების გამაოგნებელი ს-სიზუსტისაც, ჩვენი კოლონები ჯერ კიდევ მიახლოებისას რომ დაბომბეს, ფართობების მიხედვით.

- მაგრამ ვინ არის ეს ჟ? ნუთუ არავისზე არ გაქვთ ეჭვი?

- რატომაც არა... - ძლივს გასაგონად ჩაიბურტყუნა ფანდორინმა, - მ-მაქვს... თუმცა ჯერჯერობით არაფერი გამოდის.

- ესე იგი, სწორედ ეს ჟ უნდა ვიპოვოთ და მაშინ პეტიას გაათავისუფლებენ, პლევნას აიღებენ და ომი დამთავრდება?

ერასტ პეტროვიჩი დაფიქრდა, შუბლი შეიჭმუხნა და ძალზე სერიოზულად უპასუხა:

- თქვენი ლოგიკური ჯაჭვი მთლად კ-კორექტული არ არის, მაგრამ პრინციპში, სწორია...

 

1 2
გვერდის მისამართი : ბიბლიოთეკა / პროზა / აკუნინი ბორის / თურქული გამბიტი