მგალობლიშვილი სოფრომ

 

ღამის მეხრე ცეცო

 

 

 I

 

 

 სოფელი დ., მეტი სახელით — ძაღლისხევა, რომელ წოდებასაც ვიხმარებთ ამ მოთხრობაში, ძიელ სახელგატეხილია ქართლში. იქაურს კაცთან რომ ახსენოთ სახელი “ბატი”, უნდა მაშინვე თავს უშველოთ, თორემ ცუდად იქნება საქმე. ამბობენ, ვითომც ბატი ძიელ ჰყვარებოდეთ ამათ წინაპრებს.

 

 თუმცა ასე სახელგატეხილია, საანდაზოდაც გამხდარი ძაღლისხევა, მაგრამ ხალხი საკვირველი მხნე და დაუღალავია მუშაობაში; ყოველნაირი ხელოსანი მოიპოვება; აქაური თიხის ჭურჭელი განთქმულია.

 

 ძაღლისხევა მდებარეობს საკვირვლად მაღლობს ადგილზე, მაგრამ სწორეზე; ორგან არის გადაჭრილი ხევებით, რომლებშიაც ჩაფენილია სახლები. სამასამდინ კომლი კაცი იდგება; მოსავალი დიდი იცის, მაგრამ მოუხვედრელ ალაგას მდებარეობს და ბევრს ვერას იყენებენ; სახლები ძაღლიხეველებს მომეტებულ ნაწილად დათვის სოროსავით მიწაში აქვთ; მინამ მგზავრი ზედ არ წაადგება, არ დაინახავს საბძლებს და შუაცეცხლის შაქრის თავივით მაღალ ერდოს, მინამ ვერ წარმოიდგენს, თუ აქ ადამიანი ცხოვრობს. არსად ხე, არსად წყალი, მხოლოდ ცარიელ-ტარიელი ნაგავი, ნეხვის მთები, ბაკების შესაზიზღარი წუმპეები გეჩხირებათ აქეთ-იქიდგან თვალებში.

 

 ამ სიბილწესთან, საშინელ უსუფთაობასთან, ძაღლისხევას აქვს საუცხოო და სასიამოვნო ადგილები: შიგ სოფელში ოთხივ-კუთხივ არის მწვანე, ხავსის ფერი ბალახით შემოსილი მოედნები, საიდანაც სოფლის წვრილფეხი საზრდოობს; გადადგებით მაღლობზე და თქვენ თვალს წარმოუდგება დიდი ღელე, მთელი ხეობა, სიგანით ოთხი ვერსი და სიგრძით რამდენიმე ოცი ვერსი, ვიდრე მტკვრის პირამდე. ეს ღელე თავიდგან ბოლომდის ავსებულია ვენახებით; აქა-იქ ჰღელავს მრავალფოთლოვანი სიმინდი; ჰხედავთ კაკლის ჭალებს. ათასფრად გამოიცქირება ეს ღელე; დილით გადახედვა სწორედ თვალს მოსჭრის ადამიანს, ათასნაირად მობრჭყვიალებს დილის ნამი; სიამოვნებით გული უტოკავს კაცს, თითქო მაღლდება, აღტაცებაში მოდის, გული გასაფრენად ემზადება: ნიავი ცელქობს, ნაზად არხევს კაკლის ხის წვერებს, რომელზედაც შემსხდარან ფოხოლა ყვავები და ამაყად და მალხაზად, კისერ-გვერდზე მოქცევით, გადმოიყურებიან თავის სადგურიდან. ამ მშვენიერს, სასიამოვნოდ ატეხილს ჭალებს, სიმინდებს, ვენახებს შუაში ჩამოუთამაშებს მდინარი ფრონე, რომელიც ანკარა წყალს მოათამაშებს, მოაჩხრიალებს ჭალებში. მაღლიდან ეს მდინარე ერთს პიტალო სარკეს ჰგავს, რომელიც, როცა ეცემიან მზის სხივები, ათასფრად ბრჭყვიალებს და ციმციმებს. მთელი ის იმოდენა ჭალები, ვენახები შიგ გადაჰყურებენ ფრონეს, შიგ იხედებიან და ელამაზებიან თავებს, როგორც კოხტა პატარძალი. ამის მნახველი უნებლიეთ იტყვის: “ოხ, რა მშვენიერი ხარ, ფრონევ, რომ ამ სიმშვენიერესთან ერთი სისაძაგლე არ გჭირდეს, ერთი ისეთი სიავაზაკე, რომლითაც შენ უკლავ გულს ძაღლიხეველებს! “ ეს პაწაწა მდინარე ჰგლეჯს საწყალის გლეხის ვენახების გვერდებსა და ისეც ღარიბსა და დაჩაგრულს გულს უწყალავს. არაერთხელ დამიწყევლია მე ეს მდინარე ჩუმად, ჩემს გულში: არა ერთხელ გამიფიქრია: “ეს უსიტყვო, უხმო საგანი თითქო ჰბაძავს, ეჯიბრება ბოროტმოქმედებაში მეტყველ ცხოველებს, იმ ცხოველებს, რომლებზედაც ამბობენ, ვითომც “ხატად და მზგავსად” სრულიად კეთილისა არიან გაჩენილნიო!

 

 ძაღლისხევას ჭალები სავსეა გვრიტებით, ღუღუნა მტრედებით, კაკლები – მოლაღურებით და სხვ. ჭალები შიგადაშიგ ფესვიანად ამოუწვავს, გაუახოებია გლეხს, და ამ ხამის, ღონიერის მიწის გულში ჩაუბნევია თავისი მაცხოვრებელი სიმინდი და ლობიო, დახამებულ ნიადაგს ამოუქანებია მსხვილღეროიანა სიმინდი, რომელსაც სასიამოდ გაუდის შრიალი და ღაღანი, რომელსაც აქანავებს და აცელქებს ნიავი.

 

 დიდძალი სახნავი მამული არტყია ძაღლისხევას; მიწა შავია, როგორც მელანი, მაგრამ ურწყავია. თუ ცა გაურისხდა და პატარა ნამი არ მოაწოდა, შენი მტერი! – ამათი საქმე ცუდად დატრიალდება ხოლმე: მოელით ათასი მწუხარება, ვარამი და კარს იასაული მამასახლისით გადასახადის წასართმევად. ბევრი თავმომწონე, შეღერებული, ულვაშშეგინგლული ძაღლისხეველი რჩება ხოლმე ჯვარდაუწერელი. სარწყავის გლეხი ძნელად მისცემს ძაღლიხეველს ქალს ცოლად. “გინდა შიმშილით და წყურვილით სული ამომირთვას ჩემ გომბიოსაო”, ამბობს ისა.

 

 უნდა კი გითხრათ, რომ – როგორც ზემოთაც ვსთქვით – ძაღლისხეველი ძალიან მშრომელია. გაზაფხულდება თუ არა, ამას სახლში ვერ დაინახავს კაცი, ის ხდება ჭალა-მინდვრების შვილად: იქა სძინავს, იქა შრომობს, იქ ასველებს სისხლის ოფლით მინდვრებს და ხან იქვეც ჩავა ხოლმე საფლავსა. ხელის სისქედ აქვს მზის სიდამწვრე ხელ-პირზედ გადაკრული; ფეხების სიდამსკდრეში ხელი გამოივლება; ფეხების წყლულს, მიწა-მწვარას, დაშაშვრას, ეკალ-უკალში კენჭების ხვეწას ის არ უტყდება, შეურყევლად აშურებს სამუშაოს; უშველებელის რისხვისაგან, გაუქრობელის ვაების ცეცხლისაგან ჩამწვარ, ჩაფერფლილ თვალებს აცეცებს გლეხი თავის სამუშაოს იმ იმედით, რომ ამ წელში სამადმოხრუკულს შრომა დაუფასდება და შიმშილი ისეც შეხუთულს სულსა აღარ ამოხუთავს.

 

 დიაღ, ბუნებამ თუ იძუნწა და დროზე არ გამოუგზავნა წვიმა და ფხვიერი, მზისგან დამწვარი მიწა არ გაამაგრა, ცუდად არის ძაღლისხეველის საქმე – იმას დიდი შრომა დღიურ ლუკმას ძლივს აძლევს. იცის რა ეს, ძაღლისხეველი, რომ იტყვიან, უღმერთოდ მუშაობს.

 

 

 II

 

 

 ძაღლისხევა დღისით ცარიელია; ძაღლიდგან კაცამდე გაზიდულია მინდვრად; სოფელი რჩება დედაკაცებს და ამაყ მამლებს. თითქოს გრძნობენო, რომ სოფელი ჩვენ დაგვრჩაო, მამლები ამპარტავნულად დაიარებიან ბანებზე, იკრებენ გარს ცოლებს, მალ-მალ უპარტყუნებენ ფრთებს, ყივიან და არიან ერთ ვაი-უშველებელში; აქა-იქ, სიმინდის ჯიხურის ქვეშ, სხედან დედაკაცები, გვერდს უდევთ შხვეპლი ქათმების ასაქშევად, თითისტარს აპროწიალებენ, მალ-მალ გადიყრიან უკან კავებს და ჩამოისმენ სახეზე ხელს ხვნეშით: “იჰ, გენაცვალეთ, რა ცეცხლის კიდებაა!” მიიხედ-მოიხედავენ და ისევ შეაპროწიალებენ თითისტარსა.

 

 აგერ გადიწია მზემ! დაიძრა გულის მალხინებელი, სიცხისაგან დათუთქულის გვამის გამაგრილებელი მალამო – ნიავი; ნიავმა ყველა სულდგმული გააცოცხლა, გამოაფხიზლა. აი მოისმის ჟრიამული ახლო-მახლო მინდვრებიდან; ნაწყვეტ-ნაწყვეტად გადმოაქვს ნიავს გულის საკლავი “ოროველა”, რომლის გამგონე კამეჩი ცოხნით და კუდის კლაკვნით მიაბოტებს. ნიავმა შეუქიქინა ფრინველთ და შეუგრილა გახურებული ტანი; გაჩნდა კიჟინა, შიშინი ქვემძრომთა.

 

 აი მზეც ჩადის, თითქოს მოსწყინდა ქვეყნის ცქერაო. აიშლება ხალხი მინდვრებიდან; მომკალი დაასვენებს ნამგალს და ოლეს ძირში მიწვება სულის მოსაოხებლად. ყოველი სულდგმული ეძებს თავის ბუნაგს დასასვენებლად: ჰხედავთ, მოდის სოფლისკენ ღორ-ხბო, ხბო ფუნდრუკით, კოწიაწით; ღორი – გამალებული და დინგწაშვერილი, რომ სუნი დაიცეს რისამე; ამათ უკან მოსდევენ პაწაწა მწყემსები ცალ ხელში იფნის სახრით, მეორეში სხარტით – ჩიტების მტერი სასროლი ჯოხით; ზურგს ჰკიდიათ ხბოს გუდები, რომელშიაც ხრაგა-ხრუგი გაუდის მონარჩენი პურის ნახორხლებს; ტანთ აცვიათ ალაგ-ალაგ ამოფლეთილი ჩოხები. ზოგს, ვინც ყოჩაღად მოქცეულა და სხარტში სიმარდე გამოუჩენია, მოაქვს სახლში ღამის სამყოფი ულუფა – დახოცილი ჩიტები, დაპტყვნილ-გამოწლულები; პროწიალობენ პაწია მწყემსები, სხარტებს სინჯავენ და შეჰკვეხნიან ერთმანეთს.

 

– ქიტიავ! ჰაი, ქიტია! მაჩვენე ე შენი სხარტი! უჰ! რა მარჯვეა, გენაცვა, დედავ! რისაა, ბიჭო? სად მოგიჭრია, ჰა? – უთხრა პალემ ქიტიასა და ზედ დააცეცა სხარტს თვალები.

 

– შინდისაა, ბიჭო! ბატონიანთ წვრიმალაში მოვჭერ, – მიუგო ქიტიამ. – ეს დალოცვილი, ბიჭო, არ დასცდება. შიგ ფრთაში გავადენ ხოლმე ლაწანსა.

 

 – ჩემი კი ურიგოა თუ? აი რამდენი დამახოცია, ნახე ჭდეი! – თავმოწონებით უთხრა პალელამ.

 

 – წადი ერთი, შვილოსა, იფანია შენი სხარტი. მაგასა, ჩემო ძმაო, ე ხრახნილი შორი-შორს აქვს, კიდევა იფანი ხელში იტყუებს, ზნექა იცის; აი ჩემ შინდის სხარტს ახლო-ახლო აქვს ხრახნილი და ისე გატყვრება ხოლმე, როგორც თოფი ტყვია. – პალელამ ვეღარა სთქვა რა, გადაატრიალ-გადმოატრიალა თავისი სხარტი; გულში ეტყობოდა, ქიტიას სხარტი დაამჯობინა, და ხმაამოუღებლივ ჩამოვიდა სოფელში. ქიტიამ კი გადიკლაკნა თავისი სხარტი კისერზე, გაიწყო ზედ ხელები, ამოუშვა ზუზუნი, ვითომ დამღერისო, და ჩანჩალით ჩამოუძღვა ღორ-ხბოს სოფელში.

 

 აი ხედავთ, მოდის მსხვილრქიანი საქონელი, მოსდევენ მოზრდილი მწყემსები, რადგან ამათ უფრო დიდი შეკავება უნდათ მინდორში, რომ არა წაახდინონ რა. წინ ნახირს მოუხტიან ფუნდრუკით ბოჩოლები; მობღავიან ძროხები, რომლითაც ისინი გამოსთქვამენ თავიანთ მშობლიურ სიყვარულს; უკან ხარ-კამეჩობა მოიზლაზნება და კუდით მოერეკება მოუსვენარ, ცელქ ქინქლაებსა, აქეთ-იქითგან მოდიან გუთნის მეხრეები მხარზედ გადაკიდებული გუთნის ღვედით, ხელში განუშორებელი მოქნილი სახრით, ტანისამოსშემოცვეთილი, პაიჭები ეკალ-უკალში და ჭალებში საქონლის ტარებით შემოციცქნილი; ალაგ-ალაგ კანჭებზე წითელი ხაზი აქვთ გავლებული. ეს უთუოდ ეკლის ნიშანი და უნარია: გავლის დროს ამ დაუნდობელს თავისი დაღი დაუსვამს, თითქოს სურვებია ყოველ შემთხვევაში მოაგონოს, რომ ის მისი ყურმოჭრილი ყმაა; ქუდები ამოცვეთილი, რომელშიაც ბღუჯ-ბღუჯად ამოჩრილია თმა; ჩოხაზედ ჩამოკიდებულს ნაფლეთებს გაუდით ფარფარი. ერთი სიტყვით, შეხედულობა ამ მწყემსებისა მაშინვე წარმოგიდგენთ, რითიც ჯილდოვდება ამათი დაუცხრომელი შრომა და ოფლის წურვა, და აღგიძრავთ სიყვარულს ამ პატიოსანის მშრომელებისადმი.

 

 მოლაპარაკობენ ხელში ჩეკებით და მოეშურებიან სახლისკენ გუთნის დედებიც. მაგრამ სად არიან, რატომ არ სჩანან ღამის მეხრეები? რატომ ისინი კი არ მიეშურებიან სახლისკენ? იმათ სოფლად ჭერი არ აქვთ; იმათ ჭერს შეადგენს მაღლა-ცა, ძირს-დედამიწა; მათ სიამოვნებას – მინდორი, ტყე, ღრე და ჭალა.

 

 

 III

 

 

 დაღამდა. ნელ-ნელა იკლო ხალხის ხმაურობამ; აქა-იქ მოისმოდა მქრალი და მკრთალი ბღავილი გადასხლეტილის ძროხისა; ისევ ბინდ-ბუნდზე მიეყარა საძილედ დაღალულ-დაქანცული ხალხი. პატარა ხანს მთელი სოფელი მოიცვა მკვდრის ძილმა; ჩამოვარდა გულშესაღონებელი სიჩუმე; ისე მიწყნარდა, ისე გაინაბა, გაიკმიდა ყოვლისფერი, სულიერი და უსულო არსება, თითქოს ძარღვის ცემა შესწყდომიათო, თითქოს ცხოველი არსება გამწყდარაო. “ერთი პირი ძილი წყალსაც მოუვაო”, ნათქვამია. სწორედ ყველას ჩაეძინა ერთი პირი დაისსვე, მხოლოდ ძაღლი, ეს ერთგული ყარაული სოფლისა, არა მდუმარებდა: ხანდაზმით წამოიყეფდა, წამოიწკავწკავებდა; ხანდისხან კი ხშირ-ხშირად მოჩქარებით წაუყეფდა. ეს ნადირის ყეფაა, უთუოდ მგელი შემოეპარათ ყარაულებს. ძაღლის ყეფას ხანდაზმით ბანს აძლევდა ციხის ჭოტი, რომელიც გულის საკვნესად, მკაფიოდ გამოიძახოდა: ჭოოტ-ჭოტსა! მშიშარა კაცისთვინ, რომელსაც ძილი უტყდება, ეს ხმა ჭოტისა სწორედ შიშის ზარის დამცემია; გულს უღონებს კაცს ის გაგრძელებული, გაუთავებელი ძახილი ჭოტისა; თითქო რაღასაც მწუხარეს ჩაჰკვნესის კაცის გულს; ამიტომაც ჭოტის ძახილთან ჩვენი ხალხისგან შეერთებულია ათასნაირი წარმოდგენები. ხმაურობაში, დღისით, ჭოტის ხმას გავლენა არა აქვს კაცის გონებაზე; მაგრამ, ღამე, სიჩუმეში, საშინელ მდუმარებაში, ის ხმა სწორედ ელდაა: აპობს და არღვევს ამ სიჩუმეს და კაცს სწორედ ისარივით ხვდება გულში.

 

 არ სძინავს ამ ღამეს მხოლოდ ერთ ოჯახს. ცოლ-ქმარნი სხედან ბაკის კარებთან ძარქვეშ; გვერდით მიწოლილია სასთუმალზე ესე თერთმეტ-თორმეტის წლის ვაჟი; ბაკიდან საურდულესთან მომჯდარა ახალგაზრდა, მოწიფული ქალი, თოთხმეტ-თუთხმეტი წლისა, რომელიც გულის ძგერით, მაგრამ სულგანაბული, თითქოს უნდაო, გულის ბაგა-ბუგი არ გაუგონ, უგდებდა ყურს ძარქვეშ მსხდომ დედ-მამასა.

 

 – არა-მეთქი, დედაკაცო! ნუ ხარ ე ჯიუტი; იყოს მარტოხელი, რა!

 

 – მარტოხელს ჩემ გოგოს ვერ გადაუგდებ, ვერ შეიტყე? ცათა და ქვეყანას შუა ე ორი ბავშვი გამაჩნია, მე მინდა, რომ კაი ყოფაში მყავდნენ. მარტოხელ ოჯახში რათ ჩავაგდებ ჩემ თამროსა, ენაცვალოს დედაი იმასა! მე შენ გითხრა, სილამაზე არვინ დაუწუნოს. თურაშაული ვაშლივითა აქვს დაბრაწული ლოყები...

 

 – ქალი ქებით გათხოვდებაო და პატარძალი ვის უნახავს რიგიანიო, ამისი არ იყოს, ჩემო ცოლო, მართალია, ჩვენ თამროს არავინ დაერიდება, კაი გოგონაა; შვილი ჩემია და არ ვიცი, რაც არი? ე რო დიდ ოჯახში ჩავარდეს, თავს ვერ გაიტანს, მურეხობაში სულს ამოართმევენ; რძლები, მაზლის ცოლები კვირტს არ გაუზრდიან. მარტოხელა ოჯახში კი თავისუფალი იქნება, როგორც უნდა, ისე თავის ნებაზე დააწყობს საქმესა. მერე ისეთი კაი სადედამთილო დედაკაცია ნენეი, რო...

 

– მე არა ვიცი რა... აქეთ-იქით ნათრევ-ნაწოწის შვილს ქალს არ მივცემ, არა!

 

 – დედაკაცო, – დაანება ლუკმას თავი ქმარმა,-ცეცოს არ მისცემ შენ ქალსა, ჰა? ცეცოსა?.. რა გელაპარაკო, დედაკაცს რო ჭკუა ჰქონდეს, რა უჭირს.

 

– რა არი ე შენი ცეცო გოდერძიშვილი, ღამის მეხრეა, სხვა ხომ არაფერი?!

 

 – ჰოო, კიდეც ეგ არის, რომ ღამის მეხრეა. ამოდენა ხანია, რაც მე გუთანს მივდევ, არ მომიშორებია ეგ ღამის მეხრეთა. ერთი წყენა არ მომაგონდება; საქონელი, გუთნეული ისე ებრალება, როგორც თავისი თავი. იმოდენა ანეული ისე გაივლის ხოლმე, რომ გუთნეულს არ შეეტყობა, ბმულა თუ არა გუთანში: ეს შემოდგომურები დავიწყეთ და სუ ბურთივით დარგვალებულები მოუდის საქონელი, ისე დააძღობს ხოლმე. ახლა ნახე, რა დღიურს გადავაბრუნებთ ხოლმე? რათა? რათა და იმათა, რო ღონიერი საქონელი გვიბია გუთანში, და, რო ღონიერი გვიბია, ეს სუ ი შობელგანათლებული ცეცოს უნარია. ბიჭია-მეთქი, რო სულ ოქროა! მაგის მომდურავი კაცი ამ ხეობაში არ მოიპოვება; ამოდენა ხანია ღამის მეხრეობს და ერთხელ ხარი არ შემოჰპარვია სხვის ნათესში. ამიტომაც ეხლავე შემოდგურს რო ვეპირებოდით, გუთნისდედებს ცილობა ჰქონდათ: არა, ჩემთან უნდა დაუჯდეს, არა ჩემთანაო. აი შეხე იი ჯიხურს. სიმინდით რო აქვს გასილავებული! ურიგოა არა! შენს თამროს გულს მოსძმარავს.

 

 თამროს გულის ცემამ მოუმატა, მამის ლაპარაკი მოეწონა; ამას თვალი ეჭირა კოხტა ბიჭ ცეცოზე: გული ისე აუტოკდა, ყელში მოაჯდა, რომ თამრომ უნებურად წამოახველა; ტანში დააზმორა და ხელებს მტვრევა და ტკაცუნი დააწყებინა, წამოხველებას დედამ ყური მოჰკრა და დაბლის ხმით უთხრა თავის ქმარს:

 

 – კაცო, დაბლა ილაპარაკე, ე გოგოს არა სძინავს, გაიგონებს: გულში არ ჩაუვარდეს, ცოდვაა!

 

– ერთი ანდაზაა: “ტერტერ, ცოლსა გრთავენო”, უთხრეს ქვრივ ტერტერას, იმან გაიღიმა და უთხრა: “მეც ეგ მინდაო”, იმისა არ იყოს, მაგასაც ეგ უნდა; შენ რა იცი, რო მაგას თვალი არ უჭირავს ცეცოზე. რას იტყვი, ჰა, შენა, შვილო თამრო! – დაუძახა ქალსა.

 

 თამროს ჟრუანტელმა დაურბინა ტანში, თმა მაღლა აუვიდა, ლოყები აეტკიცა, ყურებში ცეცხლის ალი გამოსტეხდა და გულმა ისეთნაირად დაუწყო ძაგძაგი, რო, რომ არ ჩამჯდარიყო, წაბარბაცდებოდა მთვრალსავით და შერცხვებოდა დედ-მამასთან. თამრომ მხოლოდ წაიბუტბუტა მამის სიტყვების პასუხად:

 

 – იჰ, ნეტავი შენაცა! მე ქმარს არ ვირთავ.

 

 – მაგის მეტი რა გეთქმის, რა...

 

– ნეტა, ადამიანო, არ ატყდებოდე ხოლმე, რა შენი ტოლია, რო ელაპარაკები, ან რა მაგის საქმეა საქმროს ამორჩევაი.

 

 ასე ბაასობდნენ ცოლ-ქმარნი ვახშმობის დროს თავის საყვარელის ქალის თამროს ყისმათზე. ეს გუთნისდედა ზალიკა ახალკაცი თავისთვის კარგად იყო; კაი ხანია ორმოში ძველი პური არ გამოლევია, ღვინის ცვარსაც წლითი-წლობამდე არ გამოილევდა. ამას სოფელში შემძლებელი კაცის სახელი ჰქონდა დავარდნილი და ამიტომ ლიტრიანებში ჰყვანდათ ჩაწერილი.

 

 იმ ღამესვე, თუმცა ცოლი ძიელ უარზე იყო, გადასწყვიტეს, რომ თავისი საყვარელი ქალი იმ ნაქებ ღამის მეხრეს მისცენ; ახსენეს ღმერთი და მისდეს თავი სასთუმალზე. ის-ის იყო, შევიდნენ ბურანში, რომ უცბად ამოვარდნილმა ქარმა მიახალა ყურში ნაწყვეტ-ნაწყვეტად სიმღერის ხმა. მომღერალი გასაოცარის სუფთა ხმით იძახის სიმღერას, არაკრაკებს ხმას, სასიამოვნოდ გადადის ერთის ხმიდან მეორეზე. პირველმა მომღერალმა შემოსძახა:

 

 “ა, ქალო, ვაშლი, რა ვაშლი!

 

 უბეს ნადები, ნასეტყვი;

 

 ამაღამ შენთან წამოვალ;

 

 გულის ჭირიმე, რას მეტყვი?!”

 

 მეორემ:

 

 “წუთისოფელმა დღე ჩვენი

 

 ძიმწარე დაგვალევინა.

 

 არც მოგვკლა, არც დაგვარჩინა,

 

 არც დღენი დაგვალევინა”.

 

 ისევ პირველმა მისძახა:

 

 “ტორუას მაინც არ მოვკლავ,

 

 რაც უნდა იყოს წამალი,

 

 საწყალი ღამი-მეხრისთვის

 

 ის არის მინდვრის მამალი”

 

 და სხვ.

 

 ამნაირის სიმღერებით და ლექსებით ჩაიარეს გუთნეულით ორმა ღამის მეხრემ; პირველი რომ დაათავებდა ლექსსა და პირველ ხმასა, ზედ დასჭყივლებდა: “ჰა, ბიჭო, პაკო, გენაცვა!” როგორც ზემოთაც ვთქვით, ამ სიმღერის ხმამ გამოაღვიძა ახლად ბურანში შესული ზალიკა ახალკაცი.

 

– ჰი! დედა, დედა! რომ არ შეიძლება ამგვარი ადამიანიშვილი, როგორიც ე ცეცოა?! ვერა სულდგმულიც ვერ აასწრობს მაგ ბიჭსა, ვერა. ღმერთო, სად უდგა სული? დუნიაზე არ იქნება, რა საჭიროა, დუნიაზე, მაგის ბადალი ღამი მეხრე, – სთქვა სიმღერით გამოღვიძებულმა ზალიკამ, მწოლიარემ ბაკის კარებში, – და ჩემი ცოლი კი ჩამცივებოდა, იმას როგორ მივცემ ქალსაო...

 

 – არი და ხოდაბუნიც მაგას უხაროდეს, – მთქნარებით, გამოურკვევლად წამოროშა ცოლმა.

 

– კიდეც ჭრის ე ჩემი ცოლი და კიდეც ჰკერავს: წეღან რას ამბობდა და ეხლა რას ამბობს... ღმერთმა მოახმაროს და შეარგოს ი ხოდაბუნები, როგორც თავის დედის ალალი ძუძუ! აი ნეტავი არ იქნება, ე ჩემი ზაქარიაც მაგითანა მხნე და მარჯვე ბიჭი გამოვიდეს?! ნეტა მაგი დედი ძუძუს, რო მაგითანა ბიჭი გამოზარდა...

 

 აქ იცვალა გვერდი და ცხვირი ბაკის კარს მიაბჯინა.

 

 ცეცო გოდერძიშვილი იყო ობოლი ბიჭი, “საბრალო ნენეს შვილი”, ასე ეძახდნენ ძაღლისხეველები. ამისი მამა გიორგი, ჯერ ისევ სიჭაბუკეში, ზამთარში ხეს დაეტანა ბატონიანთ ტყეში; ზოგი ამბობდა, რომ თავდაღმართზე მარხილი დაუქანდა, ქვეშ მოჰყვა და დაიტანაო. მაგრამ ცეცოსთვის ორივ ერთი იყო: ე მამა კი მოუკვდა, დარჩა ობლად, და როგორც უნდა მომკვდარიყო. ცეცო “საბრალო ნენეს” ერთი წლისა დარჩომიყო. ამაზე უფროსებიც თურმე ჰყვანდნენ ნენეს, მაგრამ ღმერთმა არ მისცა. დაღონდა და დაძმარდა ნენე: დარჩა მარტოდმარტო გამომწყვდეული ოთხ კედელ შუა, უარარაოდ, ულუკმაპუროდ – ერთის წლის შვილით. თითონ ჯანი გავარდნიყო, რაც უნდა მოსვლიყო, მაგრამ რა ექნა ბავშვისთვის!... მეტი ღონე არ ჰქონდა ნენეს-უნდა დღიურად ემუშავნა, ეგლახავნა და ისე დაერჩინა თავიც და შვილიცა. “გავალ, მივდგებ-მოვდგები, ქვეყანა განიერია”. ითქვა, – გათავდა.

 

 პატარა ცეცო, აკვანში ჩაკრული, იწვა ხოლმე დერეფანში, როცა დედა მეზობლიანთებში მიდიოდა სამუშაოდ, მხოლოდ ხანდისხან დახედავდა ხოლმე, მაგრამ ბევრჯერ მთელი დღით უხავლნია ლექსას – ნათლობის სახელი ცეცოსი-უძუძურად; ბევრჯერ თურმე გადარჩა, რომ აკვანში არ ამოსჭამეს საბრალო ცეცო ღორებმა. მაგრამ მეზობლები იტყვიან ხოლმე, ცეცოსა ნენეს სიალალმართლემ უშველაო. აბა, რა დარჩენოდა ნენეს თავის ცეცოთი, რომ მარტო არ დაეტოვებინა? ზაფხულობით ნენე თითქმის ყოველდღე შეძლებულ გლეხებთან მიდიოდა მუშად: ქერის საგლეჯად, სიმინდის სარჩევად, ლობიოს საგლეჯად, ბოსტნის გასამარგლად, ხან თავისთვის თავთავის მოსაგროვებლად დადიოდა, როგორც ყოველ საქმეში, ისე აქაც, სამუშაოში, დედაკაცს მამაკაცზე ერთიორად ნაკლები სამუშაო ფასი ეძლევა: სამი შაურიდან ექვს შაურამდის. თუმცა ძალიან მხნე მუშა იყო ნენე, ვაჟკაცივით ირჯებოდა, მაგრამ ექვს შაურს არ აცილებდნენ. ზამთრობით კი პურისმცხობლობდა. ამასობაში ცეცოც წამოეზარდა. ახლა თან დაჰყავდა შვილი და ამიტომ უფრო უმატა მუშაობას. ბოლოს, იმისმა ბედმა ისე იმუშავა, რომ მღვდლიაანთ მოჯამაგირე დედაკაცად დაიჭირეს იმ პირობით, რომ ბავშვიც თან ჰყოლიყო. დაჰკეტა ნენემ თავის ბოსლის კარები, მაგრამ ცეცხლი კი არ გაუქრია: კვირაში ორჯერ-სამჯერ მაინც შევიდოდა ბოსელში და ბუხარში მიაჩუვლებდა ცეცხლს, რომ ბოლი ასულიყო და ქვეყანას ეთქვა, რომ იმის სახლში ჯერ ცეცხლი არ გამქრალა.

 

 რის ვაინაჩრობით გამოჰკვება, გამოაჩოჩა ერთადერთი შვილი, გაამეხრევა. ცეცომ დაიწყო ახლო ჭალაში სიარული, ყოველდღე თითო გუდურა შეშა ფიჩხა მოჰქონდა; წყალს ეზიდებოდა, მერე დღის მეხრეობა დაიწყო; დედა ცალკე მუშაობდა; იშოვეს დაუყვედრელი ლუკმა.

 

 სიღარიბემ, სიმარტოხელით გამოზრდამ თავისი დაღი დაასვა ცეცოს. ის იყო კანტი, ანუ, როგორც ჩვენში იტყაიან, სხარტი ბიჭი; იმის გამხმარ, მაგრამ სუფთა სახეს სიყვითლის ფერი დასცემდა. შავი თვალები, ზედ გადმოხურულის გრძელი წამწამებით, შავი, გადაბმული წარბი და ფართო შუბლი, შემურული და შელანძული მზისა და ქარისაგან, გადმოსცქეროდა მის ცოტად კეხიანს ცხვირსა. ზემო ტუჩს უმშვენებდა ახლადაკოკრებული ულვაშები. ეს ტუჩი იმას მალი-მალ შეუთრთოლდებოდა, სახეც თითქოს ეკალს აუშვებდა, როცა არ მოეწონებოდა რამე ლაპარაკში. ეს იყო ბეჭედი მისი ნაილაჯობით გამოკვებისა. გულ-ღვიძლი დაუთუთქა, ნაღველი გაუსივა დედის ცქერამ, მისმა ტანჯვამ არსობითი ლუკმისათვის, რომლისთვისაც ის პირუტყვივით მუშაობდა. სიძულვილს ხალხისადმი ის სახის თრთოლვით ჰხატავდა.

 

 ეს ცეცო იყო, რომ დასჭყიოდა სიმღერაში ამხანაგსა. ამხანაგი იყო პაკო კახნიაშვილი, ესეც ღამის მეხრე იმავე გუთნეულისა. აი ამ ორმა ღამურა, ჩაუქმა ბიჭებმა, ნაბდის ქუდებით და რუსული ნამჯით, ჩამოიარეს ხევში, სოფელ-სოფელ, სიმღერითა.

 

 

 IV

 

 

– ჩუ!.. ის ოხერი ჭოტი იძახის ციხის უბანში; დასწყევლოს ღმერთმა, კაცო, რას ჩააცივდა მაგ უბანსა, ჰა? მინამ არ გაალაგებს სულა, კი არ მოეშვება თურმე; ჩამომტერება თურმე იცის... ი საწყალი კვირიკაანი სუ ერთიან ამოწყვიტა, ახლა უგრეხელაანთ მიჰყო ხელი, – სთქვა პაკომ.

 

 – მა სად წავიდეს, მერე? მაგისი ადგილი ციხეა; დღე ვერასა ხედავს და ღამე მხიარულობს, მაგისი სიმღერა ეგ არის და რა ქნას, – უთხრა ცეცომ.

 

 – არა, კაცო! იტყვიან, რომაო, რომელ უბანსაც ჩააცივდებაო, რომელი სახლისკენაც გადიკივლებს ეგ ბაიყუში ჭოტიო, იმ სახლში, ან უბანში, უთუოდ მოკვდება ვინმეო. მართალი არ არი, მერე? ე ციხის შუა უბანი სუ გაჩანაგდა, შვილოსა!

 

 – ჰო, მამაჩემიც მაგან არ მოჰკლა, დიახ! რას ამბობ, კაცო, სიკვდილი ხო წერაა: რაც შუბლზედ აწერია, იმას ვერ წაუვა. მამაჩემს ეწერა შუბლზედ, რო ხემ უნდა დაგიტანოსო და დაიტანა... აი მთელი ელიის უბანი ამოწყდა და აიყარა, მაგრამ იქ ჭოტს კი არ უძახნია.

 

– მა რათ ამბობენ, მერე?

 

 – რა ვიცი!

 

 ერთს სწამდა, რომ ჭოტის ძახილი კაცს მოჰკლავს, მეორეს არა სჯეროდა, არა სწამდა. რადა სწამდა ერთს და რად არა სწამდა მეორეს – ეს არც ერთმა არ იცოდა და არც შედიოდნენ იმის გამოძიებაში.

 

 – რას იტყვი, ცეცო! ე გუთნეული სად სჯობს, რომ მივრეკოთ? პაატიანთ სააგურის ჭალაში ეხლა ბალახი გაჩნდებოდა. ძაან ხბოშუბლა არ იყო იმ დღესა იქა! – უთხრა პაკომ.

 

 – ამოვიდოდა, მაგრამ, კაცო, მოთელილ ბალახს ისე გულიანად ვერა სჭამს საქონელი, როგორც ახალსა. აბა, შენ თითონ დაფიქრდი: კაი ლობიოს ჯამი მიაგდე, ვთქვათ, ფერდსაც მოხვდა ლაზათიანად, მაგრამ კიდენ... ვალალას გაყრის მუცელი; ახლა როგორა ხარ ერთ ჯამ მაწონზე? ლობიოს მიიმატებ, თუ მაწონს ირჩევ?

 

 – ჰაი, ჰაი! გაგიხარიან რო მე იმას დავაცხრე! მაგრამ... ეჰ, შენ, ძმაო. რაც გინდა თქვი, ლობიოთანა ჩვენი კაცისთვის არა არის რა; როგორც ის ამოჰყორავს მუცელსა, ისე სხვა არ გაგონილა.

 

 – საქმე შერგებაზეა, შერგებაზე!.. ჰო, შენ დარდი ნუ გაქვს. ცეცო მოგიკვდეს, ცეცო, თუ ემ დრამში საჩალეთის თავში არ დავბადო ე გუთნეული. გუშინ ლაშიდგან გადმოვიარე, უკეთესი კაცის თვალს არა ენახვება რა: ასეთი ღიჭა და ძურწა-ბალახია ი კორდიანზე, სიმინდის თავში, ჭალიანში, როგორც აბრეშუმი; სულ შრიალი გაუდის.

 

 – თუ ლაშელებს არ მიურეკიათ, კიდევ კარგი. ი ოჯახდაქცეულები, ი ლაშელი ღამის მეხრეები, თავიდგან ბოლომდე სუ შფოთები არიან. შარშან მარმარა-ღელეში კინაღამ მიხა არ მომიკლეს! – სთქვა პაკომ და აგრძნობინა ცეცოს, რომ ხიფათს არ შევემთხვეთო, რადგან ხშირად მოხდებოდა ხოლმე ღამის მეხრეებში შეტაკება საძოვრის გამო.

 

– ჯერ ერთი ესა, რომ ჩვენზე ადრე ისინი ვერ გარეკენ; მეორე ესა, მიხა, ჩემო ძამია, სისხლი-გუდა კაცია. აბა, კარგია, რო თავი ზედ დააჩეჩქვეს კომბლებითა? რო მომკვდარიყო, იმის ორ ბაღანას უნდა წიწილებივით ეწივწივნათ აქა-იქა...

 

 ამ დროს მოისმა ლაწანი და შეაწყვეტინა ცეცოს ლაპარაკი. ამათი გზა ორღობეში გადიოდა, ვენახებს შუა; ლაწანის შემდეგ ვენახის ღობემ ჩხარი-ჩხური დაიწყო. პაკო შედგა, ცეცომ მოხედა გვერდზე და აგრძნობინა ამხანაგს, რომ უბრალო ლაწუნმა როგორ შეგაშინაო.

 

– უთუოდ ვენახში ხილს ქურდობს მგზავრი. ამ ორღობეს ხო არ ასცდება ოსი, – სთქვა პაკომ.

 

 – არა, ეს სულ სხვანაირი ხმაა, ეგრე ხანგრძლივად ქურდი როდი დაალაწუნებს.

 

 – რას ამბობ, კაცო! ეხლა ისევ დაისია, შეხედე ი ვარსკვლავსა: ჯერ არ ჩასულა.

 

 ამ დროს მოისმა კიდევ ლაწი-ლუწი, გლიჯინი სხვა ადგილას.

 

 – იი, შენი გამჩენი კი დაიქცეს! ეს ხომ ი წუწკი ხარი იქნება, ი ხათაანთ წიქარაი... ჩფვეოოო, წიქარა! აჰაი! – შეჰკივლა ცეცომ და ხარმა დამფრთხალი ირემივით ბრაგვანი გადმოიტანა ღობიდგან. – ე ჯულ-ძაღლი, განა არა, სუ მაგონდება ხოლმე, რო ეგ წინ არ გაუშვა, ე კამეჩებთან ვატარო, მაგრამ სუ გულიდგან გადამივარდა. ერთი წაუარო და შემოვატრიალო, აი სიმინდებში არსად შემეპაროს.

 

 ცეცომ შემოატრიალა წუწკი წიქარა. ისე ჰყავდა დაწვრთნილი ხარები, რომ ერთი დაძახება და – იმათი გაჩერება ერთი იყო. ამასობაში გუთნეული გავიდა ფრონის პირზე, რიყეზე. ღამე იყო უმთვარო, ბნელი. სიბნელე უფრო გააძლიერა დასავლეთიდან ამომავალმა შავმა ღრუბლებმა. ნიავმაც წამოუბერა; მტვერი პროწიალ-პროწიალით გააქანა მაღლა ჰაერში.

 

– არიქა, შენი ჭირიმე, – სთქვა ცეცომ, – ეს წვიმის ნიშანია. კაი ხანია, არ ყოფილა და უთუოდ, შენმა მზემ, თქეში ან სეტყვა გატყვრება. ე ძაღლიც რო ფეხებიდგან არა გვშორდება და იბუზება, ეტყობა კოჭებში, რო ამაღამ ლაზათიანად დაგვალბობს.

 

 – პირველი არ არის და მეორე ჩვენი დალბობა. ნეტავი ერთი ნამი გაჩნდეს შენი დღეგრძელობითა, თორემ... ი დალოცვილი, რა არი და! სუ ღაღანს არ დააწყებინებს ხოლმე ბალახ-ბულახსა!..

 

– შენმა მზემ, რომ სწორედ ლაზათიანი შხაპუნა წვიმა მოვა. დახე, წინწკალიც წამოვიდა... ჰეი დახე და, რა შავი ღრუბელი ამოვიდა ი საციციანოსაკენა! ეგ ჩვენი საავდროა აი! მთა-გორასავით არ წამომჯდარა ი დალოცვილი ღრუბელი!

 

 – დალოცვილი სადა ჩნდება მაგოდენათ? ნეტა კი მანახვა და? აბა ეგ იქნება კაი სანახავი აი, – სთქვა პაკომ და შეუბრუნდა ღრუბელს.

 

 – ღრუბელი ნაგლეჯი არ გინახავს შენა, პაკო? ისეა, ბიჭო, დახვრეტილი, როგორც კაი ცხავი; იქიდგან ჩამოდის წვიმაი...

 

 – ჰეიი! აი დიდება შენთვის, ღმერთო! რამდენი რამეა, რო ჩვენ არ ვიცით; ე რაღა მოსაგონებელი იყო?

 

 – მა ხო უწვიმოთ დავიწოდით! “ცეცხლი ჩამოვარდას” რო იტყვიან, ის არი აი, უწვიმობა. დედამიწა სუ პირს დააღებს ხოლმე, თითქო შოშიას დასცხომიაო... იცი? დედაჩემი იტყვის ხოლმე, რომაო ერთს წელიწადს ერთი ისეთი ცეცხლისკიდება გოლვა იყოო, რო სუ დაიდაგა ქვეყანაო, დედამიწამ ისე დააღო პირიო, რო კამეჩებს ფეხი უვარდებოდათო. ატყდნენ თურმე ი სალავათძაღლი მკითხავები, რომ ეს ჩვენი ცოდვის კითხვააო, მეორეთ მოსვლააო; ხალხს საფლავებს ვიღა გაუთხრისო და ამაში ჩაცვივიანო. თურმე ჩვენმა მოძღვარმა, აი მე რო ვებარე ხოლმე, იმანაც ჯვარით და სახარებით შემოუარა სოფელსა... მერე თურმე საიდღანაც, ისე, ანაზდათ, გაჩნდა წვიმა და სუ კოკიპირულათ ასხა და, მე შენ მოგახსენო, თურმე ბიბინი შეაქნევინა მთა–ველსა...

 

 ამ დროს დაიჭექა ერთი საზარლათ და შეიკლაკნა ელვა გველივით დასავლეთისკენ. ღამის მეხრეებმა პირჯვარი დაიწერეს. წამოუბერა ქარმა და დაატრიალა გოლვის სუნი. გოლვისა, მყრალი და აშმორებული წყლისა და გამხმარი ბალახის სუნი, ერთად შეერთებულნი, უღიტინებდნენ ცხვირს და უნებურად აფხლეკინებდნენ. სუნთქვა გაძნელდა, ჰაერი დამძიმდა. ქარის უცბად წამობერვამ და გრიალმა მკვირცხლი, მფრთხალი და მხდალი მტრედები შამი-შუმში მოიყვანა: კაკლის ხეებზე ფრთებს ფისტონივით გაუდიოდათ ტკაცატკუცი. ამ სულდგმულის მოძრაობამ რაღაც სიამოვნების და ნუგეშინის გრძნობა აღძრა ღამის მეხრეებში. ერთგული მურია შედგა ამ ტკაცუნზე და კუდაბზიკინებული გაშტერებით შესცქეროდა ხეებს და თან მუნჯად იღრინებოდა. ჩაინაცვლეს მტრედებმა კაკლის დაბლა ტოტებში, ამოუშვეს კრუტუნ-ღრუტუნი ძილმორეულ ბავშვივით და მიეცნენ ძილს და განსვენებას.

 

 ღრუბელი თანდათან ამოიმართა, დაჰფარა მთელი ცასქვეშეთი; შავს, ღვიძლის ფერს ღრუბელს ეტყობოდა, რომ ძალიან დატიკნილი იყო ნამებით ქვეყნის მოსაპკურებლად. ცეცო მალი-მალ ჩაქუქდებოდა, დახედავდა ბილიკას, რომ გზა არ შეშლილიყო. ელვაც ძალიან შველიდა მგზავრობას: როგორც კვესი აბედზე, ისე ბდღვრიალებდა ჭექის შემდეგ ელვის ნაპერწკლები ჭალაში და ცეცო ერთი თვალის დაკვრით იგებდა, საიდან დაეჭირა საჩალეთის გზა. პაკოს კი ის აზრი სტანჯავდა, თუ სად ჩნდება ეს ამდენი ღრუბელი... 

 

1 2 3 4 5 6
გვერდის მისამართი : ბიბლიოთეკა / პროზა / მგალობლიშვილი სოფრომ / ღამის მეხრე ცეცო