პუშკინი ალექსანდრე

კაპიტანის ქალიშვილი

 

რომანი

 

 

      სიჭაბუკიდანვე გაუფრთხილდი ღირსებას                                 

                                                                                                                                             ანდაზა

 

 

პირველი თავი

 

 გვარდიის სერჟანტი

 

  – გვარდიაში მყის ირგებდა კაპიტნობას,

 – მაგრამ, არა: არმიაში იმსახუროს.

 – კარგად უთქვამთ! ცოტაოდენ იმწუხაროს...

 . . . . . . . .

 მერე, ვინ არს მამა მისი?

 კნიაჟნინი

 

 მამაჩემი, ანდრეი პეტროვიჩ გრინიოვი, სიჭაბუკეში გრაფ მინიხთან მსახურობდა და პრემიერ-მაიორი იყო, რომ 17.. წელს სამსახურიდან გადადგა. იმ დღიდან მოკიდებული სიმბირსკის გუბერნიაში თავის სოფელში ცხოვრობდა, სადაც დაქორწინდა კიდეც – იქაური ღარიბი აზნაურის ასული ავდოტია ვასილიევნა იუ., შეირთო. ჩვენ ცხრა და-ძმანი ვიყავით და ჩემ გარდა სუყველა ბალღობისას გაწყდა.

 დედაჩემი ჯერ კიდევ ორსულად გახლდათ ჩემზე, როცა მე უკვე სერჟანტად ვიყავი ჩაწერილი სემიონოვის პოლკში ჩვენი ახლო ნათესავის, გვარდიის მაიორ თავად ბ.-ს წყალობით. ყოველგვარი მოლოდინის საპირისპიროდ დედას რომ გოგონა დაებადებინა, მამა სადაც ჯერ არს, იქ განაცხადებდა, ქვეყნად მოუვლენელი სერჟანტი გარდაიცვალაო, და საქმეც ამით დამთავრდებოდა. სწავლის გასრულებამდე შვებულებაში ვირიცხებოდი. იმჟამად დღევანდელივით კი არ ვიზრდებოდით. ხუთი წლისა მიმაბარეს ჯილავდარ საველიჩს, რომელიც იმის გამო, რომ სასმელს არ ეკარებოდა, გამდლად გამიმწესეს. მისი ზედამხედველობით მეთორმეტეში გადამდგარმა ყმაწვილმა რუსული ანა-ბანა ვისწავლე და შემეძლო ერთობ საღად მემსჯელა ხვადი მწევრის ნიშან-თვისებებზე. ამ დროს მამამ ჩემთვის ფრანგი მოსიე ბოპრე აიყვანა. იგი მოსკოვიდან გამოიწერეს მთელი წლის სამყოფ ღვინოსა და პროვანსულ ზეთთან ერთად. ბოპრეს მოსვლაზე საველიჩს გულს შემოეყარა. “მადლობა ღმერთს, ბალღი, მგონი, დაბანილია, დავარცხნილი, უჭმელობა არ ატყვია, ფული რაღაზე უნდა გადაიყაროს წყალში და მოსიე დაიქირავონ, ვითომ საკუთარი ხალხი არ კმარა!” – ბურდღუნებდა თავისთვის.

 ბოპრე პარიკმახერი გახლდათ თავის სამშობლოში, პრუსიაში – სალდათი, შემდეგ რუსეთში ჩამოვიდა pour être outchitel*.. ამ სიტყვის მნიშვნელობა მაინცდამაინც არ გაეგებოდა. კეთილი კაცი იყო, მაგრამ თავქარიანი და ნამეტანი თავაშვებული. მისი მთავარი სისუსტე ის გახლდათ, რომ მშვენიერთა სქესზე იყო გადამკვდარი. ჰოდა, ხშირად თავისი სინაზისა გამო, მჯიღ-ბლიკვები უგემნია და დღე-ღამეები ოხვრა-გმინვაში გაუტარებია. ამასთანავე (მისივე სიტყვებით) არც ბოთლს მტრობდა, ესე იგი (რუსულად რომ ვთქვათ), გამობრუჟვას ხელს არ აკლებდა. მაგრამ ვინაიდან და რადგანაც ჩვენთან ღვინოს მხოლოდ სადილზე სვამდნენ და თანაც თითო სირჩას, ხოლო მასწავლებელს ჩვეულებისამებრ არც კი ახვედრებდნენ, ჩემი ბოპრე ერთობ მალე შეეჩვია რუსულ ნაყენს და თავისი სამშობლოს ღვინოებს ამჯობინებდა კიდეც – კუჭისთვის ამაზე მარგებელი არა არის რაო. მე და ბოპრე უმალ შევეწყვეთ ერთმანეთს. თუმცა მას, ხელშეკრულების მიხედვით, ჩემთვის ფრანგულ-გერმანული და სხვა ყოველი მეცნიერება უნდა შეეთვისებინა, უმჯობესად მიიჩნია, პირიქით, ჩემგან ხელდახელ ესწავლა რუსულად რატრატი. ამდაგვარი მეცადინეობის შემდეგ თითოეული ჩვენგანი თავის საქმეს აკეთებდა. შეხმატკბილებულად ვცხოვრობდით ორივე. სხვა მენტორი არც მინდოდა, მაგრამ მალე ბედმა გაგვყარა და აი, რა მიზეზით:

 მრეცხავი პალაშკა, ჩასუქებული, პირდაკენკილი გოგო და ბრუციანი მეფურე აკულკა შეთანხმდნენ, დედაჩემს ერთდროულად მუხლებში ჩავარდნოდნენ, გული გაეხსნათ – უპატიებელი სისუსტე გამოვიჩინეთო, და ტირილით ეჩივლათ მოსიესათვის – ჩვენი სიხამით გვაცთუნაო. დედას ასეთ რამეზე ხუმრობა არ უყვარდა და მამას აუწყა საჩივარი, ხოლო მამა დასჯისას იწილო-ბიწილოს არ იწყებდა. მაშინვე დააძახებინა მამაძაღლი ფრანგისთვის. მოახსენეს, მოსიე ბავშვს ამეცადინებსო. ისიც ადგა და ჩემი ოთახისკენ გამოსწია. ამ დროს ბოპრეს მამა აბრამის ბატკანივით ეძინა საწოლზე, მე კი ჩემთვის ვჩხირკედელაობდი. უნდა მოგახსენოთ, რომ მოსკოვიდან გეოგრაფიული რუკა გამომიწერეს. იგი სრულიად უქმად ეკიდა კედელზე და კარგა ხანია მაცთუნებდა, რამეთუ განიერი იყო და კარგ ქაღალდზე დაბეჭდილი. გადავწყვიტე, მისგან ფრანი გამეკეთებინა. ბოპრეს ძილით ვისარგებლე და გავაჩაღე მუშაობა. მამა ზუსტად მაშინ წამომადგა, როცა კეთილი იმედის კონცხს ხრალის კუდს ვუკეთებდი. გეოგრაფიაში ჩემი ამდაგვარი ვარჯიშის ხილვაზე ყური ამასრისა, შემდეგ ბოპრეს მიეჭრა, ჯიქურ გააღვიძა და რჯულზე გაჯორა. დაფეთიანებულმა ბოპრემ წამოდგომა დააპირა, მაგრამ ვერ შეძლო: ბედკრული ფრანგი გალეშილი იყო. ცუდი ვინ მიყო და ჩემმა თავმაო, მამამ ხელი საყელოში სტაცა, საწოლიდან წამოსწია, გარეთ აკვრევინა თავი და იმდღესვე გააგდო საველიჩის გულგასახარად. ამით მოეღო ბოლო ჩემს წურთვნას.

 მას შემდეგ ვცხოვრობდი ვითარცა ნინველი, დავდევდი მტრედებს და ოთურმას ვთამაშობდი შინაყმის ბიჭებთან. ამასობაში თექვსმეტი წლისა გავხდი და ბედი ჩემი სხვა გზით წარიმართა.

 ერთხელ, შემოდგომაზე, დედა თაფლის მურაბას ადუღებდა სასტუმრო ოთახში, მე კი მოფუხფუხე ქაფს ვუცქეროდი და ტუჩებს ვილოკავდი. მამა ფანჯარასთან სასახლის კალენდარს კითხულობდა, რომელსაც ყოველ წელს ღებულობდა. ეს წიგნი ნიადაგ დიდ ზეგავლენას ახდენდა მასზე. არასდროს განსაკუთრებული გულისხმიერების გარეშე არ კითხულობდა და ყოველთვის საოცარი ბოღმით ივსებოდა. დედას გაზეპირებული ჰქონდა მამის წეს-ჩვეულებანი და სულ ცდილობდა, ეს ავბედითი წიგნი სადღაც გადასაკარგავში შეეჩურთა. ამრიგად, სასახლის კალენდარი მამას ზოგჯერ მთელი თვეობით აღარ ხვდებოდა თვალში. სამაგიეროდ, როცა შემთხვევით წააწყდებოდა, საათობით ჩაჰკირკიტებდა. ასე და ამგვარად, მამა სასახლის კალენდარს კითხულობდა, შიგადაშიგ მხრებს იჩეჩდა და ხმადაბლა ამბობდა: “გენერალ-პორუჩიკი... ჩემს ასეულში სერჟანტი იყო! რუსეთის ორივე ორდენის კავალერი!.. კი, მაგრამ ჩვენ განა დიდი ხანია?..” ბოლოს მამამ კალენდარი დივანზე მოისროლა და ფიქრებს ჩაუღრმავდა, რასაც სასიკეთო არა მოჰყვებოდა რა.

 – ავდოტია ვასილიევნა, კი მაგრამ, რამდენი წლისაა პეტრუშა? – მიმართა უცებ დედას.

 – რამდენისა და მეჩვიდმეტეში გადადგა, – მიუგო დედამ. – პეტრუშა სწორედ იმ წელს დაიბადა, როცა დეიდა ნასტია ცალი თვალით დაბრმავდა და როცა კიდევ...

 – კარგი, – შეაწყვეტინა მამამ. – დროა სამსახურში ჩადგეს. ეყოფა სამოახლოებში რბენა და სამტრედეებზე ძრომა.

 დედა ჩემთან მალე განშორების აზრმა ისე გააოგნა, კოვზი ქვაბში ჩაუვარდა, სახეზე ცრემლი ჩამოეღვარა, მე კი ენით უთქმელმა აღფრთოვანებამ ამიტაცა. სამსახურზე რომ ვფიქრობდი, იმავე თავისუფლებასა და პეტერბურგის ცხოვრების სიამეთ დავტრიალებდი გონებით, თავი მესახებოდა გვარდიის ოფიცრად, ხოლო გვარდიის ოფიცრობა, ჩემი აზრით, ადამიანის კეთილდღეობის გვირგვინი იყო.

 მამას არ უყვარდა თავისი განზრახვების შეცვლა, ან მათი სხვა დროისად აღსრულება. დაინიშნა გამგზავრების დღე. წინა დღით მამამ გამოაცხადა, მინდა შენს მომავალ უფროსს წერილი მივწეროო და კალამ-ქაღალდი მოითხოვა.

 – ანდრეი პეტროვიჩ, – უთხრა დედამ, – არ დაგავიწყდეს, თავად ბ.-ს ჩემი სალამი მისწერო; იმედოვნებს, რომ პეტრუშას წყალობის გარეშე არ დატოვებთ-თქო.

 მამამ შუბლი შეიკრა.

 – რა სისულელეა! თავად ბ.-ს ვითომ რატომ მივწერ?

 – აკი თქვი, პეტრუშას უფროსს უნდა მივწეროო.

 – კი მაგრამ, მერე რა?

 – რადა პეტრუშას უფროსი ხომ თავადი ბ. არის, პეტრუშა ხომ სემიონოვის პოლკშია ჩაწერილი.

 – ჩაწერილი! მერედა რა თავში ვიხლი, რომ ჩაწერილია? პეტრუშა პეტერბურგში არ წავა. პეტერბურგში რას ისწავლის? ფულის ფანტვას და ქარაფშუტობას? არა, არმიაში იმსახუროს, ტყავში გაძვრეს და თოფისწამალი იყნოსოს, სალდათი იყოს და არა ბედოვლათი. გვარდიაშია ჩაწერილი! სადაა მაგის პაშპორტი? მომიტანე აქ.

 დედამ მოძებნა პასპორტი, რომელიც ჩემი ნათლობის პერანგთან ერთად თავის ზარდახშაში შეენახა და ხელაკანკალებულმა მამას მიართვა. მამამ პასპორტი გულისყურით წაიკითხა, წინ დაიდო მაგიდაზე და წერილის წერა დაიწყო.

 ცნობისმოყვარეობა მტანჯავდა. ვითომ სად მისტუმრებდნენ, თუ პეტერბურგში არა? თვალს არ ვაშორებდი მამის კალამს, რომელიც საკმაოდ ნელა მოძრაობდა. ბოლოს მამამ წერა დაამთავრა, წერილი პასპორტთან ერთად კონვერტში ჩადო, კონვერტი დაბეჭდა, სათვალე მოიხსნა, მიმიხმო და მითხრა:

 – აჰა წერილი, ანდრეი კარლოვიჩ რ.-ს, ჩემს ძველ ამხანაგსა და მეგობარს ვუგზავნი. სამსახურად ორენბურგს მიდიხარ და იგი შენი უფროსი იქნება.

 ამრიგად, მემსხვრეოდა ყოველი გულწარმტაცი იმედი! პეტერბურგის მხიარული ცხოვრების ნაცვლად მიყრუებული და მივარდნილი მხარის უხალისო დღენი მელოდა. სამსახური, რომელზეც წეღან ესოდენ აღფრთოვანებული ვფიქრობდი, საშინელ უბედურებად მომეჩვენა. მაგრამ დავა წყლის ნაყვა იყო! მეორე დღეს დილით პარმაღს სამგზავრო კიბიტი მოაყენეს. შიგ ჩაალაგეს ჩემოდანი, ჩაისჭურჭლიანი საგზაო კიდობანი და ბოხჩები, რომლებშიც გამოკრული იყო ფუნთუშები და ღვეზელები – ეს უკანასკნელნი ნიშანნი ოჯახური განცხრომისა. მშობლებმა ლოცვა-კურთხევა მისაგზლეს.

 – მშვიდობით, პიოტრ, – მითხრა მამამ, – ვისაც შეჰფიცავ, თავდადებით ემსახურე. უფროსებს გაუგონე. მათი ალერსი არ ეძიო, სამსახურს გაგიწევთ-თქო, თავი არ მოიქაჩლო, მაგრამ სამსახური არ იუარო და გახსოვდეს ანდაზა: სიჭაბუკიდანვე გაუფრთხილდი ღირსებას.

 დედა აცრემლებული გვავალებდა: მე – ჯანმრთელობას მოუფრთხილდიო, საველიჩს – ბალღს მიმიხედეო. ჩამაცვეს კურდღლის ტყაპუჭი, მის ზემოთ კიდევ მელის ბეწვის ქურქი. საველიჩთან ერთად კიბიტში ჩავჯექი და დავადექი გზას. თვალთაგან ღაპაღუპით მდიოდა ცრემლი.

 იმავე ღამეს სიმბირსკს ჩავედი. იქ ერთი დღე-ღამე უნდა გავჩერებულიყავი, რათა საჭირო ნივთები შემეძინა. ნივთების ყიდვა საველიჩს ევალებოდა. დავდექი ტრაქტირში. საველიჩი დილითვე წავიდა სავაჭროების ჩამოსავლელად. ფანჯრიდან ჭუჭყიანი შესახვევის ყურება მომბეზრდა და მოვყე ოთახ-ოთახ ბორიალს. საბილიარდოში ვიღაც მაღალ-მაღალ ბატონკაცს ვკიდე თვალი, ასე ოცდათხუთმეტიოდე წლისას, გრძელი, შავი ულვაში ჰქონდა, ხალათი ემოსა, ხელში კია ეჭირა, კბილებში ჩიბუხი გაერჭო. იგი მარკიორს ეთამაშებოდა. მარკიორი სირჩა არაყს ხუხავდა, როცა მოიგებდა, ხოლო როცა წააგებდა, ბილიარდის ქვეშ ოთხით უნდა გამძვრალიყო. თვალი მივადევნე თამაშს. რაც უფრო დიდხანს გრძელდებოდა იგი, მარკიორი მით უფრო ხშირად დასეირნობდა ოთხით ბილიარდის ქვეშ, ვიდრე ბოლოს სულ არ დარჩა იქ. ბატონკაცმა რამდენჯერმე ისეთი კილოთი შეუკურთხა, ვითომ საფლავზე სიტყვას ამბობდა, და შემომთავაზა, ერთი ხელი ვითამაშოთო. არ ვიცი-მეთქი და უარი ვუთხარი. თამაშის არცოდნა, ეტყობა, ეუცნაურა, იმგვარად შემავლო თვალი, თითქოსდა შევეცოდე, ისე კი ერთმანეთს გამოვესაუბრეთ. გავიგე, რომ ივან ივანოვიჩ ზურინი იყო, ჰუსართა *პოლკის როტმისტრი და სიმბირსკში რეკრუტთა მისაღებად იმყოფებოდა, ბინად კი ტრაქტირში იდგა. შემომთავაზა, ჩემთან ისადილეო, რაც ღმერთმა გვიბოძა, იმით, სალდათურადო. ხალისით დავეთანხმე. ზურინი ბევრს სვამდა და მეც მიმასპინძლდებოდა, მეუბნებოდა, სამსახურს უნდა მიეჩვიოო. მიყვებოდა არმიულ ანეკდოტებს, რომლებზეც იმდენს ვიცინოდი, მუცელზე კანი აღარ შემრჩა და მაგიდიდან უკვე მთლად დაძმაკაცებულები წამოვდექით. ახლა თავს იდო ჩემთვის ბილიარდის თამაში ესწავლებინა. მეუბნებოდა:

 – ეს, ჩვენი ძმა, ჯარისკაცისთვის აუცილებელია. ლაშქრობისას, მაგალითად, ჩადიხარ რომელიმე დაბაში. რით უნდა გაერთო? სულ ხომ ურიებს არ უთაქებ. უნებლიეთ წახვალ ტრაქტირში და ბილიარდის თამაშს დაიწყებ. საამისოდ კი თამაში უნდა იცოდე!

 მე სავსებით ვერწმუნე ზურინს და ერთობ მონდომებით შევუდექი სწავლას. იგი ხმამაღლა მამხნევებდა, იოცებდა, რა სწრაფად ვაღწევდი წარმატებებს და რამდენიმე გაკვეთილის შემდეგ შემომთავაზა, ფულზე ვითამაშოთო, თითო-თითო გროშზე, არა მოგების გულისთვის, ისე, მხოლოდ იმისთვის, რომ ტყუილა არ ვითამაშოთ, ტყუილა თამაში უსაზიზღრესი ჩვეულებააო. ამაზეც მხარი ავუბი. ხოლო თვითონ ბრძანა, პუნში მოეტანათ და დამიყოლია, გამესინჯა, გამიმეორა, სამსახურს უნდა შეეჩვიოო, უპუნშოდ კი სამსახური რას მიქვიაო! კვერი დავუკარი. ამასობაში ჩვენი თამაში გრძელდებოდა. რაც უფრო მალიმალ ვწრუპავდი პუნშს ჩემი ჭიქიდან, მით უფრო მემატებოდა სიმამაცე. ბურთები წამდაუწუმ მიცვივდებოდა იატაკზე, ვფიცხობდი, ვლანძღავდი მარკიორს, რომელიც, ღმერთმა იცის, როგორ ანგარიშობდა, თანდათან ვზრდიდი ფსონს, ერთი სიტყვით, თავის ნებაზე მიშვებული ბიჭივით ვიქცეოდი. დრო თვალსა და ხელს შუა გაიპარა. ზურინმა საათს დახედა, კია დადო და გამომიცხადა, ასი მანეთი წაგიგიათო. ამან ცოტათი შემაცბუნა. ჩემი ფული საველიჩს ჰქონდა და მობოდიშება დავუწყე! მან შემაწყვეტინა:

 – რას ბრძანებთ! თუ კაცი ხართ, ეს აინუნშიც არ ჩააგდო! დავიცდი კიდევაც. მანამდე კი არინუშკასთან შევიაროთ.

 რაღა გაეწყობოდა? დღე ისევე ქარაფშუტულად დავაღამე, როგორც დავიწყე. ვივახშმეთ არინუშკასთან. ზურინი წარამარა მივსებდა ჭიქას, მიმეორებდა, სამსახურს შეჩვევა უნდაო. მაგიდიდან რომ წამოვდექი, ფეხზე ძლივს ვიმაგრებდი თავს. ზურინმა შუაღამისას მიმიყვანა ტრაქტირში.

 საველიჩი პარმაღზე შემოგვხვდა. რომ დაინახა, რა გულმოდგინედ ვეკიდებოდი სამსახურს, ამოიხვნეშა.

 – ეს რა ამბავია შენს თავს, ბატონო? – მითხრა შესაბრალისი ხმით. – სად გაჟიჟინებულხარ? ოჰ, ღმერთო! ჩემს დღეში ასეთი ცოდო-ბრალი არ მინახავს!

 – ხმა-კრინტი, შე ხრონცო, შენა, – მივუგე ბლუკუნით. – ალბათ მთვრალი ხარ, გასწი დაიძინე და მეც დამაწვინე.

 მეორე დღეს თავი მტკიოდა. ბუნდოვნად გავიხსენე გუშინდელი ამბავი. საველიჩმა ფინჯანი ჩაი შემომიტანა და ფიქრი გამაწყვეტინა.

 – ნაადრევად, პიოტრ ანდრეევიჩ, – მითხრა თავის კანტურით, – ნაადრევად იწყებ ქეიფობას. მერედა ვისი ნიშატი დაგყვა? მგონი, არც მამა გყოლია ლოთი და არც ბაბუა, დედაშენი კი რაღა სალაპარაკოა: თავის დღეში ბურახის გარდა არაფერი გაუკარებია. მერედა ვისი ბრალია ეს ყოველივე? შეჩვენებული მოსიესი. წარამარა შერბოდა ანტიპიევნასთან და ეუბნებოდა: “მადამ, ჟე ვუ პრი არაკსა”. აგე, ეს ჟე ვუ პრიც! კარგია, შენ არ მომიკვდე, კარგი რამ შეგასმინა იმ ძაღლის გაგდებულმა. მაინც რად უნდოდათ გიაურის გამდლობა, ვითომ ბატონს ხალხი აკლდა!

 შემრცხვა, შევბრუნდი და ვუთხარი: საველიჩ, დამეხსენი, ჩაი არ მინდა-მეთქი. მაგრამ საველიჩი რომ ქადაგად დავარდებოდა, მის დაშოშმინებას საშველს ვერ დააყენებდი.

 – აი, პიოტრ ანდრეევიჩ, რა არის დალევა. თავიც გიბურბუსალებს, ჭამაზეც გული არ მიგიწევს. მსმელი კაცი არაფრის მაქნისია... მოდი, ერთი თაფლნარევი კიტრის მწნილის წვენი დალიე. ნაბახუსევზე კი უფრო ნახევარი ჭიქა ნაყენი მოგიხდება. ხომ არ მოგიტანო?

 ამ დროს შემოვდა ბიჭი და ი. ი. ზურინის ბარათი მომართვა. ბარათი გავხსენი და ეს სტრიქონები წავიკითხე:

 “ძვირფასო პიოტრ ანდრეევიჩ, თუ კაცი ხარ, ამ ბიჭს გამოატანე ასი მანეთი, რომელიც გუშინ ჩემთან წააგე. ფული ნამეტნავად მჭირდება.

 სამსახურად მზად მყოფი

 ი ვ ა ნ   ზ უ რ ი ნ ი”.

 რა გზა მქონდა, თავი ისე დავიჭირე, ვითომ აქ არაფერიაო, და მივმართე საველიჩს – ფ უ ლ ი ს, თ ე თ რ ე უ ლ ი ს ა  დ ა  ს ა ქ მ ე თ ა   ჩ ე მ თ ა   გ ა მ გ ე ბ ე ლ ს, ვუბრძანე – ბიჭს ასი მანეთი მიეცი-მეთქი.

 – როგორ! რისთვის? – მკითხა განცვიფრებულმა საველიჩმა.

 ვალი მაქვს-მეთქი, მივუგე, რაც შეიძლება გულგრილად.

 – ვალი გაქვს! – შემაწყვეტინა საველიჩმა; მას უფრო და უფრო ემატებოდა განცვიფრება. – კი მაგრამ, როდისღა მოასწარი, ბატონო, ვალის აღება? აქ რაღაც სხვა ამბავია. ნება შენია, ბატონო, მაგრამ ფულს არ გავცემ.

 თუ ამ გადამწყვეტ წუთს ეს გაქირი მოხუცი უჯიათობის ცხენიდან არ ჩამოვსვი, შემდგომ მისი მეურვეობა მოუცილებელ ჭირად გამიხდება, – გავივლე გულში. გოროზად შევავლე თვალი და ვუთხარი: მე შენი ბატონი გახლავარ, შენ კი ჩემი მსახური ხარ. ფული ჩემია და იგი წავაგე, ვინაიდან ასე მომეგუნება. ხოლო შენ გირჩევ, პეიტრობას მოეშვა და ის აკეთო, რასაც გიბრძანებენ-მეთქი.

 საველიჩი ჩემმა სიტყვებმა ისე გააოგნა, ტაში შემოჰკრა და გაქვავდა.

 – რაღას დგახარ! – დავუყვირე მწყრალად.

 საველიჩი ატირდა.

 – ჩემო კარგო, პიოტრ ანდრეიჩ, – მითხრა ხმააკანკალებულმა, – დარდით ნუ გამათავებ. ჩემო თვალისჩინო! ყური მათხოვე მოხუცებულ კაცს: მისწერე იმ ყაჩაღს, ვიხუმრე-თქო, ამოდენა ფული ვინ მოგვაშავა-თქო. ასი მანეთი! ღმერთო მოწყალეო! უთხარი, მშობლებმა მკაცრად ამიკრძალეს თამაში-თქო, კაკლობიას გარდა არაფერი ითამაშოო...

 – გეყოფა მიეთმოეთი, – შევაწყვეტინე მკაცრად. – მოიტა ფული, არადა გაგაპანღურებ!

 საველიჩმა მწუხარებით გათავებული კაცივით შემავლო თვალი და ჩემი ვალის გასასტუმრებლად გასწია. შემებრალა საწყალი მოხუცი, მაგრამ მე მინდოდა დამოუკიდებლობა მომეხვეჭა და დამემტკიცებინა, რომ ბალღი აღარ ვიყავი. ზურინს ფული გადასცეს. საველიჩმა დაუჩქარა, წყეულ ტრაქტირს გავცლოდი. შემოვიდა და მაუწყა, ცხენები მზად არისო. სინდისაფორიაქებულმა და უთქმელი სინანულით შეპყრობილმა დავტოვე სიმბირსკი, დავტოვე ისე, ჩემს მასწავლებელს არც გამოვმშვიდობებივარ და გულშიც არ გამივლია, ოდესმე შევხვდები-მეთქი.

 

 

 მეორე თავი

 

 მ ე გ ზ უ რ ი

 

 მხარეო, ჩემო მხარე!

 მე თვითონ მოველ შენთან ნეტავი,

 თუ ბედაურმა შემომაქროლა?

 არა, კაი ყმა მაწვია შენთან

 ვაჟკაცის სიმხნემ და სიმარდემა

 და სამიკიტნოს მწველმა ზარხოშმა

                                                                                                    ძველებური სიმღერა

 

გზად არცთუ სასიამოვნო ფიქრები მეხვია.

 მაშინდელი ანგარიშით კარგა დიდი თანხა მქონდა წაგებული. შეუძლებელი იყო გულში არ მეღიარებინა, რომ სიმბირსკის ტრაქტირში ავცერცეტდი და საველიჩთან თავს დამნაშავედ ვრაცხდი. ყოველივე ეს სულს მიღრღნიდა. მოხუცი პირქუშად, ჩემკენ ზურგშებრუნებული იჯდა კოფოზე და ხმას არ იღებდა, მხოლოდ დროგამოშვებით თუ ამოახრიწინებდა. მინდოდა შევრიგებოდი და არკი ვიცოდი, საიდან შემომევლო. ბოლოს ვუთხარი:

 – რა მოგივიდა, საველიჩ! კარგი ერთი, შევრიგდეთ. დამნაშავე ვარ. თვითონა ვხვდები, რომ დამნაშავე ვარ. გუშინ საძრახისი საქციელი ჩავიდინე, შენ კიდევ არაფრის გულისთვის გაწყენინე; გპირდები, აწ უფრო ჭკვიანურად მოვიქცე და დაგიჯერო. აბა, ნუ წყრები, შევრიგდეთ.

 – ეჰ, ჩემო პიოტრ ანდრეიჩ! – მიპასუხა და ისე ამოიოხრა, ლამის გული ამოაყოლა, – თუ ვწყრები, ჩემს თავს ვუწყრები. ყველაფერი ჩემი ბრალია. ტრაქტირში მარტო როგორ დაგტოვე! რა ქვას ვახალო თავი? ცოდვაში ჩავდგი ფეხი: ვიფიქრე, დიაკვნის ცოლთან შევივლი, სვინას მოვინახულებ-მეთქი. მაგრამ მივედი, ვნახე სვინაო, აღარ გამიშვა შინაო. ჭირი ჭირზედა დამერთო! რანაირად დავენახვო ახლა ბატონებს! რას იტყვიან, რომ გაიგებენ, ბალღი სვამს და თამაშობსო.

 საბრალო საველიჩს სანუგეშებლად აღვუთქვი, აწ უშენოდ კაპიკს არ ვახლებ-მეთქი ხელს. მას ნელ-ნელა გული საგულეს ჩაუდგა, მაგრამ შიგადაშიგ ისევ ისე ბურდღუნებდა თავის კანტურით:

 – ასი მანეთი! განა ხუმრობა ამბავია!

 ვუახლოვდებოდი ჩემს გამწესების ადგილს. ირგვლივ ბორცვებითა და ხრამებით დასერილი ნაღვლიანი უდაბნო გადაშლილიყო. ყველაფერი თოვლს შეესუდრა. მზე დასავალზე იყო. კიბიტი ვიწრო გზაზე მიიწევდა, ანუ, უფრო სწორად, გლეხის მარხილის ნაკვალევს ჩასდგომოდა. უცებ მეეტლემ გვერდზე გახედვა დაიწყო, ბოლოს ქუდი მოიძრო, ჩემკენ შემობრუნდა და მითხრა:

 – ბატონო, ხომ არ მიბრძანებ, უკან გავბრუნდე?

 – ვითომ რატომ?

 – ისეთი ჟამია, ვერ დაენდობი: ქარი ნელი-ნელ მატულობს. ხედავ, როგორ ხვეტს ახალნათოვარს.

 – მერე რა?

 – რა და ხედავ, რა არის იქ? – მეეტლემ მათრახით აღმოსავლეთისკენ მიმანიშნა.

 – ვერაფერს ვხედავ თეთრი ველისა და მოწმენდილი ცის გარდა.

 – აგე, იქ, იქ პატარა ღრუბელია!

 ცის განაკიდეს მართლაც დავლანდე თეთრი, პატარა ღრუბელი, რომელიც თავდაპირველად შორეული ბორცვი მეგონა. მეეტლემ განმიმარტა, ეს ღრუბელი ქარბუქის მაუწყებელიაო.

 მე მსმენოდა იქაურ ქარბუქთა ამბავი და ვიცოდი, რომ მათ მთელი აღალები ჩაეჩუმქრათ. საველიჩი მეეტლეს უკრავდა კვერს, მირჩევდა, უკან გავბრუნდეთო, მაგრამ ქარი არც ისე ძლიერი მეჩვენა, ვიმედოვნებდი, მომდევნო სადგურს დროულად მივატანთ-მეთქი, და ვბრძანე, უფრო ჩქარა გვევლო.

 მეეტლემ ცხენები გარეკა, მაგრამ თვალი სულ აღმოსავლეთისკენ ეჭირა. ცხენები შეწყობილად მიქროდნენ. ამასობაში ქარი თანდათან ძლიერდებოდა. პატარა ღრუბელი დიდ თეთრ ღრუბლად იქცა, იგი ზლაზვნით მიიწევდა მაღლა, იზრდებოდა და თანდათან ფარავდა ცას. წვრილად წამოთოვა, უცებ ბარდნა დაიწყო. აზუზუნდა ქარი, ატყდა ქარბუქი. დაბინდული ცა ერთ წამში თოვლის ზღვას შეერწყა. განიმქრა ყოველი.

 – ჰაი, ბატონო, – დაიყვირა მეეტლემ. – შავი დღე დაგვადგა: ქარბუქია!..

 გამოვიხედე გარეთ: ყველაფერი წყვდიადსა და ბუქში დანთქმულიყო. ქარი ისე გააფთრებით ბრდღვინავდა, იფიქრებდით, სული ჩაუდგამსო. თოვლი შემოგვეფინა მე და საველიჩს. ცხენები ძლივს მიდიოდნენ და მალე დადგნენ.

 – რად არ მიდიხარ? – მოუთმენლად ვკითხე მეეტლეს.

 – სადღა წავიდე? – მიპასუხა და კოფოდან ჩამოხტა. – ისედაც, ვინ იცის, სად შემოვყავით თავი: გზა არსაითაა, გარშემოც უკუნეთია.

 მეეტლეს გაჯორვა დავუპირე, მაგრამ საველიჩი გამოექომაგა.

 – ვითომ რა ძალა გადგა, რომ არ გაუგონე, – მეუბნებოდა მწყრალად. – ფუნდუკში დავბრუნდებოდით, ჩაის დავლევდით, დილამდე მოვისვენებდით, ქარბუქი ჩადგებოდა და გზას განვაგრძობდით. თანაც სად მიგვეჩქარება? მე შენ გეტყვი, ქორწილში!

 საველიჩს არ გაემტყუნებოდა. ვერაფერს გააწყობდი. ცა თოვლად ჩამოდიოდა. კიბიტის გვერდით ნამქერი იზრდებოდა, ცხენებს თავი ჩაექინდრათ და დროდადრო ძაგძაგებდნენ. მეეტლე ირგვლივ დააბოტებდა და უსაქმობისაგან მოსართავებს ასწორებდა. საველიჩი ბუზღუნებდა. მე აქეთ-იქით ვიყურებოდი, იქნებ სოფელ-ადგილი ან გზის რაიმე ნიშან-კვალი მაინც დავლანდო-მეთქი, მაგრამ ვერაფერს ვარჩევდი დაბინდული ბუქის გარდა... უეცრად რაღაც შავს ვკიდე თვალი.

 – ჰეი! – გავძახე მეეტლეს, – გახედე ერთი, რა ჩანს იქ შავად?

 მეეტლემ თვალი ჩააშტერა, შემდეგ თავის ადგილას დაჯდა და მითხრა:

 – ღმერთმა უწყის, ბატონო. თითქოს ურემია და ურემი არ არის, ხეა და ხე არ არის. ისე კი, მგონი, მოძრაობს. ალბათ მგელია ან ადამიანი.

 ვუბრძანე, უცნობი საგნისაკენ წაეყვანა ეტლი. ის უცნობი საგანიც იმავე წამს ჩვენკენ გამოემართა. ორი წუთის შემდეგ ჩვენ ადამიანს გავუსწორდით.

 – ჰეი, კეთილო კაცო! – გასძახა მეეტლემ. – ხომ არ იცი, გზა საით არის?

 – გზა აქაა, დგომითაც მყარ მიწაზე ვდგავარ, მაგრამ რად გინდა მერე? – მიუგო მგზავრმა.

 – მისმინე, გლეხკაცო, – ვუთხარი მე, – აქაურობას ხომ არ იცნობ? ვერ მიმიყვან ღამის სათევამდე?

 – ვიცნობ, – მომიგო მგზავრმა. – მადლობა ღმერთს სულ დავლილი მაქვს მტკაველ-მტკაველ, მაგრამ, ხედავ, რა ამინდია: სწორედ, რომ გზა აგებნევა. უკეთესია აქ შეჩერდე და შეიცადო, ეგებ ქარბუქი ჩადგეს და ცა მოიწმინდოს: მერე ვარსკვლავებით გავიგნებთ გზას.

 მისმა სიმშვიდემ გული გამიკეთა. თავი ღვთის ნებას მივანდე და უკვე გადავწყვიტე, შუა ველში გამეთია ღამე, რომ უცებ მგზავრი მკვირცხლად დაჯდა კოფოზე და მეეტლეს უთხრა:

 – აბა, მადლობა ღმერთს, სოფელი შორს აღარაა, მარჯვნივ გაუხვიე და გაუტიე.

 – კი მაგრამ, მარჯვნივ რატომღა წავიდე? – უკმაყოფილოდ ჰკითხა მეეტლემ. – სად ხედავ გზას? სახრე ტყისა, ცხენი სხვისა, დაჰკარ, რა გენანებისაო, არა?

 მეეტლე მართალი იყო.

 – მართლაც რატომ გგონია, რომ სოფელი შორს არაა? – ვკითხე თანამგზავრს.

 – იმიტომ, რომ ქარმა იქიდან წამოუქროლა, – მიპასუხა მგზავრმა, – და კვამლი მოიყოლა, მაშასადამე, სოფელი ახლოსაა.

 გამაოცა მგზავრის გონიერებამ და გეშის სიმახვილემ. მეეტლეს ვუბრძანე წასულიყო. ცხენები მძიმე-მძიმედ მიაბიჯებდნენ ღრმა თოვლში. კიბიტი ნელა მიიწევდა. ხან ნამქერზე ადიოდა, ხან ხრამში ვარდებოდა და აქეთ-იქით წვებოდა. ეს მღელვარე ზღვაზე გემით ცურვას ჰგავდა. საველიჩი წარამარა გვერდებზე მეხლებოდა და ვიშვიშებდა. მე ჭილობი ჩამოვუშვი, ქურქი შემოვიფუთნე და ჩავთვლიმე ქარიშხლის ნანასა და ნელა მიმავალი ეტლის რხევაში.

 ვნახე სიზმარი, რომელიც ვერასდროს დავივიწყე დღემდე და რომელშიც დღესაც ვჭვრეტ რაღაც წინასწარმეტყველურს, როცა მას ჩემი ცხოვრების უცნაურ გარემოებებს ვუდარებ. მკითხველი მაპატიებს, ვინაიდან გამოცდილებით ალბათ იცის, ადამიანს როგორ სჩვევია დაჰყვეს ცრუმორწმუნეობას, თუმცა ყოველნაირად ეზიზღება იგი.

1 2 3 4 5 6 7 8
გვერდის მისამართი : ბიბლიოთეკა / პროზა / პუშკინი ალექსანდრე / კაპიტანის ქალიშვილი