მეიერი ჟან ფრანსუა.

რელიგიური ფაქტორები და საერთაშორისო ურთიერთობები.

თეოპოლიტიკური მიდგომა.

 

 

თა რგმანი ფრანგულიდან - მაია ქაცანაშვილი.

საერთაშორისო ურთიერთობათა ანალიზისას უკვე რამდენიმე ხანია კვლავ გაჩნდა წლების განმავლობაში მივიწყებული რელიგიური ფაქტორები, იმის მიუხედავადაც, თუ ხშირ შემთხვევაში ინტერესი მიმართულია მასმედიის საშუალებებისთვის საინტერესო თემებისკენ: რელიგიები და ცივილიზაციათა შეჯახება, სარწმუნოებათა როლი კონფლიქტების მოგვარებაში, ისლამის ადგილი. თუმცა ეს საკითხები მხოლოდ ნაწილია იმისა, რაც ჩვენ გვაინტერესებს.

 

ევროპის მომავალი კონსტიტუციის პრეამბულაში რელიგიური მემკვიდრეობის მოხსენიების საკითხზე კამათმა, გამოაშკარავა როგორც სეკულარიზაციის პროცესი კონტინენტზე, რომელზედაც ყველაზე მეტად აისახა ამ პროცესის განვითარება, ასევე რელიგიური ფაქტორების ურყეობა. ერთის მხრივ, არც ერთი სახელმწიფო არ მისულა ევროპის კონსტიტუციის უარყოფამდე მის ტექსტში ღმერთისა და ევროპის ქრისტიანული ფესვების არმოხსენიების მიზეზით; თუ კი ამ საკითხებზე კამათი მიმდინარეობდა, ეს არ ნიშნავს იმას, რომ ისინი დისკუსიის ცენტრში იყვნენ; მაშინაც კი, თუ ამან გავლენა იქონია ნიდერლანდებსა და საფრანგეთში ევროპის კონსტიტუციის საწინააღმდეგოთ ზოგიერთი ხმების მიცემაზე, ეს არ ყოფილა უმთავრესი მიზეზი. მეორე მხრივ, ტექსტში ინვოცატიო Dei-ს და ქრისტიანობის მოხსენიების აშკარა უარყოფის მიუხედავად, კონსტიტუციამ წარმოშვა «ღია, გამჭვირვალე და რეგულარული დიალოგი» ეკლესიებთან (ასევე ფილოსოფიურ და არაკონფესიურ ორგანიზაციებთან, ე.ი. ლაიკურ და მასონურ დაჯგუფებებთან). ორგანიზაციების არცერთ სხვა ტიპთან არ იყო ამგვარი მიდგომა. ეს გვიჩვენებს, რომ რელიგიური ფაქტორები ჯერ კიდევ არაა დავიწყებას მიცემული, და რომ ეკლესიას შეუძლია ისეთი ადგილი ეჭიროს, რომელიც მკვეთრად აჭარბებს მის წვლილს დიდი მღელვარებების პერიოდში.

 

დღევანდელ დროში სარწმუნოებების როლის აღიარება სხვადასხვა დონეზე ვლინდება. ბოლო წლების განმავლობაში, ჩვეულებრივ მორწმუნე ავტორთა ინიციატივით, გამოქვეყნდა რამდენიმე ნაშრომი, სადაც საუბარია სარწმუნოებების შესაძლო წვლილის შესახებ კონფლიქტების მოგვარების საქმეში, ეს ნაბიჯი რამდენიმე კონკრეტული მაგალითითაა დასაბუთებული, როგორიცაა კათოლიკური ორგანიზაცია შანტ   ეგიდიო-ს როლი მოზამბიკში მშვიდობის დამყარების პროცესში.

 

თუმცა სხვა მოულოდნელმა მოქმედმა პირებმაც მიიღეს მხედველობაში რელიგიები როლი: ყველაზე განსაცვიფრებელია მსოფლიო ბანკის მაგალითი, რომელიც ჯიმ უოლფენსონის (ბანკის პრეზიდენტი 1995-2005 წლებში) ინიციატივით 1990-იანი წლების ბოლოს დიალოგს აწარმოებდა რელიგიურ გაერთიანებებთან და სარწმუნოებრივ სისტემებთან. ეს ნაბიჯი იყო შედეგი იმის აღიარებისა, რომ შეუძლებელია რელიგიების ადგილისა და გავლენის უარყოფა განვითარების სფეროში. როგორც მსოფლიო ბანკის წარმომადგენელმა კატრინ მარშალმა აღნიშნა, ამ ყველაფერს არ ჩაუვლია კამათის გარეშე: კოლეგების ნაწილი რელიგიებს მიიჩნევს უთანხმოებების მიზეზად, რომლებიც საშიშროებას უქმნიან პროგრესს და მიმართულნი არიან დაკნინებისაკენ.

 

უფრო და უფრო ხშირია ე.წ. «სეკულარული» დოკუმენტები, რომლებიც სერიოზულად უდგებიან რელიგიურ ფაქტორებს: პროგნოსტიკურ მოხსენებაში, რომლის მიზანია განსაზღვროს მსოფლიოს შესაძლო ევოლუცია 2020 წლისთვის, ამერიკულმა National Intelligence council-მა დაასკვნა, რომ «მომდევნო თხუთმეტი წლის განმავლობაში, რელიგიური იდენტობა გახდება ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ფაქტორი თვითგდეფინიციის პროცესში.» ამერიკული მოხსენება მხოლოდ ისლამს არ მიაკუთვნებს ამ პერსპექტივებს: ის მიანიშნებს ქრისტიანობის მოსალოდნელ გავრცელებაზე ჩინეთში, აგრეთვე მიუთითებს არადასავლური ქრისტიანული სამყაროს მნიშვნელობაზე და რელიგიური აქტიურობის ზრდაზე სხვადასხვა ტრადიციების წიაღში.

 

 

 

 

გეოპოლიტიკიდან თეოსტრატეგიამდე.

 

 

ზოგიერთმა ავტორმა შემოგვთავაზა რელიგიის საკითხისადმი გეოპოლიტიკური მიდგომა. საერთაშორისო ურთიერთობების ყოველ მხრივ განხილვისას სივრცითი რეალიები მნიშვნელოვან ადგილს იკავებს. გეოპოლიტიკური მიდგომა გვახსენებს, რომ რელიგიები იჭრებიან ამ სივრცეში და მათ შორის საზღვრების გადანაცვლება აისახება საერთაშორისო ბალანსზე. ეს კარგად დავინახეთ იუგოსლავიის კონფლიქტის მაგალითზე, რომელიც ცხადია მხოლოდ რელიგიური ფაქტორებით არ შემოისაზღვრება: მაგრამ კრაინადან სერბი მოსახლეობის უდიდესი ნაწილის განდევნამ


 მხოლოდ ეს მაგალითიც კმარა  -  გამოიწვია დე რომის კათოლიციზმსა და მართლმადიდებლობას შორის არსებული საზღვრის გადანაცვლება. XX საუკუნეში, საკმაოდ დიდი ხნის განმავლობაში, აფრიკის კონტინენტზე ხდებოდა ტრადიციული აღმსარებლობების მნიშვნელოვანი შემცირება და ქრისტიანობისა და ისლამის ფარტო გავრცელება: სტატისტიკა რეალობის მხოლოდ ნაწილს წარმოგვიჩენს, მაგრამ ციფრები საკმაოდ თვალშისაცემია, თუკი 1900-იან წლებში ტრადიციული აღმსარებლობები აფრიკის მოსახლეობის 58,1 % მოიცავდა, 1980 წლისთვის ეს პროცენტული მაჩვენებელი 13,9-მდე შემცირდა. იმავე დროს, ქრისტიანთა რიცხვი 9,2%-დან 44,2%-მდე გაიზარდა და ისლამის მიმდევართა  -  32%-დან 41,2%-მდე. ამ რელიგიათა გავრცელების არეალის ზრდა დღესაც გრძელდება და დღითიდღე ერთმანეთის პირისპირ უფრო მეტ ქრისტიანსა და მუსლიმანს აყენებს.

 

 

 

თუმცა, რელიგიის მიერ მოცემული ტერიტორიის კონტროლი ხშირად იძენს სიმბოლურ ასპექტს, რასაც საერთო არა აქვს ამ ტერიტორიის სტრატეგიულ მნიშვნელობასთან. ამის საუკეთესო მაგალითია იერუსალიმი, მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე სასურველი წმინდა ადგილი! წმინდა ადგილებზე კონტროლი არ შემოიფარგლება მხოლოდ ფიზიკური სივრცით, ის უფრო სხვა მნიშვნელობებს იძენს.

 

რელიგიური ფაქტებისადმი გეოპოლიტიკური მიდგომის სრულყოფისათვის, თითქმის ათი წელია, რაც ახალი ტერმინი შემოვიღეთ, რომლის კვლევის ცენტრში მოვაქციეთ რელიგიისა და პოლიტიკის ურთიერთგავლენა: «თეოპოლიტიკა» - ამ ნეოლოგიზმის შემოტანა მიზნად ისახავდა უფრო შორს წავსულიყავით, ვიდრე რელიგიათა სივრცეში მოქმედების ანალიზია. სიმართლე რომ ვთქვათ, უკეთესი იქნებოდა გვესაუბრა თეოსტრატეგიაზე, თუკი «სტრატეგიას» არ განვიხილავთ მხოლოდ სუფთა სამხედრო მნიშვნელობით, არამედ როგორც სხვადასხვა საშუალებებისა და რესურსების ამოქმედებას გლობალური მიზნების მისაღწევად.

 

რელიგიურ დაჯგუფებას შეუძლია განახორციელოს განსაზღვრული სტრატეგიები, ანდა შეიმუშვოს იმგვარი სტრატეგია, რომელიც პასუხს გასცემს მის წინაშე მდგარ პრობლემებს. თავის მხრივ, სახელმწიფომ მხედველობაში უნდა მიიღოს რელიგიების ფაქტორი საკუთარი სტრატეგიის შემუშავებისას, უფრო იმიტომაც, რომ რელიგიური გაერთიანებები ისწრაფვიან შექმნან პოლუსები სამოქალაქო საზოგადოებიში, რომლებიც ყოველთვის ადვილად არ ემორჩილებიან სახელმწიფო ხელისუფლებას იმ კონტექსტში, რაშიც ეს უკანასკნელი მთლიანი საზოგადოების კონტროლს ცდილობს. ზოგიერთი რელიგიური ორგანიზაცია შესაძლებელია, პირიქით, ხელიხუფლების მოკავშირედ იქცეს. ხშირად იქნა წარმოჩენილი მეჩეთების შესაძლო როლი, ერთის მხრივ როგორც უთანხმოებების კერებისა, ხილო მეორეს მხრივ  -  პოლიტიკური ძალაუფლების დასაყრდენის.

 

სახელმწიფოს შეუძლია ერთი ან ორი რელიგიური დაჯგუფება გამოიყენის თავისი სტრატეგიული მიზნებისთვის. ცივი ომის პერიოდში აღმოსავლეთის ქვეყნების ქრისტიანული გაერთიანებების შესვლა ეკლესიათა მსოფლიო საბჭოში საბჭოთა ხელისუფლების სურვილით მოხდა, საკუთარი პროპაგანდის მიზნით. სხვა მხრივ, ყველასთვის კარგადაა ცნობილი ჰიპოთეზა იოანე-პავლე II-სა და რონალდ რეიგანს შორის კომუნიზმის დაცემის მიზნით შექმნილი მიზნობრივი ალიანსის როლის შესახებ. უნდა აღინიშნოს, რომ პარტნიორებს


 სახელმწიფოსა და ეკლესიას  -  ნაწილობრივ განსხვავებული მიზნები აქვთ, მაშინაც კი თუ ძალთა თანაფარდობა განსხვავებულია.

 

თეოპოლიტიკური ფენომენი შეგვეძლია განვიხილოთ სამი კუთხით:

 

1) გლობალური თუ რეგიონალური ბალანსი რელიგიურ გაერთიანებებსა და რელიგიურ სისტემებს შორის, ასევე მათი პოლიტიკური შედეგები;

2) რელიგიური დაჯგუფებებისა თუ ორგანიზაციების გლობალური თუ ადგილობრივი საქმიანობის პოლიტიკური შედეგები მათი ინტერესისა და გავრცელების არეალის გაზრდის მიზნით, ასევე კონკურენცია რელიგიურ მიმდინარეობებს შორის;

3) გავლენა, რომლის მოპოვებასაც ცდილობენ რელიგიები თუ რელიგიური ჯგუფებები პოლიტიკაში, და პირიქით  -  სახელმწიფოების თუ პოლიტიკური ჯგუფებისა მცდელობა რელიგიური ორგანიზაციების თუ რელიგიური სისტემების ინსტრუმენტალიზაციისათვის.

 

ჩვენ ყურადღებას მივაპყრობთ საერთაშორისო მასშტაბებს. როგორც ერთი უახლესი ნაშრომი აღნიშნავს, რელიგია არის ერთ-ერთი უძველესი ტრანსნაციონალური ფენომენი (თავად «ნაციის» კონცეფციის შექმნამდე). რელიგიათა ეს მცდელობა გასცდეს საზღვრებს იწვევს ისეთი რეჟიმების რყევას, რომელსაც სურს მოსახლეობაზე იდეოლოგიური კონტროლის განხორციელება (სურვილი, რომლის ხორცშესხმაც სულ უფრო და უფრო რთულდება კომუნიკაციის ისეთ საშუალებების განვითარებასთან ერთად, როგორიცაა ინტერნეტი).

 

 

გლობალურ კუთვნილებასა და ადგილობრივ ფესვგადგმულობას შორის.

 

 

არცერთი რელიგია არ წარმოგვიდგება მონოლითური სახით. განსხვავებები რელიგიური ტრადიციების წიაღში ხანდახან ისეთივე მწვავე პრობლემებს წარმოაჩენს, როგორც მათი ურთიერთობა სხვა ტრადიციებთან: ამგვარად, ისლამის მომავალი ევროპაში ისევე იქნება განსაზღვრული მუსლიმთა შორის უთანხმოებებით, როგორც ევროპის არამუსლიმურ საზოგადოებებთან ურთიერთქმედებით. უფრო მეტიც, თითოეული ჩვენგანი გრძნობს იმ ფაქტორების ერთობლივ ზემოქმედებას, რომლების რელიგიურ კუთვნილებას განსაზღვრავენ. უნდა ითქვას, რომ საერთო კონფესიურმა კუთვნილებამ შესაძლებელია წარმოშვას ინსტინქტური სოლიდარობის შეგრძნება, რაც უყურადღებოდ არ უნდა დარჩეს ეპოქაში, რომელშიც ინფორმაცია ასეთი სისწრაფით ვრცელდება.

 

"ჩრდილოეთ ნიგერიაში მცხოვრებ ჰაუზას ტომს ანდა სამხრეთ სუდანისნუერის ტომს არ უნდა ჰქონდეთ ფართო საერთაშორისო კეთილგანწყობის იმედი მათი ტომობრივი თუ ეთნიკური კუთვნილების გამო. მაგრამ თუკი ისინი წარმოჩნდებიან, როგორც მუსლიმები ან ქრისტიანები, მაშინვე მნიშვნელოვნად გაიზრდება მათ მიმართ პოტენციურად კეთილგანწყობილი დამოკიდებულება. უფრო მეტიც, საქმე ეხება უკრიტიკო დამოკიდებულებას, როდესაც კეთილგანწყობა სრულიად დამოუკიდებლად მიიღწევა მიუხედავად სიტუაციისა და მისი გამომწვევი მიზეზებისა.".

 

ვინც კითხულობს სპეციალური სააგენტოების დეპეშებს რთულ რეგიონებში ქრისტიანული გაერთიანებების მხარდასაჭერად, მიხვდება, რისი თქმა სურს ჩვენს მიერ მოყვანილი ტექსტის ავტორს. ასევე მათ, ვინც ყურადღებით ადევნებდა თვალს მუსლიმთა აჯანყებების განვითარებას პერიფერიულ რეგიონებში (მაგალითად, ფილიპინების სამხრეთში ანდა სამხრეთ ტაილანდში) კარგად მოეხსენება, რომ მათი ისლამურ-რელიგიური ფაქტორი 1970 წლიდან საკმაოდ გაძლიერდა, რასაც ამ ორგანიზაციათა დენომინაციებიც ადასტურებენ. უკმაყოფილებებსა და წამოყენებულ მოთხოვნებს სრულიად შესაძლებელია მხოლოდ ნაწილობრივ ჰქონდეს რელიგიური მიზეზები, მაგრამ მათი მხარდამჭერი დისკურსი ცდილობს დაეყრდნოს გლობალურ არტიკულაციებს.

 

 

თუმცა არსებობს შემთხვევები, როდესაც ეროვნული თუ ეთნიკური კუთვნილება ჯაბნის საერთო რელიგიურ იდენტობას: სლოვაკ და უნგრელ კათოლიკეებს შორის ურთიერთობების ანალიზისას (სლოვაკეთში მრავალი უნგრელი ცხოვრობს), ტიმოთი ბერნსი ადგენს, რომ უნგრულ და სლოვაკ ეკლესიებს აქვთ საერთო მიზნები და საზრუნავები, მაგრამ ისინი «გაჟღენთილნი არიან ეროვნული კუთვნილებებით, რომლებზეც ღრმადა არიან მიჯაჭვულნი». 1997 წელს ბერნსის მიერ გამოკითხული უნგრელ ეპისკოპოსთა კონფერენციის წარმომადგენელი აცხადებს: «სლოვაკი ეპისკოპოსები პირველ რიგში სლოვაკები არიან, შემდეგ ქრისტიანები, და მხოლოდ ამის მერე  -  ეპისკოპოსები.» ამერიკელ მკვლევარს აქვს შეგრძნება, რომ სლოვაკი ეპისკოპოსებისთვის არანაირ პრობლემას არ წარმოადგენს მათ ქვეყანაში უნგრული უმცირესობის აღიარება  -  იმ პირობით, რომ ეს უკანასკნელი დაკმაყოფილდება სლოვაკეთის კათოლიკურ ეკლესიის შემადგენლობაში ყოფნით: კათოლიკური იდენტობა ვერ ახერხებს ეროვნული განსხვავებების გადალახვას. რომის კათოლიციზმის გლობალური სტრატეგიების გვერდით არსებობს ეროვნული და ადგილობრივი ადათებით წარმოქმნილი წინააღმდეგობები.

 

 

ცვალებადი საზღვრები.

 

რელიგიურ მოსაზრებებს თავისი წვლილი შეაქვთ პოლიტიკური ნაბიჯების განსაზღვრაში, თუმცა ამის აღიარება ყოველთვის არ ხდება. ამჟამინდელი დებატები ევროკავშირში თურქეთის შესაძლო გაწევრიანების შესახებ ამის საინტერესო ილუსტრაციას გვთავაზობს. თურქეთის მიღების შესახებ კამათი კი წარმოშობს ადამიანის უფლებებთან თუ ეკონომიკურ შედეგებთან დაკავშირებულ პრობლემებს, მაგრამ თითოეულმა კარგად იცის, რომ მუსლიმური სახელმწიფოს ევროკავშირში მიღების საკითხი მწვავე პრობლემებს მოიცავს, მიუხედავად იმისა, რომ პოლიტიკოსები ბრიუსელში ამაზე ხმამაღლა არ საუბრობენ. სიტუაციას ის ართულებს, რომ ქრისტიანული რწმენა სულაც არ უკავშირდება ავტომატურად თურქეთის გაწევრიანებისადმი წინაარმდეგობას: შანტ   Egidios-ს ორგანიზაციის დამაარსებელი ანდრეა რიკარდი აცხადებს, რომ «თურქეთი ჩვენი ევროპის ნაწილია» და რომ ევროპას სჭირდება თურქეთი ბალკანეთის პრობლემების გადასაჭრელად, კერძოდ: «აღმოსავლეთ ევროპას ორი პოლუსი, ორი სული აქვს: ოტომანური და სლავური.».

 

 

რამდენიმე რელიგიური ტრადიციის გასაყარზე არსებულ ზონებში მოსახლეობის მოძრაობა და შედეგად მიღებული რელიგიური რუკის ტრანსფორმაცია ბევრ საზრუნავს აჩენს. ამგვარად, ინდოეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთში, ბანდლადეშის საზღვარზე, ინდოეთის ხელისუფლება აშენებს ბარიერს, რომელსაც უკვე ამ საზღვრის მესამედი, 4.800 კმ-ზე მეტი უჭირავს. ინდოეთის ნახევარკუნძულის გარეთ ამაზე ცოტა ადამიანი თუ საუბრობს, რადგან ეს ბარიერი იგება ისეთ რეგიონში, სადაც ტურისტები ნაკლებად მოძრაობენ; მიზანი კი ექსტრემისტების ფარული გასასვლელების ჩაკეტვაა  -  ამ ზონაში მეამბოხეებისა და ემიგრანტების რიცხვი საკმაოდ მაღალია  -  უამრავი ბანგლადეშელი მოისწრაფის აქ უკეთესი ცხოვრების საძებრად. მაგრამ ამ მიზეზების უკან ჩნდება მესამე მიზეზი: ინდოელთა უსაფრთხოებაზე პასუხისმგებელთა შიში ინდოეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთში მუსლიმური მოსახლეობის რიცხვის ზრდის წინაშე (კერძოდ, ასამში), რაც აუცილებლად დაარღვევს პოლიტიკურ ბალანსს.

 

წინა თუ უკანა პლანზე, რელიგია იმაზე უფრო ხშირად წარმოჩნდება ვიდრე წარმოგვიდგენია. ის შესაძლებელია გამოყენებულ იქნას პოლიტიკური მიზნით ძალთა თანაფარდობის შეცვლის პროცესში. ამის ახალი მაგალითია ნიქსონის ცენტრის (Nixon center) თანამშრომლების მიერ შემოთავაზებული წინადადებები, ამერიკული ნეო-კონსერვატორული ტჰინკ ტანკ - ი მართლმადიდებელი ეკლესიის მომავალზე."აღმოსავლურმა ეკლესიებმა კავშირი უნდა გაწყვიტონ მოსკოვთან", - აცხადებენ ზეინო ბარანი და ემეტ ტუოჰი. მათი ანალიზის მიხედვით, რუსული მართლმადიდებლური ეკლესია ნაციონალისტურ შტრიხებს ამჟღავნებს და ძლიერადაა გადაჯაჭვული სახელმწიფოზე, რომელიც ცდილობს კვლავ მოიპოვოს გავლენა ოდესღაც კუთვნილ ტერიტორიებზე. «სამაგიეროდ, სტამბულში მყოფი მსოფლიო პატრიარქი ბართლომეოს I გვევლინება მართლმადიდებლურ სამყაროში თავისუფლებისა და დემოკრატიის მთავარ დამცველად.».

 

მოსკოვთან ურთიერთობის გაწყვეტასთან დაკავშირებით წარმოქმნილი შეხედულებები უნდა ჩაიწეროს ყოფილ საბჭოთა კავშირის ქვეყნებში მიმდინარე უახლესი პოლიტიკური მოვლენების კონტექსტში. განსაკუთრებით აღსანიშნავია უკრაინა, სადაც კომუნისტური რეჟიმის ნგრევის შემდგომ წლებში მოხდა მართლმადიდებლების გაყოფა სამ იურისდიქციად: უკრაინის ავტონომიური მართლმადიდებლური ეკლესია, რომელიც მოსკოვის საპატრიარქოსთანაა დაკავშირებული, კიევის საპატრიარქო და უკრაინის ავტოკეფალური მართლმადიდებლური ეკლესია (ეს ბოლო ორი შესაძლებელია ადრე თუ გვიან გაერთიანდეს). ბოლო ორი ჯგუფი ცდილობს მოიპოვოს აღიარება კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს მხრიდან, რომლის იურისდიქციაც XVII საუკუნემდე ვრცელდებოდა უკრაინაში. 2004 წლის დეკემბრის არჩევნების დროს, კიევის საპატრიარქომ


 რომელიც დღესდღეისობით არცერთი სხვა მართლმადიდებლური ეკლესიის მიერ არაა აღიარებული  -  დროულად დაუჭირა მხარი ვიქტორ იუშჩენკოს, ისევე როგორც ბერძენ- კათოლიკეებმა, მაშინ როცა მოსკოვის საპატრიარქოსთან დაკავშირებული ავტონომიური ეკლესია არ მალავდა თავის არჩევანს მისი კონკურენტის, ვიქტორ იანუკოვიჩის მიმართ. 2005 წლის 8 ივნისს, უკრაინაში მართლმადიდებლობის პრობლემების განხილვის მიზნით მსოფლიო საპატრიარქოში ვიზიტისას პრეზიდენტმა ღიად განაცხადა, რომ "სურვილი აქვს საპატრიარქოსა და უკრაინას შორის უფრო მჭიდრო ურთიერთობები განვითარდეს.".

 

 

თუ ამ სიტუაციას მოკლედ შევაჯამებთ, უნდა ვთქვათ, რომ იგი წარმოადგენს მნიშვნელოვან მაგალითს, რომელიც თეოსტრატეგიულ ანალიზს იმსახურებს. პირველ ყოვლისა, უთანხმოება მოსკოვისა და კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოებს შორის, რომელსაც ცივმა ომმა ახალი მასშტაბები შესძინა, რადგანაც პირველი ნებით თუ უნებლიეთ საბჭოთა ხელისუფლების სამსახურში იმყოფებოდა, ხოლო მეორე სხვა ბანაკში მოქმედებდა. დღეს ორივე საპატრიარქო გავლენის სფეროებს ეცილებიან ერთმანეთს, მიუხედავად უთანასწორო სტარტისა, რადგანაც კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს ტერიტორიული ბაზა ძალზე მწირია (თანამედროვე თურქეთში ბერძენი მოსახლეობის თითქმის სრული გაქრობის გამო), მაშინ როცა მოსკოვის საპატრიარქო აკონტროლებს მსოფლიოში ყველაზე მნიშვნელოვან მართლმადიდებლურ ეკლესიას, როგორც ტერიტორიით ასევე მოსახლეობითაც (მაშინაც, თუკი რუსების უმრავლესობა დღეს არაა მგზნებარე მართლმადიდებელი).

 

კონსტანტინოპოლი ტერიტორიალური სიმცირის კომპენსირებას ახდენს მართლმადიდებლურ დიასპორაში თავისი როლის გაზრდით. ყოფილი საბჭოთა სივრცის ხელახალი მოწყობა ახალ შესაძლებლობებს აძლევს იმ ქვეყნებს, რომლებიც კონსტანტინოპოლთან დაახლოებაში სასარგებლო პერსპექტივებს ხედავენ.

 

ამ ორი საპატრიარქოს გვერდით, ნაკლებად გავლენიანი, თუმცა რეგიონალური მასშტაბით მნიშვნელოვანი რელიგიური ორგანიზაციების თამაშსაც ვადევნებთ თვალს: კიევის საპატრიარქო და უკრაინის სხვა ავტოკეფალიები ცდილობენ გამორჩენა ნახონ მოსკოვსა და კონსტანტინოპოლს შორის არსებულ დაპირისპირებაში, ნაციონალური ეკლესიის გეგმის განსახორციელებლად. ისინი იმდენად შეუპოვრად ცდილობენ ამ მიზნების მიღწევას, რომ ახალი მთავრობა, რომელსაც საარჩევნო კამპანიის დროს მოსკოვთან კავშირში მყოფი ავტონომიური ეკლესია ოპოზიციაში ედგა, ჩანს ამას ანგარიშს უწევს.

 

ამას გარდა, გარკვეული პოზიციის განსაზღვრის მიღმა, როგორიც ნიქსონის ცენტრის თანამშრომლების მაგალითია, ჩვენ ვხედავთ არასამთავრობო და სეკულარულ მოქმედ პირებს, რომლებსაც აქვთ გარკვეული პოლიტიკური მიზნები ყოფილი საბჭოთა იმპერიის ქვეყნებში  -  ყველას კარგად მოეხსენება, თუ რა როლი ითამაშეს დასავლეთის არასამთავრობო ორგანიზაციებმა უკრაინასა და საქართველოში სულ ახლახან მომხდარ "რევოლუციებში": ესაა ასპარეზზე გამოსვლა და მცდელობა გავლენა მოახდინონ საეკლესიო არჩევანზე ამ ქვეყნების რეორგანიზაციისათვის განსაზღვრული სარგებლის პირობით და  -  უფრო მეტიც  -  ძალთა ახალ თანაფარდობაზე ამერიკის შეერთებული შტატების სასარგებლოდ იმ სივრცეში, რომელიც სულ ცოტა ხნის წინ რუსეთის იმპერიის ძალაუფლების ქვეშ იმყოფებოდა.

 

უნდა ველოდოთ, რომ არა მხოლოდ მოსკოვის საპატრიარქო, არამედ რუსეთის ხელისუფლებაც ეჭვის თვალით შეხედავს მოვლენების ამგვარ განვითარებას. იშვიათი არაა, როცა ქვეყნები რელიგიურ გავლენაში პოლიტიკური მნიშვნელობის საფრთხეს ხედავენ. ამგვარად, ჩინეთის ხელისუფლება ეჭვით უყურებს მის ტერიტორიაზე უცხოელთა შემოსვლას; დღეს ისინი მზად არიან სცნონ კათოლიკური თუ პროტესტანტული ეკლესიები, მაგრამ ყოველთვის ფხიზლად ხვდებიან რელიგიურობის "უკონტროლო" გამოვლინებებს (Fალუნ Gონგ - ი ამის ერთ-ერთი მაგალითია); სამაგიეროდ, გამორიცხულია უცხოური ცენტრის გავლენის დაშვება, სწორედ აქედან გამომდინარეობს რომის დაქვემდებარებაში მყოფი კათოლიკური ეკლესიის აკრძალვა.

 

აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ჩინეთი გახდება ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი გამოწვევა მსოფლიო რელიგიური რუკის მოდიფიკაციაში უახლესი ათწლეულების მანძილზე: კათოლიკეები, სხვადასხვა პროტესტანტები და მართლმადიდებლები  -  მხოლოდ ამ უდიდესი ქრისტიანული კონფესიების ჩამოთვლაც კმარა  -  ცდილობენ იქ ჩამოაყალიბონ შესაბამისი სტრუქტურები თავიანთი სწავლების გასავრცელებლად.

 

 

პროზელიტიზმით გამოწვეული კონფლიქტები.

 

მისიონერული გეგმები, ხშირად იწვევს მწვავე რეაქციებს: პროზელიტიზით გამოწვეული კონფლიქტები წარმოადგენს რეალობას, რომელიც წლების მანძილზე კვლავ ინარჩუნებს თავის სიმწვავეს მსოფლიოს სხვადასხვა რეგიონებში. როგორც ამერიკელი ისტორიკოსი მარტინ მერტი აღნიშნავდა, «როდესაც ადამიანები ახორციელებენ პროზელიტიზმს, ისინი აღარ წარმოადგენენ მხოლოდ რაიმე იმპულსსა თუ ემოციას, არამედ მთელ სამყაროს. მათი შუამავლობით ერთი სამყარო წინ მიიწევს და თავს ესხმის მეორეს.».

 

ამგვარად, ბევრი რუსი მართლმადიდებელი დასავლეთის მისიონერების გამოჩენას აღიქვამს, როგორც უხეშ შეჭრას მათ «კანონიკურ ტერიტორიაზე»  -  და ხშირ შემთხვევაში მათ მიჩნევენ დაზვერვის ცენტრალური ბიუროს (CIA) ანდა სხვა აგენტებად. რადგან მისიონერულ საქმიანობას მხოლოდ რელიგიურ ასპექტში არ განიხილავენ. 2004 წლის სექტემბერში, თურქეთის პარტია საადეტის შტაბ-ბინაში, მისმა ერთ-ერთმა ვიცე-პრეზიდენტმა ჩვენთან კამათისას განაცხადა:

 

«ჩვენ მისიონერების წინააღმდეგ ვართ, რადგან მათ თანამედროვე იმპერიალისტური სახელმწიფოები თავიანთი მიზნებისთვის იყენებენ, კაპიტალისტური თუ ინდუსტრიული ექსპლუატაციის განსახორციელებლად. არავის არა აქვს უფლება შემოვიდეს ამ ქვეყანაში, როგორც იმპერიალისტური თუ კაპიტალისტური იდეების აგენტი. ეს ორმაგ თამაშად მიიჩნევა. [...].

 

ისლამი საკმაოდ ძლიერია ამ ქვეყანასა და რეგიონში. [...] ჩვენ შინაგანად არანაირ ანტაგონიზმს არ განვიცდით ქრისტიანობის მიმართ [...]. მაგრამ თუკი ადამიანთა ჯგუფი ჩამოვა ჩვენთან გარკვეული წრეების მიზნების განხორციელებისათვის, ეს მოსაწონი არ იქნება. თურქეთში მისიონერები არ წარმოადგენენ საფრთხეს ჩვენი რელიგიისთვის. თურქეთში მისიონერები საფრთხეს უქმნიან თურქეთის რესპუბლიკის ერთიანობას და მის ეკონომიკურ და ინდუსტრიულ დამოუკიდებლობას [...]".

 

მისიონერული საფრთხის იდეა ვრცელდება ზოგიერთ ბუდისტურ რეგიონში, კერძოდ შრი-ლანკაზე  -  სადაც დღესდღეისობით პოლიტიკური ჯგუფების მიერ ხდება კანონპროექტის შეთავაზება რელიგიის შეცვლისათვის ბარიერის შესაქმნელად  -  ასევეა, ინდოეთში. ინდუისტი აქტივისტები დიდი ხანია ეწინააღმდეგებიან ქრისტიან მისიონერებს. რამდენიმე წლის წინათ, ვიშნა ჰინდუ პარიშადის (VHP) შტაბ-ბინაში ვიზიტისას ორი ბროშურა გადმოგვცეს: Church Conspiracy in Guise of Servise da Ban Proselytisation and Avert Desintegration. პირველ მათგანში მოყვანილია ევანგელისტური ტექსტები ინგლისურ ენაზე, რათა გვიჩვენონ, Arunashal Pradesh-ისგან უმოკლეს დროში ისეთი შტატის შექმნის გეგმა, რომლის მოსახლეობის უმრავლესობა ქრისტიანი იქნება. ანალოგიური მტკიცებულებები იყო წარმოდგენილი ინდოეთის სხვა შტატების მიმართაც, ისევ და ისევ ევანგელისტურ ლიტერატურაზე დაყრდნობით, რომელიც ეფექტურად ადგენს გეგმებს, მაგალითად ამგვარს: "2010 წლისთვის ბიჰარში 10000-ზე მეტი ეკლესია უნდა არსებობდეს". რაც შეეხება მეორე ბროშურას, იგი ქრისტიანულთან ერთად მუსლიმური პროზელიტიზმის პრობლემასაც აყენებს და აღნიშნავს, რომ თვით ინდუსი ერის არსებობას უქმნის საფრთხეს "უცხო რელიგიების შემოტევა . "ქრისტიანული თუ მუსლიმური პრობლემების გადაჭრა შესაძლებელია ყველა მუსლიმისა და ქრისტიანის გარდაქმნით ინდუიზმზე მოქცევით და ბჰარატისგან აბსოლუტურად ინდუისტური ქვეყნის ხელახლა შექმნით".

 

მისიონერთა მოწინააღმდეგე აქტივისტები იშვიათად უპირისპირდებიან პროზელიტიზმს რელიგიური დოგმების სახელით: დაპირისპირების ასახსნელად მათ სხვა არგუმენტები მოჰყავთ და ამ მისიებში ხედავენ საფრთხეს ნაციონალური იდენტობისა და ერთიანობისათვის. სარწმუნოების შეცვლის მიღმა, მოსალოდნელია ცივილიზაციათა საზღვრების შეცვლაც, და ფაქტი, რომ ზოგჯერ ეს საზღვრები მკაფიოდ არაა განსაზღვრული, არანაირად არ უწყობს ხელს შიშის შემცირებას  -  პირიქით, შესაძლებელია, სწორედ ორიენტირების დაკარგვა აძლიერებს მას. დაძაბულ სიტუაციებში, მისიონერული მოღვაწეობის შედეგები ადამიანთა გარკვეული რიცხვის მოცემულ სარწმუნოენაზე მოქცევით არ შემოიფარგლება: თავად მისიების არსებობა აღრმავებს "ცივილიზაციათა შეჯახების" განცდას. ხანდახან ამას უცნაურ ხელშეკრულებებამდეც მივყავართ, როგორიცაა 1997 წლის დეკემბერში რუსეთის მართლმადიდებლურ ეკლესიასა და ირანის ისლამური რესპუბლიკის მიერ შექმნილი შერეული კომისიის მიერ ხელმოწერილი ერთობლივი დეკლარაცია, რომელიც გმობს "პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული დომინირების სამსახურში მყოფ ფსევდომისიონერულ საქმიანობას".

 

 

 

 

არსებობს რელიგიური აღმსარებლობების გავლენა ამერიკის საგარეო პოლიტიკაზე?

 

დასავლეთში სხვაგვარად აფასებენ მისიონერული საქმიანობით გამოწვეულ რეაქციებს, როგორც სარწმუნოებრივი პროპაგანდის თავისუფლების შეზღუდვას. ამგვარად, ასპარეზზე გამოდის რელიგიური თავისუფლების თემა, რომელიც ხდება მნიშვნელოვანი საკითხი საერთაშორისო ურთიერთობებში. ევროპის უსაფრთხოებისა და თანამშრომლობის ორგანიზაციამ (OSCE) მას რამდენიმე კონფერენცია მიუძღვნა. 1999 წლიდან აშშ-ში ქვეყნდება Annual Report on International Religious Freedom. ეს 1998 წელს კლინტონის მიერ ხელმოწერილი "რელიგიური თავისუფლების საერთაშორისო აქტის" International Religious Freedom AAct (IRFA)-ის შედეგია. ეს აქტი იყო რეზულტატი იმ რელიგიური ჯგუფების ლობირებისა, რომლებიც პოლიტიკური მხარდაჭერით სარგებლობდნენ. პირველწყაროს წარმოადგენდა 1997 წლის მაისში რესპუბლიკელი პარლამენტარების მიერ წამოყენებული პროექტი Freedom from Religious Persecution Act-ის შესახებ. მიუხედავად პარლამენტარების დიდი მხარდაჭერისა, პირველ პროექტს მოწინააღმდეგეებიც გამოუჩნდნენ, რადგან ავტომატურ სანქციებს შეეძლო რელიგიური დევნის გარემოებებზე ემოქმედა, რაც იმას ნიშნავდა, რომ პრეზიდენტსა და ამერიკულ დიპლომატიას მოქმედების შეზღუდული სივრცე რჩებოდა; ამას შესაძლოა მოჰყოლოდა მნიშვნელოვანი შედეგები კომერციული ოპერაციების სფეროში. IღFA კი, პირიქით, კომპრომისის ტექსტია, რომელსაც Freedom from Religious Persecution Act-ის მოწინააღმდეგეებმაც დაუჭირეს მხარი: IRFA ერთხმად იქნა მიღებული სენატის მიერ 1998 წლის 9 ოქტომბერს. მან დააკმაყოფილა რელიგიური თავისუფლებისთვის მებრძოლები და არ დააზიანა ამერიკის კომერციული ინტერესები. ეკონომიკური სანქციები ავტომატურნი არ არიან, არამედ წარმოადგენენ ერთ-ერთს რა მდენიმე საშუალებიდან.

 

მოხსენება ყოველწლიურად ქვეყნდება და მიმოიხილავს რელიგიური თავისუფლების თვალსაზრისით მსოფლიოს ყველა ქვეყანაში არსებულ სიტუაციას, გარდა ამერიკის შეერთებული შტატებისა. ეს დოკუმენტები აღწერენ რელიგიურ თავისუფლების მდგომარეობას როგორც «აშშ-ს საგარეო პოლიტიკის უმთავრეს ელემენტს» (2003), «არსებით ზომას სტაბილური პოლიტიკური სისტემის შექმნისა და შენარჩუნებისთვის» (2004). ამგვარად, რელიგიური თავისუფლების დაცვა სახელმწიფოს დიპლომატიური იარაღი ხდება.

 

ეს ნაბიჯი, ნაწილობრივ, ზოგიერთი რელიგიური ჯგუფის საქმიანობის ნაყოფია. ამერიკელი კონსერვატორების რელიგიური წრეების ქმედებები ნამდვილად ახდენს გავლენას აშშ-ს საგარეო პოლიტიკაზე, დღესდღეისობით, შესაძლებელია, უფრო მეტადაც: «ისინი აქტიურად და მზარდი სახით არიან ჩართული ამერიკის პოლიტიკის ფართო პალიტრაზე გავლენის მოსახდენად, ამაში იგულისხმება ისრაელის მხარდაჭერაც, შეიარაღების კონტროლი და თავდაცვა, ისევე როგორც საერთაშორისო სავალუტო ფონდისა და გაეროს დაფინანსება». აქტივისტების ეს უმცირესობა ეყრდნობა ამერიკული მოსახლეობის არცთუ უმნიშვნელო რაოდენობას და მასმედიის ქსელს, რომელიც ავრცელებს მათ შეხედულებებს.

 

ამგვარად ახერხებენ რელიგიები სახელმწიფო პოლიტიკაზე გავლენის მოპოვებას. თუ კვლავ ჩრდილოეთ ამერიკას მივუბრუნდებით, ყველაზე საინტერესო მაგალითი არის ზოგიერთ ევანგელისტურ მიმდინარეობებში ისრაელის ამჟამინდელი სახელმწიფოს მიმართ არსებული სიმპათია, რადგანაც ის ინტერპრეტირებულია, როგორც მეორედ მოსვლის წინმსწრები ბიბლიური წინასწარმეტყველებების აღსრულება. თუკი ეს ფაქტორი არ კმარა ახლო აღმოსავლეთში ამერიკის პოლიტიკის განსასაზღვრავად, ამის მხედველობაში არ მიღება მაინც შეუძლებლია.

საქმე არ ეხება იმის მტკიცებას, რომ ამერიკის პოლიტიკა პირველ რიგში ორიენტირებულია ამგვარი შეხედულებებით: ეს მხოლოდ კარიკატურა იქნებოდა, ანდა გამარტივების მცდელობა, რაც დღეს ხშირად ხდება ამ საკითხთან დაკავშირებით. თუმცა ეს ელემენტები უცხო არაა იმ პოლიტიკოსთა აზროვნებისათვის, რომლებიც "ებრაელთა დაბრუნების", როგორც დროების ნიშნის, შესახებ სპეკულაციების გავლენის ქვეშ იმყოფებიან, სპეკულაციებისა, რომლებსაც უკვე გრძელი ისტორია აქვთ ანგლო-საქსონურ ქრისტიანობაში.

 

საინტერესოა, აქვე აღინიშნოს, რომ ამერიკული პოლიტიკური სისტემა, იურიდიულად, წარმოადგენს რელიგიისა და სახელმწიფოს მკაცრი გამიჯვნას, ბევრად უფრო მკაცრს, ვიდრე ევროპის ქვეყნებში, თუმცა ეს სულაც არ უშლის ხელს რელიგიების გავლენას.

 

 

 

 

 

რელიგიური ორგანიზაციების საერთაშორისო პოლიტიკა.

 

 

რელიგიურ ჯგუფებს შეუძლიათ საკუთარი გლობალური პოლიტიკის გატარება, ამაში იგულისხმება საერთაშორისო ურთიერთობათა სფეროც თავისი კლასიკური მნიშვნელობით, თუ წმინდა საყდრის (ვატიკანი) მაგალითზე ვიმსჯელებთ. რომის კათოლიკურ ეკლესიას, წმინდა პოლიტიკურ პლანზე, ფასდაუდებლი უპირატესობა აქვს, იგი ფლობს სახელმწიფოს, რაც არ უნდა მცირე იყოს ეს უკანასკნელი: ვატიკანი, მსოფლიოს ყველაზე პატარა სახელმწიფოა, თავისი 44 ჰექტარით (მონაკოს სამთავროს მესამედზე ნაკლები) და ქვეშევრდომებით, რომელთა მოქალაქეობა ექსკლუზიურად დაკავშირებულია წმინდა საყდრის სამსახურში მათი თანამდებობრივი მოვალეობის აღსრულებასთან. ჭმინდა საყდარი წარმოდგენილია საერთაშორისო ორგანიზაციებში და დიპლომატიურ ურთიერთობები აქვს მსოფლიოს ქვეყნების უმრავლესობასთან ნუნციატურებისა თუ ვატიკანში აკრედიტირებული საელჩოების საშუალებით.

 

დღეს ვატიკანს დიპლომატიური ურთიერთობა აქვს 174 ქვეყანასთან, მაშინ როცა 1978 წელს მათი რიცხვი 92 იყო. ასეთი განვითარება მიანიშნებს ინტერესზე, რომელსაც სახელმწიფოები იჩენენ რელიგიების შესაძლო როლის მიმართ საერთაშორისო დონეზე. მათ რიცხვში თვალშისაცემია რამდენიმე ქვეყნის არყოფნა, განსაკუთრებით კი ჩინეთის, ვიეტნამისა და საუდის არაბეთის. ბენედიქტ XVI-ის ერთ-ერთი ამოცანაა სწორედ ამ სახელმწიფოებთან დიპლომატიური ურთიერთობების ჩამოყალიბება. საკითხი განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს ჩინეთის შემთხვევაში: წმინდა საყდარს დიპლომატიური ურთიერთობები აქვს ტაივანთან და იოანე-პავლე II-ის დაკრძალვის ცერემონია ამ ქვეყნის სახელმწიფო მეთაურისთვის წარმოადგენდა ოფიციალური ვიზიტის უიშვიათეს საშუალებას ისეთ ადგილას, სადაც თავს იყრის უამრავი სახელმწიფოს მეთაური. ტაივანი ფხიზლად ადევნებს თვალყურს წმინდა საყდრის დიპლომატიურ მცდელობებს ჩინეთის მიმართ. ეს უკანასკნელი ვატიკანისგან მოითხოვს ტაივანთან დიპლომატიური ურთიერთობის გაწყვეტას. ეს, ალბათ, ძვირი არ დაუჯდებოდა რომს: სულ სხვაგვარადაა საქმე ჩინელთა მოთხოვნებთან დაკავშირებით ჩინეთის ტერიტორიაზე კათოლიკეთა საქმეებში ჩაურევლობის შესახებ, რაც მიუღებელია რომის კათოლიკური ეკლესიის სტრუქტურის თვალსაზრისით. საინტერესო პარტია თამაშდება ამ ორ სრულიად განსხვავებულ სახელმწიფოს შორის, რომლებიც განხვავდებიან, როგორც არსით, ასევე სიდიდით, მაგრამ ერთსაც და მეორესაც ხანგრძლივი პერსპექტივების კარგი ხედვა გააჩნიათ....

 

წმინდა საყდარი თავს კარგად გრძნობს გლობალიზაციის კონტექსტში, რადგან მას ყოველთვის გააჩნია ის პერსპექტივა, რომელიც სცდება სახელმწიფოებრივ საზღვრებს. რომის ეკლესიის პოლიტიკას სამიზნედ აქვს მთელს მსოფლიოში არსებული სიტუაცია და ცდილობს შეაფასოს თავისი საქმიანობის თუნდაც შორეული შედეგები: «პაპი უნდა ფლობდეს უნივერსალურ გეოგრაფიას»  -  განუცხადა იოანე-პავლე II-მ ჟურნალისტებს. სახელმწიფოებთან პირდაპირი ურთიერთობებთან ერთად ჰქონდა, წმინდა საყდარი საკმაოდ დიდ ყურადღებას იჩენს საერთაშორისო ორგანიზაციების მიერ შემოთავაზებული შესაძლებლობების მიმართ: ეს საშუალებას აძლევდა რომს განეხორციელებინა თავისი პოლიტიკა მისთვის საინტერესო საკითხთან დაკავშირებით. საქმე მხოლოდ რელიგიურ თავისუფლებას არ ეხება: პაპის ტახტი ინტერესდება ისეთი საკითხებითაც, როგორიცაა შეიარაღებაზე კონტროლი. წმინდა საყდარი აკრედიტირებულია საერთაშორისო ორგანიზაციებთან, რომელთა რიცხვი საკმაოდ შთამბეჭდავია. სხვა მხრივ, ადგილობრივი წესების მიხედვით, ცალკეული სახელმწიფოების ეპისკოპატებს შეუძლიათ საკუთარი პოლიტიკური როლი ითამაშონ და გავლენა იქონიონ საერთაშორისო მოვლენებზე.

 

რელიგიური საკითხების ცნობილი მკვლევარი ფრანგი სოციოლოგი ემილ პულა შთამბეჭდავად საუბრობს "ეკლესიოსფეროს -ის შესახებ: ეს არის რომის კათოლიკური ეკლესიის გავლენისა და მოქმედების სფერო, რომელიც აიძულებს სახელმწიფოებს ანგარიში გაუწიონ მას . ეს სფერო არ შემოიფარგლება რელიგიური საკითხებით; და ის არ ისწრაფვის შეერიოს დიდ იდეოლოგებს, როგორებიცაა სოციალიზმი, ანდა ლიბერალიზმი. მაშინაც, თუკი ის ხდება მთავარი მოქმედი პირების მიზნობრივი მოკავშირე რომელიმე საგანგებო სიტუაციასთან მიმართებაში, წმინდა საყდრის სტრატეგია სხვა კრიტერიუმებით განისაზღვრება.

 

თუკი არცერთ სხვა რელიგიას არა აქვს წმინდა საყდრის მსგავსი სტრუქტურა, ეს იმას არ ნიშნავს, რომ არა-კათოლიკეები გულგრილნი არიან იმის მიმართ, რაც ხდება საერთაშორისო პოლიტიკურაში და არ ცდილობენ იქ თავიანთი ხმის მიწვდენას. ევროპას თუ არ გავცდებით, ის ეკლესიებიც კმარა, რომლებმაც ბრიუსელში თავიანთი წარმომადგენლობითი ბიუროები განათავსეს. შეუძლებელია, აქ იმის აღწერა, თუ რა საქმიანობას ეწევიან პროტესტანტული და მართლმადიდებლური ეკლესიები ევროპის კონტინენტზე თუ მის გარეთ. მოსკოვის საპატრიარქოს საერთაშორისო ურთიერთობათა განყოფილების საქმიანობის შესწავლა ძალიან საინტერესო იქნებოდა.

 

აგრეთვე ეკუმენურ ინსტიტუციებს შეუძლიათ განახორციელონ საკუთარი დიპლომატია. ეკლესიათა მსოფლიო საბჭოს ერთი დოკუმენტი წარმოგვიდგენს მოქმედების სხვადასხვა გზებს, რომლებსაც ეს ორგანიზაცია იყენებდა საერთაშორისო ურთიერთობებში: მსოფლიოში მოვლენათა განვითარების ინტერპრეტაცია და ანალიზი (იმ ფარგლებში, რაც ეკლესიებს ეხება); ეკლესიების მიერ წარგზავნილი დელეგაციები და ეპისკოპოსთა ვიზიტები კრიტიკულ სიტუაციებში; სიტუაციების ადგილზე შესასწავლად წარგზავნილი ეკუმენური ჯგუფები; მთავრობებისათვის კონფიდენციალური მიმართვები; არასამთავრობო ორგანიზაციებთან არსებული წარმომადგენლობები; მოქმედი ჯგუფების მხარდაჭერა ადამიანთა უფლებების დაცვასა და კონფლიქტების მშვიდობიანად მოგვარების საკითხში. დიდი ხანია, რაც ეკლესიათა მსოფლიო საბჭო აქტიურად მონაწილეობს გაეროს საქმიანობაში და მრჩევლის სტატუსით სარგებლობს გაერთიანებული ერების სპეციალიზებულ სააგენტოებთან; 1948 წელს მან საერთაშორისო ურთიერთობების შემსწავლელი კომისიაც კი შექმნა. ემს-ს საქმიანობა შეზღუდულია იმით, რომ იგი არის ეკლესიების წარმომადგენლებისგან შექმნილი ასოციაცია: კონკრეტულ სიტუაციაში, მისთვის რთულია მხარი დაუჭიროს მისი წევრი ნაციონალური ეკლესიის გეგმებს  -  დღეს მას ხშირად საყვედურობენ უყურადღებობას საბჭოთა რეჟიმის დროს მორწმუნეთა დევნის მიმართ, რათა არ შეწინაღმდეგებოდა რუსული მართლმადიდებლური ეკლესიისა და მაშინდელი სხვა კომუნისტური ქვეყნების ეკლესიათა ოფიციალურ პოზიციებს. წევრი ეკლესიის მხარდასაჭერად საჭიროა სხვა წევრი ეკლესიების კონსენსუსი, რაც ზოგჯერ ხდება კიდეც, მაგალითად რუანდას შემთხვევაში.

 

ქრისტიანულის გარდა არსებობენ სხვა მოწოდებით საერთაშორისო ორგანიზაციები, მაგრამ ისინი იგივე შეზღუდვებს განიცდიან, რასაც ეკლესიათა მსოფლიო საბჭო.

 

 

მუსლიმურ სამყაროში არ არსებობს მნიშვნელოვანი საერთაშორისო ორგანიზაცია. მართალია, არის ისლამური კონფერენცია, რომელიც 1969 წელს დაარსდა, მაგრამ იგი აერთიანებს სახელმწიფოებს და არა რელიგიურ ინსტიტუციებს; ის ხელს უწყობს ამ სახელმწიფოთა შორის ურთიერთობებს და კულტურულ თუ ეკონომიკურ კავშირებს. სამაგიეროდ, არსებობს სხვა საერთაშორისო ისლამური ორგანიზაციები: მუსლიმთა მსოფლიო კონგრესი (მუ   თამარ ალ-ალამ ალ-ისლამი), რომელიც შეიქმნა პაკისტანის ინიციატივით 1950-იან წლებში; მუსლიმთა მსოფლიო ლიგა (რაბითათ ალ-ალამ ალ-ისლამი) ასპარეზზე გამოვიდა 1962 წელს და მას მხარს უჭერს საუდის არაბეთი; Iსლამიც ჩალლ შოციეტყ ლიბიის პატრონაჟის ქვეშაა და დღეს განსაკუთრებულ მონაწილეობას იღებს აფრიკაში მიმდინარე მოვლენებში. ამ ორგანიზაციათა უმრავლესობას მჭიდრო კავშირი აქვს სახელმწიფოებთან (ფინანსური დამოკიდებულება), რაც აშკარად განსაზღვრავს სტრატეგიებს. არაა საჭირო ამ სურათის ძალიან გამარტივება, რადგან რაიჰარდ შულცის მიერ მუსლიმთა მსოფლიო ლიგის დეტალურმა შესწავლამ გვიჩვენა, რომ ამ უკანასკნელმა რამდენიმე მიმდინარეობა გააერთიანა და მიუხედავად იმისა, რომ მატერიალურად დამოკიდებულია საუდის არაბეთის გულუხვობაზე, არა მხოლოდ ისარგებლა ამ ქვეყნის მხარდაჭერით, არამედ სხვა მუსლიმურ გაერთიანებებს თავიანთი გავლენის გაზრდის საშუალებაც მისცა.

 

შეინიშნება ინდუისტური და ბუდისტური საერთაშორისო ორგანიზაციების მცდელობებიც, რომლებიც ქრისტიანული მისიონერული საქმიანობის საპასუხოდ წარმოიშვნენ; ისინი წარმოადგენენ საკონსულტატიო და საკონტაქტო სტრუქტურებს, რომლებსაც, რა თქმა უნდა, არ აქვს იმხელა ძალაუფლება, რაც გააჩნია ეკლესიათა მსოფლიო საბჭოს თავის წევრებზე. ჭორლდ Fელლოწსჰიპ ოფ Bუდდისტს-ის პირველი კონგრესი შრი-ლანკაში შედგა 1950 წელს, მისი ძირითადი შტაბ-ბინა 1963 წლიდან ტაილანდშია განთავსებული, იგი იღწვის «დედამიწაზე ბედნიერების, ჰარმონიისა და მშვიდობისათვის», მაგრამ პრაქტიკაში წარმოადგენს შეხვედრებისა და გაცვლების ფორუმს. ინდუისტთა VHP (ვიშნა ჰინდუ პარიშადი) კი, თავის მხრივ, მჭიდროდაა დაკავშირებული ინდუსთა ნაციონალურ მოძრაობასთან და წარმოადგენს, ასე ვთქვათ, მის რელიგიურ განშტოებას, გავლენა აქვს როგორც ინდოეთში, ასევე დიასპორების ინდუისტურ გაერთიანებებში, სადაც მისი ფილიალებიც არსებობენ. სამაგიეროდ, არ შეგვიძლია ვთქვათ, რომ მას რეალური გავლენა აქვს საერთაშორისო ურთიერთობებზე. რაც შეეხება ინდუისტთა მსოფლიო ფედერაციას, აქ საქმე გვაქვს ნეპალის მთავრობასთან მჭიდროდ ასოცირებულ ინიციატივასთან.

 

 

დასკვნა: რელიგიათა სტრატეგიები და მათი სპეციფიკა.

 

რელიგიური ფაქტორები არ შემოიფარგლება მხოლოდ პირდაპირი გავლენით გადაწყვეტილებების მიღებასა თუ საერთაშორისო მოვლენების განვითარებაზე: პარალელურად ისინი ახდენენ უფრო სტრუქტურირებულ გავლენას, და ეს გავლენა მიტ უფრო მნიშვნელოვანია, რამდენადაც უფრო მყარია მათი ბუნება, ვიდრე ცვალებადი საზოგადოებრივი აზრის ევოლუცია. ეს ფაქტორები მოქმედებენ მენტალიტეტზე და დღითიდღე უფრო იშვიათად განიცდიან ცვლილებას. შესაძლოა, რელიგიები მოკვდავნი არიან, მაგრამ მათი არსებობა უფრო ხანგრძლივია, ვიდრე სახელმწიფოებისა: რეჟიმებმა, რომლებსაც ჯერ კიდევ გუშინ სურდათ რელიგიური აღმსარებლობების განადგურება, XX საუკუნეში ამის ნათელი დემონსტრირება მოახდინეს...

 

თავისი ბუნებით, რელიგიები ისწრაფვიან ტრანსნაციონალური მიზნებისა და საერთაშორისო სტრატეგიების განვითარებისკენ. მათ შეუძლიათ გასცდნენ საზღვრებს, რასაც ვერ ახერხებს ვერც ერთი პოლიტიკურ-სახელმწიფოებრივი სტრუქტურა. მაგრამ რელიგიის მიმდევრები არ ფლობენ იმ იძულების საშუალებებს, რაც ესოდენ დამახასიათებელია სახელმწიფოსთვის, რელიგიათა სტრატეგიებს გარკვეული საზღვრები აქვს. მათ არ შეუძლიათ სამხედრო ქვედანაყოფებით მანევრირება ისე, როგორც ამას სამხედრო სტრატეგი აკეთებს.

 

და ბოლოს, არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ რელიგიათა სტრატეგიები არ ეყრდნობა მხოლოდ მკაცრად რაციონალურ მიდგომას: ეს სტრატეგია აგრეთვე გულისხმობს რელიგიური პრინციპების დაცვას, თუნდაც მათი დაცვა რაიმე საშიშროებას უქმნიდეს, ან უმოკლეს დროში შედეგის მიღების იმედი არ ჰქონდეს, რადგანაც რელიგიური განსჯის უნარი არ შემოიფარგლება მატერიალური სივრცით: ამ მხრივ, რელიგიათა სტრატეგიები განსხვავდება სხვა სტრატეგიებისგან.  

 

გვერდის მისამართი : ბიბლიოთეკა / ესსე და წერილები / მეიერი ჟან ფრანსუა / რელიგიური ფაქტორები და საერთაშორისო ურთიერთობები