სამადაშვილი ზაალ

 

ხაზის რადიოსადა მზესუმზირის ამბავი 

 

 

 

   ჩვენ ღუმელს, ფორმით მართკუთხა პარალელეპიპედს, წიბოები, ანუ ჩარჩო – თუჯისა ჰქონდა, ხოლო გვერდები, იგივე კედლები – კაფელის ფილების. იგი ისე ზომიერად და თანაბრად ხურდებოდა, გნებავთ შეშით და გნებავთ, ნახშირით, რომ კიდეც მიეყრდნობოდი ზურგით და კიდეც ჩამოჯდებოდი.

ოღონდ, ჩამოჯდომისთვის სკამის მიდგმა მჭირდებოდა, რადგან ჯერ არ ვიყავი ისეთი მაღალი, რომ დაუხმარებლად მოვკალათებულიყავი სასურველ ადგილას. ეს გახლდათ  კრიალა და მოხდენილი, მხოლოდ და მხოლოდ ბინის გასათბობად განკუთვნილი ღუმელი, რომელიც თუნუქის ფურცლებით შეკრული “ფეჩისგან” განსხვავებით, ვერც წყლის ასადუღებლად, ვერც კერძის მოსახარშად და ვერც მზესუმზირის – გოგრის თესლსა და  მიწის თხილზე გემრიელის, საკნატუნოებს შორის გამორჩეულის – მოსახალავად გამოდგებოდა. ზამთრის გრძელ საღამოებს კიდევ ისე არაფერი უხდებოდა, როგორც მარილწყალში ამოვლებული, თუჯის ტაფაზე მოხალული მარცვლების კნატუნი და კომოდის თავზე დასკუპებული რადიომიმღების ყურის გდება.

   რადიომიმღები – პლასტმასის მომცრო ყუთი შუაში ნაჭრის ბადით, რომელსაც გარე სამყაროსთან სადენებით კავშირის გამო “ხაზის რადიოდ” მოიხსენიებდნენ – თითქმის ყველა ოჯახს ჰქონდა. ასვე, თითქმის ყველა ქუჩას ჰყავდა მზესუმზირის თუნდაც ერთი გამყიდველი. ამ საქმიანობით უმეტესად ქურთი ბებოები იყვნენ დაკავებულები – ჭრელხილაბანდიანი და ჭრელქვედაბოლოიანი ხნიერი ქალები, შუბლზე მწვანე ხალით. ისხდნენ ეს ქალები ღრმა, რამდენიმესაფეხურიანი კიბის ჩასასვლელ სარდაფებში, სადაც მრავალრიცხოვან შვილებთან და შვილიშვილებთან ერთად ცხოვრობდნენ და ვერცხლის გაშავებული კოვზით ურევდნენ “დეზერტირების” ბაზარში ნაყიდ მზესუმზირას, რომლითაც პირთამდე იყო სავსე გაჭვარტლულ ნავთქურაზე შემოდგმული, ველოსიპედის ბორბლისხელა ტაფა.

    ჩვენი ქუჩის მემზესუმზირე სედა ბაბო გახლდათ. მისი სარდაფი, საიდანაც დღენიადაგ მოშუშული ხახვის, ზეთისა და ნავთის მოთბო, მძაფრი სურნელი ამოდიოდა, ჩვენი სახლიდან სულ რაღაც ორი-სამი წუთის სავალზე იყო.

მომცემდა დედა ოც კაპიკს, გავყოფდი ხელებს პალტოში, ჩავირბენდი კიბეს, გავიქცეოდი ჩამავალი მზით მკრთალად განათებულ ქუჩაზე და აქოშინებული დავადგებოდი თავზე სედა ბაბოს. ის ამომხედავდა, მეტყოდა, რა იყო, შულო, მოგდევდა ვინმეო? და სულს რომ მოვითქვამდი, ამივსებდა ცხელ-ცხელი მზესუმზირით ძველი გაზეთისგან გაკეთებულ, კონუსისებრ პარკს. მზესუმზირა ნაწილობრივ უკანა გზაზე გრილებოდა, მთლიანად კი მაშინ, როცა შინ მიტანილს მაგიდის შუაგულში საგანგებოდ დადებულ სინზე წამოაპირქვავებდა დედა. დავსხდებოდით, დავიდგამდით წინ პატარა ლამბაქებს ჩენჩოების დასაყრელად და თითებსშუა მოქცეულ მარცვლებს ხან ერთი მივიტანდით პირთან და ხან მეორე. იშვიათად მომხდარა, რომ გვეთქვას, მოხალვა აკლია, ან მძაღეაო; პირიქით, ვამბობდით ხოლმე, მთელი ქალაქი რომ შემოიარო, უკეთეს მზესუმზირას ვერსად გადააწყდებიო.

   ამასობაში გარეთ კარგა გვარიანად ჩამოწვებოდა და ჩვენს ბინაშიც შემოაღწევდა ბინდი; სიბნელე დაისადგურებდა ოთახის კუთხე კუნჭულებში,… ყველგან, სადაც ნაკლებად, ანდა სულაც ვერ აღწევდა მაგიდის თავზე დაკიდებული, ნაქსოვი აბაჟურის ქვეშ მოქცეული ნათურის შუქი...…

   რადიომიმღებს ჩართვა არ სჭირდებოდა. რაკი ქსელთან იყო მიერთებული, მხოლოდ ხმა უნდა აგეწია, ბადის ქვეშ ჩამაგრებული, დაკბილული ღილაკი უნდა გადაგეტრიალებინა საათის ისრის საწინააღმდეგო მიმართულებით.

საღამოს გადაცემებს შორის ყველაზე ხანგრძლივი “თეატრი მიკროფონთან” გახლდათ. ამ გადაცემაში ცნობილი, გახმაურებული სპექტაკლების ჩანაწერებს გვასმენინებდნენ. თვალები რომ დაგეხუჭა და გარინდულიყავი, გეგონებოდა, მარჯანიშვილის, ან რუსთაველს თეატრში ვზივარო, რადგან მსახიობების ხმებისა და მუსიკის გარდა, დარბაზის ხმაურიც მოედინებოდა რადიომიმღებიდან. ზოგი სპექტაკლი მხიარული იყო, ზოგი ტრაგიკული – ცუდად რომ მთავრდებოდა, ისეთი... ტრაგიკულებიდან “ანზორი’’ მახსოვს – მთავარი გმირი საკუთარი სიცოცხლის ფასად მტრის ჯავშანმატარებელს რომ აჩერებდა და ამ დროს მისი საყვარელი ქალი, ზაირა, დაირის თანხლებით რომ ცეკვავდა. მოქმედება ჩრდილოეთ კავკასიაში ვითარდებოდა, რუსეთის სამოქალაქო ომის დროს. სხვადასხვა ეროვნების პერსონაჟებს შორის ჩინელიც ერია, სასაცილო აქცენტით რომ წარმოთქვამდა სიტყვებს და კაპიტანის ნაცვლად კაპიტანას ეძახდა თეთრგვარდიელი რუსების მეთაურს...

   “ყვარყვარე თუთაბერიც’’ იმდროინდელი ამბავი იყო, გასული საუკუნის ათიან-ოციანი წლებისა, ოღონდ საქართველოში მომხდარი და შედარებით მხიარული. ამბავი იმის შესახებ, თუ როგორ ახერხებდა გადიდკაცებას შფოთისა და არეულობის დროს ერთი ბეჩავი და ცრუპენტელა კაცი და ძალაუფლებით თავბრუდახვეული როგორ ექცეოდა სხვა ბეჩავებს, ისეთებს როგორიც თავად გახლდათ სულ ცოტა ხნის წინ. დიალოგებს შორის, რომელთა მოსმენისას მე და დედაც ვიცინოდით დარბაზთან ერთად, ყველაზე საუკეთესო კაკუტას და ქუჩარას დიალოგი იყო, საბრალო, უწყინარი ადამიანებისა, სატუსაღოში რომ გამოემწყვდია აღზევებულ ყვარყვარეს...

    სპექტაკლების ჩანაწერებისგან განსხვავებით, რადიოდადგმებში მაყურებლის დაგუდული ხმაური და ტაში არ ისმოდა, თუმცა, მთავარი მაინც მსგავსება იყო – ერთშიც და მეორეშიც ისეთი მსახიობები მონაწილეობდნენ, რომლებსაც ხმით, მხოლოდ და მხოლოდ ხმით შეეძლოთ პერსონაჟების გაცოცხლება და მსმენელის წარმოსახვაში მათი პორტრეტების დახატვა.

    ვუსმენდი “კრაზანას’’ და ვხედავდი ფელიჩე რივარესს – კოჭლ, სახენაიარევ, მრავალტანჯულ კაცს, მგზნებარე მეამბოხეს და როცა ის, სატუსაღოში მის სანახავად მისულ კარდინალ მონტანელის მთრთოლვარე ხმით მიმართავდა – “პადრე’’, ვხვდებოდი, რა საშინელებაა, მამა და შვილი უცხოები რომ არიან ერთმანეთისთვის, სხვადასხვა პოლუსებზე რომ ცხოვრობენ და ერთ-ერთი მათგანი, ამ შემთხვევაში მამა, პირმშოს გასამართლებისა და დასჯის მომსწრე რომ ხდება. ფელიჩე რივარესი, იგივე არტურ ბერტონი, იგივე “კრაზანა’’ განაჩენის აღსასრულებლად გამწკრივებულ ჯარისკაცებსაც მთრთოლვარე, ოდნავ გაბზარული ხმით მიმართავდა: “მ-მოემზადეთ!.. მ-მესროლეთ!...‘’

    პატარა ვიყავი, ცამეტი წლის და როგორც ზღაპრებით გაზრდილ ბიჭუნებს სჩვევიათ, სიკეთეს ხანდაზმულობასთან ვაიგივებდი.

რაკი ზღაპრების კეთილ გმირთა უმრავლესობა მოხუცი იყო და ამასთან ერთად ხნიერი მეგონა ყველა, ვინც ორმოცს მიუკაკუნებდა, ან თმაში თუნდაც ერთი ღერი ჭაღარა გამოერეოდა, ბიძია თომა – რადიოდადგმიდან ‘’ბიძია თომას ქოხი’’ – ერთ მუქკანიან ბერიკაცად წარმომედგინა; ოღონდ ჯანიან, მხნე ბერიკაცად. ჯანიანი რომ არ ყოფილიყო, ვერც ფერიასავით ლამაზ გოგონას, სახელად ევანგელინა სენკლერს გადაარჩენდა მდინარეში დახრჩობას და ვერც ორი ადამიანის მაგივრად იმუშავებდა ბამბის პლანტაციაში.

სწორედ მძიმე შრომით დაუძლურებულ, საბრალო ლუსის დახმარებას, მის მიმართ გამოვლენილ თანაგრძნობას ეწირებოდა თომა, ამ საქციელის გამო სჯიდა მას სასტიკი მონათმფლობელი ლეგრი... თუმცა, მომაკვდავი – პატიობდა არანაკლებ სასტიკ ზედამხედველებს, სამბოს და კვიმბოს, რომლებიც ბატონის ბრძანებას აღასრულებდნენ და უმოწყალოდ სცემდნენ მას... დიდი ხნის შემდეგ, მადი უოთერსის ბლუზს რომ ვუსმენდი პირველად, მეგონა, რომ ბიძია თომა მღეროდა, არა, კი არ მღეროდა, თავის ამბავს ჰყვებოდა გულის სიღრმიდან წამოსული, გაურანდავი ხმით...

    “ხაზის რადიოების’’ ეპოქაში ბლუზს არავინ გვასმენინებდა, მეტიც, ბლუზი რა იყო, საერთოდ არ ვიცოდი. სამაგიეროდ, ხშირად, თითქმის ყოველ საღამოს გადმოსცემდნენ ე.წ. “მსუბუქ მუსიკას’’ და ამას ორი რუბრიკის – “მუსიკა კინოფილმებიდან’’ და “თქვენი თხოვნით, მეგობრებო’’-ს მეშვეობით ახორციელებდნენ. მზესუმზირის კნატუნისას მოსმენილი სიმღერების უმეტესობა კარგა ხანია, დავიწყებასაა მიცემული, თუმცა მაშინ, მათი შემსრულებლების სახელები და გვარები ყველას პირზე ეკერა.

    რობერტინო ლორეტი იტალიელი ბიჭი იყო, ჩემხელა, ან ჩემზე ცოტა უფროსი. ის “სანტა ლუჩიას’’ და “ჯამაიკას’’ მღეროდა კრიალა, ბავშვური ხმით და ამ მელოდიებს ქუჩებსა და მოედნებზე უსტვენდნენ პატარებიცა და დიდებიც. ფოტოც მახსოვს მისი, რომელიღაც ჟურნალის გარეკანზე დაბეჭდილი – შავგვრემანი, კოხტად თმაგადავარცხნილი მოზარდი მუქი, უსახელო პულოვერით და ქათქათა, თეთრი პერანგით...

    ლოლიტა ტორესი ესპანურად მღეროდა; უსმენდი მას და თითქოს ხედავდი კიდეებდაქარგულ, მოკლე ქურთუკებში გამოწყობილ სომბრეროებიან ორკესტრანტებს – გიტარისტებსა და მევიოლინეებს, ვისი აკომპანირებითაც ულვაშებგაწკეპილი კაბალიეროები და თმაზე ვარდებდასკუპებული სენიორიტები ცეკვავდნენ. სწორედ ასეთი სენიორიტა გახლდათ მომღერალიც – არგენტინული კინოს ვარსკვლავი, უფრო ზუსტად კი მისი გმირი შავ-თეთრი კინოფილმიდან “ლაურას საქმრო’’.

    თუ არ ვცდები იმა სუმაკიც სამხრეთამერიკელი იყო და ისიც ერთ-ერთი ესპანურენოვანი ქვეყნიდან.  მასზე ამბობდნენ, ერთდროულად სამ ხმაში მღერისო, რისი დაჯერებაც სხვებთან ერთად მეც მიჭირდა. გაფაციცებული ვუსმენდი ხოლმე მის სიმღერას, რათა დამედგინა, მართლა ერთ ქალს ამოსდიოდა ყელიდან სოპრანო, მეცოსოპრანო და ალტი ერთდროულად, თუ – არა. ვერანაირად ვერ ვახერხებდი ამას, ვერც მზესუმზირის მიტოვება მშველოდა და ვერც რადიოსთან ახლოს მისვლა...

   რადიოკონცერტი ჩვეულებრივ, დარბაზში გამართულის მსგავსად მიმდინარეობდა – პაუზებს დიქტორი ავსებდა, ყოველ მომდევნო სიმღერას აცხადებდა.

სიხარულისგან ცმუკვას ვიწყებდი, როცა იტყოდნენ, – ახლა კი “გაზეთების დამტარებელი ბიჭუნას სიმღერას’’ მოუსმინეთო. მომღერლის ვინაობა არ მახსოვს, ვერც იმას ვიხსენებ, მართლა ბიჭუნა მღეროდა, თუ სხვა ვინმე, სამაგიეროდ, არ მავიწყდება სიტყვა, რომელიც არაერთხელ მეორდებოდა, მისამღერივით იყო – ოლალიოკი...

 

* * *

   “ხაზის რადიო’’ დიდი ხანია აღარ არსებობს, აღარც სპექტაკლები იდგმება მხოლოდ იმისთვის, რომ უსმინო და ვეღარც მზესუმზირას ხალავენ ქურთი ბებოებივით...

   გარდასულ ხანას ვან გოგის ერთ-ერთი, ალბათ ყველაზე ცნობილი ნახატის, უფრო სწორად, მისი რეპროდუქციის დანახვა მახსენებს ხოლმე – “მზესუმზირები მაიოლიკის ლარნაკში’’. თუმცა, უნდა განვმარტო, რომ ორ დროს – წარსულსა და აწყმოს სიტყვა “მაიოლიკი’’ უფრო აკავშირებს, ვიდრე მზესუმზირის აქეთ-იქით გადახრილი ყვავილები. დამეთანხმებით ალბათ, ძალიან ჰგავს ეს სიტყვა “ოლალოიკის’’. “მაიოლიკი’’ რა არის, ვიცი – გამომწვარი თიხაა, დაფარული გაუმჭვირვალე ჭიქურითა და ნახატით, ხოლო “ოლალოიკი’’ რას ნიშნავს ვერ დავადგინე. შესაძლოა, არც არაფერს ნიშნავს, უბრალოდ, ჟღერადობა აქვს კარგი, მისამღერისათვის გამოსადეგი, მხარზე აბგაგადაკიდებულ მეგაზეთე ბიჭუნას ქუჩა-ქუჩა ხეტიალის შესაფერისი...

 

გვერდის მისამართი : ბიბლიოთეკა / პროზა / სამადაშვილი ზაალ / ხაზის რადიოსა” და მზესუმზირის ამბავი