ჯავახიშვილი მიხეილ

 

თეთრი საყელო

 

 

ვუძღვნი ლიუბას – სიყვარულას

 – ჩემს მეუღლეს, მეგობარს,

ადამიანს, დედას.

 

     მ. ჯავახიშვილი

 

თავი პირველი

 

 

საქართველოს სპილენძი აღარა აქვს, – ვთქვი და გადავწყვიტე: – უნდა ვიპოვნო.  ვიცოდი, რომ ალაზნის სათავეებში – მაღალი ბორბალოს ნაოჭებსა და კალთებში – დაგროვილია ყვითელი ჯავარი, რომელიც უთვალავ საუკუნეთა განმავლობაში მზის ნახვას და გადადნობას ელოდებოდა. გადავწყვიტე და ორი დღის შემდეგ კახეთი გადავჭერი.

 

– საით მივდივართ, ძმობილო? – ვკითხე ჩემს მეგზურს.

 

– იქით, შენი ჭირიმე მე. – მიპასუხა ახმეტელმა ნაჩაფრალმა და ჩრდილოეთისკენ გაიშვირა გაქონილი თითი.

 

ცხენები დავძარით და პირი კავკასიონის თეთრი ნაბდებისკენ ვიბრუნეთ. შავი ტყით მობურულ შახვეტილას, გომბორს და ნაქერალას  კახეთის გაშლილი კალთები კბილებით და კლანჭებით ჩაუბღუჯავთ.

 

ცხადი გათავდა და ლეგენდა დაიწყო: ჩვენი ლაშქარი პირუკუღმა დაჭედილი ბედაურებით, აგერ ის ბახტრიონი რომ გამოჰგლიჯეს შაჰინ-შაჰს ამგვარი ხერხით. მაძღარი თუშები, თავიანთი ნასუქი ყოჩებივით რომ გაფუვებულან. ვაჟა-ფშაველები, გაპოხილი მიწის საძებნელად არაგვიდან ალაზნისკენ რომ გადმოულაჯიათ. ტანით და სულით ასვეტილი ქისტები, რუს-კაზაკებს რომ პირაქეთ გადმოუყრიათ. დღესაც აბჯარ-დაშნა-ჩაფხუტით შეჭედილი ხევსურები, ჯერჯერობით ჯაჭვის ხანაში რომ დაბორიალებენ, და თვალცეცია, გრძელ-ჯუბა ჯაყოები, ჯავიდან რომ ჯავარიანი პანკისის უბეში შეხიზნულან.

 

აქ ყველანი და ყოველივე ზღაპრისა და ლეგენდის ბადით შეხავსულა: დიდი ბუჩქის ძირში ბუნდოვანი მითი ჰფუსფუსებს, პიტალო კლდეზე რაინდული არაკია გაკრული, ხოლო გარანდულ ხეებსა და გალიპულ ქვებზე ჟანგიანი ლურსმანით გალექსილი ეპოსია ამოჭრილი.

 

კლდოვან ქვაბებში ცალთვალა დევები სცხოვრობენ, ხოლო ღრმა ხევ-ხუვები სავსეა კუდიანი ილბისებით, ტიტველი ალქაჯებით, ოქროსთმიანი მიონებით, რქოსანი ღვირღვებით და ბანჯგვლიან ეშმებით, – ქუსლები რომ წინ აქვთ წამოყრილი, პირიდან რომ ცეცხლსა ჰყრიან და თავისივე დაჩვრეტილ მკლავებზე სალამურსავით რომ უკრავენ.

 

მთების ფერდებზე საქონელი და ცხვარი ისე შეფენილა, თითქო მწვანე ხალიჩებზე ჭრელ-წითელი ლობიო და დახალული სიმინდი გაუბნევიათო. უღრანი ტყეები ალაგ-ალაგ შეუკორტნიათ, შეუკრეჭიათ, შეუპარსავთ. ხშირად მოსჩანს შენაცრული ყავარი, მინგრეული ნიში, დაგლეჯილი კოშკი, საქათმის-ოდენა წისქვილი, კვამლის სვეტი და აპენტილი სოფელი.

 

კოკიანი დედაკაცები – თუ მათი მამაკაცები არ მოსჩანან – გაშლილი ღიმილით გვიხვდებიან და თამამი სიტყვა-სიცილით გვაცილებენ. თვალჟუჟუნა ბალღები ჯოხებს გვიქნევენ და ჟივილ-ხივილით მოგვდევენ. ძაღლის-ოდენა ძროხები გაოცებით გვიცქერიან, ხოლო იქაური ძროხის-ოდენა ძაღლები ვიწრო ხეობას ყეფით აყრუებენ და უნაგირებიდან ჩვენს გადმოთრევას ლამობენ. იმ ძაღლებს ჩვენ საშველად ხუთნაირი ხალხი მოსდევს – ქვებით, კომბლებით და ყვირილით: ხან ფშაველი, ხან თუში, ზოგჯერ ოსი, ხან ქისტი და ხან ხევსურიც.

 

ოდნავ გვაცილებენ და გვეკითხებიან:

 

– ქადამჩაუ?

 

– სადაური იქნები?

 

– ვინ ხარ, ძმობილო?

 

– საად მიბძანდები?

 

მეც თუშეთის მთებისკენ ვიშვერ ხელს და ვეუბნები:

 

– იქით... ალაზნის სათავისკენ.

 

მართლა ალაზნის სათავისკენ მივდიოდი. ხურჯინში ჰაბიხის გეოლოგია, ხელსაწყო და დიდი რუკა მედო. ხოლო გულში – იმედი სპილენძისა და მოწყალე ბედის პოვნისა.

 

ღამე პანკისში გავათენე. მეორე დღეს ომალოს გავცდი, მახილ-ხორჯაში დავიღამე და მესამე დღეს ისევ გზას შევუდექი.

 

ხეობა დავიწროვდა, ხოლო ალაზანი ისე დაილია, რომ მისი ჩიფჩიფი ძლივს-ღა ისმოდა. ისევ წყლის კალაპოტს მივდევდით და ბორბალოს მწვერვალს შევცქეროდით, რომელიც უზარმაზარ მწვანე ტალღებში საარაკო თეთრი კანკელივით მოსჩანდა. შემდეგ მარცხნივ გადავუხვიეთ.

 

გზა ჯერ გაბილიკდა, მერმე ისიც წაიშალა და დაიკარგა. ხელუხლებელი ტყე გაუღრანდა, დამუნჯდა, ბინდ-ბუნდში ჩაწვა.

 

აღარც სოფელი, აღარც ჩქამი, არც სულიერი.

 

– ძმობილო, გზა ხომ არ აგვერია?

 

– დასწყევლოს ღმერთმა! – ჰბუტბუტებს ნაჩაფრალი. – ბარე ხუთჯერაც ვყოფილვარ ამ ტიელ ტყეში. ეხლა კი...

 

ეხლა კი ხან იკუზება, ხან უნაგირზე დგება, ზოგჯერ ცხენიდან ჩამოდის და სადღაც ჯურღმულში იკარგება. მერმე მეორე მხრიდან მაჩვივით ამოდის მიწიდან, თავს იქექავს და ნაკვალევს ეძებს, მაგრამ ამაოდ: არც ადამიანის ნატერფალი, აღარც ქაშანი, არც ნადირის ნაფეხარი.

 

მზეს შევცქერით და გეზი ჩრდილო-დასავლეთისკენ მიგვაქვს. მაგრამ აუვალ ფერდობებსა და ხევ-ხუვებს დასავლეთისკენ მივყევართ. და დაღვარული ცხენებიც ძლივს-ღა მოათრევენ მოწყვეტილ ფეხებს. ხან ერთი წაიჩოქებს, ხან მეორე წაიბორძიკებს.

 

მზე დასავალს იყო, რომ ერთ ღრმა ხეობაში ჩავედით.

 

– რა ვქნა, ეს მგონი ხევის-ჭალა უნდა იყოს. – ამბობს ჩემი სანჩო-პანჩო. – დასწყევლოს ღმერთმა, ეს სად გამოვედით!

 

– ეხლა საით უნდა წავიდეთ?

 

– აბა რა ვიცი!

 

არც მე ვიცი. ეშმაკსაც წაუღია შენი თავი, ნაჩაფრალო! სოფელს მაინც წავაწყდეთ და ღამე ჭერ-ქვეშ გავათენოთ.

 

მშიან. საგზალი არ წამოვიღეთ. სადღაც თუშებთან ვაპირებდით მომარაგებას. წყალი დავლიეთ და მეოთხე თუ მეხუთე გოლგოთას შევუდექით.

 

თხემზე რომ ავედით, გაოცებულნი შევდექით.

 

ჩამავალი მზე ვით ფრთა-გაშლილი, უზარმაზარი, წითელი არწივი მიექანება უთავბოლო სივრცის გადაღმა. ირგვლივ – უსაზღვრო, უდაბური, მწვანე ოკეანე მთების, გორების, გორაკებისა და სერების. ამ ზღვაში თავწითელა ბორბალო ეხლა კუნძულს ჰგავს, უკვე მარჯვნივ წაწეულს, ხოლო კავკასიონის თეთრი გრეხილი – საარაკო ნაპირს, შორეულს, მიუვალსა და გარდუვალს.

 

კვამლს ვეძებ, მაგრამ არსად მოსჩანს. ნეტა ძაღლის ყეფა მაინც გავიგონოთ. არც ის გვესმის. უცებ მოლზე ნაბდიანი ცხენოსანი გამოჩნდა. თვალი რომ მოვკარი, მივაძახე:

 

– ძმობილო, გვიშველე! გზა გვაჩვენე!

 

ჭაბუკმა ერთი მოიხედა, შეკრთა, ცხენს მათრახი ჰკრა და მიიმალა.

 

– დაიცა, ძმობილო! – შევძახე და მეც გადავუჭირე ჩემს ცხენს მათრახი.

 

– არ მახვიდა, მაგკლავ! – მომესმა შორიდან და იმავე წამს იქაურობა თოფის ქუხილმა დააყრუა.

 

ლაგამი მოვზიდე და ცხენი შევაყენე.

 

– ყაჩაღი იქნება. – სთქვა მეგზურმა.

 

– ან ჩვენ ვგონივართ ყაჩაღები.

 

ცხენოსანი ლანდის კვალს გავყევით, მაგრამ იგი ბინდმა წაშალა. და ჩვენი ნავი – ორი კაცი და ორი ცხენი – მწვანე ზვირთის თხემზე დაიკარგა. ღამე მოდის,– შიშით, თრთოლვითა და იდუმალებით სავსე. ღამე უტეხ ტყეში, შუა ზღვაში, ყრუ და უკაცურ უდაბნოში, სადაც გარდა ბუნაგებისა და მშიერი ნადირისა არც საფარია, არც მშველელი, არც სულიერი.

 

– ღამე აქ უნდა გავათენოთ? – ვეკითხები ჩემს უმწეო წინამძღოლს.

 

– მაშ რა ვუყოთ, უნდა გავათენოთ. – მეთანხმება სანჩო და ცეცხლის ასანთებად უკვე ფიჩხს ეძებს.

 

ცხენები საძოვნელად გავუშვით, კლდის ძირში ცეცხლი ავანთეთ. ნაბდებში გავეხვიეთ და გვერდით მივუწექით.

 

ჩემს მეჭურჭლეს ხანჯლის გარდა არაფერი არა აქვს. მეც თითის სიგრძე დანა მიდევს ჯიბეში. თუ ნადირი მოგვეტანა, მუგუზლებით მოვიგერიებთ, სანამ ძილი მოგვერეოდეს, მანამ ცარიელ კუჭებს ზღაპრებით ვამშვიდებთ.

 

– იყო და არა იყო-რა, ღვთის უკეთესი რა იქნებოდა... – დაიწყო პანჩომ და კვლავ გამახსენა სირინოზი, ოჩოპინტე, მაძახურა, დევი, ეშმა, ალი და ათასი ავი სული. მერმე პირიქეთელი ქისტები მომალანდა, პირაქეთ ათასობით რომ გადმოდიან და ყოველი ბუჩქის ძირში იმალებიან. შემდეგ ყაჩაღებიც მოაგონდა. ბოლოს მგონი თვითონვე შეეშინდა და გაყუჩდა.

 

ღამე ჩამოწვა, მთის ღამე, – შავი ხავერდივით ბნელი და ვერცხლის კურცხალებით დაწინწკლული. თეთრი მთებიდან ცივი ნიავი გველამუნება. უღრანი ტყე ღელავს, ფუსფუსებს და ღრმა ოხვრით ოხრავს. ქვეით ჭოტი გაჰკივის. აქვე ახლოს ფრთოსნები ფართხალებენ. წიფლის ტოტზე ციყვი ცუღლუტობს. ხევში თითქოს დათვი ბუტბუტებს. სადღაც მაჩვი მიწას სთხრის და თანაც თითქოს იფურთხება. ტურები მიმხრჩვალი ძაღლებივით ჰყეფენ. ცხენები შორიახლოს ჰფრუტუნებენ. ცეცხლი გიზგიზებს.

 

უცებ გაღმა ხრიალი მოისმა. მერმე საზარელმა ხარხარმა ამოხეთქა, შემდეგ ის გიჟური სიცილი უძირო ხეობას სასოწარკვეთილ გოდებად და დრტვინვად მოედო, ბოლოს ის თავგანწირული ვალალი და ძრწუნვა, ხევით-ხევამდე არეკილი, სადღაც წყვდიადში დაიკარგა.

 

ციყვი გატვრინდა. ცხენებიც გაინაბნენ. ნაჩაფრალმა ნაბდიდან თავი გამოჰყო და წაიბურტყუნა:

 

– ჰაი ეშმაკმა წაიღოს შენი წუწკი თავი, აჰა! შენი თავი ამოიჭამე, შენი!

 

აფთარი გაჩუმდა. ჩემმა თანამგზავრმა ცეცხლს კუნძები დააყარა. ისევ აბედზე მისდო თავი და ახვრინდა.

 

ცხენები აღარ ჰფრუტუნებენ. აღარც ჭოტის კივილი ისმის. აღარც ციყვის ფაჩუნი და აღარც ფრინველთა ბურტყუნი.

 

მხოლოდ შეშა ტკაცუნებს. ტყე ჩურჩულებს.  ნიავი ჰფუსფუსებს.

 

**

 

მეორე დღეს ორი სერი კიდევ გადავლახეთ და მესამეზე რომ ავედით, ისე გაგვეხარდა, როგორც რობინზონს, როცა თავის მხსნელი ხომალდი დაინახა. ჯერ ბოლის სვეტს მოვკარით თვალი, მერმე დიდსა და მწვანე ქვაბს გადავხედეთ.

 

ჩვენს ფეხ-ქვეშ უშველებელი ტაფობი იწვა, ირგვლივ კლდე-გორაკებით შემოვლებული. შუაში პატარა სოფელი მობუზულიყო. ისიც ნათიბ-ნათესებით შემორტყმული.

 

ძაღლის შორეული ყეფა და კვიცის ჭიხვინი მოგვესმა. ჩვენმა ცხენებმაც ჭიხვინ-ფრუტუნით გადასძახეს და ნაბიჯს მოუხშირეს. მალე ბილიკს წავაწყდით, ხოლო ნახევარი საათის შემდეგ ტყის ნაპირზე გავედით.

 

უცებ მეხუთე თუ მეათე საუკუნეში გადავსახლდი. იქვე – გაუთლელი ლოდებისგან ახუხულებული, საქათმის-ოდენა ნიში. გვერდით – დაფლეთილი ბავრაყი – საეკლესიო და საომარი დროშა, ახოვანი, ასი წლის მედროშე, იგივ დეკანოზი, იგივ ხევისბერი. დროშისა და დეკანოზის წინ – ოციოდე ლანდი ჟამთა წარსულთა, შეჭედილი ჩაფხუტებით, პერანგებით, სამკლავეებით, სამუხლეებით, მრგვალი ფარებით, ადლზე უგრძესი დაშნებით, ადლიანი სატევრებით, ბუნგრძელი შუბებით, დალურსმული კომბლებით და ბუნმოკლე სათხედებით. ირგვლივ ჭაბუკები და ყრმები ეხვივნენ, ისიც ხანჯლებით, მშვილდ-ისრებით, კაპარჭებით, ხის მუზარადებით, კაჟიანი თოფებით და გრძელი ხმლებით ასხმულნი, რომელნიც ტანმორჩილ ბალღებს მიწაზე დასთრევენ. შორიახლოს დედაკაცები სდგანან. ცოტა მოშორებით – რამდენიმე ცეცხლი და ბოლ-ორთქლში გახვეული ვეებერთელა ქვაბები.

 

დეკანოზი თუ ხევისბერი სამწყსოს არიგებს:

 

– აი, ხალხნო: ვინაც იშუღლებთ, წინ-წინ შუღლა გამხდელს დაგაკვლევთ: ხანჯრის დამკრავს – კურეტს, სათითით მცემელს – ვერძს, ცალე ხელით მცემელს – ცხვარს. იცოდეთ ყველამ.

 

ცხენები ხის ძირში გვყავდა შეყენებული. ძაღლები ყეფით გამოექანენ. ძაღლებს პატრონები საჭურველის ჟღარუნით და ჰაი-ჰაის  ძახილით დაედევნენ.

 

ხევსურები ისე აირივნენ, თითქოს ლომებს ირმები დაენახოსთ. ჩოჩქოლი და ჩურჩული ატყდა. ზოგი ჩვენსკენ წამოვიდა, ზოგი გამოიქცა.

 

– გამარჯვება, ხევსურებო! – მივაძახე შორიდანვე.

 

– გიშველას გამარჯვებულმ, გიშველას!

 

– წყალობა მაგვიტანე მგზავრის ანგელოზისა, წყალობაი!

 

– თუ ქრისტიანი ხარ, მოგვიხვე მშვიდობით, მოგვიხვე!

 

– ჯვარიონ გვაქნ, ჯვარიონ.

 

– ქართველ იქნები თუ ურჯულოი?

 

– მტერ ხარ თუ მოყვარე?

 

– მოყვარე ვართ, მოყვარე. – პასუხს აძლევს ჩემი მხლებელი.

 

– მოყვრულად მასული მტერი მტერზედ უარეს ას – გვაფრთხილებს ერთი ხევსური.

კითხვა-სალამს ერთმანეთზე გვაყრიან.

 

მე კი ვდუმდი, თითქოს ხმა დამკარგოდა. ჩემი თვალი და გულის ყური ერთმა ახოვანმა რკინის კაცმა მიიჯაჭვა. დინჯად მოაბოტებს და მაშტერდება. ფარიანი ხელი დაშნის ვადაზე აქვს დაყრდნობილი. მეორე ხელით ჯაჭვის პირსაბურავი აუწევია. ვხედავ მის ლომისებურ პირსახეს, – რკინის ჩარჩოში ჩამჯდარს – და ლომისავე კუდის-ოდენა ქერა ულვაშებს, ყურებამდე რომ მისწვდომია.

 

ღმერთო ჩემო, – ვფიქრობ და ვიღიმები, – ის არის თუ... ნუთუ?. მართლა?.. ვითომ?

და კბილები რომ გააელვა, უმალვე მივაძახე:

 

– ჯურხა! ძმაო ჯურხა!

 

– მე ვარ, ვაჟიკავ, მე!

 

და ბაჯბაჯით გამოიქცა. ფეხი მიწაზე აღარ დამადგმევინა: რკინის მკლავები მომხვია, შერკინულ მკერდზე მიმიხუტა და გაოცებულ ცხენიდან წისქვილის მსგავსი რახუნ-რახრახით გადამიტაცა.

 

 

 

თავი მეორე

 

 

ხუთმეტი წლის ჯურხა ხევსურეთს მოერიდა და ქალაქისკენ წამოვიდა. ბარში რომ ჩამოვიდა, ერთ სოფელში გაოცებული შესდგა: ერთ ეზოში ასიოდე ფრთა შინაური ფრინველი დაინახა – ქათმები, წიწილები, იხვები, ბატები, ინდოურები და მათი ჭუჭულები. ვიღაც დედაკაცი ნაკმაზს უყრიდა მათ, ისინი კი გარშემოხვეოდნენ და ჟივილ-ჟღურტულით ჰკენკავდნენ.

 

ჯურხას გული დაუდნა. ღიმილით და ხელგაშლით მიეტანა ფრინველს, მაგრამ შემოეფანტნენ. დედაკაცი მიუხვდა, რომ ხევსურს ჯერ ფრინველი არ ენახა, ჯურხას გაუცინა, ერთი წიწილა და ერთი ჭუჭულა დაუჭირა და ხელებში ჩაუდო, თანაც ნაკმაზი მისცა და უთხრა:

 

– ნელ-ნელა დაუყარე და აღარ გაგექცევიან.

 

ჯურხა მიწაზე დაჯდა და ნაკმაზი ახლო-მახლო მოიყარა. ფრინველი მიესია, მუხლებზე და მხრებზე ასხდებოდნენ. ჯურხამ უცხო პაწია სულიერით კალთები გაივსო, ეალერსებოდა, ჰკოცნიდა, ხითხითებდა.

 

დედაკაცმა ჰკითხა, ხევსურებს რატომ არა ჰყავთ ფრინველიო?

 

იმიტომ არა ჰყავთ, რომ თვითონაც არა ჰყოფნისთ საკვები და ფრინველი როგორღა შეინახონ?

 

ჯურხამ უცებ უფრო მეტის გაოცებისგან პირი დააღო და გაშეშდა: იქვე კუთხეში ქათამი იჭინთებოდა და თეთრ რაღაცას სდებდა. დედაკაცმა შეამჩნია, გაიცინა და ორიოდე წუთის შემდეგ ჯურხას კვერცხი ჩაუდო ხელში. ხევსურმა ატრიალა, ხელი მოუჭირა და მერმე მუხლზე დაიკრა. ხელიც და მუხლიც ცილით და ყვითელი სითხით შეესვარა. შეშინებული წამოხტა და შერცხვა. დედაკაცმა სიცილი დააყარა. ორი კვერცხი მოუხარშა, აჭამა და გამოისტუმრა.

 

შარა გზაზე რომ ჩამოვიდა, ერთ ალაგას ელდა ეცა: მოსახვევში ორ თვალზე შემჯდარი კაცი დაინახა, რომელიც იმ თვლებს ფეხებით ატრიალებდა და ნიავივით მოჰქროდა.

 

აბაი მე! – გაიფიქრა ხევსურმა – ა ცოცხალი ეშმა!  – და კინაღამ არაგვში გადავარდა, რომელიც გზის ნაპირზე ჩამოდიოდა.

 

ეტლში შებმულმა ცხენებმა და კიდევ ბევრმა რამემ გააკვირვა. მაგრამ უმთავრესი საოცრებანი ქალაქში მოელოდა. იგი ისე შემოვიდა დედა-ქალაქში, როგორც იმ მნათობიდან ამ ქვეყნად ჩამოვარდნილი სულიერი: ხევსურული სირმებით დახაზული. ჯვაროსნული ჯვრებით დაწინწკლული, თხემით-ტერფამდე გაპოხილ-გაბზიხული და ბავშვური შიშ-გაოცებით გატენილი. ხელში სქელი კომბალი ეჭირა, წელზე – გრძელი ხანჯალი ეკიდა, ცერა თითზე – კბილებიანი საცერული, ზურგზე – გუდა, ხოლო გუდაში – გაქონილი წიგნები, ერბო, ყაურმა და ხმიადი.

 

ვერის-ხევს რომ გამოსცდა, რკინის ვეება ჯვარს წააწყდა*. მოაჯირს გადაალაჯა, ქვის კვარცხლბეკზე აცოცდა და ჯვარს ემთხვია. მერმე ისევ ჩამოცოცდა და გზას გაუდგა.

 

პირღია მოდიოდა შუა ქუჩაში და გაოცებისგან თანდათან იბანგებოდა. უცებ შესდგა და მიწაზე ოთხ რიგად გაჭიმულ რკინის ლარებს დააშტერდა.

 

ღმერთო ჩემო! ხევსურეთში ჯურხას ნალის ნატეხიც კი ენატრებოდა, აქ კი ამოდენა რკინა დაუყრიათ გზაში!

 

ზოდს დასწვდა და წვალება დაუწყო, თან დათვურად რაღაც გაუგებარს ჰბურტყუნებდა. იმავე წამს ზარის ხმა მოესმა. აიხედა და გარეული ზაქივით დაფრთხა: ხალხით სავსე გაკრიალებული ოთახი ჟღარუნ-ხრიალით პირდაპირ ჯურხასკენ მოექანებოდა. ოთახში წინ ვიღაც იდგა, გააფთრებით რეკავდა მიმალულ ზარს და ხელების ქნევით ხევსურს რაღაცას უყვიროდა.

 

მთიელი მიტრიალდა და კუნტრუშით გაიქცა. კუთხიდან ერთი დიდი ვარცლი გამოგორდა, – ისიც კრიალა და თვლებზე შემდგარი, იმ ვარცლმაც მიქელ-გაბრიელის ბუკივით დაუღრიალა.

 

ჯურხა დაბორიალდა: ხან ეტლს წააწყდა, ხან ისევ ავტოს შეეფეთა, შემდეგ ცხენოსანს მიეხეთქა. ბოლოს რელსებზე გაიშალა, ზედ-მიმდგარ ვაგონს ტლინკები დააყარა და განწირული მოზვერივით აბღავლდა.

 

აქეთ-იქიდან ჟივილ-წივილმა ამოხეთქა.

 

ვარცლი და ოთახი შესდგნენ. ჯურხა წამოხტა, ისევ გაიქცა და ხალხის ხარხარი გაიყოლა. მერმე ვიღაც კინტოს ჩაუვარდა მკლავებში და შეჩერდა.

 

– ვაა, ბნელა? – ჰკითხა კინტომ და ამხანაგს გადაჰხედა.

 

– ვის ეძებ, ძმობილო? – ჰკითხა მეორე კინტომ.

 

ჯურხა მიმავალ ვაგონს უბღვეროდა და მთიულურად სწყევლიდა:

 

– ჰაი შე უჯილაგოვ!. შმორო!.. დამპალო!.. ნიავის საღვეპაო! უჯიშო! სად წამიხოლ, სად?! ისი გგონავა, რო შავაშინებავ?! არ შაგარჩენ, არა!

 

ემუქრებოდა და თანაც დალურსმულ კომბალს უღერებდა. მერმე კინტოებს მოუბრუნდა და აჰყვა. მისდევდა და დროგამოშვებით ისევ იქადნიდა: – ისი გგონავა, რო შავაშინებავ?! არ შაგარჩენ, არა!.. ციცავ! ჯორაკავ! უჯიშო! უჯილაგო!

 

რა ღვთისნიერ ხალხს წააწყდა ჯურხა! ყოველივე გამოჰკითხეს და გაიგეს: ჯურხა თავის ბიძასთან ჩამოვიდა, თოთიასთან, თოთია წიკლაურთან.

 

– იცნობთა თოთია მხერხავს?

 

კინტოები, რა თქმა უნდა, იცნობენ, ძალიან კარგად იცნობენ.

 

– შაგეწიენ გუდანის ჯვარი, შაგეწიენ!

 

მაგრამ სანამ ქუჩაში ნაპოვნი მეგობრები ამბავის მიმტანს – მაწევარს წაღლალავენ თოთიასთან, თითო არაყი უნდა დალიონ, და ხევსურს ძმად უნდა გაეფიცნენ.

 

მიუხვ-მოუხვიეს და დუქანში შევიდნენ. ჯურხა ამწყალობნებს მასპინძელ კინტოებს და წამდაუწუმ ახსენებს გუდანის ჯვარს, ბარისახოს დროშას, ხევის ბერს, სპარს-ანგელოზს და ხევსურთა დანარჩენ წმინდანებს – ხატებს, ნიშებს და საფიცვარს.

 

მეორე დილას სასაფლაოზე გამოეღვიძა. ჯურხამ მიიხედ-მოიხედა. აღარც მასპინძლები სჩანდნენ, არც შევერცხლილი სატევარი, არც დანა და არც გატენილი გუდა. ერბო რა დასანანია, მაგრამ გაქონილ-დაფლეთილი დედა ენა და ბუნების კარი

 სადღა უნდა იშოვნოს ხევსურმა!

 

– შმორო! უჯიშო! ნიავის საღვერაო! ციცას მიმიკლავ საფლავჩი! სად წამიხოლთ, სად? ის გგონავა, რო შამარჩენსავ?!

 

იმ დღეს დედა-დაკარგული კვიცივით იბორიალა და საღამო ჟამს მე წამაწყდა.

 

მხერხავი თოთია მტკვრის პირას ვიპოვნეთ. ერთ სამხერხაოში დარაჯად ჰყავდათ. ისე მიეგებნენ ერთმანეთს, თითქოს ერთი დღის უნახავნი იყვნენო: დინჯად, მშრალად, გულგრილად, მრავლად მოიკითხეს ნათესავები: მინდია და გაგა, აპარეკა და ბათაკა, წიქა და დათვია, მგელიკა და ძილუკა, სამძიმარი და თია, ნანუკი და კმარა.

 

**

 

თოთიას შარშან ერთი ხევსური შემოაკვდა და აუცილებელ შურისგებას მოერიდა.

 

– წუნკალ დუსურბან დასანან არ ას. ხუთ ქისტ მამიკლავ. მაგრამ ხევსურ შამამაკვდ, ხევსურ!

 

თოთიას მანგია შამოაკვდა, მანგია მინდოდაური! მანგია მინდოდაური არ გაგიგია?!

 

– არ გამიგია.

 

თოთიას უკვირს, ძალიან უკვირს.

 

– მანგია მინდოდაურ კა ვაჟკაც იყვ.

 

საკვირველია, ჩემამდე რატომ არ მოვიდა თოთიას და მანგიას შუღლი!

 

– მანგიას ყველა ცნობდ ხევსურეთჩი, ყველა.

 

გამოქცეული თოთია გავაჭრებულმა მთიელმა ძიძიგურმა შეიკედლა და სამხერხაოს დარაჯობა ჩააბარა.

 

მერმე თოთიამ ჯალაბობაც ჩამოიყვანა: ცოლი იამზე და ორი პატარა ქალიშვილი – თორმეტი წლის მზექალა და სამი წლის ხათუთა.

 

ერთ თავგანწირულ ადამიანს ბარისახოში დიაკვნობა ეკისრნა. ჯურხას თურმე სწავლის ქავილი გაუჩნდა. იმ დიაკვანს მიებარა და წიგნებს ხინკალსავით ჰყლაპავდა. სულის საკვები რომ გამოელია და ერთი ხევსურიც შემოაკვდა, იქაურობას მოერიდა და ქალაქად გამოხიზნულ ნათესავს თოთიას მოადგა.

 

მაშინ ხევსურების სული, კილო და ქვეყანა ისევე უცნაური იყო ჩემთვის, როგორც ემარის და კუპერის წითელკანიანები. ამიტომ შევეჩვიე თოთიას ქოხს და იქ შეხიზნულ ხევსურებს.

 

ოჯახის თავი, ჯურხა და იამზე ქალაქშიც არ იცვლიდნენ ხევსურულ ადათებს, კილოს და ტანსაცმელს. იამზე კვლავ ატარებდა მანდილს, სათაურას, ვერცხლის შიბს, ჯუბას და ქათიბს – ფაფანაგს. კოკოშის ქვეშ ბურნუთს ინახავდა, ხოლო ჯუბის ქვეშ – ხევსურული ძროხის ცურის-ოდენა ძუძუებს.

 

თოთიას სრული საჭურჭლე წამოეღო: ჯაჭვის პერანგი, პირსაბურავი, ჩაფხუტი, დაშნა, ფარი, შუბი, სატევარი, კაჟიანი და ბერდანის თოფები. ეს საჭურჭლე მუდამ დაფერილ-გაპოხილი, შუა კედელზე ეკიდა.

 

შაბათობით, როცა დაღამდებოდა, თოთია იმ რკინეულს ტანზე აისხავდა და ბნელ ეზოში იმ ქვეყნიდან დაბრუნებული ლანდივით დაიპარებოდა. მთვარის შუქზე რკინის მოჩვენება ფარსმან მეფის ანარეკლივით ბზინავდა და შეუჩვეველ მგზავრებს აფრთხობდა. ზოგჯერ კაჟიან თოფს უხილავ მტერს უმიზნებდა და ჩახმახს აჩხაკუნებდა, ზოგჯერ კი დაშნას აპრიალებდა, უჩინარ მოსისხლეს რისხვით უტევდა, თანაც ფარს იშველიებდა და ფუტკრისგან დაკბენილი დათვივით ბურტყუნებდა:

 

– უჯილაგოვ!.. შმორო!.. დამპალო!.. შადეგ, თუ ციცაი არა ხარ!

 

და ბნელ ეზოში ყრუდ მოისმოდა დაშნისა და ფარის რახუნი, ჯაჭვის ჟღარუნი და ბრძოლის კიჟინი.

 

ჯურხა რომ ჩამოვიდა, თოთიაც გამოცოცხლდა: ღირსეული ტოლი იპოვნა და მეფარიკე გაიჩინა. ხან ერთი ჩაიცვამდა იმ აბჯარს, ხან მეორე. ერთს რომ მახვილი და რკინის ფარი ეჭირა, მეორე კი უბრალო ჯოხს და თოთიას ნაცოდვილევს ფიცრის ფარს იქნევდა. პოლიციელი მალვით უთვალთვალებდა. მეზობლებს შიშისგან გული ელეოდათ. ბოლოს ძლივს შეეჩვივნენ მეშვიდე საუკუნიდან გამოვარდნილ რაინდებს, მათს შეძახილს, იარაღის ჩახუნსა და რკინის ჟღარუნს.

 

კეჭნაობის დასასრულს ეზოში რამდენიმე გადაჭრილი და დაკორტნილი ჯოხი ეგდო, ხოლო ზოგჯერ მეორე დილით მიწაზე სისხლის წვეთებიც მოსჩანდა.

 

ჯურხას ელიზბარი არ მოეწონა, ვაჟიკა დამარქვა, და იმ დღიდან ხევსურებმა ჩემი ნამდვილი სახელი დაივიწყეს.

 

თოთიას უფროსი ქალიშვილი მზექალა სკოლაში დადიოდა. ჯურხა კი ისევ მე ავიკიდე. თითქმის ტოლები ვიყავით. მე გიმნაზიას ვათავებდი, ის კი ათი წლით მაინც იყო ჩამორჩენილი. მაგრამ ისეთი ნიჭიერი და ბეჯითი გამოდგა, რომ ერთ დღეში ერთი კვირის გაკვეთილებს ინელებდა.

 

ჯურხას მამა მგელიკა შვილის სასწავლო ჟინს შეურიგდა და ფულის მაგიერ ერბოსა და ძროხებს უგზავნიდა. ჩემმა შეგირდმა ერთხელ ჯილდოც მომართვა: ერთი კასრი ერბო მომიტანა და კარზე ძროხა მომაყენა. ერბო მივიღე, ძროხა კი დავუბრუნე. იმ დღიდან ერბო აღარ მელეოდა, ხოლო ფულის სანაცვლოდ გამოგზავნილი ძროხები რიყეს უბანში იყიდებოდა.

 

ერთხელ ჯურხა ამიხირდა: ძმადნაფიცები უნდა გავხდეთო. უკვე დაძმობილებული ვიყავით, მაგრამ მაინც დავუთმე და ჩვენი ძმობა ხევსურული ფიცით შევადუღეთ.

 

თოთიას ქოხი იმ საღამოს გუდანის ჯვარს ჰგავდა, ხოლო თვითონ თოთია ხევისბერს მომაგონებდა. თხემით-ტერფამდე ისევ რკინით იყო შეჭედილი, აბრეშუმის ნაჭრისგან პატარა დროშა შაემზადებინა, ზედ ორი პაწაწა ეჟვანი ჩამოეკიდნა და დროშის წვერზე ხის ჯვარი დაედგა.

 

როცა შევედი, ის ალამი შეაჟღარუნა და საზეიმოდ გაიჭიმა. ჯერ უცხო შეძახილით მომესალმა:

 

– მოგვიხვე მშვიდობით, მოგვიხვე! წყალობა გუდანის ჯვრისა, წყალობაი! წაღმ მაგეგებას ჩვენის ჯვრის დავლათი!

 

მერმე მოგვისებური დარიგება მოგვცა:

 

– ფიც-ვერცხლ ნაჭამ ძმას არ ეღალატების.

 

ძმად-ნაფიცები ნამდვილი ძმები არიან. ორივეს ვითომ ერთი ძუძუ უწოვნიათ. ერთი სისხლიც მეორესია, ჭირიც საერთოა, ლხინიც და სიცოცხლეც.

 

შემდეგ იამზემ თასი მოიტანა. შიგ ცოტაოდენი რძე იდგა. თოთიამ ხანჯრის ქარქაშის წვერს თასში ვერცხლი ჩააფხიკა, ორივენი დაგვაჩოქა და ცალ-ცალკე დაგვამწყალობნა:

 

– ორთავ მოგცასთ წყალობაი გუდანის ჯვარმა, ორთავ ნუ მაგიშალას მტერთან ხმალი და გამარჯვება! თუ ჩემის ხელისა გეკადრებოდას, შაგინდნას ეს თას, შაგარგას და მაგახმარას!

 

მე და ჯურხამ თასი გამოვცალეთ და ერთმანეთს გადავეხვიეთ. მერმე ლხინი დაიწყო: მრავლად ვჭამეთ წვნიანი ხინკალი, მსუქანი ყაურმა და დამდნარ ერბოში ამოვლებული ხმიადი, თასებით ვსვით ჭაჭის არაყი, იქვე ქვაბში მოხარშული ქერის ლუდი და ერთ ხმაზე გაბმით ვიმღერეთ ხევსურული:

 

დაგძინებია ხინკაალო! გამოგაღვიძებ ჭამააში!

 

ბევრი ვეხვეწე თოთიას, მაგრამ ხევსურული ჩვეულება ბოლომდე წმინდად შეასრულა: მე, სტუმარს, ცალ მუხლზე დაჩოქილი მემსახურებოდა და ამბობდა:

 

– სტუმარ-მასპინძლობის წეს დასავიწყ არ ას. დალიე, ვაჟიკავ, დალიე. კარგად რომ გავიჭყიპენით, თორმეტი წლის მზექალა ფანდურით მომიჯდა და მიმღერა:

 

თავს ვერ გაგიხრით ხევსურნი,

 

უნჯნი ყმანი ვართ შენნია.

 

თეთრს ვინც აიღებს ხევსური.

 

ვინაც მახკიდას ხელია,

 

გაუწყრას, ნეფევ ერეკლევ,

 

ის სალოცავი ჩვენია!

 

დეემზადენით ხევსურნო,

 

ჩაჩქნებ დაიდგით თავზედა!

 

თათრების მალოდინი გვოქვ,

 

განთ ვსხევართ ლუდის სმაზედა?

 

გაგვიძვეღ, ნეფე ერეკლევ,

 

წავდგათ კრწანისის გზაზედა!

 

სანამ მზექალა მღეროდა, თოთია მალვით იწმენდავდა ცრემლს. მერმე მომიბრუნდა და ყურში ჩამჩურჩულა:

 

– ნეტა სად იქნების ახლა ნეფე ერეკლეს მემკვიდრე ბატონისშვილი? არ იცია, როდის ჩამავას საქართველოჩი?

 

მე გამეცინა და ვუთხარი:

 

– ერეკლეს მემკვიდრე აღარა ჰყავს.

 

თოთიას ეწყინა:

 

– ეს ქოყანა რომ გაქრეს, ამას დავიჯერებ, მაგრამ ბაგრატიონთ ჯიშის გაწყვეტა რა დასაჯერებელია!

 

ასე დავნათესავდით მე და ჯურხა-ხევსური. 

 

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 >>
გვერდის მისამართი : ბიბლიოთეკა / პროზა / ჯავახიშვილი მიხეილ / თეთრი საყელო