ალასანია გიული

ქრისტიანობა

 

ძვ. წ. I ათასწლეულის დასასრულს კაცობრიობას მხსნელად ღმერთის ძე იესო ქრისტე მოევლინა, რომლის დედას მარიამს, ებრაელთა მეფის დავითის შთამომავალს, ის სული წმიდისაგან უბიწოდ ჩაესახა. ქრისტემ ნათლობა მდ. იორდანეში იოანე ნათლისმცემლისაგან მიიღო. მაგრამ ებრაელებმა არ გაიზიარეს მისი მოძღვრება, არ ირწმუნეს მისი ღვთიური წარმოშობა, ხოლო სინედრიონმა მას სიკვდილით დასჯა გადაუწყვიტა, რაც რომაელმა გამგებელმა პილატე პონტოელმაც დაადასტურა. ჯვარცმის და სიკვდილით დასჯის მესამე დღეს ქრისტე აღსდგა.

მხსნელის – მესიის მოლოდინი იყო საქართველოშიც. პირველი ქრისტიანი მეფე მირიანი იძიებდა “სჯულისა ქრისტესსა… და წიგნიცა, რომელი ჰქონდა მირიან მეფესა ნებროთისი; მას წიგნსა შინა პოვა წერილი ესრეთ: “უკანასკნელთა ჟამთა მოვიდეს მეუფე იგი ცისა…... მან გიხილოს ჭირსა შინა და გიხსნეს შენ”. ქართული საისტორიო ტრადიციის თანახმად, უფლის ჯვარცმას საქართველოდან იერუსალიმში მიწვეული სჯულის მეცნიერნი ებრაელები ელიოზ მცხეთელი და ლონგინოზ კარსნელი დაესწრნენ. უფლის ჯვარცმა მძიმედ განიცადა და ვერ გადაიტანა ელიოზის დედამ, ხოლო ელიოზის დამ მცხეთაში ჩამოსვენებული უფლის კვართი მკერდში ჩაიკრა, სული განუტევა და ამ წმიდა რელიკვიასთან ერთად დაიმარხა. იმ ადგილას ამჟამად სვეტიცხოვლის ტაძარი დგას. არსებობს გადმოცემა, რომ მცხეთაში ძველი აღქმის უდიდესი სიწმიდე- ელია წინასწარმეტყველის ხალენი ინახებოდა, ხოლო ხობის მონასტერში ღვთისმშობლის კვართი, რომელიც დღეს ზუგდიდის მუზეუმშია დაცული. საეკლესიო ტრადიციის თანახმად, წილკნის ეკლესიაში ლუკა მახარობლის დახატული ღვთისმშობლის ხატი ესვენა, რომელიც დღეს ხელოვნების სახელმწიფო მუზეუმში ინახება.

საქართველოში ქრისტიანობის გავრცელება პირველ საუკუნეშივე დაიწყო. ქრისტეს ამაღლების შემდეგ მოციქულებმა წილი იყარეს, თუ ვის სად უნდა ექადაგა ქრისტიანობა. საქართველო წილად ხვდა ღმრთისმშობელს, რის გამოც ჩვენს ქვეყანას “ღმრთისმშობლის წილხვედრს” ვუწოდებთ. მაგრამ მისი ძის ნებით, ღმრთისმშობელმა თავის ნაცვლად საქართველოში ანდრია პირველწოდებული მოავლინა, რომელსაც თავისი ხელთუქმნელი ხატი გამოატანა. ამ ხატს აწყურის ღვთისმშობლის ხატი ეწოდება და ხელოვნების მუზეუმში ინახება. ისტორიული წყაროს მიხედვით პირველი საეპისკოპოსო საქართველოში სწორედ ანდრია მოციქულმა დაარსა აწყურში, დაუნიშნა ეპისკოპოსი და დატოვა რამდენიმე მღვდელი და დიაკონი. დადგენილი წესით, მოციქულების მიერ დაარსებული ეკლესია ავტოკეფალური, ე.ი. დამოუკიდებელი უნდა ყოფილიყო. მიუხედავად ამისა, ქართული ეკლესიის ავტოკეფალურობის საკითხი მისი არსებობის მანძილზე არაერთხელ დამდგარა ეჭვქვეშ და სხვადასხვა დროს მისი დასაბუთება და დაცვა სხვადასხვა მოღვაწეებს უხდებოდათ.

ანდრია მოციქული საქართველოში სამჯერ იყო. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი მისი მესამე მოგზაურობა აღმოჩნდა, რომელშიც მას თან ახლდნენ ქრისტეს სხვა მოწაფეები, მოციქულები სიმეონ კანანელი და მატათა. წყაროს მიხედვით, მოციქული ანდრია მოვიდა “ტრაპიზონსა, სოფელსა მეგრელთასა”. როდესაც მოციქულები ციხე-ქალაქ აფსაროსს, დღევანდელ გონიოსს მიადგნენ, მატათა გარდაიცვალა და იქვე დაიკრძალა. იმ ადგილას, სადაც მოციქულმა ხატი დაასვენა, წყარომ გადმოჩქეფა, იქვე, ღმრთისმშობლის სახელზე ეკლესია ააგეს, სადაც ღმრთისმშობლის ხატის პირი დააბრძანეს. სვიმეონ კანანელი აფხაზეთში აღესრულა და მისი საფლავი “ნიკოფსიის” ქალაქშია, დღევანდელ ნოვა-მიხაილოვკაში, ტუაფსეს ჩრდილო-დასავლეთით. მე-14-15 სს-ში სიმეონ კანანელის ნეშტი ანაკოფიაში, დღევანდელ ახალ ათონში გადმოასვენეს.

მიუხედავად იმისა, რომ ქრისტიანთა პირველი თემების არსებობა საქართველოში აქ ნაპოვნი ქრისტიანული სამარხებით მე- 2-3 სს-შია დადასტურებული, რაც თავისთავად ნათლობასაც გულისხმობდა და ეკლესიის არსებობასაც, მე-4 ს-მდე ქრისტიანობა საქართველოში სახელმწიფო რელიგიად არ ქცეულა. თუმცა აქ აღმოჩენილი ეკლესიის ნარჩენები ნასტაგისში, რომელიც მე-3 ს-ით თარიღდება, ახალი რელიგიის ადრე შეღწევას საქართველოს ტერიტორიაზე ნათლად ადასტურებს.

ქრისტიანთა უკანასკნელი დევნა რომის იმპერიაში დიოკლეტიანე კეისრის დროს (284-305) დაიწყო. იმ დროს ეწამა რომაელთა ჯარის სარდალი კაპადოკიელი გიორგი, რომელიც წმინდანად შეირაცხა. სწორედ წმ. გიორგის სახელზე საქართველოში ყველაზე მეტი ეკლესიაა აგებული.

298 წ. რომსა და სასანიანთა ირანს შორის ნისიბინში დადებული ზავის მიხედვით ქართლის სამეფო რომის პოლიტიკური კონტროლის ქვეშ აღმოჩნდა, რამაც ხელისუფლებას ქრისტიანობის აღიარების შესაძლებლობა მისცა. პირველი ქრისტიანი მეფე მირიანია, ხოლო იმ დროის მქადაგებელი კაპადოკიელი ნინო, რომლის მამაც რომაელთა ცნობილი სარდალი ზაბილონია, ხოლო დედა იერუსალიმის პატრიარქის და სუსანა. ნინო ერთ-ერთი იმათგანია, რომლებიც დიოკლეტიანეს გაექცნენ და სომხეთს შეაფარეს თავი. სომხეთის მეფე თრდატის მიერ ქრისტიანობის ერთგულებისათვის ქალების სიკვდილით დასჯის შემდეგ ღვთის ნებით გადარჩენილი ნინო ქართლში მოვიდა, ვინაიდან უფალმა განუცხადა მას, რომ საქართველოში “არს სამკალი ფრიად და მუშაკი არა”. ქართულ ისტორიოგრაფიაში გამოთქმული აზრით წმ. ნინო ქართლში 303-311 წწ. მოვიდა. ფარავნის ტბასთან ძილში მას ეჩვენა “კაცი ერთი” , “მოსცა მან წიგნი დაბეჭდული წმიდასა ნინოს და რქუა: “ მიართუ ესე მცხეთის მეფესა მას წარმართთასა”. მცხეთაში დამკვიდრებული ნინო ქრისტიანობას ქადაგებდა და ავადმყოფებს ჰკურნავდა. მის პირველ მსმენელთა და მიმდევართა შორის, ქართლის დედოფალი ნანაც იყო, რომელიც წმინდანმა მძიმე სენისაგან განკურნა.

313 წელს გამოცემული მილანის ედიქტით შეწყდა ქრისტიანების დევნა რომის იმპერიაში და ქრისტიანობა წარმართობასთან ერთად ნებადართულ სარწმუნოებად გამოცხადდა, ხოლო 324 წელს კონსტანტინე დიდის (306-337) ბრძანებით სახელმწიფო რელიგიადაც კი იქცა. ქრისტიანული მრწამსის ჩამოყალიბებაში საქართველოს წარმომადგენლებიც მონაწილეობდნენ. 325 წ. ნიკეაში ჩატარებულ ქრისტიანთა პირველ მსოფლიო საეკლესიო კრებას ბიჭვინთის ეპისკოპოსი სტრატოფილე ესწრებოდა. ქრისტიანთა მეორე მსოფლიო კრებაში კი ქართლის ეპისკოპოსი პანტოფილე მონაწილეობდა. იმ დროისათვის სამხრეთ და აღმოსავლეთ შავი ზღვისპირეთში ქრისტიანობის გავრცელებაზე დასავლეთ საქართველოში მე-4 ს-ში აგებული ბიჭვინთისა და ნოქალაქევის ეკლესიებიც მეტყველებს.

ქართლში ქრისტიანობის ოფიციალურ რელიგიად გამოცხადებასთან არაერთი ზეპირი და წერილობითი გადმოცემაა დაკავშირებული. ერთ-ერთი მირიანის სანადიროდ ყოფნის დროს თხოთის მთაზე მზის დაბნელებაზეა, რომლისგანაც ქართლის მეფე მხოლოდ ნინოს ღმერთმა იხსნა. ამას მოჰყვა ქართლში ქრისტიანობის ოფიციალურ რწმენად გამოცხადება. იმავე წლებში ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად აღიარება ეგრისში ანუ ლაზეთის სამეფოშიც ივარაუდება. იმ დროს, როდესაც ორი ძლიერი სახელმწიფო, რომი და სასანიანთა სპარსეთი, ერთმანეთს მსოფლიოს ეცილებოდნენ, ქართველ ხელისუფალთა ეს ნაბიჯი დასავლეთისა და აღმოსავლეთის შესაყარზე მდებარე საქართველოსათვის დასავლეთზე პოლიტიკურ ორიენტაციას ნიშნავდა, რამაც დიდი ხნით განსაზღვრა ქვეყნის შემდგომი ბედი და მყარად დააკავშირა ქართველი ხალხი და ქართული კულტურა დასავლურ ცივილიზაციასთან.

ქართლში დაიწყო ეკლესიების მშენებლობა, რისთვისაც თავდაპირველად ქვითხუროები რომის იმპერიიდან ჩამოჰყავდათ. რომის იმპერატორმა კონსტანტინემ მღვდლების, დიაკონის და ქვითხუროების გარდა, რომლებიც ქართლში იოანე ეპისკოპოსის წინამძღოლობით ჩამოვიდნენ, ქართლის მეფეს გამოუგზავნა ჯვრის ნაწილი, ფერხთა ფიცარნი ხისანი და სამსჭვალნი, რომელზედაც და რომლითაც დამსჭვალული იყო უფალი. ამ წმიდა რელიკვიებს თავისი ისტორია აქვთ. წმიდა რელიკვიების ადგილმდებარეობის და მათი გადაადგილების განსაკუთრებული მნიშვნელობის გამო მათ შენარჩუნებასა ან უკან დაბრუნებაში არაერთ ქართველ მეფეს მიუძღვის წვლილი.

მცხეთაში, სამეფო ბაღში აგებული ხის ეკლესია, რომელსაც შემდგომში “სვეტიცხოველი” ეწოდა, იმთავითვე საკათოლიკოსო საყდრად იყო ნავარაუდევი.

ქართლში ქრისტიანობა სახელმწიფო რელიგიად 326 წელს გამოცხადდა. თუმცა ქრისტიანობის გავრცელება ხანგრძლივი პროცესია. საქართველოს ეკლესია მსოფლიო ეკლესიის განუყოფელი ნაწილია, ხოლო ყველა ქრისტიანი როგორც ერთობა, სულიერი სხეულია, რომლის თავიც ქრისტეა, “ერთი სხეული და ერთი სული, ერთი უფალი, ერთი რწმენა, ერთი ნათლობა, ერთი ღმერთი და მამა ყოველთა” .

იოანე ეპისკოპოსმა მტკვრის ნაპირას საგანგებო ადგილას ქართლის წარჩინებულები, ხოლო მღვდლებმა და დიაკვნებმა უფრო ქვემოთ მტკვრის ნაპირას უბრალო ხალხი მონათლეს. წმ. ნინო, ეპისკოპოსი იოანე და ერისთავი განაგრძობდნენ ქვეყნის სხვადასხვა კუთხეში ქრისტიანობის გავრცელებას, “სახარებითა და პატიოსანი ჯვრით” “ჭეშმარიტი გზის” ჩვენებას.

ბოლოს წმ. ნინო დაბა ბოდბეში მივიდა, სადაც დასნეულდა და გარდაიცვალა. გარდაცვალების წინ მან თავისი ცხოვრების შესახებ მოუთხრო მირიანის რძალს რევის მეუღლეს სალომე უჯარმელს და პეროჟავრ სივნიელს. მათი გადმოცემა აბიათარისა და სიდონიას მონათხრობთან ერთად საფუძვლად დაედო წმ. ნინოს ცხოვრებას – ქართლის გაქრისტიანების ყველაზე ადრეულ წერილობით ძეგლს. თანამედროვეების მიერ ჩაწერილი წმ. ნინოს ცხოვრება, თავის მხრივ, შევიდა მე-7 ს-ში შედგენილ კრებულში “მოქცევაი ქართლისაი” და “ქართლის ცხოვრებაში”.

ქალკედონის 451 წლის მსოფლიო საეკლესიო კრების გადაწყვეტილებით 5 ავტოკეფალური ეკლესია დარჩა – რომის, კონსტანტინოპოლის, ანტიოქიის, ალექსანდრიის და იერუსალიმის. ქართლის ეკლესია იმ დროს ანტიოქიის საპატრიარქოს საზღვრებში შედიოდა. მანამდე კი, 381 წელს, მსოფლიო კრების მონაწილე იბერიის, იგივე ქართლის ეპისკოპოსი პანტოფილე ამასიის ეპარქიის წარმომადგენელად იხსენიება, რის საფუძველზეც ფიქრობენ, რომ მე-4 ს. დასასრულისათვის ქართლის ეკლესია ამასიის მიტროპოლიტის მეშვეობით პონტოს დიოცეზს ექვემდებარებოდა.

მე-5 ს-ის II ნახევრიდან ქართლის ეკლესია ძლიერდება და ეს ფაქტი ქართლის ერთ-ერთი უძლიერესი მეფის ვახტანგ გორგასალის სახელს უკავშირდება. ვინაიდან იმჟამად ქართლის დიდი ნაწილი სასანიანთა სპარსეთის პოლიტიკური კონტროლის ქვეშ იმყოფებოდა, “შეერია ქართლის წვრილ ერს ცეცხლმსახურება”. ვახტანგ გორგასალმა თავისი საქმიანობა პირველ რიგში სწორედ ეკლესიის რეფორმირებისაკენ წარმართა. ქართლის მეფე მტკიცედ დაადგა პროდასავლურ ორიენტაციას და ბიზანტიის მხარდაჭერით ქართლის ეკლესიას ავტოკეფალური სტატუსი მოუპოვა.

ქრისტიანობის წიაღში აღმოცენებულ მიმდინარეობებში იმ წლებში ძლიერი დაპირისპირება იყო დიოფიზიტებსა და მონოფიზიტებს შორის. დიოფიზიტობა ქრისტეს ორბუნებოვნებას აღიარებს – ღვთაებრივს და ადამიანურს, მონოფიზიტების შეხედულებით კი, ძე ღმერთის განხორციელების შემდეგ ის მხოლოდ ღვთაებრივ ბუნებას ინარჩუნებს სრულად და ერთბუნებოვანია. 451 წ. ქალკედონის IV მსოფლიო საეკლესიო კრებამ მიიღო დოგმატი დიოფიზიტობის შესახებ და დაგმო მონოფიზიტობა.

მობიდანის შემდგომ, რომელიც ფარულად “მაცდურ წიგნებს “ წერდა, ქართლის მთავარეპისკოპოსი ბიზანტიიდან ჩამოყვანილი ქალკედონიტი მიქაელია. სწორედ მან აღმოფხვრა სპარსული ეკლესიის გავლენა ქართლში. მაგრამ მას შემდეგ, რაც ქართლის მეფემ ვახტანგ გორგასალმა დედასთან და დასთან ერთად იერუსალიმი მოილოცა, ქართლში კათოლიკოსობა დააწესა და პირველ კათოლიკოსად კონსტანტინოპოლიდან პეტრეს, მთავარეპისკოპოსად კი სამოელის ჩამოყვანა განიზრახა, ამით განაწყენებული და ამბოხებული მიქაელი დასასჯელად კონსტანტინოპოლში გააგზავნა.

“ქართლის ცხოვრების” გადმოცემით, ვახტანგმა მრავალი ახალი საეპისკოპოსო დაარსა: “დასვა ერთი ეპისკოპოსად კლარჯეთს, ეკლესიისა ახიზისასა, ერთი არტანს, ერუშეთს, ერთი ჯავახეთს, წუნდას; ერთი მანგლისს, ერთი ბოლნისს, ერთი რუსთავს, ერთი ნინოწმინდას, ერთი უჯარმისკარსა, რომელი გორგასალსა აღეშენა, ერთი ჭერემს, მისსავე აღშენებულსა... ერთი ჩელეთს... ერთი ხორნაბუჯს და ერთი აგარაკს, რომელ არის ხუნან... შემდგომად მისსა აღაშენა ეკლესია ნიქოზის საგზებელსა თანა ცეცხლსა და დასვა ეპისკოპოსი”.

ვახტანგ გორგასალის საეკლესიო რეფორმის შედეგად უკვე მე-6 ს-ის I ნახ-ში, საბა ქართლის კათოლიკოსის შემდგომ, ქართლის კათოლიკოსის საყდარი წარმოშობით ქართველმა მღვდელთმთავრებმა დაიკავეს. “მოქცევაი ქართლისაის” თანახმად, “აქათგან ორთა სახლთა აღიღეს კათოლიკოზობაი მცხეთელთა მკვიდრთა.” ქართველი მემატიანე ჯუანშერის ცნობით, “აქათგან არღარა მოიყვანებდეს კათოლიკოსსა საბერძნეთით, არამედ ქართველნი დასხდებოდეს, წარჩინებულთა ნათესავნი”.

მე-6 ს. 20-იანი წლებიდან ქართლის ეკლესია უარს ამბობს მონოფიზიტობასთან შემრიგებლურ პოზიციაზე და მყარად დგება დიოფიზიტობის გზაზე, რომელიც საბოლოოდ იმარჯვებს 591 წელს, ბიზანტია-ირანის საზავო ხელშეკრულების დადების შემდეგ. ამ ზავის პირობებით, ქართლის დიდი ნაწილი თბილისამდე, ბიზანტიის კონტროლის ქვეშ აღმოჩნდა. მიუხედავად იმისა, რომ სპარსეთმა და ბიზანტიამ ქართლი ფორმალურად ორ ნაწილად გაიყვეს, თბილისში მჯდომი სტეფანოზი, როგორც გუარამის შვილი, თავს ქვეყნის ორსავე ნაწილის ბატონ-პატრონად მიიჩნევს. იმ დროს ქვეყნისა და ქრისტიანობის აღმავლობისათვის ხელსაყრელი პირობები შეიქმნა. მე-6 ს 90 -იან წწ- ში და მე-7 ს. დამდეგს აგებული მცხეთის ჯვრის ტაძარი ამის ნათელი დადასტურებაა.

მე-7 საუკუნე ქართული და სომხური ეკლესიების საბოლოო განხეთქილებით იწყება. მე-7 ს-ის დამდეგს აბრაამ სომეხთა კათოლიკოსი სწერდა კირიონს, ქართლის კათოლიკოსს: “დაუჯერებლად გვეჩვენა, რომ უცხო სამეფოსთან (ბიზანტიასთან) შექმნას მეფეთა მეფის მონათაგანმა სიყვარულის ერთობა და ბუნებით თანამოზიარეს (სპარსეთს) განშორდესო.”

 

საქართველოს საეკლესიო პოლიტიკა ახლო აღმოსავლეთის პოლიტიკის ნაწილი იყო. ძირითადი პოლიტიკური მხარეები იმ დროს ბიზანტია და სპარსეთი იყვნენ. 614 წელს სპარსეთის მეფემ ხოსრო II იერუსალიმი აიღო, ხოლო 616 წელს საეკლესიო კრება მოიწვია, რომელზედაც იმპერიაში მცხოვრები ქრისტიანები დაავალდებულა “მიეღოთ სომხური ქრისტიანობა”. ქართლის კათოლიკოსი კირიონი იძულებული გახდა ქართლი დაეტოვებინა.

სულ მალე ბიზანტიის იმპერატორის ჰერაკლეს წარმატებული ომის შემდეგ სპარსეთის წინააღმდეგ საერთაშორისო ვითარება ბიზანტიის სასარგებლოდ შეიცვალა. თუმცა ჰერაკლე კეისარი იმპერიის ერთიანობის შენარჩუნების მიზნით ახალი მიმართულების “მონოთელიტობის” გავრცელებას შეეცადა. მონოთელიტობა ქრისტეს ორბუნებოვნებას- ღვთიურს და ადამიანურს-, მაგრამ ერთ ნებას აღიარებდა და დიოფიზიტობასა და მონოფიზიტობას შორის ერთგვარი კომპრომისის მოძიების მცდელობას წარმოადგენდა. მე-7 ს. 30-იან წწ. ჰერაკლემ შეიერთა დასავლეთ ქართლი. ამ დროიდან კონსტანტინოპოლისადმი დაქვემდებარებულ დასავლეთ საქართველოს ფაზისის სამიტროპოლიტოსა და მასზე დაქვემდებარებულ რამდენიმე საეპისკოპოსოში ერთ ხანს ღვთისმსახურება ბერძნულ ენაზე ტარდებოდა.

მონოთელიტობა ბევრისათვის მიუღებელი აღმოჩნდა. მოწინააღმდეგეებს შორის იყვნენ პაპი მარტინი და ბიზანტიელი ბერი, გამოჩენილი ღვთისმეტყველი მაქსიმე აღმსარებელი, რომელიც დასახიჩრებული თავის ორ მოწაფესთან ერთად დასავლეთ საქართველოში გადმოასახლეს, სადაც აღესრულა კიდეც. დასავლეთ საქართველოდან მისი მოწაფის გაგზავნილი წერილიდან ვიგებთ, რომ ადგილობრივი მოსახლეობისათვის მონოთელიტობა უცხო იყო და ის დიდი თანაგრძნობით ეკიდებოდა დევნილ მოღვაწეს.

აღმოსავლეთის ქრისტიანულ ეკლესიებს შორის ქართული ეკლესია ერთადერთი აღმოჩნდა, რომელმაც არ გაიზიარა ბიზანტიაში ლეონ ისავრიელის დროს წამოწყებული ხატმებრძოლეობა, რომელიც ნიკეის VII და უკანასკნელმა მსოფლიო საეკლესიო კრებამ უარყო და დაგმო. ყოველივე ეს კი იმის მანიშნებელია, რომ ქართულ საზოგადოებაში იმ დროისათვის მყარი, შეუცვლელი რელიგიური ტრადიციები არსებობდა. როგორც სამართლიანად აღნიშნავს ქართული ეკლესიის ორიენტაციის სიმტკიცის შესახებ მე-11 ს-ის ცნობილი ათონელი ქართველი მოღვაწე გიორგი მთაწმინდელი, “რა ჟამს ერთგზის გვიცნობიეს, არღარა მიდრეკილ ვართ მარცხულ, გინა მარჯულ”.

მე-7 ს-ის შუა წლებში ქრისტიანობას ქართლში ახალი საფრთხე დაემუქრა არაბეთის ნახევარკუნძულზე აღმოცენებული რელიგიის –ისლამის სახით. ამ დროიდანვე ქართლი არაბების პოლიტიკური კონტროლის ქვეშ მოექცა, რომელიც პერიოდულად ძალზე მძიმდებოდა. ერთ-ერთი ასეთი ხანა მე-8 ს-ის 70-იანი წლებია, როდესაც თბილისში ამირა მკვიდრდება და ეჭვქვეშ დგება მდიდარი და თვითმყოფადი ეროვნული კულტურა. ამ ამბის მომსწრე ქართველი მემატიანე საუკუნეების სიღრმიდან გულისტკივილით გოდებს: “ განდგომილთა ქრისტესაგან მრავალნი შეაცდუნნეს და გარდადრიკნეს გზისაგან სიმართლისა... რომელნიმე მძლავრებით, რომელნიმე შეტყუვილით, რომელნიმე სიყრმესა შინა უმეცრებით, რომელნიმე მზაკვარებით. და სხვანი, რომელნი-ესე ვართ მორწმუნენი, მძლავრებასა ქვეშე დამონებულნი... შიშითა განილევიან და ირყევიან, ვითარცა ლერწამნი ქართაგან ძლიერთა”.. მაგრამ საუკუნეებში გამოტარებული კულტურა ძლიერი აღმოჩნდა, გაუძლო ამ მძიმე გამოცდას და გადარჩა. ქართველთა უმრავლესობა “ქრისტეს სიყვარულითა და შიშითა, ჩვეულებისაებრ მამულისა სლვისა, ჭირთა მოთმინებითა არა განეშორებიან მხოლოდშობილსა ძესა ღმრთისასა”, - სიამაყით აცხადებს იოანე საბანისძე.

მე-8 ს-ის 40-იან წწ. ქართლის ეკლესიამ ანტიოქიაში წარმომადგენლები გაგზავნა, რომელთა მთავარ მიზანს ქართლის ეკლესიის ავტოკეფალიის საკითხის მოგვარება წარმოადგენდა. ანტიოქიის პატრიარქმა თეოფილაქტემ ხელმეორედ დააკანონა ქართველ ეპისკოპოსთა უფლება ხელი დაესხათ ქართლის კათოლიკოსისათვის. მე-9 ს-მდე აღმოსავლეთის ეკლესიები და მათ შორის ქართლის საკათოლიკოსო მირონს იერუსალიმიდან იღებდნენ. მე-9 ს- ში ქართლის ეკლესიამ იერუსალიმის პატრიარქისაგან მირონის საქართველოში მოხარშვის უფლება მიიღო, რაშიც დიდი წვლილი მიუძღოდა გრიგოლ ხანძთელის მოწაფეს აწყვერის ეპისკოპოსს ეფრემს. ამით ქართლის კათოლოკოსი ფაქტობრივად მსოფლიოს ხუთ – რომის, იერუსალიმის, ალექსანდრიის, ანტიოქიის, კონსტანტინოპოლის პატრიარქებს გვერდში ამოუყენეს. ამას ადასტურებს 1259 წლის სიგელიც, რომელიც ასეა ხელმოწერილი: “ჩუენცა ...შემდგომად ხუთთა პატრიარქთა ... და სუეტისცხოველის მეექუსეი პატრიარქი და ქრისტეს მიერ ყოვლისა საქართველოის კათოლიკოსი ნიკოლოზ ვამტკიცებ და წარვსწერ”. მე-9 ს-მდე ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის მეთაური “ქართლის კათოლიკოსად” (“მცხეთის კათოლიკოსად”) იწოდებოდა. მე-11 ს-დან მის სინონიმად “ყოვლისა საქართველოს პატრიარქიც”, იგივე “დიდი მამამთავარი” გამოიყენება. გვხვდება ერთადაც “საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი”. ასე პირველად მელქისედეკ I (1010 -1033) იხსენიება.

მე-8 ს-ის დასასრულს აფხაზეთის მთავარი ლეონ II გათავისუფლდა ბიზანტიის პოლიტიკური კონტროლისაგან და აფხაზთა მეფის ტიტული მიიღო. დასავლეთ საქართველოს გაერთიანების შემდეგ “აფხაზთა სამეფო” მოიცავდა ტერიტორიას ნიკოფსიიდან ჭოროხამდე, აღმოსავლეთით კი ლიხის (სურამის) ქედამდე. ახალი სამეფოს დედაქალაქი ქუთაისი ხდება, ხოლო სახელმწიფო ენა – ქართული. საქართველოს გაერთიანებისათვის ბრძოლაში აფხაზთა მეფეები ცდილობდნენ შემოეერთებინათ შიდა ქართლი, კახეთი და ჰერეთი. სამეფოს შემადგენლობაში ჯავახეთიც შედიოდა.

978 წ. ქუთაისში ტახტზე ადის ბაგრატ III, მამის მხრიდან “ქართველთა მეფის” ტიტულის მემკვიდრე, ხოლო დედის მხრიდან აფხაზთა მეფეების შთამომავალი. ბაგრატ III-ის დროს გაერთიანებული საქართველო კარგა ხანს “აფხაზთა სამეფოდ” იწოდებოდა. ეს სახელი თანდათან შეცვალა ტერმინმა საქართველომ. საქართველოს გაერთიანების კვალდაკვალ ივსებოდა მეფეთა ტიტულატურა: “მეფე აფხაზთა, ქართველთა, რანთა და კახთა”. ქვეყნის გარეთ რჩებოდა თბილისის საამირო და ტაშირ-ძორაგეტის ქართული სამეფო სომხური სამეფო დინასტიით.

აფხაზეთის მეფეებმა დასავლეთ საქართველოს ეკლესია, ავტოკეფალურ აფხაზთა საკათოლიკოზოში გააერთიანეს და კონსტანტინოპოლის პატრიარქის დამოკიდებულებისაგან გამოიყვანეს, მოგვიანებით კი მცხეთის კათოლიკოსს დაუქვემდებარეს. მე-10 ს. 20 –იან წწ-ში გიორგი II-მ ქართული ეკლესიის გავლენა ჩრდილოეთ კავკასიაშიც გაავრცელა (ალანთა სამეფოში). ბაგრატ III-ის დროს აიგო ბედიის და ქუთაისის ტაძრები, რომელიც ამჟამად ბაგრატის სახელითაა ცნობილი. გაუქმდა კონსტანტინოპოლს დაქვემდებარებული ფაზისის სამიტროპოლიტო, პეტრასა და როდოპოლისის საეპისკოპოსო კათედრები. დასავლეთ საქართველოს საკათოლიკოსომ, რომელიც იერარქიულად საქართველოს კათოლიკოსს დაექვემდებარა, ღვთისმსახურებაში ბერძნული ენა ქართულით შეცვალა. ვინაიდან აფხაზეთის კათოლიკოსის საკათედრო ტაძარი Bბიჭვინთაში იყო, აფხაზეთის კათოლიკოსს “ბიჭვინთის კათოლიკოსსაც” უწოდებდნენ. მე-15 ს-ის მე-2 ნახევრამდე აფხაზეთის კათოლიკოსი ფაქტობრივად აფხაზეთის საერისთავოს ეპისკოპოსს წარმოადგენდა. მე-10 ს-ში გიორგი მერჩულე კიდევ ერთხელ ადასტურებს IV მსოფლიო კრების მიერ დაკანონებულ წესს, რომ საეკლესიო საზღვრები სახელმწიფოს საზღვრებს უნდა დამთხვეოდა, იმ განსხვავებით, რომ აქ ეკლესიის გაერთიანება წინ უსწრებდა და აჩქარებდა ქვეყნის პოლიტიკურ გაერთიანებას – “ქართლად ფრიადი ქუეყანა აღირაცხების, რომელსა შინა ქართულითა ენითა ჟამი შეიწირვის და ლოცვაი ყოველი აღესრულების”.

ეკლესიაში არსებული მოსაზრება ბაგრატიონთა სამეფო დინასტიას დავით წინასწარმეტყველის შთამომავლებად მიიჩნევდა. ამის შესახებ ცნობები დაცულია ბიზანტიელი კონსტანტინე პორფიროგენეტის ნაშრომში, ხოლო გრიგოლ ხანძთელი შემდეგი სიტყვებით მიმართავს აშოტ კურაპალატს: “დავით წინასწარმეტყუელისა და უფლისა მიერ ცხებულის შვილად წოდებულო ხელმწიფეო”.

ქართველებმა მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანეს მსოფლიოს კულტურულ საგანძურში. მათ მიერ დაარსებულ ეკლესია-მონასტრებში რელიგიურ საქმიანობასთან ერთად ეროვნულ-კულტურულ მოღვაწეობასაც ეწეოდნენ, ქმნიდნენ ორიგინალურ ნაშრომებს, თარგმნიდნენ სხვადასხვა ენებზე დაწერილ საღვთისმეტყველო ლიტერატურას. ქართველი ბერების დამსახურებაა ის, რომ არაერთი უცხოური ძეგლი, რომლის ორიგინალი არ შემორჩა, დღეს ქართული თარგმანის წყალობით არის ცნობილი. ქართველ სასულიერო პირებს განსაკუთრებით იზიდავდა წმინდა მიწები, სადაც ისინი უფრო ახლო კავშირს ამყარებდნენ მსოფლიო ეკლესიასთან და სასულიერო სამყაროსთან. პირველი ქართული მონასტრები უცხოეთში ეგვიპტესა და პალესტინაში დაარსდა. საისტორიო წყაროებში დასახელებულია სხვადასხვა პერიოდში მოქმედი 100-მდე დიდი და პატარა ქართული მონასტერი საქართველოში და მის ფარგლებს გარეთ.

არსებობს გადმოცემა, რომ ჯვრის მონასტრის ადგილი პირველმა ქრისტიანმა მეფემ მირიანმა იერუსალიმში პილიგრიმობის დროს შეარჩია. საუკუნეების მანძილზე ლიტერატურული და თეოლოგიურ-ფილოსოფიური ტრადიციებით სახელი გაითქვეს იერუსალიმის მახლობლად აგებულმა წმ. საბას მონასტერმა, სადაც მე-8-9 სს-ში ბიბლიური წიგნების ქართული თარგმანი, ე.წ. საბაწმინდური” შესრულდა და ტიპიკონის უძველესი ქართული რედაქცია შეიქმნა, პალავრამ, იერუსალიმის ჯვრის მონასტერმა, ანტიოქიის მახლობლად ან მცირე აზიაში დაარსებულმა სავანეებმა. დასავლეთის ქართულ რელიგიურ ცენტრებს შორის განსაკუთრებული სახელი ათონის (მე-10 ს.) და პეტრიწონის (მე-11 ს.) მონასტრებმა მოიხვეჭეს. ქართული მონასტრები უცხოეთში საუკუნეების მანძილზე წარმოადგენდა იმ ცენტრებს, რომელთა ირგვლივ თავს იყრიდა სამშობლოს გარეთ მყოფი ქართველობა, ხოლო იქ მოღვაწე ბერები იყვნენ თავისი ქვეყნის ელჩები, რომელთა ძირითადი ამოცანა ქართული კულტურის და ქართული ენის სამსახური იყო. ერთი მხრივ, მათ მიერ დაარსებული სავანეები, როგორც საქრისტიანოს კუთვნილება, დიდ სამყაროში იყო ჩართული, ხოლო, მეორე მხრივ, საქართველოს განუყოფელ ნაწილს წარმოადგენდა, პატარა საქართველოებს, რომლებიც არასდროს წყვეტდნენ კავშირს დედა-სამშობლოსთან. საზღვარგარეთული ქართული კერების მჭიდრო კავშირზე დედა-სამშობლოსთან და მათ ძირითად დანიშნულებაზე ნათლად მეტყველებს პალესტინაში მე-9-10 სს. მოღვაწე ბერების ყოველდღიური ლოცვა: “ქართლის მშვიდობისა, საზღვართა განგებისა, მეფეთა და მთავართა დაწყნარებისა, მტერთა გარემოქცევისა, ტყუეთა მოქცევისა, ჟამთა დაწყნარებისა, ქრისტიანობის დამტკიცებისათვის, უფლისა მიმართ ვილოცოთ..., ქრისტე, შეიწყალე ყოველნი ძმანი და ყოველნი ქრისტეანენი და უფრო ყოველთასა ყოველნი ქართველნი”.

საქართველოში პირველი მონასტრების გაჩენა ვახტანგ გორგასალის სახელს უკავშირდება. სწორედ მისი ბრძანებით დაარსდა ოპიზას მონასტერი არტანუჯის მახლობლად. მე-5 ს-ის შუა წლებში არსებობდა უკვე ტანას, იგივე ატენის მონასტერი. საქართველოში, ისევე როგორც სხვაგან, იყო დედათა და მამათა მონასტრები.

ფართო სამონასტრო მშენებლობა აღმოსავლეთ საქართველოში სირიელი მამების მოსვლას უკავშირდება. ლიტერატურაში გამოთქმულია მოსაზრება, რომ ასურელი მამები წარმოშობით ქართველები იყვნენ და ქართულად საუბრობდნენ. მათი ინიციატივით დაარსდა დავითგარეჯის, დოდორქის, იოანე ნათლისმცემლის, ზედაზნის, შიომღვიმის, მარტყოფის, ალავერდის, სტეფანწმინდის, ბრეთის, ხირსის, სამთავისის, ულუმბის, იყალთოს. და სხვ. მონასტრები. მე-7-8 სს-ში დიდი სამონასტრო მშენებლობა გაიშალა კლარჯეთში, ტაოსა და ქართლში. ამ დროს შეიქმნა “კლარჯეთის საარქიმანდრიტო”, რომლის პირველი არქიმანდრიტი გრიგოლ ხანძთელი იყო. დაარსდა ან აღდგენილ იქნა და მოქმედებდა ცნობილი ცენტრები- ზარზმის, ხანძთის, შატბერდის, ნეძვის, კვირიკეწმინდის, წყაროსთავის, ბერთის, მერესი, ძველი ოპიზის, მიძნაძორისა და სხვ. მონასტრებს აშენებდნენ მეფეებიც ან საკუთრებად აქცევდნენ უკვე არსებულს. სამეფო საკუთრებად იქცა მე-12 ს-ში შიომღვიმის, დავით-გარეჯის მონასტრები. მე-12 ს-ში აშენდა გელათის მონასტერი, “ყოვლისა აღმოსავალისა მეორედ იერუსალემად”, “სხუად ათინად”. იგი ნათლად ადასტურებდა გაერთიანებული საქართველოს ახალ განაცხადს - ჩანაცვლებოდა დასუსტებულ ბიზანტიას.

საქართველოში ცნობილია გამოქვაბული მონასტრებიც- დავითგარეჯის, ვარძიის, ვაჰანის ქვაბთა.

ქრისტიანობას უკავშირდება ქართული ენის სამწერლობო ენად ქცევა. ქართულ ენაზე მდიდარი ჰაგიოგრაფიული ლიტერატურის არსებობა, რომლის პირველი ძეგლები მე-4-5 სს. ჩნდება. ვითარდებოდა ქრისტიანული მწერლობის სხვა ჟანრებიც: ჰომილეტიკა, ჰიმნოგრაფია და სხვ. იქმნება კრებულები, მრავალთავები, ლექციონარები... გამოიკვეთა საეკლესიო ხუროთმოძღვრების საკუთარი ტრადიციები, რომელთაგანაც თავდაპირველად ბაზილიკური ტიპის შენობები და განსაკუთრებით სამნავიანი ბაზილიკა იყო გავრცელებული, ხოლო მოგვიანებით ჯვარგუმბათოვანი ნაგებობები, რომლის არაერთი ბრწყინვალე ნიმუშია შემორჩენილი: მცხეთის ჯვრის (მე-6-7 სს.) მსგავსი მე-7-8 სს -ის ტაძრები წრომის, ატენის სიონი, ძველი შუამთის კახეთში, ჭყონდიდის სამეგრელოში და სხვ. ეკლესია -მონასტრები ჩუქურთმებით, ფრესკებით და კედლის მხატვრობით იყო შემკული. განვითარდა ქართული საეკლესიო სამართალი, რომელიც “მცირე სჯულისკანონსა” და “დიდ სჯულისკანონზეა” დაფუძნებული. პირველი ბიზანტიის სამართალზე დაყრდნობით ეფთვიმე მთაწმინდელმა შეადგინა, ხოლო მეორე - მე-11 ს. მე-2 ნახ-ში ბერძნულიდან თარგმნა არსენ იყალთოელმა.

1054 წელს ქრისტიანობაში მომხდარი კათოლიკების და მართლმადიდებლების გათიშვა საქართველოს იმთავითვე არ უცვნია. დაახლოებით 1065 წელს გიორგი მთაწმინდელი რომსა და კონსტანტინოპოლს შორის საეკლესიო განხეთქილების შესახებ შემდეგ კომენტარს აკეთებს: “ვინაიდან ბერძენთა შორის მრავალგზის იჩინა თავი მწვალებლობამ...ღვთისმსახურთა მეფეთა წმინდა კრებები მოიწვიეს და დაწვრილებით გამოიძიეს... ხოლო ჰრომთა (ე.ი. დასავლეთის ეკლესიამ), იცნეს რა ერთხელ ღმერთი, არასოდეს გადაუხვევიათ და არც მწვალებლობა არ შესულა მათში... ”. საქართველოში იმ დროს დღის წესრიგში კავკასიის პოლიტიკური და სულიერი გაერთიანება იდგა. ამ მიზნით მე-11-13 სს-ში ბაგრატ IV-ის, დავით აღმაშენებლის და თამარ მეფის დროს ქართულ-სომხური ეკლესიების გაერთიანებისათვის არაერთი საეკლესიო კრება გაიმართა. ქრისტიანობა კვლავ რჩებოდა იმ ღერძად, რომელიც პოლიტიკურად დაპირისპირებულ მხარეებსაც კი აკავშირებდა. ბაგრატ IV –ის მეტოქე ლიპარიტ ბაღვაშმა დიდი ფულადი დახმარება გაუწია გიორგი მთაწმინდელს, რომელიც ამ დროს ათონის ქართველთა მონასტერში სახარების ახალ ქართულ თარგმანს ამზადებდა, ხოლო შემდეგ ხელი შეუწყო ამ თარგმანის ქართულ მონასტრებში გავრცელებას.

ქვეყნის გამაერთიანებელმა დავით აღმაშენებელმაც თავისი საქმიანობა საეკლესიო რეფორმით დაიწყო. მის დროს მოწვეული რუის-ურბნისის საეკლესიო კრება ქვეყნის ცენტრალიზაციისაკენ გადადგმული მნიშვნელოვანი ნაბიჯი იყო. კრებამ ეკლესიაში მაღალი წარმოშობის გამო თანამდებობებზე მყოფი “უღირსნი” განდევნა, საეკლესიო კანონიკის თანახმად წინ სასულიერო მოღვაწეთა პირადი ღირსებები წამოსწია. კრებაზე საქართველოს მეფის დავითის მამიდის, ბიზანტიის დედოფლის მართას დასწრება იმაზე მიუთითებს, რომ მისი მნიშვნელობა სცილდებოდა საქართველოს ფარგლებს. ტოლერანტობის ტრადიციების ერთგული ქართველი მეფეები უპირველეს ყოვლისა მაინც საქართველოს ეკლესიის ძლიერებასა და განვითარებაზე ზრუნავდნენ, ხოლო სასახლის ეკლესიაში “წესი ლოცვისა დაუსრულებლად აღესრულებოდეს”. შეფერხებებისა და დაბრკოლებების მიუხედავად, ქართველები არამარტო დიდხანს ინარჩუნებდნენ თავის კერებს უცხოეთში, არამედ გარკვეული პრივილეგიებითაც სარგებლობდნენ. აკრას ლათინთა ეპისკოპოსის ჟაკ დე ვიტრის ცნობით (1216-1228), ქართველები “უფლის საფლავთან მოსალოცად მომავალნი წმინდა ქალაქში დროშებგაშლილნი შემოდიან და ხარკს არავის უხდიან”; 1347 წელს “ქართველებს აქვთ წმინდა საფლავის ეკლესიის გასაღები და ისინი დიდძალი ფულისთვისაც არ შეელევიან საფლავის ქვის უმცირეს ნატეხსაც კი”. 1483 წლის ინფორმაციით კი, “ბევრი ქართველი ცხოვრობს იერუსალიმში და ფლობს მრავალ წმინდა ადგილს... ისინი დროშებგაშლილნი მიემართებიან იერუსალიმში და უკან ისე ბრუნდებიან, ხარკს არავის უხდიან”.

ქართული ეკლესია გადარჩა მონღოლთა ასწლოვანი კონტროლის დროს ზნეობრივი პრინციპების შესუსტების და თემურ-ლენგის გამანადგურებელი თავდასხმების, შავბატკნიანთა და თეთრბატკნიანთა თარეშის პირობებში. ყოველ ნგრევას კვლავ შენება მოჰყვებოდა, ხოლო განახლება ეკლესია-მონასტრების აღდგენით იწყებოდა. ქართველმა ხალხმა თემურ-ლენგის შემდგომ ქართველ მეფეს ალექსანდრეს “დიდი” სწორედ ამ საქმიანობისათვის უწოდა.

1453 წელს კონსტანტინოპოლის და ბიზანტიის დაცემამ, მაჰმადიანური ოსმალეთის გამეზობლებამ და საქართველოს პოლიტიკურმა დაშლამ დიდი დარტყმა მიაყენა ქვეყნის სულიერ ერთიანობას. საქართველო ძლიერი მუსლიმანური ქვეყნების რკალში მოექცა. იწყება გადარჩენისათვის ბრძოლის ახალი ეტაპი. სამცხის მესვეურები ნაბიჯებს დგამენ დედა ეკლესიისაგან მესხეთის ეკლესიის გამოსაყოფად. ანტიოქიის და იერუსალიმის პატრიარქები, თავის მხრივ, ცდილობენ დასავლეთ საქართველოსა და მესხეთის ეკლესიების ქართული ეკლესიისათვის ჩამოცილებას. ასეთი მცდელობა მარცხით დასრულდა. მესხეთის ეპისკოპოსებმა ფიცი დადეს, რომ უცხო იერარქნი არც “შემოვუშვათ და არც მისი წიგნი ვნახოთ, არც მისი მცნება გავიგონოთ და ამასთან მისი არა ვირწმუნოთ, არც უმცხეთოდ ჩვენი მღვდელნი და დიაკონი იკურთხებოდეს... და ვიყვნეთ თქვენი ბრძანების მორჩილნი”.

მე-17 ს. ქრისტეს მოწამეთა სიმრავლით არის გამორჩეული, რომელთა მხოლოდ მცირე ნაწილია კანონიზირებული: 1616 წელს დავით გარეჯის უდაბნოში ამოწყვეტილი 6000 მოწამე, 1622 წელს სიკვდილით დასჯილი ქართლის მეფე ლუარსაბ II, 1624 წელს წამებული კახეთის დედოფალი წმ. ქეთევანი, ცხრა ძმა ხერხეულიძე, დედითა და Dდით და მათთან ერთად, მარაბდის ბრძოლის ველზე 1625 წ. მოკლული 9000 ქართველი. საქართველოს ეკლესიის მეთაური წმ. მამა ევდემოზ Kკათოლიკოსი, წამებული 1642 წ., წ. ბიძინა ჩოლოყაშვილი, ელიზბარ და შალვა ქსნის ერისთავები, წამებული 1661 წელს და სხვ. ყოველი მათგანის უკან ქართველი ერი იდგა, რომელსაც ისინი გმირობის და სიმტკიცის მაგალითს უჩვენებდნენ. იმ საუკუნეებში ისე, როგორც არასდროს, ქრისტიანობისათვის ბრძოლა ქართველობისთვის ბრძოლას ნიშნავდა.

მე-18 ს. 40-იან წლებისათვის ქართლ-კახეთში სულ რამდენიმე მოქმედი საეპისკოპოსო არსებობდა, მესხეთში კი- არცერთი. 1633 წლიდან ქართლის ტახტზე ირანის შაჰის ნაცვალი –მუსლიმი ვალი ზის, რომელსაც თუმცა ქართული წყაროები ძველებურად მეფეს უწოდებენ. არაერთი ქართველი უცხო ქვეყნებში მოღვაწეობს, თითქოს სარწმუნოებაც დათმობილი აქვს. მაგრამ საუკუნოვანი ქრისტიანული ტრადიციების სიღრმეზე თუნდაც ავღანელების მიერ მოკლული გიორგი XI-ს მაგალითიც მეტყველებს. გამაჰმადიანებულ ქართველ მეფეს მკერდზე ჯვარი ეკეთა, რომელიც აჯანყებულ ავღანელთა ბელადმა, როგორც მამხილებელი საბუთი, ირანის შაჰს გაუგზავნა. ასეთი ვითარება გაგრძელდა 1744 წლამდე, ვიდრე ქართლის და კახეთის სამეფოებმა კვლავ არ დაიბრუნეს მეფის ქრისტიანული წესით კურთხევის უფლება. მაგრამ ამ ძნელბედობის წლებშიც ქართული ეკლესია განაგრძობდა არსებობას და ერის შედუღაბებას. თუმცა კი ქვეყნის დეცენტრალიზაციის პირობებში ერთიანი საპატრიარქოს ნაცვლად ორი დამოუკიდებელი – აფხაზეთის და ქართლის საკათოლიკოსოები არსებობდა, არ გამქრალა ერთიანობის შეგნება, რასაც ვახუშტი მე-18 ს-ის 40-იან წლებში ხაზგასმით აღნიშნავს:”უკეთუ ჰკითხო ვისმე ქართველსა, ანუ იმერსა, მესხსა და ჰერკახსა, რა რჯული ხარ, წამს მოგიგებს: “ქართველი”. ეს ის დროა, როცა რწმენა ეთნიკური კუთვნილების განმსაზღვრელია, ხოლო “ქართველი” და “მართლმადიდებელი” სინონიმები ხდება.

არცერთი წუთით არ შეწყვეტილა კულტურასა და განათლებაზე ზრუნვა. აშენდა ახალი ტაძრები - ანანური, ე.წ. მაღალაანთ კოშკები (კავთურის ხეობაში), 1668 წელს მჭადიჯვრის ეკლესია, 1675 წელს თბილისის ანჩისხატის სამრეკლო. საქართველოში და მის საძღვრებს გარეთ დაარსდა სტამბები და გამოიცა ქართული წიგნები, აღორძინდა ჰაგიოგრაფია და გამოცოცხლდა ეკლესია-მონასტრების კულტურულ-საგანმანათლებლო საქმიანობა.

სწორედ ერთმორწმუნეოებამ განსაზღვრა მნიშვნელოვანწილად ის, რომ მე-18 ს-ის მანძილზე დასავლეთში მოკავშირის ძიება მართლმადიდებელ რუსეთზე ორიენტაციით დასრულდა.

1783 წელს რუსეთსა და საქართველოს შორის დადებული გეორგიევსკის ტრაქტატით ფაქტობრივად საფუძველი ჩაეყარა ქართული ეკლესიის დამოუკიდებლობის გაუქმებას, რასაც ამ ხელშეკრულების ტექსტის შემდეგი სიტყვებიდან ვიგებთ: “... უმეტესისა შეერთებისა რუსეთისა თანა, ამათ ერთმორწმუნეთა ერთა თანა, ინებებს მისი იგი დიდებულებაი, ვითაერმედ კათალიკოზსა, ანუ უმთავრესსა არხიეპისკოპოსსა მათსა რათა აქუნდეს ადგილი რიცხუთა შორის რუსეთისა მღუდელთმთავართასა მერუესა შინა ხარისხსა, ესე იგი არს შემდგომად ტობოლსკისა...”

1801 წელს რუსეთის მეფემ მანიფესტით გააუქმა მრავალსაუკუნოვანი ქართული სახელმწიფოებრიობა ქართლ-კახეთში, ხოლო რუსეთის ჯარმა ქვეყნის ოკუპაცია მოახდინა, რითიც დაიწყო რუსეთის მიერ საქართველოს დაპყრობა. 1811 წელს იმპერატორისა და რუსეთის წმიდა სინოდის გადაწყვეტილებით გაუქმდა ქართული სამოციქულო ეკლესიის ავტოკეფალია, ხოლო 1814 წელს იგივე ბედი დასავლეთ საქართველოს ეკლესიამაც გაიზიარა. იმ დროისათვის აღმოსავლეთ საქართველოში არსებული 13 ეპარქიის ნაცვლად 2, ხოლო დას. საქართველოს 12 ეპარქიიდან – 3 დარჩა. რუსეთი აქტიურად შეუდგა საქართველოში რუსიფიკაციის პოლიტიკის გატარებას. არსებულ სასულიერო სასწავლებლებში განათლება რუსულ ენაზე მიიღებოდა. ხელისუფლება ცდილობდა მართლმადიდებლობა ქართველების რუს ხალხში ასიმილაციის იარაღად ექცია.

ბრძოლა ქართული ეკლესიის ავტოკეფალიის აღსადგენად მთელი მე-19 საუკუნის მანძილზე მიმდინარეობდა და წარმატებით მხოლოდ მე-20 ს-ში დაგვირგვინდა. 1905 წლის 11 ოქტომბერს ქართველი დიდებულების რუსეთის იმპერატორისათვის მისართმევ წერილში ვკითხულობთ:”საუკუნეების განმავლობაში ქართველობა აღმოსავლეთ ქვეყნების მპყრობელთა ულმობელი უღლის ქვეშ კვნესოდა, ითმენდა სისასტიკეს, მაგრამ ივერიის ეკლესია მაინც შეურყეველი და ცხოველი იყო, ძლიერი იყო სული და უძლეველი ძალა მისი,... საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიას სახსენებლად საჭიროა მიეცეს თავისუფალი სიცოცხლე, დაუბრუნდეს ძველი კანონიერი მართვა-გამგეობა, სრულად დაუბრუნდეს ხალხის მიერ არჩეული კათალიკოსი სრულის უფლებითა და ვალდებულებით... “

დაბრკოლებების მიუხედავად, რუსეთის 1917 წლის თებერვლის რევოლუციის შემდეგ ქართულმა სამღვდელოებამ მაინც მოახერხა იმავე წლის 12 მარტს საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენა. ღვთისმსახურების ენად კვლავ ქართული გამოცხადდა. მაგრამ რუსეთის დროებითი მთავრობის ჩარევით გადაწყდა საქართველოს ეკლესიას ავტოკეფალია არა ტერიტორიული, არამედ ეროვნული ნიშნით მიცემოდა. არაქართველების ეკლესიები რუსეთის გამგეობის ქვეშ უნდა დარჩენილიყო, რაც თუმცა ვერ განხორციელდა. ეს დიდი გამარჯვება იყო. საქართველოს კათოლიკოს - პატრიარქმა კირიონ საძაგლიშვილმა შემდეგი სიტყვებით მიმართა ქართველ ერს: “ვალად გვაქვს ჩვენს ეკლესიას... მედგრად გაახსენოს კაცობრიობას სახელი ქართველი ერისა. მან ხელი უნდა შეუწყოს ჩვენს განმტკიცება გაერთიანებას”.

დემოკრატიული რესპუბლიკის წლებში (1918-21) საქართველოს სოციალ-დემოკრატიულმა მთავრობამ დაიწყო ეპოქის დაკვეთის აღსრულება, რაც სეკულარიზაციის დაჩქარებას ითვალისწინებდა. 1920 წლის 17 ივლისს თბილისში მოწვეულმა საეკლესიო კრებამ განიხილა ეკლესიის სახელმწიფოსაგან გამოყოფის, სასულიერო სასწავლებლების სამინისტროსადმი გადაცემის, ეკლესიის ბიუჯეტის, სამღვდელოების საყოფაცხოვრებო და მცხეთა-თბილისის ეპარქიების გაერთიანების საკითხები.

1921 წლის 25 თებერვალს ბოლშევიკურმა წითელმა არმიამ მოახდინა საქართველოს ანექსია, რასაც საქართველოს პატრიარქმა ამბროსი ხელაიამ “გენუის კონფერენციისადმი” გაგზავნილი მემორანდუმით უპასუხა. ქართული ეკლესიის საჭეთმპყრობელი მსოფლიოს ამცნობდა, რომ ქართველ “ერს უსპობენ და ართმევენ მშობლიურ ენას, მას უბილწავენ მამა-პაპურ ეროვნულ კულტურას. სარწმუნოებრივ გრძნობას” და მოითხოვა “დაუყოვნებლივ გაყვანილ იქნეს... საქართველოდან რუსეთის საოკუპაციო ჯარი”. თუმცა მისი ხმა, ისევე როგორც ხელისუფლებისათვის გაგზავნილი არაერთი მიმართვა, არ იყო გაგონილი და უპასუხოდ რჩებოდა. მართლმადიდებლური საპატრიარქოები არ ცნობდნენ საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიას და მას რუსული ეკლესიის ნაწილად მიიჩნევდნენ. ასეთი ვითარება 1943 წლამდე გაგრძელდა. იმ დროისათვის 1500 მოქმედი ეკლესია 15-მდე იყო შემცირებული. II მსოფლიო ომში საქართველოს ეკლესიის სხვადასხვა საქმიანობა მებრძოლი ერის მხარდასაჭერად შეუმჩნეველი არ დარჩენილა და საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის კალისტრატე ცინცაძის დაუღალავი შრომის და დიპლომატიური ნიჭის წყალობით რუსეთის ეკლესიამ ოფიციალურად აღიარა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის მიერ 1917 წლის 12 მარტს გამოცხადებული ტერიტორიული ავტოკეფალია. დაიწყო ბრძოლა გაუქმებული ეკლესია-მონასტრების აღდგენისათვის და მათთვის ჩამორთმეული სიწმინდეების დასაბრუნებლად. მაგრამ ქართული ეკლესიის დევნა ამით არ დასრულებულა და კვლავ გაგრძელდა სტალინის გარდაცვალების შემდეგ. რეპრესიების მიუხედავად, 1917-1978 წწ. ქართველმა სამღვდელოებამ 12 საეკლესიო კრების ჩატარება მოახერხა.

1977 წლის 23 დეკემბერს თბილისში კათოლიკოს-პატრიარქად არჩეულ იქნა ცხუმ-აფხაზეთის მიტროპოლიტი ილია II (შიოლაშვილი- ღუდუშაური), რომლის დამსახურებაა ის, რომ ქართული ეკლესიის ხანგრძლივი ავტოკეფალური მოძრაობა წარმატებით დასრულდა. 1990 წელს კონსტანტინოპოლის მსოფლიო პატრიარქმა გამოსცა სიგელი ქართული ეკლესიის ავტოკეფალიის და განჩინება საქართველოს ეკლესიის საპატრიარქო ღირსების ცნობის შესახებ. დღეისათვის საქართველოში 35 ეპარქია, 700-მდე მოქმედი ეკლესია და მონასტერია, დამკვიდრდა ქართული ტრადიციული პოლიფონიური გალობა, სახელმწიფოსთან ურთიერთობაში დამყარებულია კონკორდატი.

1991 წლის 9 აპრილს საქართველომ დაიბრუნა პოლიტიკური დამოუკიდებლობა. დამოუკიდებელმა ქართულმა სახელმწიფომ დაიწყო ბრძოლა მსოფლიო თანამეგობრობაში ღირსეული ადგილის მოსაპოვებლად. წინ დიდი გზაა გასავლელი. იმედია, რომ ისტორიას ჩაბარდება ის დაბრკოლებები, რომელიც დღეს ჯერ კიდევ მოუმაგრებელ ქართულ სახელმწიფოს წინ ეღობება, ვინაიდან მას მხარში უდგას მსოფლიოს მოწინავე ნაწილი და პირველ რიგში ქართული მართლმადიდებლური ავტოკეფალური ეკლესია. “მამული და ეროვნება მიაშველა სამღვდელოებამ რჯულს, რჯული – მამულსა და ეროვნებას და ეგრეთ მომძლავრებულმა ერმა ეს სამება წაიმძღვარა წინ, 1500 წელიწადი ომითა და სისხლის ღვრით გამოიარა და საქართველოს ბინაც შეუნახა და ქართველობაცა” (ილია ჭავჭავაძე).

 

 

გვერდის მისამართი : ბიბლიოთეკა / რელიგია / ალასანია გიული / ქრისტიანობა