გილგამეშის ეპოსი 

 

 

მდინარე ევფრატის ქვემო წელზე, მარჯვენა ნაპირას, მდებარეობდა ძველი შუმერული ქალაქი ურუქი. იგი იდგა ქვეყნის განაპირას – სამხრეთით და დასავლეთით მის სანახებს უკაცრიელი უდაბნო ეკრა, ცხელი ქარებისა და მომთაბარე ურდოების სათარეშო, – მაგრამ ეს არ აბრკოლებდა ამ ქალაქს, რომ უხსოვარი დროიდან ვიდრე ძველი წელთაღრიცხვის დასასრულამდე ინტენსიური კულტურილი ცხოვრებით ეცხოვრა. ადგილობრივი გადმოცემის თანხმად ამ ქალაქ-სახელმწიფოს მკვიდრსა და მეფეს, ლეგენდარულ ენმერქარს, მზის შვილად წოდებულს შეუქმნია დამწერლობა – "ნათქვამი სიტყვა სოლებად უქცევია, თიხის ზედაპირზე აღუბეჭდავს", – დამწერლობა, რომელიც მთელს შუმერს მოედო და მის ფარგლებსაც შორს გასცდა. ამ სოლისებური (სხვანაირად: ლურსმული) ნიშნებით ჩაიწერა, ოღონდ გაცილებით გვიან, უკვე ისტორიულ ხანაში, შუმერული მითოსი და თქმულებები, რომელთა უმეტესობა სწორედ ურუქის საზოგადოებასთან არის დაკავშირებული. შუმერში სხვაც ბევრო იყო ქალაქი, უფრო ძველი ტრადიციებისაც – პირველ რიგში, ის ხუთი ქალაქი, რომელთაც ძველი თქმულება წარღვნამდელი ცივილიზაციის კერებეად აღიარებს, მათ შორის უძველესი ერიდუ უკიდურეს სამხრეთში, სადაც თითქოს პირველად "დაეშვა ციდან მეფობა", ძველთაძვეილ კულტურულ-რელიგიური შარავანდით მოსილი ქალაქი, და კიდევ ოთხი: ბადთიბირა – მწყემსი დუმუზის სამშობლო, ლარაქი, სიპარი და შურუპაკი, რომელსაც მოუსწრო წარღვნამ, როგორც გლგაშების ეპოსიდანაც ვიცით, და წარღვნისშემდგომი ქალაქები – პირველად ქიში, სადაც კვლავ აღმდგარა მიწის პირისაგან წარხოცილი მეფობა და ცივილიზაცია; დიდებული ური, განთქმული თავისი გრანდიოზული საკულტო შენობებით, ხელოვნების იშვიათი ნიმუშებით, ოქრომრავალი ქალაქი, შეჭურვილი საომარი ეტლებით, რაც მოწმობს მათი შემქმნელი ხალხის მეომრულ და ხელოვნურ სულს,რომლის ინერციამ დაფარული დინებით დიდხანს გასტანა, რათა ბოლოს, შუმერის არსებობის უკანასკნელ საუკუნეში (XXII-XXI ს. ძვ. წ.) სწორედ აქ აღორძინებულიყო ძვეილ ეროვნული კულტურა; ნიპური, აღიარებული შუაგული სრულიად შუმერის ერთიანობისა; სიპარი, მზის ქალაქი, რომელსაც თითოქს წარღვნის წყლები არ შეხებია, და     სხვანი, რომელთა რომელთა ჩამოთვლა შორს წაგვიყვანდა. ეჭვი არ არის, რომ ამ ქალაქებს, რომლებიც შუამდინარეთის ისტორიის გარკვეულ პერიოდამდე პოლიტიკურ თავისთავადობას ინარჩუნებდნენ, ეყოლებოდათ ლეგენდარული მეფენი და მათთა საქმეთა მაქებარნიც, მაგრამ, როგორც ჩანს, განსაკუთრებით ურუქს (სწყალობდა ეპიური მუზა, რაკი მისმა რაფსოდებმა მთელს შუმერში გაუთქვეს სახელი მის მკვიდრთ – ენმერქარს, ლუგალბანდას და გილგამეშს, – რომელთა სახელები ერთმანეთის მიყოლებით იხსენიება ურუქის ე.წ. I დინასტიის მეფეთა სიაში. (დაახ. XX–VIII ს. ძ. წ.).

 

ამ სამი მეფის გარშემო სინამდვილისა და მითოსურის ერთმანეთთან შეზავებით დროთა ვითარებაში დაჯგუფდა ეპიკურ თქმულებათა ციკლები. მაგრამ მათ შორისუკანასკნელს ხვდა წილად გამხდარიყო გმირი მსოფლიო მწერლობაში პირველი ეპოსისა, რომელიც დაიწერა აქადურად შუმერული მასალის საფუძველზე დაახლოებით ათასი წლის შემდეგ იმ ხანიდან, როცა ისტორიული გილგამეში ურუქის ქალაქ-სახელმწიფოში მეფობდა.

 

რატომ მაინცდამაინც გილგამეში გამოირჩა ამ სამში, როცა სხვებს არანაკლებ წარმტაცი თავგადასავალი ჰქონდათ, კერძოდ, ლუგალბანდას, მიუვალ მთებში ანაზდეულად დასნეულებულს და მარტოდ დარჩენილს, როცა თანამგზავრებს მკვდარი ეგონათ და შუა გზაზე მიატოვეს (იმ იმედით, რომ უკანმობრუნებისას წაასვენებდნენ ურუქში) და სასიცოცხლო სუნთქვას ევედრებოდა გულშეღონებული მზის ღმერთს, უთოს. დედა გვერდით არა მყავს, მამა გვერდით არა მყავს, ძმა გვერდით არა მყავს, მეგობარი გვერდით არა მყავს, დედა არ მეტყვის, – შვილო ჩემო,

ძმა არ მეტყვის, – ძმაო ჩემო.

 

რატომ მაინცდამაინც გილგამეშის თქმულებები შეკრა ერთ ეპოსად აქადელმა პოეტმა, ძნელია ამ კითხვაზე პასუხის გაცემა. ის კი ფაქტია, რომ სანამ გილგამეში გახდებოდა აქადური ეპოსის გმირი, მანამდე მისი სახელი შუმერის ისტორიაში ერთ მნიშვნელოვან დინასტიას დაუკავშირდა. ურის ახალშუმერული სახელმწიფოს მეფენი (XXIII–XXII ს. ძვ. წ.)

 

დიდების შარავანდით მოსავენ გილგამეშის სახელს, შერაცხავენ თავიანთ "დიდ ძმად", რაკი ეამაყებათ ურუქელობა და გილგამეშის დედის, ნინსუნას, წიაღიდან წარმომავლად თვლიან  თავს; დუმილით გვერდს უვლიან დიდებულ ენმერქარს ან მასზე ადრეულ მესქიაგაშერს, რომლის საკვირველი თავგადასავალი ოთხმა უბრალო სიტყვამ შემოინახა მეფეთა სიაში: "ზღვაში შევიდა, მთაზე ავიდა". უნდა ვიფიქროთ, რომ ურის უკანასკნელი, მე-3 დინასტიის, წარმომადგენლებმა – ურნამუმ, შელგიმ და სხვებმა – ხელი შეუწყვეს გილგამეშის სახელის განდიდებას აქადურენოვანი კულტურის წრეშიც. სწორედ მათ ხანაში იქნა ჩაწერილი თქმულებები გილგამეშზე, რომელთაგან მხოლოდ ხუთმა მოაღწია ჩვენამდე. მხოლოდ ამ ხუთი შუმერული თქმულებით ვიცნობთ ურუქელი მეფის საგმირო თავგადასავალს. ესენია: "ინანა, ალვისხე და გილგამეში", "გილგამეში და ზეციური ხარი" (ფრაგმენტულია), ე.წ. "გილგამეშის სიკვდილი" (ფრაგმენტულია) და "გილგამეში და აგა". ეს თქმულებები ცალკეული ეპიზოდებია გმირის ცხოვრებიდან, რომლებიც არ ქმნიან ერთ დროულ ჯაჭვს. სრულიად გაურკვეველია – რუსული ბილინების მსგავსად – ცალკე აღებულ თავგადასავალთა ადგილი გმირის ბიოგრაფიაში; თითოეული ამბავი ხდება თავის ჩაკეტილ დროში და არ ერთვის მეორეს. შუმერულ მწერლობაში არ ყოფილა ცდა ამ ციკლების გაერთიანებისა ერთ თხრობით ნაკადად. მათი, ასე ვთქვათ, მონადური არსებობა შეიძლება შევადაროთ ისევ კლასიკური შუმერის ერთმანეთისგან განცალკევებულ, თავის საზღვრებში ჩაკეტილ და დამოუკიდებელ ქალაქ-სახელმწიფოს, რომელთა გაერთიანებას ამაოდ ცდილობდნენ შუმერის ბალადები, ვიდრე სარგონ აქადელმა (XXIII ს. ძვ. წ.) თავის იმპერიაში არ მოაქცია და ერთიან ისტორიულ დროში არ ჩართო ისინი. სარგონ აქადელისპოლიტიკური ძალისხმევა მოგვიანებით (დაახლ. XVIII ს. ძვ. წ.) განმეორდა სიტყვიერ ხელოვნებაში, როცა აქადელმა პოეტმა ერთმანეთს დაუკავშირა შუმერული პოემები, გახსნა რა მათი "დახშული კარი" და ერთ უწყვეტ დროულ მდინარებაში მოაქცია. შუმერულ თქმულებებში გაცხადებულმა ამბებმა ახალი მოტივაცია შეიძინა – სრულიად გარკვეული თვალსაზრისით გადამუშავებულნი, ისინი განლაგდნენ თანმიმდევრულ ეპიზოდებად, რომელთაგან ერთი ინახავს მეორის დვრიტას, წინამავალი ამზადებს მეორეს და ასე ჯაჭვისებურად მიედინება ერთიანი ეპიკური დრო, რომელშიც რეალიზდება გმირის თავგადასავალი. მთავარი გმირი – და ეს ნიშანდობლივია აქადური ეპოსისათვის – თითქოს ხელახლა იბადება ყოველი ეპიზოდის შემდეგ, აღმავალ გზაზე გადის თავისი განვითარების ეტაპებს, ვიდრე წერტილი არ დაესმის მის თავგადასავალს, რომლის დასასრულს ეპიკოსს შეუძლია თქვას მასზე, რომ მან "სიღრმე იხილა". ეპოსი იწყება სწორედ ამ სიტყვებით შა ნაკბა იმურუ. ის მნიშვნელოვანი რამ, რასაც გმირმა მიაღწია თავისი თავგადასავლის ბოლოს, ნახსენებია ეპოსის დასაწყისში და ამით იკვრის წრე ეპიკური თხრობისა.

 

რა სიღრმე იხილა გმირმა ისეთი, რასაც საგანგებოდ იხსენებს ეპიკოსი პირველსავე სტრიქონებში? შუამდინარული მითოსიდან ჩვენ ვიცით, რა შინაარსის შემცველია ეს სიტყვა. "სიღრმე" არის წყარო სიბრძნისა, რომელიც თავის მითოსურ სიმბოლოდ  ოკეანის უფსკრულს სახავს; "სიღრმე" – ნაკბუ – არის ზედწოდება ექნქის, სიბრძნის ღმერთისა, რომლის სამკვიდრებელი ოკეანის უფსკრულებშია, სადაც ჩაღრმავდა გმირი სიჭაბუკის ბალახის ამოსატანად; "სიღრმე" არის კაცობრიობის უფსკერო წარსული – "ღრმაა ჯურღმული წარსულისა" (თ. მანი), – საითკენაც გაემართა გმირი, როცა ეძებდა პასუხს ადამიანური ყოფის უკიდურესი საიდუმლოების კითხვაზე. ამრიგად, როცა ეპოსის დასაწყისის სტრიქონში ამოვიკითხავთ, რომ მან, რომლის სახელი ჯერ არ ვიცით, "სიღრმე იხილა", ძველი პოეტის თხზულება წარმოგვიდგება არაუბრალო სათავგადასავლო რომანად, არამედ ფილოსოფიურ-ეთიური მიმართულების ნაწარმოებად, სადაც მთავარი მახვილი გადატანილია გმირის სულიერ განვითარებაზე. აქ პირდაპირ უნდა ითქვას, რომ წერილობით პირველდადასტურებული ვრცელი ეპოსი, რომლის მხოლოდ ორი მესამედია ჩვენამდე მოღწეული, ამავე დროს იყო პირველი ფაუსტური ყაიდის თხზულება, რომელიც მხოლოდ გარეგნულ მსგავსებას იჩენს საგმიროსათავგადასავლო ეპოსებთან. აქადურ ეპოსში, განსხვავებით შUმერული ციკლური პოემებისგან, საგმირო ეპიზოდები არ არის თვითმიზანი, არამედ თითოეული მათგანი ემსახურება გმირის პიროვნების სრულყოფას, თანდათანობით სუბლიმაციას – ფიზიკური გმირობიდან სულიერ გმირობამდე – და ეს გამოხატულია სწორედ დასაწყის სტრიქონში.

 

"ავტორისათვის, – წერს თ. მანი (გულისხმობს საკუთარ თავს, "ჯადოსნური მთის" ავტორს), – სიკვდილიცა და სნეულებაც, და ყველა შემზარავი თავგადასავალი, რომელსაც იგი თავის გმირს შეამთხვევს, მხოლოდ და მხოლოდ პედაგოგიური საშუალებაა, რითაც მიიღწევა უზარმაზარი ძალის "აქტივიზაცია", ჩვეულებრივი გმირის ამაღლება მისითავდაპირველი დონიდან". იმ ტიპის ნაწარმოებს, სადაც ამგვარი საშუალებებით ხორციელდება გმირის სულიერ-ინტელექტუალური ძალების "აქტივიზაცია", მწერალი "ინიციაციურ თხზულებებს" უწოდებს. მათ რიცხვს ეკუთვნის "გილგამეშიანიც". აქ ინიციაციის ზღურბლის როლს ასრულებს ყოველი ეპიზოდი, ყოველი თავგადასავალი, რომლის წიაღ გავლით გმირი ერთი საფეხურით მაღლდება თავის ადრინდელ ყოფიერებაზე. მაგრამ ინიციაციის ანუ ახლის ზიარების ყველაზე მნიშვნელოვანი და ქმედებითი საშუალებაა გმირთა ურთიერთშეხვედრები, რომელთაც ამავე დროს თავისი როლი აკისრიათ სიუჟეტის განვითარებაში. გმირი ხვდება მეორე გმირს და ამ შეხვედრით თითოეულის ბუნება საფუძვლიანად იცვლება: გმირი ეზიარება ქალის საიდუმლოს, რაც თავს დააღწევინებს სიველურიდან და შექმნის ადამიანურ არსებად; ან ეზიარება მეგობრობას, რისი წყალობითაც იგი თავისუფლდება ქვენა ინსტიქტებისგან და მასშიზნეობრივი კაცის დაბადებით იწყება ახალი ცხოვრება; ან იგი პირისპირ დგება სიკვდილის წინაშე, რომელიც შეძრავს მის არსებას და გააღვიძებს მასში მოაზროვნე ადამიანს; ან იგი, სიკვდილის წყლების გადამლახავი, სიცოცხლის საიდუმლოების მაძიებელი შეეყრება თავის წინაპარს და მოისმენს მისგან უკანასკნელ სიტყვას.

 

ეპიზოდებისთვის ამგვარი მოტივაციის მისანიჭებლად აქადელ პოეტს შუმერული მასალის საფუძვლიანი გადამუშავება მოუხდა. პირველ რიგში უნდა შეინიშნოს, რომ მან ენქიდუს პიროვნებასა და ამბავს სრულიად განსხვავებული  თვალით შეხედა. გილგამეშის ერთგული მსახური, მისი თანადგომი და მრჩეველი გასაჭირში, მაგრამ სოციალურ კიბეზე ერთი საფეხურით დაბლა მდგარი, ენქიდუ, რომელიც სხვაგვარად არ იხსენიება შუმერულ თქმულებებში თუ არ გილგამეშის მონად (არად), ხოლო გილგამეში – მის ბატონად,

 

აქადურ ეპოსში გარდაიქმნება მეგობრად და ღვიძლ ძმადაც, თავისი ძველი ბატონის

თანასწორად; წაიშლება სოციალური განსხვავება, დავიწყებული იქნება, რომ გილგამეში ურუქის მეფეა, ხოლო ენქიდუ – უდაბნოდან მოყვანილი უცხო ტყვე კაცი, უფრო სწორად, შემოტყუებული ურუქ-ქალაქში მონადირისა და დიაცის მიერ. ეპოსის სათანადო ადგილას საგანგებოდ არის ნაჩვენები ის საყოველთაო ზრუნვა, რასაც გამოიჩენს ენქიდუს მიმართ ჯერ დიაცი შაშხათ, მერე მწყემსები და ურუქის მოქალაქენი, რომლებმაც თავიანთი მეფის ორეულად მიიჩნიეს ახლად განკაცებული ველური, მერე გილგამეში, რომელმაც ორთაბრძოლის შემდე დაიმეგობრა იგი – თუმცა ეს ამბავი წინასწარ იქნა მოსწავებული გილგამეშის სიზმრებში, სადაც მან იხილა უცხო კაცის ორანები, ვარსკვლავები და ნაჯახი, "ვითარცა სასძლოს რომ ეხვეოდა" უკიდურესი სიყვარულის ნიშნად და დედას მოუტანა, – და უკანასკნელად ნინსუნა, დედა გილგამეშისა, რომელმაც საგანგებო რიტუალით საბოლოოდ ხელი დაასხა მათ ძმობას.

 

ამ ორი არსების ძმადნაფიცობა მთლიანად აქადეილ პოეტის შემოქმედების ნაყოფია, – ამ მოტივს იგი ვერსად პოვებდა შუმერულ თქმულებებში, ანალოგიურადვე, სწორედაქადური ხანის ხელოვნებაში ჩნდება მოტივი მარჩბივი გმირებისა, სახელდობრ, ცილინდრულ საბეჭდავებზე, სადაც ჰერალდიკური წყობით გამოსახული ორი მამრი არსება, თითოეული თავის კერძ ნადირს შერკინებული, არ არის აუცილებელი, რომ მათში გილგამეშ-ენქიდუ ვიგულისხმოთ – თუმცა ერთ მათგანს ცხადი ზოომორფული ნიშნები აქვს, – მაგრამ აქ ნიშანდობლივია შუმერული ხელოვნებისთვის უცხო მოტივი მარჩბივობისა, რას აქადურ ეპოსში ორი გმირის ძმადნაფიცობის სახით გამოვლინდა.

 

ამ ახალ მოტივს უაღრესად დიდი მნიშვნელობა აქვს: მისგან იღებს სათავეს ეპოსის მთელი ეთიურ-ფილოსოფიური პათოსი. ძმადნაფიცობა არის ინიციაციის პირველი ზღურბლი, რომლის გადალახვით მთავარი გმირი ერთი საფეხურით მაღლდება მისი "თავდაპირველი დონიდან". ეს გილგამეშს ეხება უფრო მეტად, რაზეც თავის ადგილას ექნება ნათქვამი. ხოლო ენქიდუს რაც შეეხება, მას საკუთარი თავგადასავალი აქვს ამ ძმადნაფიცობამდე, – ეს ამბავიც არ იპოვება ჩვენამდე შემორჩენილ შუმერულ თქმულებებსა და მითოსში და, შესაძლებელია, არც კი არსებულა. "გილგამეშიანში" მოთხრობილი ენქიდუს ამბავი გამოდგებოდა ცალკე ეპოსის მასალად, ვინაიდან მის თავგადასავალში შეკუმშულად გადმოიცემა მთელი კაცობრიობის  გზა, იმგვარად, როგორც ეს წარმოდგენილი ჰქონდა შუამდინარელ მითოლოგოსს. ამ მხრივ, აქადელი ეპიკოსი ორიგინალურს არაფერს ქმნის, – იგი ეყრდნობა კაცთა მოდგმის გაჩენისა და განვითარების მითოსს. ოღონდ სიახლე იმაშია, რომ მან კაცობრიობის ფილოგენეზის ხანგრძლივი პროცესი ერთი კერძო კაცის მაგალითზე აჩვენა. ენქიდუ იბადება არა იმგვარად, როგორც ურუქში იბადებიამ დედ-მამის შვილნი, დედის საშოდან, არამედ ისე, როგორც გაჩნდა მითოსურ ხანაში პირველკაცი ანუ შეიქმნა ქალღმერთის ხელით მიწის მტვერისაგან, გამოისახა დანერწყვილი თიხისაგან; შეიქმნა მაშინ, როცა კაცობრიობას განვლილი ჰქონდა განვითარების ხანგრძლივი გზა და მის ერთ მცირე შტოს ურუქში უკვე დაეფუძნებინა, ქალაქური ცხოვრება თავისი სიკეთითა დაუკუღმართობით; შეიქმნა ურუქ-ქალაქის მოსაზღვრე უდაბნოში, სადაც ჯერ არ დადგმულა კაცის ფეხი, არ შეხებია შემოქმედის ხელი, არ აღსრულებულა შესაქმის ღვაწლი, – უდაბნო უკაცრიელია და მსგავსადვე იქ შექმნილი არსებაც არ არის განსრულებული, იგი ნახევარკაცია, რომელსაც მოელის განკაცება.

 

ამრიგად, იმ უდაბნოში, სადაც იგი გამოსახა ქალღმერთმა არურუმ, უკან მობრუნდა მითოსსური დრო პირველშესაქმისა და გაჩნდა დროული ხარვეზი ურუქსა და უდაბნოს შორის. ეს მანძილი უნდა დაძლიოს ენქიდუმ, – უნდა გაიაროს კაცობრიობის გზა უდაბნოდან დაბამდე, მაგრამ ამას თავისით ვერ შეძლებს. აქ საჭირო გახდება შეხვედრა, რომლის საინიციაციო დანიშნულება ზემოთ იყო გაკვრით ნახსენები. სწორედ აქედან, უდაბნოდან, დაიწყება და შემდეგ ერთმანეთს მიჰყვება სხვადასხვა სივრცულ მონაკვეთებში შეხვედრების მთელი სერია, რომელთაც პარალელურად სხვა დანიშნულებაც აქვთ:

 

შეხვედრები დაძრავს გაყინული წერტილიდან სიუჟეტურ დროს და ამასთანავე წარმართავს გმირის სვლას ზემოხსენებულ ორ პუნქტს შორის, – ხოლო ჩვენ ვიცით, რომ ეს ორი პუნქტი, უდაბნო და ურუქი, კაცობრიობის განვითარების ხანრგძლივი პერიოდის პერიოდით შორავენ ერთმანეთს. ეპიკოსი გამოიყვანს ენქიდუს უდაბნოს უძრაობიდან და "ელვის სისწრაფით". გაატარებს ამ გზაზე.

 

პირველი შეხვედრა – უსახელო მონადირისა და ენქიდუს შეყრა უდაბნოს პირას, –  თითქოს შემთხვევითია და თუმცა მას არ შევყავართ ამბის შუაგულში, მაგრამ იგი  ამზადებს სხვა შეხვედრას, უფრო მნიშვნელოვანს. ამის გარდა, ეს ეპიზოდი სიუჟეტისაგან დამოუკიდებლად საგულისხმო მითოსური აზრის შემცველია: აქ ერთმანეთს ეჯახება არა უბრალოდ მონადირე და ნადირთ ბატონი, არამედ მათი სახით – კულტურა, უმარტივეს ფორმაში გამოვლენილი, როგორიცაა თხრილები და მახეები, და ბუნება, რომელიც დაჟინებით ცდილობს წაშალოს კულტურის კვალი – როგორც მონადირე ჩივის "აავსო თხრილები, ჩემი დათხრილი; დაშალა მახენი,ჩემი დაგებული", – და აღიდგინოს თავდაპირველი მდგომარეობა. უდაბნო მოიწევს წინ – ენქიდუ მოულოდნელად შემოდისთავის ჯოგითურთ მონადირის სანახებში, ჯერ აუქმებს მონადირის ნამოქმედარს, მერე, შესაძლოა, მოადგეს ურუქსაც და უდაბნოდ აქციოს მისი სამკვიდრებელი. ასეთი საფრთხე ემუქრებოდა მტკიცედ შემოზღუდულ "გალავნიან ურუქს", ამიტომაც გასაგებია მონადირის უზომო შეშფოთებაც – "შიშმა დაიბუდა მის შიგანში, სახე გაუხდა შორი გზით მავალის", – და ის გულისყრიც, რაც გამოიჩინა ამ უცხო ამბის გამო ჯერ მისმა მამამ, მერე გილგამეშმა, როცა ურჩიეს დიაცი შამხათი წაეყვანა ნადირთ ბატონის შესაცდენად. თუმცაგილგამეში არც მოელოდა, რომ ის უცხო მოყმე მის საბედისწეროდ იყო გაჩენილი. მისი მოვლინება უდაბნოს პირას გაგვახსენებს გამოჩენას სხვა უცხო მოყმისას, რომელი "ჯდა მტირალი წყლისა" და რომლის უცნაურმა საქციელმა და უკვალოდ გაუჩინარებამ დაასევდიანა იმ ქვეყნის მეფე, როდესაც მის გაზრდილს წინათგრძნობიც ნატამალიც არ გქონია. მეფის ასული მოიხმობს თავის სატრფოს და დააკისრებს იმ მოყმის მოძებნას, რომ მისი პოვნით უკუყროდა მის პატრონს სევდა და წაშლილიყო "არაკაცური გარდაკოცნა". უხალისოდ წასული მოყმე მოძებნის სხვა მოყმეს და მხოლოდ ამის შემდეგ გაირკვევა, რომ მეფის დანაღვლიანება მარტოოდენ საბაბი იყო ამ ორის შეყრისა და მათი სამუდამო დაძმობილებისა. ასეთივე თითქოს უმნიშვნელო საბაბია აქადურ ეპოსში მონადირის მარცხი, მისი ყოფითი საზრუნავი, რის წყალობითაც უდაბნოს პირას გამოჩენილ უცხო მოყმეს უნდა შეყროდა ურუქის მეფე, რათა გაცხადებულიყო მისი ბედი და გამოვლენილიყო მასში – როგორც იმ უფლისწულის რჩეულში, – მანამდე ფარული ეთიური პოტენცია.

 

ორივეგან შუამავალი ქალია, ორივეგან ქალი აპოვნინებს მათ მეგობარს; მაგრამ ურუქელმა ქალმა ჯერ ველურს უნდა აპოვნინოს საკუთარი თავი. მონადირე წაიყვანს უდაბნოს პირას როსკიპ შამხათს, რომლის საკუთარი სახელი საგვარო სახელია იმ დიაცთა, იშთარის ტაძრისადმი რომ არიან შეწირულნი და ამ ქალღმერთის კულტს ემსახურებიან ურუქში. შამხათები ეწოდებათ მათ ანუ "მხიარულნი" გინა "გამხარებელნი",რადგან ითარისგან შთაგონებული "დიაცური საქმით" სიხარული მოაქვთ მოწიფული მამრისთვის. როსკიპი შამხათ ერთ-ერთი ამ დიაცთაგანია.

ურუქში მომზადდა შეთქმულება ველური მოყმის მიმართ, მაგრამ მონადირე თავისი მარტივი გონებით ვერც იფიქრებდა, თუ რა მოვლენის ხელშემწყობი გახდებოდა მომავალში მისდა უნებურად. მონადირეს მხოლოდ ერთი რამ სურდა, – გაეთავისუფლებინა თავისი სანახები სამონადირო საქმის მტრისაგან, დიაცის შეწევნით მოეშინაურებინა ჯოგის წინამძღოლი და დაუბრკოლებლად ენადირნა. გილგამეშის ფიქრებიც ამაზე შორს არ წასულა. ამათ შორის ყველაზე ბრძენი და მიმხვდური ის მხიარული დიაცი იყო, რომელიც გულდაჯერებით გაჰყვა მონადირეს უდაბნოსკენ, რათა აღესრულებინა თავისი მისია. არ იქნებოდა სწორი იმის თქმა, თითქოს როსკიპ შამხათს "მხიარული" საქმე ებარა იშთარისგან.

 

ამ ქალღმერთის იმპულსი, ერთი ჰიმნის უმარტივესი სიტყვისამებრ, "მამაკაცის დიაცთან მიმყვანი, დიაცის მამაკაცთან მიმყვანი", ვლინდება ადამიანის ცხოვრების  ერთ  მნიშვნელოვან ხანაში: დგება ისეთი ასაკი, როცა მამრი აუცილებლად უნდა შეხვდეს დედრს და ამ შეხვედრამ იგი უნდა გამოიყვანოს ბავშვობის ასაკიდან, "ხელი დაასხას" მის მოწიფულობას და მანამდე ფარული პოტენცია სინამდვილედ აქციოს. ამ მისტერიული შეხვედრის წყალობით ხორციელდება ველურის საბოლოო განკაცება ამ სიტყვის ორგვარი აზრით: პირველ ყოვლისა, ენქიდუში სქესის გაღვიძება მოასწავებს მის შესვლას მოწიფულობის ასაკში; მეორეს მხრივ, იშთარის ტაძრის მხევალი შამხათი აგრძელებს ენქიდუს ღვთაებრივი გამჩენის, არურუს, საქმეს, – ქალღმერთმა თუ შექმნა ენქიდუ  ვითარცა ღვთაებრივი არსება, ახლა მეორე ქალი, მოკვდავი, გარდაქმნის მას გონიერ და ზნეობრივ არსებად, რათა აზიაროს ურუქის მოწიფულ საზოგადოებას. იგი ვერ მოვიდოდა ურუქში იმ შინაგანი და გარეგნული სახით, როგორც გაჩნდა უდაბურ ველზე. ხოლო გაჩნდა იგი გარეული ჯოგების ბატონის, სუმუკანის, სახით ("ბანჯგვლებს დაუფარავს სხეული მისი... ტანთ სუმუკანის სამოსი მოსავს"). ქალთან შეხვედრა, რომელიც აღწერილიაყოველგვარი ნართაულობისა და ევფემიზმების გარეშე, სრულიად შეცვლის მის ფიზიკურ და სულიერ სახეს; დაიბადა ახალი არსება, რომელიც ვეღარ ივლის ძველი ცხოვრების წესზე. ამ ფერისცვალებას იგრძნობს ჯოგის სული და მას ზურგს შეაქცევენ მისი ბუნების თანაზიარი მხეცები. ამიერიდან ენქიდუს მოეჭრა უკან დასაბრუნებელი გზა, სამაგიეროდ იგი განმზადდა ურუქში შესასვლელად.

 

ქალი შექმნის მას, ქალი ზრუნავს მასზე, – შემოსავს, სცხებს ზეთს სურნელოვანს, დააპურებს, ასწავლის ქცევას "ქვეყნის წესისამებრ", ასწავლის ადამიანურ სიტყვას; უცბად არ წაიყვანს ხმაურიან ქალაქში, არამედ ჯერ მწყემსების ბინებთან მიიყვანს, რათა ნელნელა შეაჩვიოს ადამიანთა საზოგადოებას; აქ იგი უდაბნოს შემოტევისგან იფარავს მათ საბადებელს, – ხელში იარაღი უპყრია და ლომებს უგერიებს ფარას. გამოხდება ხანი და ქალი შეატყობს, რომ დადგა დრო საძოვრებიდან მისი დაძვრისა, რომ მეტხანს მისი აქ გაჩერება აღარ იქნებოდა, რომ აქ არ იყო მისი სამუდამო სამყოფელი, არამედ იქ, სადაც მეგობარს უნდა შეხვედროდა; ქალი გაუმხელს გილგამეშის არსებობას და მეგობრობის მცნებას, ხელს ჩასჭიდებს და "ღმერთივით წარუძღვება" ურუქის გზაზე. არ არის ძნელი იმის მიხვედრა, რომ ეს მოკლე გზა უდაბნოდან ურუქამდე, რომელსაც ენქიდუ გადის ჩვენს თვალწინ, შეკუმშული გამეორებაა იმ შორეული გზისა, კაცთა მოდგმამ რომ გაიარა თავისი არსებობის მანძილზე: იგიც ქალღმერთმა შექმნა მიწის მტვერისაგან, ბუნებას გამოსტაცა, მოათვინიერა, ასწავლა წესრიგიანი ცხოვრება, ქალაქი ააშენებინა და სამუდამოდ, შესაძლოა, მის საზიანოდაც, იქ დაამკვიდრა. ენქიდუს ცხოვრების გზა უდაბნოდან ურუქამდე მითოსურად აირეკლავს მთელი კაცობრიობის ფილოგენეზს.  

 

ვიდრე კაცობრიული ბედის მატარებელი ეს უცხო კაცი უდაბნოდან ურუქს მიაღწევდეს, ვნახოთ რა ქალაქია იგი და რა ხდება მის გალავანში. ურუქი უპირატესად ქალღმერთის ქალაქია. შუმერულ ეპოქაში ამ ქალღმერთს ინანა ერქვა, "ცის დედოფალი"; ურუქში იდგა მთელი შუმერისთვის სათაყვანო ტაძარი ე-ანა – "ციური სახლი", სადაცთქმულების თანახმად ენმერქარის აფქალს ანუ ბრძენკაცს (ერთ-ერთს იმ მითოსურ შვიდ ბრძენთაგან, ჩვენი ეპოსის პროლოგში რომ არიან ნახსენები) ჩამოუყვანია ციდან ინანა. მას ჰყავს გულის რჩეული სატრფო – მწყემსი დუმუზი, მოკვდავი კაცი, რომელიც ქალღმერთის სიყვარულის წყალობით ღვთაების რანგში ამაღლდა, მისივე სიტყვებით "მე უბრალო კაცი არა ვარ, მე ქალღმერთის ქმარი ვარ". იგი ძველ ქალაქ ბადთიბირიდან წამოსული, – ამ ქალაქის მეფედ იხსენიებს მას შუმერულ მეფეთა სია, – საბედისწეროდ დაუკავშირდა ურუქს, მის მოსაზღვრე ველებს, სადაც მწყემსავდა ინანასეულ წმინდა ფარას და საიდანაც პერიოდულად მიჰყავდათ მიწის სულებს ქვესკნელში. ისევე როგორ მითოსურ ხანაში ინანა აირჩევს მწყემს დუმუზის თავის ქმრად, ასევე ისტორიულ ხანაში იგი ირჩევს მეფეს, აგრეთვე მწყემსად წოდებულს დუმუზის კვალზე, და საკრალური ქორწინებით ეუღლება. თუ დუმუზი ამბობს ერთგან – "მე იგი ვარ, ვინც წმიდა მუხლებზე, ინანას მუხლებზე როკავს", – მსგავსი ნართაულობით, რითაც გამოხატულია შეუღლების უკიდურესი აქტი, ინანა მიმართავს თავის რჩეულ მეფეს – "ბრწყინვალე ხბოსავით იროკებ ჩემს წმიდა მკერდზე". საკრალური ქორწინების რიტუალშირომელიც პირველ ბიძგს აძლევდა ქვეყნის ნაყოფიერებას, ინანას როლში გამოდიოდა ტაძრის მხევალი და ამ დროს მისი სახელი იყო იშხარა, არა მხოლოდ მისი, არამედ ყოველი ქალწულისა სიზესთან შეხვედრისას ქორწინების პირველ ღამეს. რადგანაც იშხანა წარმოადგენდა ინანას ასპექტს ვითარცა ხორციელი სიყვარულის ქალღმერთისას, ხოლო მის ნიშანს – ღრიანკალს, დავინახავთ სახვით ხელოვნებაში, კერძოდ, ცილინდრულ საბეჭდავებზე, გამოსახულს სარეცლის ქვეშ, რომელზედაც შეუღლებული წყვილი წევს.

 

ამ წესჩვეულებას, როგორც მრავალრიცხოვანი ტექსტები მოწმობს, ახალშუმერულ ეპოქამდე მიაღწია და სრულდებოდა იგი ურის III დინასტიის დროს ქალაქ ურში, ხოლო მისი დაცემის შემდეგ ქალაქ ისინში, სადაც გადაინაცვლა იმპერიის დედაქალაქმა. მაგრამ იგი სავსებით ქრება სხვა შუმერულ ტრადიციებთან ერთად ბაბილონურ ხანაში, როცანაგულისხმევია გილგამეშის აქადური ეპოსის შექმნა. ამ დროის ადამიანთა შეგნებაში, როგორც ჩანს, იგი გააზრებულ იქნა ბარბაროსული ხანის ამორალურ ჩვეულებად და ამგვარადვე მოხვდა აქადურ ეპოსში. იგი აღარ არის სანქცირებული ღვთაებრივი კანონით და მთლიანად მიწერილია ურუქის მეფის თვითნებობას, რაც ეპოსის მიზანდასახულობის, მიხედვით უნდა აღიკვეთოს. თხრობის დასაწყისშივე ურუქი წარმოდგენილია გილგამეშის ბარბაროსული მოქმედების ასპარეზად. მაინც რას სჩადის ისეთს ურუქის მეფე, რომ მისი ქვეშევრდომნი იძულებულნი გამხდარან, შეევედრონ ღმერთებს, – შექმნან თანასწორი ძალის ორეული, რომელიც წინ აღუდგება მის ძალადობას და შვება მიეცემა ურუქს? რაში გამოიხატება მისი საქციელი? ტექსტში ვერ შევხვდებით გილგამეშის მოქმედების დაწვრილებით აღწერას სწორედ იმის გამო, რომ ეპიკოსს ბუნდოვანი წარმოდგენა აქვს იმ ძველ საკრალურ რიტუალზე. მაგრამ მან იცის, რომ რიტუალი დაკავშირებული იყო სექსუალურ მომენტთან და ამიტომაც ამ მოტივზე აგებს გილგამეშის დახასიათებას, ოღონდ ეპოსის ასურულ ვერსიაში ეს გადმოცემულია სხვაგვარ-თქმით, ნართაულად; გაზაფხულია დაუოკებელი ფიზიკური ენერგია, რომელიც ერთის მხრივ ვლინდება ბრძოლის ჟინში, მეორეს მხრივ, თავის წმინდა სახითაც: "არ უშვებს გილგამეშ ქალწულს დედასთან // ასულს გმირისას, სასძლოს მოყმისას". ამრიგად, გილგამეშის ენერგიის ორი მიმართულებით იცლება, ერთი სახიდან მეორეში გადადის, როგორც იშთარის მაგალითზე ვხედავთ, რომელიც მორიგეობით წარმართავდა სასიყვარულო და საბრძოლო საქმეებს. ერთსა და იმავე ჰიმნში იგი წარმოდგენილია ომის ქალღმერთად – "ოდეს მე, ქალღმერთი ბრძოლაში ვიყივლებ" და სიყვარულის გამრიგედ – "მამრის დიაცისთვის დამამშვენებელი, დიაცის მამრისთვის დამამშვენებელიო". იშთარის ამ ორი ასპექტის უკიდურეს და უზომო გამოვლენას აუჯანყდა ურუქის მოსახლეობა. ამგვარად წარმოსახავს გილგამეშის თვითნებობას ასურული ვერსიის ავტორი.

 

ძველბაბილონურ ვერსიაში, რომელიც ასურულზე ადრინდელია, უფრო  კონკრეტულად არის წარმოდგენილი ეს მოტივი. აქ აშკარად ისმის გამოძახილი საკრალური ქორწინებისა, კერძოდ, მისი ერთ-ერთი სახეცვლილებისა, რომელიც "პირველი ღამის უფლების" სახელწოდებით არის ცნობილი. ურუქის გზაზე მომავალ ენქიდუს შეეყრება ურუქელი კაცი და კითხვაზე, – "რა გაგჭირვებიაო", ასეთ ამბავს მოახსენებს: "სანთიობოში ვერავინ დადის, // მორჩილებაა მოკვდავთა ხვედრი. // ერს დაეკისრა გოდრების ზიდვა, // მხიარულ დიაცებს ერის გამოკვება. // მხოლოდ გალავნიან ურუქის მეფისთვის // ხმიანებს საქორწილო დაფთაფი...// სხვათა წილხვედრილ სასძლოს ეუღლება, // პირველად იგი, შემდგომად სასიძო..."

 

ენქიდუს ფერი ეცვლება ამ ამბის მოსმენისას. ეს მნიშვნელოვანი მომენტია: გულში მან უკვე მიიღო გადაწყვეტილება, იგი მომზადებული შედის ურუქში, იცის, რა უნდა მოიმოქმედოს, იცის ამ ადგილის ზუსტი მისამართიც, სადაც გილგამეშს უნდა შეხვდეს.

 

მართლაც მათი პირველი შეხვედრა სანთიობოსთან ხდება, სადაც "გაშლილია იმხარასთვის სარეცელი" და სადაც გილგამეში აპირებს ჩვეულებისამებრ შესვლას, მაგრამ ამჯერად ვერ შევა, რადგან ენქიდუ ღონიერი ფეხით გადაუღობავს სანთიობოს კარს. ამ აქტით ენქიდუმ გილგამეშის წინანდელ ცხოვრებას გადაუღობა გზა და იშთარის ამორალურ კულტისთვის სამუდამოდ ზურგი შეაქცევინა. ენქიდუსთან დამეგობრებით მასში გაიღვიძა შამაშის, მზიური ღმერთის, ზნეობრივმა საწყისმა, რადგან სწორედ შამაშია მეგობრობის სულისჩამდგმელი, იგია ის ღმერთი, რომელიც "მარტოსულ მოყმეს მეგობარს აპოვნინებს", მის წინაშე იდება მეგობრობის ფიცი, როგორც ვიცით ეტანას თქმულებიდან, სადაც მეგობრობის მოწადინე გველი და არწივი მაღალ მთაზე ადიან და იქ, შამაშის თანდასწრებით, აღუთქვამენ ერთმანეთს ერთგულებას. გილგამეშ-ენქიდუს მეგობრობასაც შამაშის ხელი იფარავს, შამაში მიუძღვება მათ სიკეთის დამკვიდრების გზაზე. მან აღძრა ისინი ხუმბაბასკენ გასალაშქრებლად, რათა გაეჩეხათ კედარის უღრანი და მზის სხივისთვის გზა გაეკაფათ; შამაში მფარველობს მათ ამ საშიშგზაზე და შამაშივე ესარჩლება მათ ღმერთების წინაშე, როცა ისინი ერთ-ერთის სიკვდილს გადაწყვეტენ. ამიერიდან, როგორც იტყოდნენ შამაშის ძალი დასადგურდა "მათ შიგანში".  

 

მაგრამ მივიწყებული დედოფალი იშთარი ეცდება აღიდგინოს ურუქში თავისი შელახული უფლებები, უფრო სწორად, გაახსენოს გილგამეშს მის მიერ უკუგდებული

საკრალური ქორწინების ძველი წესი. ლაშქრობიდან დაბრუნებულ მისი დიდების აპოთეოსში, როდესაც იგი ენქიდუსთან ერთად მოადგება ურუქის კედლებს, ვნებიანი

თვალით გადმოხედავს იშთარი და შესთავაზებს გაიზიაროს მისი სიყვარული. "შენ ქმარი იყავ, მე ცოლი ვიქნები!" – ასე ეტყვის საქორწინო რიტუალის სიტყვებით. ეს წინადადება მოულოდნელი არ უნდა ყოფილიყო ურუქის მეფისთვის. როგორც ვიცით, ეს იყო მისი არა მხოლოდ პრივილეგია, არამედ საღვთო ვალი, რომელიც შედიოდა მეფის ფუნქციებში და უსათუოდ უნდა აღესრულებინა, თუკი სურდა ქვეყნის მეფედ დარჩენილიყო. გმირის ზნეობრივი სიმაღლის შესანარჩუნებლად და სრულყოფილების კიდევ ერთ საფეხურზე ასაყვანად ეპიკოსმა უარი უნდა ათქმევინოს მას ამ წინადადებაზე. რადგან მის თვალში ის იშთარი არ არის ის დიდებული ქალღმერთი, დედოფალი, როგორც ჩანს იგი შუმერული ხანის ძეგლებში ან, თუნდაც, მის თანადროულ სატაძრო ჰიმნოგრაფიაში. იშთარის ის სახე, რასაც მკვახე სიტყვებით ამხელს გილგამეში, მოდის არა საღვთო კულტიდან, არამედ დესაკრალიზებული მითოსიდან, რომელიც დროთა ვითარებაში შეივსო ზღაპრული

ეპიზოდებით. ხალხის წარმოდგენაში იშთარი, როგორც ჩანს, გარდაისახა ვერაგ ქალღმერთად, რომელიც ბოროტი განზრახვით სიყვარულის ქსელში აბამს მიმნდობ და გულუბრყვილო არსებებს და მერე ღუპავს, თითოეულს სხვადასხვანაირად. მოარული ზღაპრების პერსონაჟები იყვნენ ალბათ ის არსებანი, რომელთა ტრაგიკულ ბედს გაუხსენებს გილგამეში მისი სივერაგის დასამტკიცებლად – "ჭრელი ფრინველი", რომელსაც რატომღაც ფრთები დაულეწა; "ლომი", თოთხმეტი ხარო რომ გაუთხარა; "ცხენი", ჭენებით გაოფლილს წყალი რომ ასვა; "მწყემსი", აკტეონის მსგავსად მისსავეძაღლებს რომ დააგლეჯინა; მებაღე იშულანუ, რომელმაც მათგან განსხვავებით უარყო მისი სიყვარული, რის გამოც ქალღმერთმა ობობად აქცია. მეექვსეა – პირველ რიგში ნახსენები თამუზი (შუმ. დუმუზი), შუამდინარული მითოსის უტრაგიკულესი ფიგურა,უდროოდ დაღუპული მწყემსი, როგორც ნაყოფიერების ყველა ღვთაება, სეზონების  გარდაუვალ წრებრუნვას დამორჩილებული, რომლის სიკვდილში არანაკლები წვლილი მიუძღვის მის სატრფო ქალღმერთს, თავის სანაცვლოდ რომ ჩაგზავნა ქვესკნელში, თუმცა თავადვე მართავს ყოველწელიწდეულ გლოვას დაღუპულზე. მაგრამ ამ ეპიზოდში, სადაც დესაკრალიზებული მითოსი ეპოსის ლოგიკას არის დამორჩილებული, თამუზი უბრალო მსხვერპლია იშთარისა: "თამუზს, საყვარელს შენი სიყრმისას, // წლიდან წლამდე გლოვა გადუწყვიტე". რატომ, რისთვის? – ამას აღარ ამბობს ეპიკოსი.

 

აქ უნდა შევნიშნოთ, რომ დაღუპულთა რიცხვი ექვსია, არასრული რიცხვი. საკრალური, (ჩვენს ეპიზოდში: ზღაპრული) აზრით იგი არც არის ნამდვილი რიცხვი,

დამოუკიდებელი ოდენობა; იგი მიისწრაფის შესავსებად უახლოესი რიცხვისაკენ. მეშვიდე დაღუპული გილგამეში უნდა იყოს; იშთარი იწყებს თამუზით და ამთავრებს გილგამეშით, რომლითაც შეიკვრება მისი ავბედითი სასიყვარულო წრე. მაგრამ, როგორც ზღაპრებში ხდება, სწორედ ის იმარჯვებს, ვისი ცდაც საკრალურ რიცხვზეც მოდის, იქნება ეს რიცხვი სამი, შვიდი, ცხრა თუ თორმეტი. ამ გარდაუვალი წესის ძალით გილგამეში უარყოფს ქალღმერთის სიყვარულს. მაგრამ ეპოსში ამ აქტს სხვა მოტივიც უდევს საფუძვლად. პირველ რიგში, ეს არის მისი თავისუფალი ნების გამოვლინება, რადგან იგი არა მხოლოდ უარყოფს იშთარის სიყვარულს, არამედ გმობს კიდეც, აგინებს მოარული ანდაზებით – "ღრიჭე კარი ხარ, ქარის ვერდამჭერი, // სასახლე – მამრთა დამღუპველი, // კუპრი – დამსვრელი მისი მზიდველის, // ...კირქვა ხარ, ზღუდით მონაშალი, // ...ხამლნი, პატრონის ფერხთა მკბენელნი". – ნართაულად, მაგრამ გულისრევამდე მისული ზიზღით, როცა მებაღე იშულანუს სიტყვებს უმეორებს – "დედა თუ არ მიცხობს, სხვა პურს ვერ შევჭამ, // პური ვით ვიგემო, ავი და ბინძური?" ამ უარისყოფაში, საბედისწერო ჟამს, – მას მხარში უდგას ენქიდუ და, პირველ ყოვლისა შამაში თავისი მზიური ეთოსით, – გმირი გამოიჩენს სულიერ სიმშვიდეს, რომ არ დასცეს სანთიობის კართან მიღწეული სიმაღლე, იგი ფხიზლობს, არ ხიბლავს იშთარის მაცდური დაპირებები სიბილწესთან ზიარების წილ – ოქროვანი ეტლები, ქარიშხლის რაშები, ამა ქვეყნის დიდება ("შენს წინაშე მუხლს მოიყრიან თავად ხელმწიფენი, ზეპურნი მთავარნი"), ნაყოფიერების სასწაულნი: სამ-სამად მომგები თხის არვე, მარჩბივად – ცხვრები, რასაც აღუთქვამს საკრალური, მისთვის არაწმიდა, ქორწინება ქალღმერთთან.

 

რა მოელის გილგამეშს ამ უარისთვის, რასაც ქალღმერთის შეურაცხყოფაც დაერთო თან? მის "წინამორბედს" იშთარის სატრფიალო ისტორიაში, მებაღე იშულანუს ქალღმერთი შეეხო ღვთაებრივ-მაგიური შეხებით და ობობად აქცია. მაგრამ იგი უშუალოდ ვერ ეხება გილგამეშს, რომლის სხეულში ორი მესამედი ღვთაებრივი ხორცი დგას. გამწარებული ქალღმერთი ეპოსის მიხედვით, უბრალოდ, ჭირვეული ქალი, მიეჭრება ცის ღმერთის კარს ჩივილით – "გილგამეშმა გამიხსენა ჩემი სიავენი, // ჩემი სიავენი და მწიკულებანი", რაზეც ცის ღმერთი, მის მამად ხსენებული – "ჭეშმარიტად შენ გამოიწვევდი, // და გილგამეშმაც გაგიხსენა სიავენი..." – პასუხობს თავისი ასულის დანაშაულში დარწმუნებული. არაფრის გაგონების მსურველი, ისტერიამდე მისული დიაცი თავისი უარისმყოფელის დასასჯელად მოითხოვს "ზეციურ მოზვერს", თუ არადა, იმუქრება ქვეყნიერების წესრიგის გაუკუღმართებით: "შევლეწავ ბჭეებს ქვესკნელისას, // და ახალ წესებს დავამყარებ, // მკვდრებს ამოვიყვან, ცოცხლების შემჭმელთ // და მკვდრები ცოცხალთ აღემატებიან". ხოლო "ზეციური მოზვერი", რომელიც შეიძლება წარმოადგენდეს იშთარის, "მძვინვარე ფურის", მამრულ სახეცვლილებას, – იგია რისხვა მისი, – ამგვარი ბუნებისაა: მისმა გამოჩენამ შვიდწლიანი უნაყოფობა და შიმშილი უნდა დაასადგუროს ქვეყანაში. თუ გავყვებით მითოსის ლოგიკას, ეს ასეც უნდა მოხდეს: საკრალური ქორწინების გაუქმებასგარდაუვალად უნდა მოჰყვეს სტიქიური უბედურება, ამ კერძოობაში, მოზვერის სახით გაცხადებული, რომლის ცეცხლოვან სუნთქვაზე პირი ეღება მიწას და თავის ნაპრალებში შთანთქმით ემუქრება ქვეყანას. მოზვერმა-გვალვამ უნდა გადაბუგოს მიწის პირი, მსგავსად ქართული თქმის წითელი ხარისა, რომლის ნაძოვარზე ბალახი არ ამოდის. გილგამეშმა საკრალური რიტუალის უარყოფით თავად გამოიწვია ნაყოფიერების მტერი – გვალვა და თავადვე უნდა აარიდოს იგი ქვეყანას.

 

გმირები კკლავენ მოზვერს, რასაც იშთარის უფრო მეტი დამცირება მოჰყვება. ახლა  ენქიდუ მეგობრის მოსარჩლე და მისი ზნეობის დამცველი, შიგ შუბლში რომ აძგერა მოზვერს მახვილი, შეუტევს იშთარს არნახული თავხედობით: ბეჭს მოჰგლეჯს მოზვერს, – ბეჭს თუ "მარჯვენა მხარს", რომელიც სამსხვერპლო ნაწილად ითვლებოდა, ჩვეულებრივ, რიტუალებში, – და ესვრის ქონგურზე მდგარ ქალღმერთს მის ყურთათვის მანამდე გაუგონარ, ცინიკურ სიტყვებთან ერთად: "ნეტავ შემეძლოს შენი შეპყრობა, // ჭეშმარიტად მასავით გაგხდიდი, // გადაგკიდებდი მხრებზე მის ნაწლავებს!" ასე მოექცეოდნენ ურუქქალაქის უკანასკნელ მეძავს, ხოლო იშთარი მიიღებს ამ "შესაწირავს" და შამხათებით გარშემორტყმული მასზე გოდებას წამოიწყებს. ამასობაში ხელიხელჩაკიდებული გილგამეშ-ენქიდუ შედიან ურუქში, სადაც ურუქელი ასულნი – წინააღმდეგ მათი ღვთაებრივი დისა – ხოტბა-დიდებით ეგებებიან გამარჯვებულთ: "გილგამეშ ბრწყინვალეა მოყმეთა შორის, // ენქიდუ ქებულ არს მამაცთა შორის!" ამას მოჰყვება ლხინი, ლხინს – ძილი, ძილს – საბედისწერო სიზმარი, სადაც ენქიდუს ეცხადება ღმერთების ნება, რომ ორში ერთი უცილობლად უნდა მოკვდეს, ენქიდუ უნდა მოკვდეს.

 

მათი დიდებისა და სიხარულის კულმინაციაში, როცა ღმერთებსაც კი შესწვდნენ და აღარ ეპუებიან, როცა დაამარცხეს დაუმარცხებელი, სწორედ მაშინ დაესმება წერტილი ერთ-ერთის სიცოცხლეს. თერთმეტდღიანი აგონიისა და სიზმარეული კოშმარების შემდეგ, როცა მან იხილა საკუთარი თავი, ცოცხლივ შავეთში ჩამავალი, – ხოლო მანამდე მწარედწყევლიდა შამხათს, თავის მაცდუნებელს და მშობლიური ველებიდან "სიკვდილის ქალაქში" შემოტყუებულს, მერე კი შამაშის შეგონებით კაცად სიკვდილის უპირატესობაში დაჯერებულმა უკან წაიღო წყევლის სიტყვები და საბოლოოდ დალოცა ქალი, თავისი კაცმყოფელი, – მეთორმეტე დღეს კვდება ენქიდუ აცრემლებული მეგობრის თვალწინ. ამ ამბის შედეგად ეპოსის ზნეობრივი პათოსი გადაირთვება ახალ რეგისტრში და ცოცხლად დარჩენილი გმირიც განიცდის ფერიცვალებას. სიკვდილი კაცისა, რომელთანაც შეხვედრამ თავის დროზე ახალი გზით წარმართა მისი ცხოვრება, ახლა საფუძველითურთ შეძრავს მის გონებას და სულის სიღრმიდან ამოუტივტივებს მანამდე უცნობ განცდებს, დაფარულ შიშს საკუთარი არსებობის გამო. თუ ადრე გილგამეშისთვის სიკვდილი იყო  მუდამ სხვათა სიკვდილი და მას არ ეხებოდა, ახლა, როცა მოკვდა მისი ღვიძლი, მისი ორეული, დარწმუნდა, რომ სიკვდილი არ ყოფილა უცხო და შორეული; ახლოს იგრძნო მისი სუნთქვა, აღმოხდა – "სიკვდილი მიწევს საძილე ოთახში!" გამართავს გლოვას, ზარით შეძრავს ცას და მიწას, მოუხმობს საგოდებლად სულიერ-უსულოს, მთელს ბუნებას, რომ შეუსვენებლივ იტირონ მასთან ერთად, თითქოს მისი მეგობარი ქვეყნიერებისპირვემკვდარი ყოფილიყოს; მერე თავისი აღსასრულის გარდუვალობით გულშემოყრილი დააგდებს ქალაქს, ფუფუნებას, გაცუდებულ მეფობას და გაიჭრება ველად, უდაბნოში. ამ დასაკარგავში ვხედავთ ერთხანს (ეს ადგილი ხარვეზიანია დედანში) თითქმის მხეცქმნილს, ლომისტყაოსანს, ერთი ფიქრით გასენილს, – "ნუთუ მეც მოვკვდები ენქიდუს დარად?", – თავადაც სიმბოლურად მკვდარს, რადგან უდაბნო ქვესკნელის წინკარია, დუმუზის გაუჩიანარების ადგილი, ადგილი საგოდებელი, სადაც მითოსური ხანიდან მის დრომდე დაკარგულ გულისსწორს მისტიროდა ინანას სტვირი. ახლა მარტოსული მოყმე, ახლოს არვისგამკარებელი, მისტირის თავის მეგობარს, – თვალწინ უდგას მხიარული დღეები, ლაშქრობები, ხუმბაბას განადგურება, ზეციურ მოზვერთან ბრძოლადა კიდევ სხვა თავგადასავალნი, – მისსტირის საკუთარი თავისადმი სიბრალულით აღვსილი: "ვითმოვისვენო ანუ ვით დავდუმდე, // ძმობილი ჩემო მიწად გარდაიქცა. // ნუთუ მის მსგავსად მეც დავიძინებ // და ვერასოდეს ვეღარ ავდგები?" დასრულდება უდაბნოში უაზროდ ხეტიალი და ისევ სიკვდილის შიში თუ სიკვდილსიცოცხლის იდუმალებათა შეცნობის წყურვილი ახალი ლაშქრობისკენ აღძრავს. მაგრამ ეს ლაშქრობა არ ჰგავს წინანდელს, იგი სხვაგვარ გმირობას მოითხოვს მისგან; გზაზე არ შეხვდება შთასანთქმელად დაღირებული გველეშაპი, არც ასთავიანი ურჩხული, მაგრამ მოელის სხვა განსაცდელი, უფრო საშიში, ვიდრე ხუმბაბა იყო ან ზეციერი მოზვერი. ვერ უშველის თავის ანაბარა დარჩენილს და არც დასჭირდება ფიზიკური ძალ-ღონე. სულიერ ძალთა უკიდურესი მოკრება იქნება საჭირო, რომ შეუპოვრად გაიაროს მორიელ-კაცების შემზარავ ელვარებაში, უკან მოუხედავად განვლოს თორმეტმიჯრიანი გვირაბი, – სადაც "ზრქელია წყვდიადი, ნათელი არ ჩანს", – შამაშის კვალზე, ძეხორციელს რომ არ გაუვლია  მანამდე, ისევ გააღწიოს სამზეოზე და არ მოიხიბლოს ზღაპრული წალკოტის ხილვით, იქ რომ დახვდება, და სამუდამოდ შიგ არ ჩარჩეს; არ გაუტყდეს გული როცა შამაში, მისი მფარველი, სიბრალულით გადმოხედავს და ეტყვის, რომ ამოა მისი გარჯა – ეჰა, გილგამეშ, რად დაეხეტები, // სუნთქვას მარადიულს ვერ მოიპოვებ!" იგი მაინც მიდის კაცურის ზღვარს გადაცილებული, – კითხვა-კითხვით "მარქვით, მასწავლეთ გზა უთანაფიშთისკენ", – და მიადგება ოკეანის ნაპირს, სადაც დახვდება ქალი ვინმე სიდური, "მეღვინე ქალი", რომელიც ეცდება დააბრუნოს ურუქიდან დაძრული კაცი, შეაგონოს, რომ ადამიანი არ გაჩენილა უკვდავებისთვის, არც სიკვდილ-სიცოცხლის საიდუმლოს საძიებლად, რომ არ უნდა ეძებოს იმაზე მეტი, რაც ღმერთებს მიუციათ მისთვის:

 

აწ სავსე გქონდეს სტომაქი, გილგამეშ!

მოილხინე დღითა და ღამით,

დღენიადაგ მართავდე ნადიმს,

დღითა და ღამით როკვიდე, მღერდე,

სპეტაკი გეცვას ტანზე სამოსელი,

თავს განიბანდე, ტანს განიბანდე,

ზრუნავდე შვილზე, ხელთ რომ გეჭირება,

შენს მკერდზე იხაროს მეუღლემ შენმა, –

რამეთუ ესაა ხვედრი მოკვდავისა.

 

ამას შთააგონებს სირინოზი გილგამეშს, ყინვა-არმურისგან სახედამწვარს, ძილმიუკარებელს, მშიერ-მწყურვალს, ტანზე სამოსელშემოცვეთილს, რომელსაც თითქოს უნდა მონატრებოდა მყუდრო ცხოვრება და ურუქული ფუფუნება. მაგრამ მან სწორედ ამგვარი ყოფა, ვითარცა არაჭეშმარიტი, მოიტოვა უკან და არ დაბრუნდება, ვიდრე არ მიაღწევს ადამიანურ შესაძლებლობათა უკანასკნელ ზღვარს. უთანაფიშთის სამყოფელია ეს მიჯნა, იმ კაცისა, რომელსაც ძველი ანდრეზის თანახმად უკვდავება მიანიჭეს ღმერთებმა და ამიტომაც უნდა ფლობდეს სიკვდილ-სიცოცხლის საიდუმლოს. იქ მისაღწევად თავს უნდა იდვას ძეხორციელისგან ჩაუდენილი, – უნდა გადალახოს "სიკვდილის წყლები", რომელსაც ერთადერთი ციური შამაში გადალახავს ყოველდღიურად, როცა ბრუნდება დედის სახლისკენ ოკეანის სიღრმეში. ამრიგად, კვლავ შამაშის გზას მიჰყვება იგი, თუმცა ამ ღმერთმა შუაგზაზე გადაუწყვიტა თითქოს იმედი. შორეთში, "მდინარეთა დასაბამს" იქით აღარაფერია, იქ მთავრდება სამყარო, იქ არის ქვეყნის კიდე; უთანაფიშთიც უკანასკნელი არსებაა, რომელსაც გზის დასასრულს უნდა  შეხვდეს; მხოლოდ კაცისგან, მისი მსგავსი არსებისგან, უნდა მოისმინოს უკანასკნელი პასუხი და გაბრუნდეს უკან.

 

მთელი თავისი გამწარებული არსებით, "სიკვდილის წყლების" გადამლახავი, წარდგება იგი წინაპრის წინაშე, განუმეორებს ყველაფერს, რასაც ეუბნებოდა სიდურის და ყველა შემხვედრს, – თავგადასავალს, ამბავს მეგობრობისას, იმ მეგობართან გაყრის ამბავს, ურუქიდან წამოსვლის მიზეზს, – და გულში გაზეპირებულის ამოძახილზე – "აწ შენ გიხილე, უთანაფიშთი,  სიკვდილს ნუ ვიხილავ, რისაც მეშინის! // ამბავი მამცნე სიკვდილ-სიცოცხლისა", – წინაპარი, რომლის იმედით გამოიარა ტანჯვის გზები, იმ სიდური-სირინოზივით კი არ ეცდება გაახსენოს სიამენი ამა სოფლისა და დაუამოს ნაღველი, არამედ როგორც კაცი კაცს პირდაპირ გასცემს პასუხს კითხვაზე და დაუხატავსამაოების ნაღვლიან სურათს. აუცდენელია, გილგამეშ, უწყალო სიკვდილი, – ეტყვის:

 

განა სამუდამოდ ვიშენებთ სახლებს? განა სამუდამოდ ირტყმის ბეჭედი? განა სამუდამოდ იყრებიან ძმები? განა სამუდამოდ მძულვარებენ მტრები?.. – მაგრამ მაინც, – არ ცხრება შთამომავალი, – ხომ ჰქონია გამონაკლისი ამ სასტიკ კანონს? მაშ გამაგებინე, უთანაფიშთი, – ევედრება ნეტარ წინაპარს, – როგორ წარუდექ ღმერთების კრებულს და იმ კრებულმა უკვდავება როგორ მოგანიჭა? შთამომავალი ვერ ატყობს წინაპარს რამე განსხვავებას, – შორეთში დასახლებული კაცი მისი მსგავსი აღმოჩნდა (შესაძლოა, გილგამეშს უპირატესობის გრძნობაც კი გაუჩნდა მისი ხილვისას, როგორც ორი მესამედი ღვთაებრიობის მატარებელს); მაგრამ გარეგნულ მსგავსებაში როდი ყოფილა საქმე. წინაპარს უნიკალური ბედი ჰქონია: მისი ბედი გადამწყდარა ქვეყნიერების ტრაგიკულ დღეებში; იგი ყვება საყოველთაო კატასტროფის ამბავს, ერთხელ კიდევ გაიცოცხლებს განცდაში და მსმენელსაც განაცდევინებს წარღვნის შემზარავ სანახაობას; მას გაუვლია წარღვნის წყლები, უხილავს უკანმოქცეული ქაოსი, ის დასაბამიერი დრო, როცა "მთელი სამყარო ზღვა იყო ოდენ"; ხმელეთთან ერთად შთანთქმულა წარღვნის მორევში და მასთან ერთად კვლავ აღმოცენებულა ქაოსიდან; და ის ცრემლი, რომელიც წასკდა ძველი სამყაროს განადგურების მხილველს, სიხარულის ცრემლად შეიცვალა, როცა ხედავდა  განახლებულ ქვეყნიერებას – მზით განათებულ ცას და მიწას, – "და ვიხილე ცა ახალი და ქვეყანა ახალი, რამეთუ პირველი იგი ცა და პირველი ქვეყანა წარხდეს და ზღვა არღარა არს" (აპოკ. 21,1).

 

ამ კოსმიურ საიდუმლოებასთან ზიარებული კაცი ერთი საფეხურით უნდა ამაღლებულიყო, ამიტომაც აკურთხა იგი ენლილმა, – "ადრე უთანაფიშთი კაცი იყო, ამიერიდან ღმერთი უნდა იყოს ჩვენი მსგავსი". უთანაფიშთის გაუკვდავება ისეთი გამონაკლისი იყო კაცობრიობის ისტორიაში, როგორც წარღვნის მოვლენა, რაცღმერთების აღთქმით აღარ განმეორდება. ყოველ შემთხვევაში, გილგამეშის საუკუნეს იგივერ მოუსწრებს, რომ მისთვის შეიკრიბონ ღმერთები და სასწაულებრივად მიანიჭონ უკვდავება. – ასე ეტყოდა წინაპარი, მისი უკანასკნელი იმედი. წინაპარმა არა მხოლოდ უთხრა სიტყვიერად, არამედ მიმართა უკიდურეს ღონეს: მოულოდნელი განსაცდელი მოუვლინა, რომ ცდაში დაემტკიცებინა მისთვის ადამიანის უსუსურობა სიკვდილის წინაშე, რაკი სხვანაირად ვერ გადაარწმუნებდა ამ შეუპოვარ კაცს. მან მოიხმარა გრძნეულების უნარი – იგი ხომ იყო მაგიის ღმერთის, ენქის, მოსავი და რჩეული, და წარღვნის დროს მისგანვე ხსნილი, – მოჰგვარა ძილი, სიკვდილი ტყუპის ცალი – "აბა თუ იფხიზლებ ექვს დღეს და შვიდ დღეს", – და გმირთაგმირი, რომელსაც თითქოს არაფერი დარჩა ქვეყნად დაუმარცხებელი, რომელმაც ურუქიდან ქვეყნიერების კიდემდე ძლევამოსილად განვლო კაცთაგან უვალი გზა, სიკვდილივით წაიღო ძილმა – "ჰა, კაცი გმირი, უკვდავების მძებნელი", ამბობდა მისი შემყურე წინაპარი, – და ასე იქნებოდა მდებარე უსულო გვამივით და იძინებდა "უთვალავი წლები" (რისი გახსენებაც ჰზარავდა დღენიადაგ), რომ კვლავ მის მაგიურ შეხებას არ გამოეფხიზლებინა. რა შვიდი დღე-ღამე და რა შვიდი საუკუნე, ხოლო გამოფხიზლებულს მოეჩვენა, რომ მხოლოდ ერთ წამს მოერია ძილქუში.

 

ამ უბრალო, თუმცა სასტიკმა "ექსპერიმენტმა" საბოლოოდ მოუსპო მრავალტანჯულ გმირს უკვდავების მოპოვების ყოველგვარი იმედი; იგი მიადგა უკანასკნელ ზღვარს, რომლის მიღმა არ იგულვება არც რეალური, არც ზღაპრული სამყარო; ზამბარა, რომელმაც გასტყორცნა იგი შორეულ გზაზე, ბოლომდე გაიშალა, ამოიწურა ყოველი  შესაძლებლობა, ეპოსის დროც იწურება, – "აწ რა ვიღონო, უთანაფიშთი, სად წავიდე?" – ეკითხება წინაპარს. პირველად მარცხდება იგი თავის მრავალხიფათიან თავგადასავალში, ხელცარიელი ბრუნდება უკან, წინააღმდეგ იმისა,როგორც ხდება საგმირო ეპოსში თუ ზღაპრებში, როცა გმირი ბევრი მარცხის შემდეგ ამბის დასასრულს უსათუოდ იმარჯვებს, ეწევა მიზანს – მიაგნებს უკვდავების წყაროს ან ხელთ იგდებს ჯადოსნურ საგანს და თავისქვეყანაში მიიტანს ფათერაკიანი მგზავრობის ჯილდოდ და დასტურად. გილგამეში ამგვარს ვერაფერს წაიღებს უთანაფიშთისგან; ვერ წაიღებს განჭაბუკების ბალახსაც, თანამგრძნობელმა წინაპარმა რომ აპოვნინა შეუძლებელი უკვდავების სანაცვლოდ; მან დაკარგა ბალახი, რისთვისაც ოკეანის ფსკერამდე ჩაღრმავდა (და "სიღრმე იხილა), – გველმა მოსტაცა და იქვე მის თვალწინ მისი გულის დასაწყვეტად გასცადა თავის თავზე მცენარის ძალა: მყისვე გადაიძრო ძველი პერანგი, განიახლა ქვეწარმავალმა სიჭაბუკე.

 

ამ უკანასკნელი განსაცდელით მთავრდება ეპოსი, მთავრდება ერთბაშად, მოწყვეტით, თითქოს ეპიკოსს არ ეყო ქანი ან არ ჩათვალა საჭიროდ, რომ უმწვერვალეს სიმაღლემდე აეყვანა ხელმოცარული გმირის დრამა; მაგიური ბალახის ასე უაზროდ და შემთხვევით დამკარგავი, – თუმცა გარკვეული აზრით ეს ფაქტი, შეიძლება, არც ჩაითვალოს შემთხვევითობად: უდაბნოს მცხუნვარებაში დამაშვრალმა კაცმა ვერ გაუძლო ცთუნებას და ცივი მაგრილებელი წყლის გულისათვის დაუდევრად მიატოვა ნაპირზე ძვირფასი განძი, – ხელიდან გამშვები ერთადერთი საჩუქრისა, რისი გამოტანაც შეეძლო "შორეთიდან" მის შემბრალებელ უთანაფიშთის, არ შეძრავს გოდებით ცას და მიწას, მაშინდელივით, როცა მეგობრის დაკარგვისას კოსმიური გლოვა გამართა; ხვედრს შერიგებული ჩაიკეცება იქვე, საბედისწერო ადგილზე და ცრემლმდინარი შესტირის ურ-შანაბის, ერთადერთ კაცს ამ უბედურ გზაზე:

 

რისთვის დამიშვრნენ მკლავნი, ურ-შანაბი?

ძარღვებში სისხლი რისთვის მეწურება?

სიკეთე ჩემთვის ვერ მოვიპოვე –

მიწის ლომისთვის ვზრუნავდი თურმე.

ახლა შორს მიაქვს ზღვის ტალღებს ბალახი...

 

უშუალოდ ამის შემდეგ იწყება ურუქისკენ უკუქცევა, რომლის დრო უკიდურესად შეკუმშულია, თითქოს გილგამეში სხვა, უმოკლესი გზით ბრუნდება თავის ქვეყანაში,   არ  გამოჩნდება არც მაცდური სიდური, ნიშნის მოგებით რომ დახვდეს წინ ხელმოცარულ მოგზაურს, არც მორიელ-კაცთა სადარაჯოს შეხვდება სადმე, "მარჩბივ მთებს", რომელთაწიაღ გადიოდა მზე-შამაშის ყოველდღიური სავალი, არც შამაში ჩანს მის ციურ თანამგვზავრად, არც სხვა სახიფათო მიჯნები. მხოლოდ ლაკონურად აღინიშნება სივრცის, თითქოს სიზმარეული, გადალახვა მხოლოდ ეპოსისათვის ჩვეული შტამპით – "ოც ბერუს მანძილზე ამტვრიეს პური, ოცდაათ ბერუზე სათევი მოაწყვეს". მეტი არაფერი. მან ერთხელ უკვე გაიარა უძნელესი, ადამიანურ შესაძლებლობათა ზღვარს გადაცილებული გზა, რომელიც მეტად აღარ უნდა განმეორებულიყო. იგი ბრუნდება სხვა გზით, უკვე სხვა კაცი, რომელმაც თუმცა ვერ მიაღწია თავიდან დათქმულ მიზანს, მაგრამ ბრუნდება სხვა ცოდნით და გამოცდილებით აღსავსე, მხილველი მოკვდავთაგან უნახავი საიდუმლოებისა და სიღრმისა, შთამბეჭდელი წარღვნამდელ ამბავთა და თავად წარღვნისა, რომ საბოლოოდ მარად სახსენებელ ქვაზე ამოეკვეთა "ყოველი განცდილი" – აქ დედანი ამბობს: "ყოველი დანაშრომი", რადგან მისი მოგზაურობის მისტერიული აზრი ამ სიტყვებში მარხია: "შორი გზით იარა, დაშვრა და დაბრუნდა".

საგულისხმოა, რომ ეპოსი მისი პროლოგის სტრიქონებით მთავრდება; მაგრამ ამჯერად ამ სიტყვებს თავად გილგამეში წარმოთქვამს, ურუქის საარაკო გალავნით მოქადული, მიმართავს ურ-შანაბის, მეზღვაურს, რომელმაც თითქოს იმიტომ მოაცილა იგი ხმელეთის გზებით, რომ უკან წაეღო ურუქის ამბავი, უთანაფიშთისთან ელიზიუმში, გაედო ხიდი აწმყოსა და მარადიულობას შორის. ისევე როგორც პრეისტორიული შვიდი ბრძენკაცის ღვაწლმა უშორესი წარსული აწმყოსთან დააკავშირა:

 

ურუქის ზღუდეზე ადი, გაიარე, ურ-შანაბი,

საძირკველს დახედე, აგური მოსინჯე,

იქნებ გამომწვარი არ იყოს აგური,

იქნებ შვიდ ბრძენკაცს ლიბო არ ჩაედოს!

 

ამ მიმართვით მთავრდება გილგამეშის ეპოსის მეთერმეტე დაფა; ეს უნდა იყოს მთელი ეპოსის ბუნებრივი დასასრული. მაგრამ მოგვიანებით, რომელიღაც ხანაში, – ალბათ მაშინ, როცა რიცხვ "თორმეტს" საკრალურობა მიენიჭა, – ეპოსს დაემატა მეთორმეტე დაფა, რომელიც წარმოადგენს ვრცელი შუმერული პოემის ბოლო ნაწილის სიტყვასიტყვით  თარგმანს (იხ. წიგნში გვ.120, "ენქიდუ ქვესკნელში"). ოღონდ ეს დამატება ორგანულად ვერ ეთვისება შინაარსს: ამ დაფაში ენქიდუ ცოცხალია და მეორედ კვდება, სრულიად სხვა მიზეზით; კვლავ აღიძვრის სიკვდილ-სიცოცხლის თემა: გილგამეში გამოიხმობს ენქიდუს (ამ დაფაში იგი მის მონად იხსენიება, როგორც ყველა შუმერულ თქმულებაში) სულს ქვესკნელიდან და მიაყოლებს შავეთის ბინადართა ამბავს.

 

გილგამეშის ამქვეყნიურ თავგადასავალს სხვა დასასრულიც აქვს, ოღონდ ეს უკვე ეპოსს აღარ ეკუთვნის, არამედ კულტისა და რწმენის სფეროს: როგორც სიკვდილსიცოცხლის კითხვის მძაფრად განმცდელი და გულისხმყოფელი, იგი "ინიშნება" მკვდართა მსაჯულად და შავეთის სხვა ღმერთებს ამოუდგა მხარში; გილგამეშს ვხედავთ ქვესკნელში არა უბრალო მკვდრად, არამედ მისი სახელი იხსენიება შამაშის, ნერგალის – ქვესკნელის მეუფის გვერდით, უფრო მეტიც: იგი გათანაბრებულია ნერგალთან – "გილგამეში ნერგალია, რომელიც ქვესკნელში ზის". თავისი ვნებული სიცოცხლის სანაცვლოდ სიკვდილის შემდეგ მან დიდება დაიმკვიდრა, როგორც შავეთს ჩამავალმა პატრონმა და მეოხემ; გვიანდროინდელ ბიბლიოთეკაში მრავლად ინახებოდა რელიგიური შინაარსის დაფები, სადაც გილგამეში თითქმის ღვთაების რანგშია აყვანილი, აი, მისი სახე, ვითარცა ქვესკნელის განმგებლისა: "გილგამეშ, სრულყოფილო მეფევ, ანუნაქთა მსაჯულო, რომელიც მოიხილავ ქვეყნის კიდეებს! ქვესკნელის განმგებელო, ქვემოურათა (ე.ი. მკვდართა) ბატონო, შენ მსაჯული ხარ და ღმერთივით ჭვრეტ ყოველივეს, ქვესკნელში დგახარ და სამართალს აღასრულებ. შენმიერი სამართალი არ შეიცვლება, შენი ნაბრძანები არ დაივიწყება! შენ დაჰკითხავ, შენ გამოიძიებ, შენ ასამართლებ, შენ ჭვრეტ და ყოველივეს აწაღმართებ. შამაშმა განმგებანი და განაჩენნი შენ მოგანდო; მეფენი, დიდებულნი, უფლისწულნი შენს წინაშე ქედს იხრიან, შენ ჭვრეტ მათ ნიშებს და მათ მოწევნადს შენ განაგებ!" როგორც ეგვიპტის ფარაონი ერწყმოდა სიკვდილის შემდეგ ოსორისის ბუნებას, ასევე გილგამეშმა შეიზავა შამაშის არსი, მზიური ღმერთისა, რომლის გზაზე არაერთხელ უვლიასიცოცხლეში.

 

1983

 

 

გვერდის მისამართი : ბიბლიოთეკა / ფოლკლორი / გილგამეშის ეპოსი / გილგამეშის ეპოსი