ვარდოსანიძე სერგო

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია ბოლშევიკური მმართველობის პირველ წლებში 1921-27წ.

 

 

 

1921 წლის 25 თებერვლის შემდეგ საქართველოს დემოკრატიული დამოუკიდებელი სახელმწიფო აღარ არსებობდა. საოკუპაციო ხელისუფლება ანუ საქართველოს რევკომში მართალია ქართველი ბოლშევიკები იყვნენ, მაგრამ ისინი ასრულებდნენ რუსეთის ბოლშევიკური ხელისუფლების სურვილებს. საოკუპაციო ხელისუფლებამ დაიწყო ქართველი ხალხის ეროვნული ინტერესების გამომხატველი, საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის შევიწროება.

 

1921 წლის 15 აპრილს საქართველოს რევკომმა №21 დეკრეტით მიიღო დადგენილება "სახელმწიფოსაგან ეკლესიისა და ეკლესიისგან სკოლის გამოყოფის შესახებ". დადგენილების მუხლებში საუბარი იყო იმის შესახებ, რომ თითოეული პიროვნების საქმეა იწამოს ან არ იწამოს ესა თუ ის რელიგია, რომ სარწმუნოება არავითარ უპირატესობას არ ანიჭებდა არავის, სკოლა გამოყოფილია ეკლესიისგან, საერო სასწავლებლებში იკრძალებოდა საღვთო სჯულის სწავლება. განსაკუთრებით საგანგაშო იყო დადგენილების მე-14 და მე-15 მუხლები. "არცერთ საეკლესიო და სარწმუნოებრივ საზო­გადოებას არა აქვს უფლება იქონიოს საკუთრება. მათ არ აქვთ იურიდიული პიროვნების უფლება, საქართველოს რესპუბლიკაში არსებული საეკლესიო და სარწმუნოებრივ საზოგადოებათა მთელი ქონება გამოცხადებულია სახალხო კუთვნილებად".[1] ამ დეკრეტით ფაქტიურად საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია კანონგარეშედ ცხადდებოდა. ბოლშევიკები არ მალავდნენ ეკლესიისადმი თავიანთ უარყოფით დამოკიდებულებას, ისინი რელიგიას "ხალხის ოპიუმს" უწოდებდნენ და ხაზგასმით აღნიშნავდნენ: საზოგადოება რაც მალე გათავისუფლდებოდა ამ "სენისაგან", მით უკეთესი. თბილისში გაუსაძლისი ვითარება შეიქმნა, ქალაქში შავი ჭირის ეპიდემია მძვინვარებდა. მისი მსხვერპლი გახდა სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქი უწმიდესი და უნეტარესი ლეონიდი (ოქროპირიძე), რომელიც იყო თვალსაჩინო საეკლესიო მოღვაწე. იგი სამართლიანად აღნიშნავდა: "ჩემმა ხანგრძლივმა სიცოცხლემ განვლო ქართველი ერის თვალთა წინაშე, სამსახურში შესვლის პირველი დღიდან მოკიდებული აქამდე... სამშობლოს კეთილდღეობას ვანაც­ვალე ყველა ის, რითაც კი საამო და სანეტაროა სხვისთვის წუთისოფელი".[2] 11 ივნისს გარდაცვლილი პატრიარქის ნეშ­ტი 17 ივნისს დაკრძალეს სიონის საპატრიარქო ტაძარში. რა დრო მოვიდა, სწორედ ის ხალხი იყო ხელისუფლების სათა­ვეში, რომელთა შესახებაც უწმიდესი ლეონიდი ბრძანებდა: "სიყვარული პირველად ქვეყნიერებისა და არა სამშობლოსი, შორეულისა და არა მახლობელისა, გარეშესი და არა შინაურისა ემსგავსება წაღმა წარწერის უკუღმა კითხვას, მუხის დარგვას კენწეროთი და გადაბრუნებული ტანისამოსით პამპულობას, ღმერთმა დაიხსნას საქართველო ამ გვარის მანკიერ შვილთაგან".[3] ეპისკოპოსმა პიროსმა საქართველოს რევკომს ასეთი დეპეშა გაუგზავნა: საკათალიკოზო საბჭო გაცნობებთ, რომ მიმდინარე თვის 11 ნაშუადღევს, 5 საათზე ღვთივმიიცვალა საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქი ლეო­ნიდი. დაკრძალვა მისი გვამისა დანიშნულია კვირას 17 ივლისს სიონში”.  მისი დაკრძალვა არ მომხდარა დიდი ამბით, ვერავინ ვერ გაბედა ღირსეული სიტყვით უკანასკნელ გზაზე გაეცილებინა მამულისათვის დამშვრალი. ზაქარია ჭიჭინა­ძეს მოუმზადებია გამოსათხოვარი სიტყვა, მაგრამ წაკითხვა ვერ მოუხერხებია, მისი აზრით "ლეონიდი იყო საქართვე­ლოს ეკლესიის მამამთავარი და თავი, იგი იყო ღირსეული მამულიშვილი, ქართველი პატრიოტი და ყველა ამასთან უღრ­მესი მოქალაქე და გულშემატკივარი საქართველოსი... კირიონი და ლეონიდი ქართულ ეკლესიას ანათებდნენ ცხოველსმ­ყოფელი შუქით".[4]

 

უწმინდესი ლეონიდის დაკრძალვამდე ცოტა ხნით ადრე საქართველოს საკათალიკოზო საბჭოს დამკრძალავ კომისიას, რომელსაც ხელმძღვანელობდნენ ალექსანდრე ასათიანი და ნიკიტა თალაკვაძე, მიმართა თხოვნით დავით ოქროპირიძემ და მარიამ კარიჭაშვილმა, რომლებიც მოითხოვდნენ, რომ უწმიდესი ლეონიდის ნეშტი დაეკრძალათ შიო მღვიმის მონას­ტერში, მაგრამ კომისიამ ეს აზრი არ გაიზიარა.

 

საქართველოს  მართლმადიდებელი  ეკლესიის  საკათალიკოზო  საბჭომ კათალიკოზ-პატრიარქის მოსაყდრედ გამოარჩია ჭყონდიდელი მიტროპოლიტი ამბროსი (ხელაია). საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის მესამე საეკლესიო კრება გაიმართა 1921 წლის 1-5 სექტემბერს გელათში. კრებაზე არჩეულ იყო 212 დელეგატი ხმის უფლებით.

 

კრების პრეზიდიუმი განისაზღვრა შემდეგი შემადგენლობით: თავმჯდომარე სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქის მოსაყდრე მიტროპოლიტი ამბროსი, მიტროპოლიტი ნაზარი, ეპისკოპოსი პიროსი, მოქალაქენი – დავით ნიჟარაძე, რაფიელ ივანიცკი.

 

სამდივნო: დეკანოზი ერასტი თუთბერიძე, გიორგი ინაშვილი, ეპიფანე გაოშვილი, ნაუმ შავიანიძე.

 

კრებამ მიიღო გადაწყვეტილება სრულიად საქართველოს საკათალიკოზო საბადოსათვის საქართველოში შექმნილ ურთულეს ვითარებაში თანამიმდევრული პრინციპული საქმიანობის გამო გამოეცხადოს მადლობა და სრული მხარდაჭერა.

 

კრების მონაწილეები ერთსულოვნად დაეთანხმნენ იურდიული კომისიის დასკვნას ბოლშევიკური მთავრობის  1921 წლის 5 აპრილის №21 დეკრეტთან დაკავშირებით, რომელიც საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიას იურდიული პირის უფლებას ართმევდა “ვერცერთი წესი და პირობა საეკლესიო ცხოვრების გასაუმჯობესებლად ვერ განხორციელდება თუ ეს დეკრეტი არ გაუქმდება”[5] – ნათქვამი იყო კრების დასკვნაში. საეკლესიო კრებამ მიიღო დადგენილება ოფიციალურად მიემართათ ხელისუფლებისათვის საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის იურდიულ პირად ცნობის შესახებ. კრების მონაწილეთა აზრით “ეს არამც თუ ეწინააღმდეგება დეკრეტის დებულებას სინდისის თავისუფლების შესახებ, არამედ უნდა ჩაითვალოს აუცილებელი პირობად ამ თავისუფლების დასაცავად. ხელისუფლების მიერ ამ სამართლიანი მოთხოვნის უარყოფა მაჩვენებელი იქნება იმისა, რომ მართლმადიდებელი ეკლესია გამოცხადებულია დევნილ სარწმუნეობად და ეს გარემოება ეცნობა ყველა მორწმუნეთ”[6]. საეკლესიო კრებაზე დაისვა საკითხი სასულიერო წოდების ნივთიერად უზრუნველყოფის, საკათალიკოზო საბჭოს დაწესებულებათა მოსამსახურების ფინანსური უზრუნველყოფის შესახებ. იმ დროს, როცა ხელისუფლებამ ეკლესიას ჩამოართავა ქონება იგი უმძიმეს ვითარებაში მოექცა.

 

საეკლესიო კრებაზე მადლობა გამოუცხადეს იმ სასულიერო პირებს, რომელთაც წინააღმდეგობა გაუწიეს და არ გაატანეს საეკლესიო განძი მენშევიკური მთავრობის წარმომადგენლებს უცხოეთში.

 

კრებამ მიიღო გადაწყვეტილება ურბნისის ეპარქიაში ეპისკოპოსის არჩევის შესახებ. იმ შემთხვევაში თუ გამოინახება მისი და ეპარქიის კანცელარიის შესანახი ხარჯები.

 

კრებამ იმსჯელა განსვენებული კათალიკოზ-პატრიარქის ლეონიდის შესახებ და დაადგინა: “ნეტარხსენებულის კათალიკოზ-პატრიარქის ლეონიდის მხნე, მამაცური და მკვეთრი წერილობითი და სიტყვიერი პროტესტები ყოფილი მთავრობის თავმჯდომარისადმი გაგზავნილი დაიბეჭდოს და დაურიგდეს ხალხს. თბილისის სასულიერო სასწავლებელს დაერქვას მისი სახელი”.[7]

 

საეკლესიო კრების ერთ-ერთი პრობლემური საკითხი იყო ეპარქიების საკითხი. კრებამ დაადგინა ბათუმ-შემოქმედის ეპარქიის აღდგენა. ავადმყოფობის გამო მიტროპილიტი გიორგი ალადაშვილი განთავისუფლებულ იქნა ეპარქიის მმართველის თანამდებობიდან. განსაკუთრებული ყურადღება გამახვილდა ქრისტიანობის განმტკიცების აუცილებლობაზე ცხუმ-აფხაზეთისა და ზაქათალის ოლქზე.

 

მიღებული იქნა გადაწყვეტილება თბილისში სამოძღვრო სემინარიის გახსნის, ბავშვებისათვის საღვთო სჯულის სწავლების შესახებ.

 

საეკლესიო კრებამ მადლობა გამოუცხადა წალენჯიხის ეკლესიის მონაზონს მართას იმ თავგანწირული მოქმედებისთვის, რომელიც მან გამოიჩინა ეკლესიიდან განძის გატანის მცდელობისას.

 

კრებამ მძაფრი პროტესტი გამოხატა ჩხორთოლის ეკლესიიდან რევკომის წარმომადგენლის მიერ სასწაულმოქმედი წმიდა გიორგის ხატის თავის ბინაზე წაღების შესახებ. “წინადადება მიეცეს საკათალიკოზო საბჭოს – აღნიშნული იყო დადგენილებაში – მოახდინოს სათანადო განკარგულება რათა სასწაულმოქმედი ხატები არავის მიერ არ იქნას ადგილიდან დაძრულნი ეპარქიის მღვდელმთავარის ნებართვის გარეშე”.[8]

 

კრებაზე მიიღეს გადაწყვეტილებანი: 1. სასულიერო პირთა დაჯილდოების აღდგენის; 2. ჩხარისა და ლელვანის სამრევლოს შექმნის; 3. გრიგოლ ფერაძის უცხოეთში სასწრაფოდ გაგზავნის შესახებ.

 

კრებამ დაადგინა: “მიღებულ იქნას სავალდებულოდ მუდმივი მღვდლისგან ანაფორის ტარება”.[9] უღირს სასულიერო პირთა ეკლესიიდან გაძევება, სასულიერო კრებულის წევრთა დისციპლინის განმტკიცების შესახებ. იმ დროს როცა ქვეყანაში საგანგებო ვითარება შეიქმნა მხოლოდ დისციპლინით, სიწმინდით და ერთიანობით შეიძლებოდა ეკლესიის ინტერესების დაცვა.

 

კრებაზე სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქის არჩევნებზე კენჭს იყრიდა ორი კანდიდატი: ჭყონდიდელი მიტროპოლიტი ამბროსი (ხელაია) და ქუთათელ-გაენათელი მიტროპოლიტი ნაზარი (ლეჟავა). არჩევნებში გამარჯვება წი­ლად ხვდა ჭყონდიდელ-ბედიელ მიტროპოლიტ ამბროსის (ხელაია). ამბროსი ხელაიამ საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის უმაღლეს იერარქად ამაღლებამდე ცხოვრების დიდი გზა განვლო. დაიბადა 1861 წლის 7 ოქტომბერს. 1871-73 წლებში სწავლობდა ოჩამჩირის ერთკლასიან სკოლაში, 1873-79 წლებში - მარტვილის სასულიერო სასწავლებელში, 1879-1885 წლებში თბილისის სასულიერო სემინარიაში. სემინარიაში ამ დროს სასტიკი ანტიქართული სულისკვეთება მძვინვარებდა. რექტორ ჩუდეცკის და საქართველოს ეგზარქოს პავლეს წყალობით, მაგრამ სამაგიეროდ, იმდროინდელ თბილისში მოღვაწეობდნენ ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის კორიფენი: ილია ჭავჭავაძე, აკაკი წერეთელი, იაკობ გოგებაშვილი. თბილისში გამოდიოდა: `ივერია~, `დროება~, რომელნიც სისტემატურად აშუქებდა ქართველი ერის საჭირბოროტო პრობლემებს. ამ სულისკვეთებაზე აღიზარდა მომავალი დიდი საეკლესიო მოღვაწე, 1879-1901 წლებში ამბროსი ხელაია სწავლობდა ყაზანის სასულიერო აკადემიაში. მასთან ერთად სწავლობდნენ ექვთიმე კაჭახიძე (მიტროპოლიტი დავითი), მიხეილ ფხალაძე (მელქისედეკ III კათალიკოზი), სერგი გორგაძე (ისტორიკოსი), იპოლიტე ვართაგავა (მწერალი და კრიტიკოსი). ამ უკანასკნელის მოგონებიდან ჩანს, რომ ყაზანის სასულიერო აკადემიაშიც ქართ­ველი სტუდენტები ხშირად მსჯელობდნენ საქართველოს მომავლის პრობლემებზე, ბესარიონ ხელაია (ამბროსი) ყველაფ­რის საქმის კურსში იყო და ხშირად სტუდენტთა ქართულ წრეში არაერთი საინტერესო რეფერატი წაუკითხავს საქართვე­ლოს ისტორიის აქტუალურ პრობლემებზე. ერთხანს ბესარიონი ხელაია მუშაობდა სოჭში, სოხუმში, როგორც მოძღვარი. 1899 წელს იგი ბერად აღიკვეცა და სახელად ეწოდა ამბროსი. 1902 წელს გამწესებული იქნა რაჭაში ჭელიშის უდაბნოს წინამძღვრად. სწორედ აქ აღმოაჩინა და საინტერესო გამოკვლევა დაურთო ქართლის ცხოვრების მანამდე უცნობ ნუსხას, რომელიც ამჟამად ქართლის ცხოვრების ჭელიშურ ვარიანტად არის ცნობილი.[10] 1904 წელს დაინიშნა უსტმედვედსკის (დონბასი) სასულიერო სასწავლებლის ზედამხედველად, ხოლო 1906 წელს უწმინდესი სინოდის საქართველოს კანტო­რის წევრად, იოანე ნათლისმცემლის უდაბნოს წინამძღვრად (დავით გარეჯი). არქიმანდრიტი ამბროსი კირიონთან, ლეონიდთან, კალისტრატესთან ერთად საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის ერთ-ერთი მოთავეთაგანი იყო.

 

1909 წლის 28 მაისს თბილისში მოკლეს საქართველოს ეგზარქოსი ნიკონი. რუსეთის საერო და სასულიერო ხელისუფლე­ბამ ეგზარქოსის მკვლელობა ქართველ ავტოკეფალისტებს დააბრალა და მათ წინააღმდეგ ფართო სადამსჯელო რეპრესიუ­ლი ზომები მიიღო, არქიმანდრიტი ამბროსი გადაასახლეს რიაზანის სამების მონასტერში მღვდელმოქმედების აკრძალ­ვით. 1910-1917 წლებში გადასახლებულ იყო ნოვგოროდის გუბერნიის სტარაია რუსას მონასტერში. თებერვლის გადატ­რიალების შემდეგ ბრუნდება საქართველოში და აქტიურ მონაწილეობას იღებდა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლე­სიის დროებითი მმართველობის კომიტეტის საქმიანობაში. არქიმანდრიტი ამბროსი ეპისკოპოს ანტონ გიორგაძესთან და დეკანოზ კალისტრატე ცინცაძესთან ერთად მონაწილეობდა საქართველოს ეკლესიის დელეგაციის მოლაპარაკებებში, რომელიც 1917 წლის 9 ივნისიდან 2 აგვისტომდე მიმდინარეობდა პეტერბურგში სინოდის ობერპროკურორ ლვოვთან, მის მოადგილე კარტაშევთან. მთავრობის თავმჯდომარე კერენსკისთან, საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის ცნობაზე და მართვა-გამგეობის დებულების დამტკიცებაზე 1917 წლის 15 ოქტომბერს უწმიდესი და უნეტარესი, სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქის კირიონ II ლოცვა-კურთხევით არქიმანდრიტი ამბროსი აყვანილ იქნა ჭყონდიდე­ლი ეპისკოპოსის ხარისხში, იმავე დღეს მას მიანიჭეს მიტროპოლიტის პატივი. ეპისკოპოსი ამბროსი, როგორც გამოცდილი და მებრძოლი ადამიანი, 1919 წლის 28 ოქტომბრიდან ცხუმ-ბედიელია. საქმე იმაში იყო, რომ რუსეთის წმინდა სინოდს არ სურდა დაეთმო რუსული მრევლი და ეკლესიები საქართველოში. მაგალითად, სოხუმის რუსი ეპისკოპოსი სერგი, კვლავ რუსეთის სინოდს ემორჩილებოდა, ეს კი საქართველოს ეკლესიის ტერიტორიალურ ავტოკეფალიის პრინციპს ეწინააღმდეგებოდა. მიტროპოლიტმა ამბროსიმ ამ რთულ ეპარქიაში მოაგვარა საქმეები საქართველოს მართლმადიდებე­ლი ეკლესიის ინტერესების სასარგებლოდ.[11]

 

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიისათვის ესოდენ რთულ დროს ჩაუდგა სათავეში მიტროპოლიტი ამბროსი ჩვენს ეკლესიას. 1921 წლის 14 ოქტომბერს სვეტიცხოვლის საპატრიარქო ტაძარში მოხდა ამბროსი ხელაიას სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქად კურთხევა. წინა დღეს 13 ოქტომბერს არქიმანდრიტი იოანე მარგიშვილი აყვა­ნილ იქნა ცხუმ-ბედიელი ესპისკოპოსის ხარისხში. აღსაყდრებაზე უწმიდეს ამბროსის სიტყვებით მიმართეს მიტროპო­ლიტმა ნაზარმა (ლეჟავა), ეპისკოპოსმა პიროსმა (ოქროპირიძე), ყოველთა სომეხთა უმაღლესი პატრიარქ-კათოლიკოზის გევორქ V წარმომადგენელმა ხუციევმა. წირვაზე იყვნენ საქართველოში ჯერ კიდევ შემორჩენილი გერმანიისა და იტა­ლიის მისიის ხელმძღვანელები".[12]

 

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია ანგარიშგასაწევ ძალას წარმოადგენდა ახალი ურწმუნო ხელისუფლებისათ­ვის. ამ დროს საქართველოში მოქმედი იყო 1450 ეკლესია, 25 მონასტერი, ღვთისმსახურებას ეწეოდა 1600 კაცი".[13] როგორც უკვე ბოლშევიკურმა ხელისუფლებამ საქართველოში ეკლესია კანონგარეშე გამოაცხადა, ასეთ რთულ პირობებში საჭირო იყო გარკვეული სიფრთხილეც და თავდადებაც. უწმიდესი ამბროსი და საკათალიკოზო საბჭო თვლიდნენ, რომ საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიაში საჭირო იყო გარკვეული რეფორმები. ჯერ კიდევ 1919 წელს საქართველოს ეკლესიის ეპარქიათა მღვდელმთავრებმა დააყენეს საკითხი ეპარქიალური საბჭოების გაუქმების შესახებ და მიაღწიეს კი­დეც. II საეკლესიო კრებამ, რომელიც 1920 წლის ივნისში გაიმართა, დაადგინა საეპარქიო საბჭოების გაუქმება, დატოვა საეპარქიო სასამართლოები, გააუქმა საკათალიკოზო სასამართლოც. იგი შეუერთეს საკათალიკოზო საბჭოს.[14] უწმიდე­სი და უნეტარესი კათალიკოზ-პატრიარქი ამბროსი თვლიდა, რომ აუცილებელი იყო გარკვეული რეორგანიზაცია, რეფორ­მების გაგრძელება, რომელიც არ შეეხებოდა მართლმადიდებლური დოგმატიკის საკითხებს.

 

1922 წლის 19 ოქტომბერს საკათალიკოზო საბჭო შეიკრიბა ეკლესიის წინაშე არსებული პრობლემების განსახილველად. სხდომაზე აღინიშნა, რომ გასული ხუთი წელი საქართველოს ეკლესიამ მოანდომა თვითგამორკვევის, მმართველ ორგანო­თა შექმნის, დამოუკიდებლობის გამაგრებას და შინაგანი ცხოვრების ისეთი მხარეების მოწესრიგებას, რომელიც მნიშვნე­ლოვანია საეკლესიო ერთიანობისათვის. "მრავალი, უმეტეს შემთხვევაში, ფართო საზოგადოებისათვის უჩინარი დაბრკო­ლება ეღობებოდა ჩვენს ეკლესიას შემოქმედებითი მუშაობის დროს. ჩვენი ქვეყნის პოლიტიკური კურსის, ორიენტაციის და ხელისუფლების ცვალებადობაში ეკლესიას წინ ედგა საფრთხე, არანაკლებ შემაფერხებელ გარემოებას წარმოადგენდა სახელმწიფო ტერიტორიის განუსაზღვრელობა, რესპუბლიკის განაპირა ნაწილების უფლებათა საკითხი და სხვ."[15] მარ­თალია, არანაკლებ რთული პირობები იყო შექმნილი ბოლშევიკების მმართველობის პირობებში, მაგრამ საკათალიკოზო საბჭო აუცილებლად მიიჩნევდა, რომ "1. ცნობილ იქნას პრინციპიალურად, რომ საქართველოს ეკლესიას ესაჭიროება შეი­ტანოს თავის წყობილებაში თანამედროვე ცხოვრების შესაფერისი ცვლილებანი. და ამ ცვლილებათა ცხოვრებაში უმტკივ­ნეულოდ გატარებისათვის მას შესწევს საკუთარი ძალ-ღონე. 2. ცნობილ იქნას სასურველად, რომ ეს ცვლილებანი მოხდეს სამღვდელოებისა და მორწმუნე ერის მონაწილეობით. 3. დაევალოს ეპარქიათა მღვდელმთავრებს დაუყოვნებ­ლივ მოახდინონ განკარგულება ოლქებში თუ რაიონებში ცვლილებათა დამმუშავებელი კომისიების არჩევის შესახებ".[16] საკათალიკოზო საბჭოს აღნიშნულ გადაწყვეტილებას ხელს აწერდნენ სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქი, უწმიდესი ამბროსი, ქუთათელ-გაენათელი მიტროპოლიტი ნაზარი, ჭყონდიდელ-შემოქმედელი მიტროპოლი­ტი დავითი, ცხუმ-ბედიელი ეპისკოპოსი იოანე, ურბნელი ეპისკოპოსი ქრისტეფორე, დეკანოზები კ. ცინცაძე, მ. ტყემალა­ძე, პროფ. კ. კეკელიძე და ივ. რატიშვილი.

 

საქართველოში მიმდინარე რთულმა სოციალურ-პოლიტიკურმა პროცესებმა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საკათალიკოზო საბჭო აიძულა სხვა მიმართულებით წარემართა თავისი საქმიანობა. ბოლშევიკური ხელისუფლება თანდატან ზღუდავდა საქართველოს სახელმწიფოებრივ სუვერენიტეტს, ართმევდა მას ისტორიოლ მიწა-წყალს და “მოძმე” ქვეყნებს აძლევდა.  მართალია, ისინი აცხადებდნენ, რომ საქართველო კვლავ დამოუკიდებელი ქვეყანააო, მაგრამ "საქართველოს ეს ფორმალური სუვერენიტეტი ახალი საფრთხის წინაშე აღმოჩნდა 1921 წელსვე გაჩაღდა კამპა­ნია ამიერკავკასიის სსრ რესპუბლიკების ფედერაციული გაერთიანებისათვის, რაც 1922 წლის მარტში ამიერკავკასიის ფედერაციის, ხოლო იმავე წლის დეკემბერში ამიერკავკასიის საბჭოთა ფედერაციული სოციალისტური რესპუბლიკის შექმნით დამთავრდა. ამ სახელმწიფოებრივმა გაერთიანებამ კიდევ უფრო შეზღუდა საბჭოთა საქართველოს ისედაც მოჩ­ვენებითი დამოუკიდებლობა".[17] ამას დაემატა პირველი მსოფლიო ომის შედეგად გაჩენილი ლტოლვილები, რუსეთში, ვოლგისპირეთში შიმშილის შედეგად საკუთარი მიწა-წყლიდან ნებაყოფლობით აყრილი ხალხი, თურქების მიერ დევნილი სომხობა, აზერბაიჯანელები, საოკუპაციო არმია. ყოველივე ამან საქართველოში გაუსაძლისი მდგომარეობა შეიქმნა. ასეთ ვითარებაში საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საკათალიკოზო საბჭომ, უწმიდესმა და უნეტარესმა კათალი­კოზ-პატრიარქმა ამბროსიმ ხმა აღიმაღლეს უკანონობის, სამშობლოს თავისუფლებისათვის თავდადებულ მამულიშვილ­თა დევნა-შევიწროების გამო.

 

1922 წლის 10 აპრილიდან 19 მაისამდე იტალიის ქალაქ გენუაში მიმდინარეობდა საერთაშორისო კონფერენცია, კონფე­რენციაზე ევროპის სახელმწიფოების გარდა, მიწვეული იყო ახლად ჩამოყალიბებული საბჭოთა სოციალისტური რუსეთის მთავრობის დელეგაცია. უწმინდესმა და უნეტარესმა ამბროსიმ წერილით (მემორანდუმით) მიმართა კონფერენციის მონაწილეებს. საკათალიკოზო საბჭოს დავალებით საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქ ამბროსის მემორანდუმი გენუის კონფერენციისადმი მიმართული საზღვარგარეთ გაიტანა მღვდელმა იასონ კაპანაძემ. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის მემორანდუმმა კონფერენციის მონაწილეებზე დიდი შთაბეჭდილება მოახდინა. მემორანდუმში უწმიდესი ამბ­როსი მოკლედ მიმოიხილავდა საქართველოს ისტორიას, რუსეთ-საქართველოს ურთიერთობათა ძირითად ეტაპებს, საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის ხანას 1918-21წწ. და ბოლშევიკური ხელისუფლების მტკიცების საწინააღმ­დეგოდ ახალ ხელისუფლებას უწოდებდა საოკუპაციო რეჟიმს. "ოკუპანტები, მართალია, ლამობენ შინ და გარეთ ყველა­ნი დაარწმუნონ, რომ მათ გაათავისუფლეს და გააბედნიერეს ქართველები, მაგრამ რამდენად ბედნიერად გრძნობს თავს ქართველი ერი, ეს ყველაზე უკეთ ვუწყი მე, მისმა სულიერმა მამამ და დღესდღეობით ერთმა ნამდვილმა მოძღვარმა, რომლის ხელშია ამ ერის გულიდან გამომავალი იდუმალი ძაფები. და რომელსაც უშუალოდ ესმის მისი კვნესა და ვაება".[18] პატრიარქი სინანულით დასძენდა, რომ ის ექსპერიმენტები, რომელსაც ახლა სოციალიზმის დროშით ნათლავენ ქართველ ერს ფიზიკურ გადაშენებამდე და გახრწნამდე მიიყვანდა, რომ იდევნებოდა ჩვენი დიდებული წარსული, ეკლე­სია, სამღვდელოება იყო უკიდურესად დევნილი და უფლებააყრილი. უწმიდესი ამბროსი საერთაშორისო საზოგადოების­გან მოითხოვდა დახმარებოდნენ საქართველოს"[19]. დაუყოვნებლივ გაყვანილ იქნას საქართველოს ტერიტორიიდან რუსეთის საოკუპაციო ჯარი და უზრუნველყოფილ-დაცულ იქნას მისი მიწა-წყალი უცხოელთა თარეშობისა და მძლავრო­ბა მოტაცებისაგან.

 

2. საშუალება მიეცეს ქართველ ერს თვითონ, სხვათა ძალდაუტანებლივ და უკარნახოთ მოაწყოს ისეთი ფორმები სოციალ-პოლიტიკური ცხოვრებისა, როგორიც მის ფსიქიკას, სულისკვეთებას, ზნე-ჩვეულებას და ეროვნულ კულტურას შეესაბამება".[20] კონფერენციაზე ვითარება კიდევ უფრო დაიძაბა როცა ნ. ჟორდანიამ განაცხადა "მე მივიღე დეპეშა, რომელიც მაცნობებს, რომ საბჭოთა რუსეთის ჯარები აწარმოებენ სამხედრო მოქმედებას საქართველოს პროვინციებში სვანეთში, ლეჩხუმსა და რაჭაში. ამ დროს მეცხრე არმია იგზავნება ქუთაისიდან იმ მხარეში, რომელმაც 1921 წლის მიწუ­რულში გარეკა ბოლშევიკები და აღადგინა დემოკრატიული წეს-წყობილება. დასავლეთ საქართველოს დიდ ნაწილში სისხლი იღვრება, ქვეყნის სხვა ნაწილებში მდგომარეობა უფრო და უფრო მწვავდება. მოსალოდნელია უსაშინლესი კა­ტასტროფა".[21] მძიმე ვითარებაში აღმოჩნდა საბჭოთა რუსეთის დელეგაცია, როგორც კონფერენციის მონაწილე ბუდუ მდივანმა შემდგომ საქართველოს მთავრობის სხდომაზე განაცხადა _ კათალიკოზის სიტყვამ დიდი ვნება მოგვიტანა, რა­ტომ სამართალში არ მივცემთ მასო, გამოუვალ მდგომარეობაში ჩავარდნილმა ჩიჩერინმა კი კონფერენციის მონაწილეებს მოახსენა, რომ საბჭოთა დელეგაციის შემადგენლობაში შედის საქართველოს საბჭოთა რესპუბლიკის წარმომადგენელი ბ. მდივანი და მას ჰკითხეთ, რამდენად შეეფერება სინამდვილეს ნ. ჟორდანიას მიერ მოყვანილი ფაქტებიო.

 

გენუის კონფერენციაზე საქართველოს საკათალიკოზო საბჭოს სახელით უწმიდესი და უნეტარესი კათალიკოზ-პატრიარქ ამბროსის მოწოდების სულისკვეთებას ეხმაურებოდა 1922 წლის მარტში უნივერსიტეტის სტუდენტთა კავშირის მიმართ­ვა ევროპისა და ამერიკის ახალგაზრდებისადმი მიმართვის ავტორები აცხადებდნენ, რომ სისხლის უკანასკნელ წვეთამდე იბრძოლებდნენ საქართველოს ეროვნული თავისუფლებისათვის, გამოთქვამდნენ იმედს საქართველო კვლავ დააღწევდა თავს რუსეთის მონობას და განაგრძობდა ოკუპანტების ტერორის პირობებში ჩახშობილ სამეცნიერო მუშაობას.

 

ბოლშევიკური ხელისუფლება გააცოფა ქართველი ხალხის საუკეთესო შვილების პირით გამოთქმულმა პროტესტმა და შეურიგებლობამ. თუ 1921 წელს ხალხს ხელი არ შეუშალეს 26 მაისის ზეიმის აღნიშვნაში, "1922 წლის 24 მაისს თბილი­სის უნივერსიტეტის სტუდენტებმა, როცა ეროვნული დროშა ააფრიალეს, მთავრობამ სტუნდენტებს ჯარი მიუსია, რო­მელთაც უნივერსიტეტს ალყა შემოარტყეს. ამ დროს უნივერსიტეტში რექტორი ივანე ჯავახიშვილი შემოვიდა და იკითხა, რა ხდებაო. "რუსულად ილაპარაკე", იყო რუსი ჯარისკაცების პასუხი. ივანე ჯავახიშვილი და ანდრია რაზმაძეც დააპატიმ­რეს, მაგრამ მალე გამოუშვეს".[22]

 

საქართველოში გამომავალ ბოლშევიკურ გაზეთებში გაძლიერდა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საწინააღმ­დეგო კამპანია. "ბნელეთის მოციქულები", "საბჭოთა ხელისუფლების შეუნიღბავი მტრები", ასე უწოდებდნენ სამღვდე­ლოებას. მთავრობის სხდომაზეც არაერთხელ გაიჟღერა კათალიკოზ-პატრიარქ ამბროსის სამართალში მიცემის საკითხმა. 1922 წლის 13 ივნისს "ჩეკას" თანამშრომლები მივიდნენ საპატრიარქო რეზიდენციაში და იკითხეს, "სად არის კათალიკო­ზი? კოტე ცინცაძე იბარებსო~. კათალიკოზ-პატრიარქი ისე სწრაფად წაიყვანეს, რომ ნიკოლოზ თავდგირიძეს ხლებაც ვერ მოუსწრია. შექმნილ საგანგაშო ვითარებაში შეიკრიბა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საკათალიკოზო საბ­ჭო, სადაც იყო მსჯელობა, როგორ მოქცეულიყვნენ. დრო გადიოდა და კათალიკოზის შესახებ ვერაფერი გაიგეს. ბოლოს გადაწყვიტეს სადილი გაეგზავნათ, მაგრამ არ მიიღეს. საკათალიკოზო საბჭოს წევრებს მოახსენეს, რომ კათალიკოზი მესა­მე განყოფილებაში იყო დაკითხვაზე, რომელიც საღამოს 20 საათამდე გაგრძელდა, შემდეგ კი კათალიკოზ-პატრიარქი ამბ­როსი უკან დააბრუნეს.

 

14 ივნისს კვლავ შეიკრიბა საკათალიკოზო საბჭო, როგორც იმდროინდელი თანამედროვე დეკანოზი ნიკიტა თალაკვაძე გადმოგვცემს: უწმიდესი ამბროსი სახეზე თითქოს განმკრთალი იყო, ეტყობოდა, რომ ამ ერთ დღეში დიდი სულიერი ტანჯვა გამოევლო". "ჩეკაში" უწმიდესი ამბროსი დაკითხა "ჩეკას" თავმჯდომარემ კოტე ცინცაძემ. დაკითხვას ესწრებოდა მდივანი ქალბატონი, რომელიც იწერდა კათალიკოზ-პატრიარქის პასუხებს. კოტე ცინცაძეს აინტრესებდა კათალიკოზ-პატრიარქის გარდა, ვინ იღებდა მონაწილეობას გენუის კონფერენციაზე გაგზავნილი მემორანდუმის შედგენაში. "ვინ მოგცათ უფლება ხალხის სახელით გამოსვლისა, ვინ ამოგირჩიათ თქვენ საქართველოს ოპეკუნად?" უწმიდესი ამბროსის პასუხი იყო ღირსეული - ამომირჩია გელათაში მოწვეულმა საეკლესიო კრებამ, მორწმუნე ქართველობისაგან შემოკრე­ბილმა, შემოსილი ვარ იურიდიული და ზნეობრივი უფლებებით, როგორც მამამთავარი აღვიმაღლო ხმა, როდესაც ჩემს ერს საქმე უჭირს, როდესაც ისეთი ვითარება იქმნება, რომელშიც შეუძლებელი ხდება ერის რელიგიურ-ზნეობრივი სახის შენარჩუნება, როდესაც ერს ერთმევა საშუალება თავისუფალ მოქალაქეობისა". კოტე ცინცაძე დაცინვის კილოთი განაგრ­ძობდა დაკითხვას - რატომ მენშევიკების დროს არ იმაღლებდით ხმას, რატომ მათ არ ეწინააღმდეგებოდითო. უწმიდესი ამბროსი არ მალავდა, რომ არც მენშევიკები იყვნენ მორწმუნენი, მაგრამ ისინი უფრო ეროვნულები იყვნენ და თვით იცავდნენ იმას, რაზედაც ეკლესიას მოუხდა ხმის ამაღლება. უწმიდესმა ამბროსიმ ახალი ხელისუფლება დაადანაშაულა საქართველოს ხელახალ ოკუპაციაში, რომ თქვენი მცდელობის მიუხედავად, თითქოს საქართველო დამოუკიდებელია, აშ­კარაა, მთელი ძალაუფლება "ოსობაია კავკასკაია არმიის" ხელშია. კათალიკოზის ამ მხილებამ "ჩეკას" უფროსი გააჯავრა. მან დაიწყო იმის მტკიცება, რომ ახალმა ხელისუფლებამ საქართველოში ჩაატარა არჩევნები, რომ შექმნა ამიერკავკასიის დამოუკიდებელი ფედერაციული რესპუბლიკა, რომ საქართველოში მყოფი რუსი ჯარი ქართველებს არაფერს უშლისო. უწმიდესმა ამბროსიმ ბრალი დასდო ახალ ხელისუფლებას საქართველოში უცხო ელემენტების მომრავლებაში, ელემენტა­რული დემოკრატიული პრინციპების უგულებელყოფაში, როცა განსხვავებული აზრი, განსხვავებული მიმართულების ჟურნალ-გაზეთები იდევნება. კოტე ცინცაძემ გულახდილად განაცხადა, "ჩვენ რევოლუციას ვაწარმოებთ პროლეტარიატის დიქტატურა გამოვაცხადეთ, სწარმოებს ბრძოლა მოწინააღმდეგეებისადმი, ყველა თავისუფლებანი რაც კია, ეს მხოლოდ ჩვენთვის გვინდა, თქვენ და თქვენი დრომოჭმული მიმდევრები ცხოვრებიდან გარიყულნი ხართ. თქვენ ვინ მოგცემთ თავისუფლებას?"[23] “ჩეკას" უფროსმა უწმიდეს ამბროსის შეახსენა, რომ მეფის ხელისუფლების დროსაც იგი გადასახ­ლებული იყო მთავრობის წინააღმდეგობისათვის, რაზედაც კათალიკოსმა უპასუხა, რომ იგი, როგორც სასულიერო პირი, დასჯილი იყო არა როგორც მთავრობის მოწინააღმდეგე, არამედ, როგორც დამონებული ქართველი ერის უფლებებისათ­ვის მებრძოლი.

 

“ჩეკას" თავმჯდომარემ დაკითხვის პირველ დღეს სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქს საბჭოთა ხელისუფლე­ბის სახელით მოსთხოვა პასუხი შემდეგ კითხვებზე: 1. როდის და რამდენი ქონება გაზიდეს რუსებმა საქართველოდან? 2. რაში გამოიხატება ბოლშევიკების მიერ საქართველოში სარწმუნოების დევნა? 3. რა ვნება მოაქვს რუსის ჯარის ყოფნას საქართველოსათვის?

 

უწმიდესი ამბროსი დარწმუნებული იყო, თუ საქართველოს ახალ ხელისუფლებას წარუდგენდნენ სათანადო დასაბუთე­ბულ პასუხებს, მათ მიერ აღძრულ კითხვებზე, საქმე საქართველოს საკათალიკოზო საბჭოსა და პატრიარქის სასარგებლოდ გადაწყდებოდა. მან დაავალა კიდეც საკათალიკოზო საბჭოს წევრებს მასალების შეგროვება, რომელშიც აღ­ნუსხული იქნებოდა ბოლშევიკური ხელისუფლების უკანონო ქმედებანი. ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ კოტე ცინცაძე პირ­ველი თაობის "ჩეკას" თავმჯდომარე, შემდგომ "ნაციონალ-უკლონისტების" აქტიური წარმომადგენელი, უწმიდეს ამბრო­სის შედარებით კორექტულად ექცეოდა, როცა დაკითხვა დაამთავრა, თანაშემწეს უბრძანა კათალიკოზი მანქანით მიეცი­ლებინათ სახლამდე, მაგრამ, როგორც ჩანს, მისი დაკითხვით მაინცდამაინც კმაყოფილი არ უნდა დარჩენილიყო ამიერკავ­კასიის სამხარეო კომიტეტი, რომელსაც ს. ორჯონიკიძე ხელმძღვანელობდა. მათი აზრით, უფრო მეტი სიმკაცრე და სიმტ­კიცე იყო საჭირო "კონტრრევოლუციასთან" საბრძოლველად. 1922 წლის 20 ივნისს უწმიდესსა და უნეტარეს კათალიკო-პატრიარქ ამბროსის, როცა ჩეკადან ხელმეორედ მიაკითხეს, აშკარად იგრძნობოდა გაღიზიანება, აგრესიულობა, ორმა ახალგაზრდა ჩეკისტმა კათალიკოზს ჩააბარა საბრალდებლო ოქმი რომელშიც აღნიშნული იყო "ხელისუფლება კათალი­კოზს ბრალს სდებდა სამ დანაშაულში: "პროვოკაცია", "კონტრრევოლუციონერობა", "მთავრობის გაბრიაბრუება". ახალ­გაზრდა ჩეკისტები ხმამაღლა უპატივცემულოდ ესაუბრობდნენ კათალიკოზს, რომელმაც მათ მოუწოდა ელემენტარული ზრდილობისა და ეთიკის ნორმების დაცვისაკენ".[24]

 

ხელისუფლება ცდილობდა ქვეყანაში შეექმნა ანტირელიგიური ფსიქოზი, მისი წარმომადგენლები შემთხვევას არ უშვე­ბენ ხელიდან სასულიერო პირთა შეურაცხყოფისათვის. ამის არაერთი მაგალითი შეიძლება დავასახელოთ.

 

1922 წლის მაისში ქართველმა საზოგადოებამ პატივისცემით აღნიშნა ზაქარია ჭიჭინაძის დაბადებიდან 65 წლისთავი. საიუბილეო საღამოზე საქართველოს საკათალიკოზო საბჭოს სახელით სიტყვით გამოვიდა დეკანოზი ნიკიტა თალაკვაძე, რომელმაც იუბილარის შრომა შეადარა იმ მუშა ფუტკრის საქმიანობას, რომელიც ყვავილოვან საქართველოს თვალწარმ­ტაც კუთხეებში ეზიდებოდა სურნელოვან თაფლს შეგნებისა და კულტურისა. ბოლშევიკების ერთ-ერთმა წარმომადგე­ნელმა სილიბისტრო თოდრიამ გაზ. "კომუნისტში" გამოქვეყნებულ წერილში უსაყვედურა საიუბილეო კომისიის მესვეურთ, რომელთაც უფლება მისცეს "კათოლიკოზისაგან დაქირავებულ “რიჟა" მღვდელს საზოგადოებაში გამოსვლი­სა".[25]

 

საზოგადოება ჯერჯერობით ახერხებდა ბოლშევიკების წარმომადგენელთა უსუსურ ბრალდებებზე პასუხის გაცემას. ამის დასტური იყო საქართველოს მწერალთა კავშირის წერილი ს. თოდრიას "ბრალდებებზე", რომელიც 1922 წლის 22 ივნისს გამოქვეყნდა გაზეთ "ტრიბუნაში". “რაც შეეხება სრულიად საქართველოს საკათალიკოზო საბჭოს წევრის დეკ. ნ. თალაკ­ვაძის მონაწილეობას ზ. ჭიჭინაძის იუბილეზე, ჩვენ აქაც ობიექტურობა გამოვიჩინეთ, როგორც შეჰფერის მწერლების ორგანიზაციას. ქართული სამღვდელოება საუკუნეების განმავლობაში ქართული კულტურის მებაირახტრე იყო, უმადუ­რობა და უვიცობა იქნებოდა ქართველი მწერლების მხრით, რომ ჩვენ ამ წოდების წარმომადგენლებისათვის ხელი გვეკრა ამ დღეს ქართული წიგნის დღესასწაულზე".[26]

 

ოფიციალურ პრესაში არ წყდებოდა თავდასხმები საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის წინააღმდეგ. ხელისუფლე­ბის ერთგული ჟურნალისტების აზრით, სამღვდელოებამ შეთითხნა ჭორები, ინსუნაციები, ცილისწამებანი და გაგზავნა გენუის კონფერენციაზე იმ იმედით, რომ ევროპა იხსნიდა მათ. ტყუილად შეიწუხეს თავი სულიერმა მამებმა, საქართვე­ლოს არამკითხე ოპეკუნებმა... ქართველმა საზოგადოებამ უნდა გაასამართლოს ანაფორიანი ინტრიგნები, ამხილოს მათი ღალატი და ბოროტება ხალხის წინაშე. მოვლენები ისე ვითარდებოდა, რომ ხელისუფლებას სურდა სანიმუშოდ დაესაჯა ქართველი ერის სულიერი წინამძღოლები, რომელთა გაბედულმა გამოსვლებმა კიდევ უფრო დიდი სიყვარული და თა­ნადგომა მოუპოვა მათ ხალხში. ამ დროს ხელისუფლებამ კიდევ ერთი ნაბიჯი გადადგა ეკლესიის შევიწროებისაკენ. ქუთაისში ბოლშევიკებმა აიძულეს ეპარქიიდან წამოსულიყო ქუთათელი მიტროპოლიტი ნაზარი, რომელიც შეხვდა და ესაუბრა ხელისუფლების წარმომადგენელს ს. ქავთარაძეს. რომელიც დაპირდა მიტროპოლიტ ნაზარს უკანონობის აღკვეთას, მაგრამ სინამდვილეში არ შეასრულა. 1922 წლის 17 ნოემბერს მთავრობამ მოახდინა საქართველოს კათალი­კოზ-პატრიარქის სასახლის კონფისკაცია.

 

უწმიდესი და უნეტარესი კათალიკოზ-პატრიარქი ამბროსი საქართველოს სსრ მთავრობის თავმჯდომარისადმი გაგზავ­ნილ საპროტესტო წერილში აღნიშნავდა, რომ საპატრიარქო სასახლე იყო საქართველოს ეკლესიის საკუთრება. ამავე დროს, მოაგონებდა მთავრობას, რომ 1922 წლის N3137 განკარგულებით, ცენტრალურმა აღმასრულებელმა კომიტეტმა არსებული შენობები ეკლესიის განკარგულებაში გადასცა. ამის მიუხედავად, "ამა თვის 17/იგულისხმება ნოემბერი ს.ვ./ ჩემს ბინაში მოვიდნენ თბილისის საბინაო განყოფილების წარმომადგენლები, გაზომეს იგი. შევიდნენ ეკლესიაში და თვით საკურთხეველშიც ქუდებით, მიუხედავად ჩემის წარმომადგენლის პროტესტისა, დაიწყეს თავის მართლება იმით, რომ დღეს სინდისის თავისუფლებააო, ყოველივე გაუგებრობის თავიდან ასაცილებლად, ნოემბრის 18, თქვენ გაახელით დელეგაცია. სამი საპატიო პირისაგან შემდგარი და გთხოვეთ დაგეცავით მოსალოდნელ შეურაცხყოფისა და უსამართლოე­ბისაგან".[27] ხელისუფლების წარმომადგენლებმა არც კი მოუსმინეს საკათალიკოზო საბჭოს დელეგაციას, კათალიკოზის სასახლის დასაკავებლად გაგზავნილ იქნა 15 შეიარაღებული ახალგაზრდა, რომელთაც დავალებული ჰქონდათ კათალიკო­ზის ბინიდან გაძევება. ერთ-ერთი უცხო ტომის ახალგაზრდა მიიჭრა კათალიკოზთან და კადნიერად მიმართა, "თქვენ ხართ უფლებააყრილი პიროვნება, თქვენ არ გაქვთ ნება გეჭიროთ ეს ბინა, იგი უნდა დავიჭიროთ ჩვენ კომკავშირელები­სათვის, რომელთა ხუთი წლისთავი აქ უნდა გადავიხადოთ".[28] კომკავშირელი ახალგაზრდები თავხედურად აცხადებდ­ნენ, რომ სასახლის ავეჯი, ქონება რეკვიზიციის ძალით უნდა წაეღოთ, ხოლო კათალიკოზ-პატრიარქს დაუტოვებდნენ იმას, რასაც თვითონ მიიჩნევდნენ საჭიროდ. უწმიდესმა ამბროსიმ მთავრობის წარმომადგენლებს უპასუხა, რომ იგი სა­კუთარი ნებით არ გავიდოდა შენობიდან. ამასვე აცნობებდა მთავრობის თავმჯდომარეს: "გთხოვთ მიიღოთ მხედველობა­ში, რომ ბინა, რომელიც მე მიჭირავს, არის საქართველოს მორწმუნე ერისაგან საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქისათ­ვის მიჩენილი ბინა, რომლიდანაც გასვლა ჩემის ნებით მეკრძალება, რომ ეს ბინა დაკავშირებულია ეკლესიასთან. აქ მო­თავსებულია თბილისის საეპარქიო კანცელარია, რომ ამ ბინიდან კათალიკოზ-პატრიარქის გაძევება, ეკლესიის მოშლა და კანცელარიის გატანა გამოიწვევს ქართველ ერში უკმაყოფილებას, რასაც უნდა ვერიდოთ მეც, როგორც ქართველი ერის მამამთავარი და უმაღლესი მოძღვარი, და თქვენც, როგორც საქართველოს რესპუბლიკის მთავრობის თავმჯდომარე. ერი დიდია ჩემზედაც და თქვენზედაც და ამის გამო თქვენც და მეც უნდა ხელს ვუწყობდეთ მის ბედნიერებას, კეთილდღეო­ბას და მყუდროებას".[29]

 

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის წინააღმდეგ ბრძოლა ბოლშევიკურმა ხელისუფლებამ კიდევ უფრო გააძლიე­რა 1922 წლის ზამთარში. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს საბჭოთა რესპუბლიკის მთავრობის თავმჯდომარემ პასუხის ღირსადაც არ სცნო სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქის წინა წერილი, საკათალიკოზო საბჭო, პატრიარქი ამბროსი აღაშფოთა ხელისუფლების უტიფრობამ, ისინი საჯაროდ ყველგან აღნიშნავდნენ, რომ საბჭოთა სა­ქართველოში სინდისის თავისუფლებააო, მაგრამ ამავე დროს აქეზებდნენ ახალგაზრდა კომკავშირელებს, ძალით დაეკავე­ბინათ ეკლესია-მონასტრები. როცა ახალგაზრდობამ ძალით დაიკავა სამხედრო ტაძარი, პატრიარქმა განაცხადა, "მე არ ვეწინააღმდეგები არამორწმუნეთა მიერ მორწმუნეებთან იდეურ ბრძოლას, მაგრამ ჩემი არსება ვერ შეურიგდება იმას, რომ რესპუბლიკის კანონების წინააღმდეგ არასრულწლოვანმა ახალგაზრდობამ შელახოს მოქალაქეთა ცხრა მეათედის რწმენა და სინდისი, ძალით დაიჭიროს სამლოცველო სახლი".[30]

 

ხელისუფლებამ მასიურად დაიწყო ეკლესია-მონასტრების დახურვა. ეს პროცესი განსაკუთრებით აქტიურად წარიმართა 1923 წლიდან. ამ დროს საქართველოში დაიხურა 600-ზე მეტი ეკლესია-მონასტერი.  ხელისუფლება  ჩქარობდა ეკლე­სია-მონასტრებიდან ვერცხლისა და ოქროს ხატების, ბარძიმ-ფეშხუმების, საწინამძღვრე ჯვრების გამოტანას და გაყიდ­ვას. ამისათვის საჭირო იყო გარკვეული საკანონმდებლო ბაზა. 1923 წლის 23 ნოემბერს საქართველოს რესპუბლიკის სა­ხალხო კომისართა საბჭომ მიიღო დადგენილება საეკლესიო განძეულობის გამოყენების შესახებ, სადაც მითითებული იყო: "1. დახურული ეკლესიების მთელი საეკლესიო ქონება არის ადგილობრივი აღმასრულებელი კომიტეტების განკარ­გულებაში; 2. ამ ქონების ის საეკლესიო განძეულობა, რომელსაც ისტორიული მნიშვნელობა აქვთ, დაცული იქნას სახალ­ხო განათლების სამუზეუმო დაწესებულებათათვის გადასაცემად; 3. დანარჩენი საეკლესიო განძეული შეიძლება გამოყე­ნებულ იქნას ადგილობრივი აღმასრულებელი კომიტეტების მიერ. თითოეულ შემთხვევაში საქართველოს საბჭოთა სოცია­ლისტური რესპუბლიკის სახალხო კომისართა საბჭოს ნებართვით, უმთავრესად ადგილობრივი გლეხების საჭიროებისათ­ვის".[31] ძნელი არ არის იმის მიხვედრა, რას გამოიწვევდა ეს დადგენილება, როგორც დედაქალაქში, ასევე პროვინციებ­ში, ვინ განსაზღვრავდა საეკლესიო და ისტორიული ღირებულების ნივთების საკითხს? ძირითადად ადგილობრივი რევო­ლუციური გატაცების ადამიანები, რომელნიც იმისათვის, რომ ცენტრის შექება დაემსახურებინათ, რაც შეიძლება მეტ საეკლესიო და ისტორიული ღირებულების ნივთებს გამოაცხადებდნენ საერთო სახალხო საკუთრებად. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის მესვეურები ცდილობდნენ განადგურებისაგან გადაერჩინათ ძვირფასი ისტორიული ხატე­ბი, პანაღიები, კუნკულ-ბარტყულები, მიტრები. ამიტომ იყო, რომ ოფიციალური ხელისუფლების წარმომადგენლები აღნიშნავდნენ - კულტის მსახურებმა განსაკუთრებით აქტიურობა გამოიჩინეს ეკლესიის ძვირფასეულობის გადამალვის საქმეშიო, ეკლესიის ის ძვირფასეულობანი, რომელთა გადაზიდვაც მენშევიკებმა ვერ მოასწრეს, გადამალულ იქნა ქუთაისში... შესაბამისმა ორგანოებმა გამოააშკარავეს ეკლესიის მსახურთა ნამდვილი ზრახვანი და ძვირფასეულობა მის ნამდვილ მესაკუთრეს დაუბრუნეს - ხელისუფლება საეკლესიო სიწმინდეებს "ტყუილ-უბრალოდ ეკლესიებში დაყრილ ოქრო-ვერცხლს"[32] უწოდებდა, რომელიც უნდა გადაედნოთ და დამშეული ღარიბებისთვის გადაეცათ სურსათის შესაძენად.

 

1923 წლის 11 იანვარს უწმიდესი ამბროსი კვლავ “ჩეკაში" წაიყვანეს დაკითხვაზე იგი წასვლის წინ საგანგებოდა შეხვდა საკათალიკოზო საბჭოს. იგი გრძნობდა, რომ შეიძლება უკვე დაეპატიმრებინათ, ამიტომ მიიღო გადაწყვეტილება ურბნე­ლი ეპისკოპოსი ქრისტეფორე დაენიშნა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის დროებითი მმართველობის თავმჯდომარედ. მართალია, კათალიკოზ-პატრიარქი ამჯერად მალე დააბრუნეს, მაგრამ შინაპატიმრობა მიუსაჯეს, 19 იანვარს მას არ მისცეს უფლება ჩაეტარებინა წყალკურთხევის წირვა, საქართველოს ეკლესიის საპატრიარქო თბილისში ვერის ხიდის ზემოთ ასრულებდა წყალკურთხევის ცერემონიალს, ბოლშევიკების მუქარის მიუხედავად, მრავალრიცხოვა­ნი მორწმუნე მრევლი შეიკრიბა სიონის ეკლესიასთან, ისინი ცდილობდნენ დევნილი კათალიკოზის გამხნევებას, რომლის ნაცვლადაც ხალხს ურბნელი ეპისკოპოსი ქრისტეფორე წარუძღვა.

 

უწმიდესი პატრიარქი შინაპატიმრობაში შეხვდა ნინოობის, აღდგომის დღესასწაულებს. 1923 წლის 2 ივნისს უწმიდესი და უნეტარესი ამბროსი იძულების წესით გამოასახლეს საპატრიარქო რეზიდენციიდან, შინაგან საქმეთა მინისტრის სა­ხელზე გაგზავნილ წერილში იგი წერდა: "მე ახლა განვიცდი პატიმრობას და როგორც პატიმარი, შეუძლიათ წამიყვანონ იქ, სადაც საჭიროდ დაინახავენ, მაგრამ, როცა ერთმევა ბინა საკათალიკოზოს, ეს ეკლესიის ცენტრალურ დაწესებულება­თა გაუქმებას უდრის. ამით პერიფერიებიდან დაწყებული, საქართველოს ეკლესიის ნგრევა დამთავრდება ეკლესიის ცენტრალური მთავარი სასიცოცხლო ნერვის გადაჭრით".[33] იგი აცხადებდა, რომ საპატრიარქო რეზიდენცია და იქ მო­თავსებული მარიამ ღვთისმშობლის სახ. ეკლესია დარჩენილიყო მორწმუნეთა სულიერი მოთხოვნების დასაკმაყოფილებ­ლად. ხელისუფლების იმდროინდელი  ჩინოვნიკის ვინმე დოლიძის განკარგულებით, 1923 წლის 23 ივნისს დალუქეს საპატრიარქო რეზიდენცია, კათალიკოზის სამუშაო ოთახები. იმავე წლის 6 ივლისს შედგენილი აქტი იტყობინება: "მე ქვემორე ხელისმომწერმა ნ. გოგიშვილმა, ქ. თბილისის აღმასკომის მუშათა და გლეხთა ინსპექციის რევიზორმა საბინაო განყოფილების გამგე დოლიძისა და სახლების სამმართველოს თანამშრომლის გალამოვის თანდასწრებით გავხსენით კათა­ლიკოზ ამბროსის კუთვნილი სალარო, სადაც აღმოჩნდა შემდეგ ნივთები: ვერცხლის ჯვრები, ყელსაკიდი, პანაღიები, რაც წონათ 1 გირვანქა და 83 მისხალია".[34] საპატრიარქოდან წაიღეს, როგორც საეკლესიო, ასევე საერო დანიშნულების ნივ­თები, საპატრიარქოდან იძულებით გასახლებული პატრიარქი ქალაქის აღმასრულებელი კომიტეტის თავმჯდომარეს მი­მართავდა თხოვნით, საპატრიარქოდან წაღებული ნივთებისა და ავეჯეულობის ზუსტი სიის გამოგზავნის შესახებ, მაგრამ ხელისუფლების წარმომადგენლები არ ჩქარობენ ასეთი სიის გაკეთებას. ჯერ უნდა გადაერჩიათ გასასყიდი ნივთე­ბი, შემდეგ კი არასრულ სიას საპატრიარქოს გამოუგზავნიდნენ. ხელისუფლების წარმომადგენლები ავრცელებდნენ ინფორმაციას, თითქოს კათალიკოზ-პატრიარქმა მიითვისა საეკლესიო ქონება. ამის გამო 1923 წლის 24 მაისს უწმიდესმა ამბროსიმ საპროტესტო წერილით მიმართა საქართველოს სსრ საგანგებო კომისიის თავმჯდომარეს - ყველაფერს საზღვა­რი აქვს, ბრალს მდებენ ეკლესიის გატეხვაში და ნივთების გადამალვაში?[35]

 

ხელისუფლების სურვილი იყო შეემზადებინა ნიადაგი მომავალი დიდი საჩვენებელი სასამართლოსათვის, რომელიც საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქს უწმიდეს ამბროსის, სრულიად საქართველოს საკათალიკოზო საბჭოს ბრალს დასდებდნენ სამშობლოს ღალატში.

 

1923 წლის 12 იანვარს საქართველოს სსრ საგანგებო კომისიამ მიიღო გადაწყვეტილება საქართველოს მართლმადიდებე­ლი ეკლესიის საკათალიკოზო საბჭოს წევრების დაპატიმრების შესახებ. იმავე დღეს დაპატიმრებულ იქნენ: სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქი უწმიდესი და უნეტარესი ამბროსი (ხელაია), მიტროპოლიტი ქუთათელი ნაზარი (ლეჟავა), ქაშუეთის ეკლესიის წინამძღვარი დეკანოზი კალისტრატე (ცინცაძე), დიდუბის ეკლესიის დეკანოზი იოსები (მირიანაშვილი), ქაშუეთის ეკლესიის დიაკვანი დიმიტრი (ლაზარიშვილი), მცხეთის სვეტიცხოვლის ტაძრის წინამძღვა­რი, არქიმანდრიტი პავლე (ჯაფარიძე), ვერის ეკლესიის წინამძღვარი ანტონი (თოთიბაძე), სიონის ეკლესიის წინამძღვა­რი, დეკანოზი მარკოზი (ტყემალაძე), ნიკოლოზ (არჯევანიძე), საკათალიკოზო საბჭოს წევრი ნიკოლოზი (თავდგირიძე).

 

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია უმძიმეს მდგომარეობაში აღმოჩნდა. ერთის მხრივ ხელისუფლების მოწადინე­ბით ცალკეული რაიონები ერთმანეთს ეჯიბრებოდნენ მოქმედი ეკლესიების დახურვასა და საეკლესიო ქონების დატაცება­ში, მეორეს მხრივ, ეწეოდნენ აღვირახსნილ პროპაგანდას ქრისტიანული სარწმუნოებისა და ქართველი სამღვდელოების წინააღმდეგ. ასეთ ვითარებაში საქართველოს ეკლესიის მართვა-გამგეობა გადავიდა საკათალიკოზო საბჭოს დანარჩენ წევრებსა და საქართველოს ეკლესიის დროებითი მმართველობის თავმჯდომარეს ურბნელი ეპისკოპოსის ქრისტეფორე ციცქიშვილის ხელში. მმართველობაში შედიოდნენ: ეპისკოპოსები დავითი /კაჭახიძე/, სვიმონი /ჭელიძე/, ნესტორი /ყუბანეიშვილი/, მოქალაქენი: პ. გოთუა, ივ. რატიშვილი, იპ. ვართაგავა.

 

1923 წლის დასაწყისში სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქ უწმიდესსა და უნატარეს ამბროსის /ხელაია/ სა­ხელზე მოვიდა კონსტანტინოპოლის მსოფლიო პატრიარქის ბასილ III წერილი, რომელშიც მსოფლიო საპატრიარქო საქართ­ველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის პატრიარქს, საკათალიკოზო საბჭოს ატყობინებდა, რომ 1923 წლის მეორე ნახევრი­დან მსოფლიო საპატრიარქო აპირებდა ახალი სტილის კალენდარზე გადასვლას და სთხოვდა საქართველოს ეკლესიის ხელმძღვანელობას, მიებაძათ მსოფლიო საპატრიარქოსათვის. საქართველოს ეკლესიის საკათალიკოზო საბჭომ 1923 წლის 24 ოქტომბერს იმსჯელა აღნიშნულ საკითხზე. (გასათვალისწინებელია ის გარემოება, რომ საკათალიკოზო საბჭოს ძირი­თადი ნაწილი კათალიკოზ-პატრიარქის მეთაურობით დაპატიმრებულნი იყვნენ ს.ვ.) და მიიღო თამამი გადაწყვეტილება - 1923 წლის ნოემბრიდან საქართველოს ეკლესიაში შემოღებულ იქნას ახალი სტილის კალენდარი. გადაწყვეტილებას ხელს აწერდნენ დროებითი მმართველობის თავმჯდომარე ეპისკოპოსი ქრისტეფორე ურბნელი, დეკ. გიორგი გამრეკელი, გერასიმე იმნაიშვილი, ივანე რატიშვილი.[36] საკათალიკოზო საბჭოს ახალი სტილის მომხრე წევრები გრძნობდნენ, რომ საქართველოს ეკლესიაში ასე ადვილად არ გადაწყდებოდა ახალი სტილის შემოღების საკითხი, ამიტომ ერთის მხრივ მაშინდელ შეზღუდულ შესაძლებლობათა მიუხედავად, ცდილობდნენ პროპაგანდა გაეწიათ ამ დიდი საეკლესიო რეფორ­მის სასარგებლოდ. მეორეს მხრივ, სურდათ ქართული ინტელიგენციის საუკეთესო წარმომადგენლების აზრიც მოესმინათ აღნიშნულ საკითხზე. საკათალიკოზო საბჭოს სახელით, ეპისკოპოსმა ქრისტეფორემ წერილები დაუგზავნა ივ. ჯავახიშ­ვილს. კ. კეკელიძეს, ს. გორგაძეს. ივანე ჯავახიშვილისადმი გაგზავნილი წერილი მრავალმხრივ არის საინტერესო. ეპის­კოპოსი ქრისტეფორე დაწვრილებით აცნობდა მას საქართველოს საკათალიკოზო საბჭოს 1923 წლის და 1924 წლის 16 ნოემბრის სხდომების გადაწყვეტილებას ახალ სტილზე გადასვლის შესახებ. ამავე დროს, აღწერდა იმ წინააღმდეგობებ­საც, რაც მას შეხვდა. "ამის გამო მე მნათლავენ "რუსეთის ცოცხალი ეკლესიის მომხრეთ".[37] ეპისკოპოს ქრისტეფორეს თავის არგუმენტების განსამტკიცებლად ივანე ჯავახიშვილიც მოუხმია, როგორც ახალი სტილის მომხრე, მაგრამ როგორც ჩანს, ივანე ჯავახიშვილს ამ საკითხზე თავისი აზრი არ დაუფიქსირებია და ამიტომაც გაკვირვებულს მოუთხოვია ეპისკოპოს ქრისტეფორესგან ახსნა-განმარტება. ეპისკოპოსი ქრისტეფორე ივ. ჯავახიშვილს არწმუნებდა, რომ მათ შორის გაუგებრობა ენატანიების დამსახურება იყო, ამავე დროს, დასძენდა, რომ მისთვის ვერაფერი მაგალითი იყო ახალი სტილის მოწინააღმდეგეების არგუმენტი - რუსეთს ეკლესია არ გადადის ახალ სტილზეო, მე მომხრე ვარ რუსეთთან პო­ლიტიკური კავშირისა, მაგრამ საქართველოს ეკლესია არის დამოუკიდებელი და თვითონ უნდა გადაწყვიტოს ასეთი სა­კითხებიო".[38] საარქივო მასალებში შემონახულია კ.კეკელიძის დამოკიდებულება საკათალიკოზო საბჭოს 1923 წლის 24 ოქტომბრის დადგენილების მიმართ. მისი აზრით, მორწმუნენი საუკუნეთა განმავლობაში შეჩვეულნი ძველ ტრადიციებს, უცბად, ერთი ხელის დაკვრით, ვერ შეითვისებენ ახალ წესს, მაგრამ სამღვდელოების ვალია თანდათან მიზანმიმართული მუშაობით შეაჩვიოს ისინი ამას".[39] ამავე აზრს იზიარებდა ისტორიკოსი სერგი გორგაძეც.

 

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საკათალიკოზო საბჭოს სახელით, ეპისკოპოსმა ქრისტეფორემ წერილით მი­მართა მსოფლიო პატრიარქ ბასილ III. წერილში ეპისკოპოსი ქრისტეფორე აცხადებდა, რომ საქართველოს ეკლესია უკვე გადავიდა ახალი სტილის კალენდარის ხმარებაზე, ამავე დროს, იგი სთხოვდა მსოფლიო პატრიარქს - გვაცნობეთ მომა­ვალში ყოველივე იმის შესახებ, თუ როდის და რომელი სახით მოხდება გასწორებული კალენდრის შეთანხმება საპასექო კანონთან. მართალია, საქართველოს ეკლესიის დროებითი მმართველობა მსოფლიო საპატრიარქოს არწმუნებდა ახალი სტილის კალენდარზე გადასვლას, მაგრამ ვითარება იმაზე რთულად იყო, ვიდრე ერთი შეხედვით სჩანდა. ახალი სტილის კალენდარს მხარი არ დაუჭირეს: ალექსანდრიის, ანტიოქიის, იერუსალიმის, ბულგარეთის, სერბეთის, კვიპროსისა და რუსეთის ეკლესიებმა. გასათვალისწინებელი იყო ისიც, რომ საქართველოში არსებული რუსული ეკლესიები იმ დროს ისედაც არ სცნობდნენ საქართველოს საპატრიარქოს იურისდიქციას და ახლა კიდევ უფრო გააძლიერებდნენ ანტიქარ­თულ ისტერიას. ამავე დროს ეპარქიებშიც შეიქმნა საგანგებო მდგომარეობა. ამის შესახებ საქართველოს საკათალიკოზო საბჭოს აცნობებდნენ ბათუმ-შემოქმედელი ეპისკოპოსი ნესტორი /ყუბანეიშვილი/, ცხუმ-აფხაზეთის ეპისკოპოსი ეფრე­მი /სიდამონიძე/.

 

საქართველოს მორწმუნე მოსახლეობამ ახალი სტილის შემოღებაში ბოლშევიკური ხელისუფლების ნება დაინახა და შეეწინააღმდეგა საქართველოს საკათალიკოზო საბჭოს გადაწყვეტილებას. ქართველი მრევლის საერთო სულისკვეთების გამომხატველია იყო გორის ოქონის ეკლესიის წინამძღვრის დეკანოზ გიორგი ნასყიდაშვილის წერილი საქართველოს ეკლესიის დროებითი მმართველობის თავმჯდომარის ურბნელი ეპისკოპოსის ქრისტეფორესადმი. როცა დეკანოზმა გ. ნასყიდაშვილმა მრევლს აუწყა საკათალიკოზო საბჭოს გადაწყვეტილება ახალ სტილზე გადასვლასთან დაკავშირებით და დაიწყო ახალი სტილის უპირატესობის მტკიცება, აღშფოთებულმა მრევლმა დიდი წინააღმდეგობა გასწია და წინამძღ­ვარს განუცხადეს, ისინი ისევ ძველი სტილის მიხედვით იდღესასწავლებდნენ დიდ საეკლესიო თარიღებს".[40] მსოფ­ლიო საპატრიარქო გრძნობდა, რა რთულ ვითარებაში აღმოჩნდა მართლმადიდებლური სამყარო ახალ სტილთან მიმართე­ბაში, ცდილობდა საქართველოს ეკლესიას შეენარჩუნებინა თავისი გადაწყვეტილება. 1923 წლის 24 ოქტომბერს ბასილ III წერილობით კვლავ მიმართა საქართველოს საპატრიარქოს. იგი კმაყოფილებით აღნიშნავდა, რომ მიიღო ივერიის ეკლე­სიის საკათალიკოზო საბჭოს გადაწყვეტილება ახალ სტილზე გადასვლის შესახებ. "გაცნობებთ, რომ ახალ სტილზე გადასვ­ლის აუცილებლობა განაპირობა მართლმადიდებელი სახელმწიფოების მიერ ახალ კალენდარზე გადასვლის გამო. ჯერჯე­რობით მიღებულია გადაწყვეტილება ხმარებაში შემოვიღოთ შესწორებული კალენდარი მხოლოდ უძრავ დღესასწავლები­სათვის".[41] საქართველოს საპატრიარქო 1927 წლის 24 ივნისის მე-4 საეკლესიო კრების გადაწყვეტილებათა შესაბამი­სად, დაადასტურა ახალი სტილის შემოღების სამართლიანობა. სრულიად საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის შვილთა მიმართ ეპისტოლეში აღნიშნა - ახალი სტილის კალენდარი შემოღებულ იქნას საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიაში 1927 წლის 27 ნოემბრიდან ყველა უძრავი დღესასწაულები და წმინდანთა ხსენებანი გადახდილ იქნას ხსენე­ბული რიცხვიდან ახალი სტილის კალენდარით, სწორედ იმ რიცხვებში, როგორც უჩვენებენ საეკლესიო წიგნები. რაც შეე­ხება პასექის /აღდგომის/ დღესასწაულს, რომელიც თვის რიცხვს არ მისდევს, მისი და მასზე დამოკიდებულ მოძრავ უქ­მეთა და დიდმარხვის გადახდა დატოვებულია სრულიად საქართველოს ეკლესიის წმინდა სინოდის მიერ მთვარის მოქცევასთან შეფარდებით, სწორედ ისე, როგორც აქამდე დღესასწაულობდა მართლმადიდებელი ეკლესია. ყველა სასუ­ლიერო პირს ევალება მეოთხე საკლესიო კრების გადაწყვეტილების მტკიცედ და უცვლელად შესრულება".[42] გადაწყვე­ტილებას ხელს აწერენ სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქი ქრისტეფორე III, მანგლელი მიტროპოლიტი კა­ლისტრატე, ქუთათელ-გაენათელი მიტროპოლიტი დავითი, ურბნელი ეპისკოპოსი სიმეონი, წილკნელი ეპისკოპოსი პავ­ლე, ალავერდელი ეპისკოპოსი მელქისედეკი, ბოდბელი ეპისკოპოსი სტეფანე, მარგველი ეპისკოპოსი ვარლამი, ნინოწმინ­დელი ეპისკოპოსი ეფრემი. მიუხედავად ასეთი კატეგორიული მოთხოვნისა, საქართველოს ეკლესიის ეპარქიებში შეიძლე­ბა ითქვას, რომ სრულმა ანარქიამ დაისადგურა. ერთის მხრივ, ხელისუფლება აძლიერებდა ანტირელიგიურ პროპაგან­დას, მეორეს მხრივ დარჩენილი მორწმუნე მრევლიც ორად გაიყო. ნაწილმა სრული უნდობლობა გამოუცხადა საქართვე­ლოს ეკლესიის გადაწყვეტილებას ახალ სტილზე გადასვლის შესახებ ნაწილმა მიიღო. ასეთ პირობებში საქართველოს სა­კათალიკოზო სინოდი 1928 წლის 28 სექტემბერს კვლავ დაუბრუნდა ახალი სტილის საკითხს არსებული რეალობის გათვალისწინებით, როცა `ეპარქიებში შეუძლებელი გამოდგა ახალი სტილის კალენდრის გატარება, რის მიზეზიცაა მორწ­მუნეთა მოუმზადებლობა და შეუგნებლობა ამ საკითხში. მათის აზრით, ახალი კალენდარით დღესასწაულების და მარხვების შესრულება არის სარწმუნოების შელახვა. ასე მსჯელობს არა მარტო გაუნათლებელი, არამედ განათლებული მორწმუნენიც და სამღვდელოების ნაწილიც. ახალი კალენდრის შემოღება უაღრესად ძნელია იქ, სადაც საეკლესიო დღესასწაულები სახელმწიფო და საზოგადოებრივ დაწესებულებებს არ მიაჩნიათ დასასვენებელ დღეებად. ამიტომ სრულიად საქართველოს საკათალიკოზო სინოდმა განაჩინა: 1928 წლის პირველი ოქტომბრიდან საქართველოს ეკლესია­ში დღესასწაულნი, უძრავ-მოძრავნი და მარხვანი სრულდებოდეს იულიუსის კალენდარით".[43] მართალია, საკათალი­კოზო სინოდი მღვდელმთავრებს ავალებდა მომავალში მაინც გაეწიათ პროპაგანდა ახალი სტილის სასარგებლოდ, მაგრამ ეს საკითხი საერთოდ მოიხსნა დღის წესრიგიდან.

 

იმ დროს, როცა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საკათალიკოზო საბჭო უწმიდესისა და უნეტარესის კათალი­კოზ-პატრიარქ ამბროსის მეთაურობით საქართველოს სსრ საგანგებო კომისიის გადაწყვეტილებით დაპატიმრებულნი იყვნენ საერო და სასულიერო წარმომადგენელთა ნაწილში გაჩნდა ასეთი აზრი, რომ შეცდომა იყო საქართველოს ეკლე­სიის აქტიური მონაწილეობა პოლიტიკურ პროცესებში, გენუის კონფერენციაზე მემორანდუმის გაგზავნა კი ხელისუფლე­ბისათვის გახდა საბაბი ეკლესიის დევნა-შევიწროებისა. ერთი შეხედვით ძნელია ამ მოსაზრებას არ დაეთანხმო, მაგრამ ერთი შეხედვით. სინამდვილეში, როცა 1921 წლის თებერვალში მოხდა საქართველოს დაპყრობა საბჭოთა რუსეთის მიერ, როცა დაიწყო დევნა-შევწიროება და ფიზიკური განადგურება ქართველი პატრიოტებისა, როცა საქართველოს საბ­ჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკაც თავისი მოჩვენებითი დამოკიდებულებით მიუღებელი აღმოჩნდა ახალი დიდი საბჭო­თა სახელმწიფოს მესვეურთათვის და იგი ამიერკავკასიის ფედერაციაში ავტონომიური უფლებით შეათრიეს, როცა გასცეს ისტორიული ქართული მიწები და ისედაც დაქუცმაცებულ-დანაწევრებული ქვეყანა ავტონომიებად დაშალეს, საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის მესვეურთა მიერ ამ უკანონობათა მხილება, სამშობლოს თავისუფლებისათ­ვის ბრძოლა ზნეობრივი ვალი იყო. ამ ქმედებით საქართველოს საკათალიკოზო საბჭომ უწმიდესმა და უნეტარესმა კათა­ლიკოზ-პატრიარქმა ამბროსიმ შეუპოვრობა და გმირობის მაგალითი უჩვენეს სამწყსოს თვისას. შემთხვევითი არ იყო, რომ “ჩეკას" მსტოვრები თავიანთ ჩანაწერებში მიუთითებდნენ, რომ ხალხი განსაკუთრებით აღტაცებულია კათალიკოზის საქციელით, ცდილობენ მის გამხნევებას. ამიტომ იყო, რომ ბოლშევიკებს გადაწყვეტილი ჰქონდათ საკათალიკოზო საბჭოს წევრების გასამართლება ჩაეტარებინა საჯაროდ ნაძალადევის მუშათა თეატრში, სადაც ორგანიზებულად მიიყ­ვანდნენ მუშათა კლასის, გლეხობის წარმომადგენლებს და მათი სახელით წაუყენებდნენ ბრალდებას. მეორე მხრივ, ერთგვარი გამართლება აქვს იმათ საქციელსაც, ვინც საკათალიკოზო საბჭოს შემადგენლობიდან დაჭერას გადაურჩა და დაიწყეს იმის მტკიცება, რომ უწმიდეს ამბროსის შეცდომა მოუვიდა, როცა პოლიტიკაში ჩაერიაო. ამით მათ სურდათ სრული ფიზიკური განადგურებისაგან ეხსნათ საქართველოს სამოციქულო ეკლესია. ამით შეიძლება აიხსნას 1923 წლის 9 ოქტომბრის საკათალიკოზო საბჭოს წევრთა ერთი ნაწილის გადაწყვეტილება /სხდომას ესწრებოდნენ ეპისკოპოსი ქრის­ტეფორე, ეპ. დავითი, დასავლეთ საქ. ეპარქიათა გამგებელი გ. გამრეკელი, დეკ. ბ. კანდელაკი, სოფრომ მგალობლიშვი­ლი, გერასიმე იმნაიშვილი/. მთავრობა ეკლესიისადმი მტრულ პოზიციას არ შეიცვლის თუ კათალიკოზი ამბროსი არ გამოაცხადებს შემცდარად და ეკლესიისათვის მავნებლურ ნაბიჯად თავის მემორანდუმს".[44]

 

საბჭოს სხდომაზე აღინიშნა გულისტკივილით ის სავალალო მდგომარეობა, რაც პროვინციებში სუფევს, სასტიკად სდევნიან მორწმუნეებს, ანგრევენ ეკლესიებს, სასულიერო პირებს ძალით ათქმევინებენ უარს ღვთისმსახურებაზე. რომ არსად მთელს საბჭოთა კავშირში ასე ულმობლად ბრძოლა ეკლესიის წინააღმდეგ არ მიმდინარეობს, როგორც საქართვე­ლოში. ასეთ ვითარებაში საკათალიკოზო საბჭოს წევრთა ერთ ნაწილს აუცილებლად მიაჩნდათ - ეთხოვოს მის უწმიდესო­ბას კათალიკოზ-პატრიარქ ამბროსის თავისი ადგილი დაუთმოს სხვა პირს. თუ ეს თხოვნა შეწყნარებულ იქნა, საკათალი­კოზო საბჭო განაჩინებს მიტროპოლიტ გიორგის /ალადაშვილს/ სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქად, აღდგე­ნილ იქნას თბილისის სამღვდელმთავრო კათედრა და თბილელი იყოს კათალიკოზ-პატრიარქის მოსაყდრე, თბილელად დაინიშნოს ეპისკოპოსი ქრისტეფორე.[45] როცა ამ სტრიქონებს ეცნობი, ბუნებრივია, ჩნდება კითხვა, საკათალიკოზო საბჭოს წევრთა ერთი ნაწილის ეს სურვილი ხომ არ ჯდებოდა ოფიციალური ხელისუფლების ზრახვაში? ხომ არ იგრძნობო­და უკვე სასულიერო წრის პირობითად დაყოფა "რეაქციული", ვინც არ სცნობდა საბჭოთა "ხელისუფლებას", არ თანამშრომლობდა მასთან, ხოლო "პროგრესიული", რომელიც გამოდიოდა ახალ სისტემასთან ლოიალობისა და თანამშრომ­ლობის კურსის მომხრედ"? საზოგადოებია აღშფოთებით შეხვდა კათალიკოზ-პატრიარქ ამბროსის გადაყენების თბილე­ლის კათედრის აღდგენის მცდელობას, 76 წლის მიტროპოლიტი გიორგი ალადაშვილი, რომელმაც ავტოკეფალიის აღდგე­ნის დროს მხარი არ დაუჭირა საქართველოს ეკლესიის დამოუკიდებლობას, იმერეთის ეპისკოპოსობიდან გადაყენებულ იქნა უმოქმედობის გამო და ასეთი მღვდელმთავრის, როგორც გამოცდილი კაცის დასახელება, უწმიდესი ამბროსის ნაცვლად აშკარა გაუგებრობა იყო. როგორც მიტროპოლიტი ნაზარი აცხადებდა, თბილელის კათედრის აღდგენაც სავსებით მიუღებელი იყო. დაპატიმრებული კათალიკოზ-პატრიარქისა და საკათალიკოზო საბჭოს წევრების მხარდაჭერის მიზნით, 1925 წლის 2 იანვარს შეიკრიბა რელიგიურ საზოგადოებათა წარმომადგენელთა კრება თედო სახოკიას თავმჯდომარეო­ბით. კრებას ესწრებოდნენ: "დეკ. მირიანაშვილი, ლაზარიშვილი, თოთიბაძე, დ.გარსიაშვილი, მ.ფხალაძე, ი.რატიშვილი, ნ.მაჭარაშვილი, ი.ასათიანი. დაადგინეს: ეპისკოპოსმა ქრისტეფორემ თვითნებურად მიითვისა მოსაყდრის სახელწოდება, უკანონოდ კოოპტაციის წესით მოწვეულ წევრთაგან შეადგინა საკათალიკოზო საბჭო, უკანონოდ მოწვეულმა საბჭოს წევრებმა მისცეს მიტროპოლიტობა. დაადგინეს: გამოეცხადოს უნდობლობა ეპისკოპოს ქრისტეფორეს. იგი გაშვებულ იქ­ნას ურბნისში, ხოლო თბილისში დარჩეს წილკნელი ეპისკოპოსი პავლე".[46] ვითარება კიდევ უფრო დაამძიმა იმ გარე­მოებამ, რომ საკათალიკოზო საბჭოს დარჩენილი ნაწილი თვლიდა, რომ უკიდურესად კრიტიკულ ვითარებაში მიტროპო­ლიტ ქრისტეფორეს ჩამოშორება თანამოსაყდრეობისაგან იქნებოდა გამოუსწორებელი შეცდომა. მიტროპოლიტი ქრისტეფო­რე დაუფარავად მოითხოვდა საბჭოთა ხელისუფლებასთან თანამშრომლობას, გარკვეული დიპლომატიის გატარებას. იგი ივ. ჯავახიშვილისადმი გაგზავნილ წერილში აღნიშნავდა, "აბა, თქვენ გაგეგზავნათ მემორანდუმი ევროპაში, რა მოუვი­დოდა ქართულ უნივერსიტეტს, მას სრულიად გაანადგურებდნენ, თქვენ ფრთხილობთ, ჩვენ ეს სიფრთხილე ვერ გამოვი­ჩინეთ და საქართველოს ეკლესია განადგურდაო".

 

საარქივო ფონდებში დაწვრილებითაა აღწერილი პატიმრობაში მყოფი საკათალიკოზო საბჭოს წევრების აუტანელი მდგო­მარეობა. რასაც კარგად ასახავს დეკანოზ კალისტრატე ცინცაძის წერილი საქართველოს სსრ უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარის სახელზე გაგზავნილ წერილში. საუბარია იმის შესახებ, რომ “ჩეკას" მიერ დატუსაღებული რვა თვეა იმყო­ფებიან №2 გამასწორებელი სახლის საკნებში, რვა თვის წამების შემდეგ გადაყვანილ არიან №1 გამასწორებელ სახლში. და ბოლოს, გამოუცხადეს, რომ ისინი იმყოფებიან უზენაესი სასამართლოს ბრალმდებლის განკარგულებაში. გადის დრო და არავინ არ აწარმოებს დაკითხვას. ასეთ პირობებში დატუსაღებული სასულიერო პირები პროტესტის ნიშნად უარს აცხადებენ საკვების მიღებაზე. დაპატიმრებულებს აუკრძალეს ახლობლებთან კონტაქტი. "№1 გამასწორებელი სახლის უფროსს დეკ. კ. ცინცაძის განცხადება.

 

“მქონდა შვილების ნახვის უფლება, ახლა წამერთვა. გთხოვთ მაცნობოთ რატომ?” განცხადებაზე არის ასეთი მინაწერი - თქვენი საქმე ახლა ირჩევა და იმიტომ. ა. ხატიაშვილი".[47] ციხეში თითქმის არ იყო საკვები, ის დაპატიმრებულთა ახ­ლობლებს მიაქვთ. დაპატიმრებულები ითხოვენ ადვოკატებს, საბრალდებო საქმის გაცნობა, იმის უფლებას, რომ მოიძიონ საბუთები წამოყენებული ბრალდებების გასაბათილებლად. საკათალიკოზო საბჭოს მთავრობისადმი ლოიალურად განწყო­ბილნი ცდილობენ ხელისუფლება დაარწმუნონ თავიანთ ერთგულებაში და სთხოვდნენ მას გაათავისუფლონ დატუსაღე­ბულნი, მაგრამ ხელისუფლება ასე არ ფიქრობდა. მას სურდა დიდი სასამართლო პროცესის მოწყობა, სადაც "ბრალდე­ბულნი" მოინანიებდნენ თავიანთ საქციელს. ამასთან დაკავშირებით, საინტერესოა კათალიკოზ-პატრიარქ ამბროსის უბის წიგნაკის ჩანაწერი: "შეიძლება მეც მომთხოვონ ისეთივე სინანული, რომელიც ჩამოურთმევიათ რუსეთის პატრიარქ ტიხონისათვის. ჩემი განცხადების პროექტი ასეთი იქნება - მე ჩემი თავი არ მიმაჩნია დამნაშავედ. მე ვიცავდი ჩემი ქვეყნის სუვერენიტეტს, თუ ვიტყვი ახლანდელის ენით. იყო ინტერვენცია საქართველოს რესპუბლიკის ცხოვრებაში, დაი­კარგა სუვერენიტეტი, პოლიტიკური თავისუფლება, საქართველო იქცა უცხო სახელმწიფოს ნაწილად. ამნაირი პოლიტი­კური ცვლილება მე მაფიქრებინებდა, რომ პოლიტიკურ დამორჩილებას მოჰყვებოდა ეკლესიური დამორჩილებაც".[48] კითხულობ ამ ჩანაწერს და გული სიამაყით გევსება უწმიდესმა და უნეტარესმა კათალიკოზ-პატრიარქმა ამბროსიმ შესანიშნავად იცოდა, რა ელოდა გაუტეხელობისა და მოუნანიებლობის გამო, მაგრამ შეგნებულად მიდიოდა ამ მსხვერპლ­ზე. საქართველოს მართლმადიდებელმა ეკლესიამ საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის დაკარგვით საერთოდ ფუნქცია დაკარგა, იგი კანონგარეშე გამოცხადდა.

 

ბოლშევიკური პარტიის ცენტრალური კომიტეტის 1922 წლის დეკემბერში გამართულმა თათბირმა საგანგებო საკითხად განიხილა ანტირელიგიური პროპაგანდის საკითხები და საჭიროდ ჩათვალა ფართო კამპანიის დაწყება. საქართველოს პროვინციებში დაიწყო ე.წ. "სასამართლო პროცესები", სადაც ბრალმდებლად მუშათა კლასისა და გლეხობის წარმომად­გენლები გამოდიოდნენ "ბრალდებულად" საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ღვთისმსახურნი. ასეთი "სასა­მართლოების" განაჩენით, "1923 წლის 9 თებერვალს ონში დაგმობილ იქნა რელიგია, როგორც "ხალხის მტერი". ასეთივე ღონისძიებანი მოეწყო ქუთაისში 1923 წლის თებერვალში, სასამართლოს გადაწყვეტილებით "დამნაშავეებად სცნეს" წმ. მოწამე დავით და კონსტანტინეს ნეშტები. სამშობლოს თავისუფლებისა და სარწმუნოებისათვის თავდადებული მამულიშვილების ხსოვნისადმი ასეთი მკრეხელური დამოკიდებულებაში კარგად სჩანდა ახალი იდეოლოგიის ნამდვილი სახე. ისინი ებრძოდნენ იმ მაცოცხლებელ ფესვებს, რაზედაც დაფუძნებული იყო ქართული ეროვნული ცნობიერება და სახელმწიფოებრიობა. ხელისუფლებამ წააქეზა კომკავშირლები, მთელი საქართველოს მასშტაბით მოეწყოთ წმინდა ნაწი­ლების გახსნა და საჩვენებელი სასამართლო პროცესები. პროვინციების ბოლშევიკური უჯრედების ხელმძღვანელობამ განსაკუთრებით თავი გამოიჩინა 1923 წლის თებერვალ-მარტში, როცა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საკა­თალიკოზო საბჭოს წევრები, კათალიკოზ-პატრიარქი უწმიდესი ამბროსი ციხეში ჰყავდათ გამომწყვდეული. ამ დროს "სენაკის მაზრაში დაიხურა ყველა ეკლესია, თბილისის მაზრაში დაიკეტა 48, ქუთაისის მაზრაში 160, შორაპნის მაზრაში 148, ოზურგეთის მაზრაში 130, რაჭა-ლეჩხუმში 255, გორის მაზრაში 78, ზუგდიდის მაზრაში 75, სიღნაღის მაზრაში 65, ცხინვალის ზონაში 60 ეკლესია-მონასტერი".[49]

 

ხელისუფლების წაქეზებითა და ზემოქმედებით 1923 წელს ჩაატარეს სამღვდელოების კონფერენცია, სადაც სასულიერო პირები გამოჰყავდათ და აგმობინებდნენ ქრისტიანულ სარწმუნოებას. ვინც თავისი ნებით ასეთ გადაწყვეტილებას არ მიიღებდა, ისეთ პირობებს უქმნიდნენ, რომ იძულებულს ხდიდნენ წამოსულიყვნენ ეკლესიიდან. სასულიერო პირის საზოგადოებისათვის უსარგებლო საქმედ იყო გამოცხადებული. საკათალიკოზო არქივში არის ასეთი შინაარსის განცხადე­ბებიც:

 

"ახალციხე-ახალქალაქის მთავარ-ხუცესს მ. სალარიძეს

 

ზედა თმოგვის ეკლესიის მღვდლის ანტონ ავალიანის განცხადება

 

რადგან ნათლად დავინახე, რომ ჩემი მღვდლობით ვერაფერი სარგებლობას ვერ მოვუტან საზოგადოებას, გადავწყვიტე გა­ვიძრო ჩემი ტანიდან ანაფორა, ჩავიცვა საერო ტანისამოსი და დღეიდან მეც შევიდე ისეთ საერო სამსახურში, რომელიც საზოგადოებას რაიმე სარგებლობას მოუტანს. გთხოვთ მობრძანდეთ ჩემდამი კუთვნილ ეკლესიაში და ჩაიბაროთ იგი თა­ვისი ქონებით".[50] თავის მხრივ, მთავარ-ხუცესი მ. სალარიძე საქართველოს საკათალიკოზო საბჭოს ატყობინებდა, ქო­ნება კი ჩავიბარე, მაგრამ თუ იქ ვინმე არ გაგზავნეთ, უპატრონოდ მიტოვებული ეკლესია გაიძარცვებაო. რამდენი ეკლე­სია-მონასტერი გაიძარცვა ამ პერიოდში. ცნობილი ისტორიკოსი გიორგი ბოჭორიძე, რომელიც 1921-26 წ.წ. საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში, როგორც მუზეუმის მცველი გააფთრებული ანტირელიგიური კამპანიის დროს ცდილობდა  გადაერ­ჩინა ეკლესია-მონასტრების სიწმინდენი. ის პროვინციებში აწყდებოდა ადგილობრივი ბოლშევიკური ხელმძღვანელების ბარბაროსობის, ვანდალიზმის ფაქტებს. ხონის წმინდა გიორგის "ხატი დაულეწიათ 1923 წ. ქალაქის აღმასკომის თავმჯდომარის ნადარეიშვილისა, პარტკომის ინსტრუქტორის ონისიმე ხობუასა და მდივან გიორგი ბახტაძის მეთაურო­ბით... შემკულობის ნაწილი აღმოჩნდა პარტკომში, ფიცარი კი ეკლესიაში".[51] ზოგიერთი ადგილობრივი აქტივისტი ეკ­ლესიისა და სარწმუნოების სიძულვილით იქამდეც კი მივიდა, მიცვალებულთა ძველ სასაფლაოებზე დაკრძალვაც კი აკრ­ძალა. სენაკის რაიონის სოფ. სალხინოში ტრადიციული წესით დაკრძალული მიცვალებულის ნეშტი ამოასვენეს და წითე­ლი დროშებისა და სასულე ორკესტრის თანხლებით ახალ სასაფლაოზე გადაასვენეს. ბუნებრივია, ასეთი აღმაშფოთებე­ლი ქმედებანი ხალხის უკმაყოფილებას იწვევდა. ამას დაემატა ის გარემოებაც, რომ საქართველოს კპ/ბ/ცენტრალურ კომიტეტსა და ამიერკავკასიის სამხარეო კომიტეტის ხელმძღვანელობას  შორის  წარმოიშვა  მძაფრი  დაპირისპირება ეროვნულ-სახელმწიფოებრივი მოწყობის პრინციპებზე. ასეთ ვითარებაში ბოლშევიკური ხელისუფლების წარმომადგენ­ლები გრძნობდნენ, რომ შესაძლებელი იყო ეს უკმაყოფილებანი მასობრივ გამოსვლებში გადაზრდილიყო, ამიტომ 1923 წლის 28 თებერვალს საქ. კპ/ბ/ცენტრალური კომიტეტის პრეზიდიუმმა მიიღო საგანგებო ცირკულარი ანტირელიგიური პროპაგანდის ფორმებისა და მეთოდების შესახებ, რომელიც ხელისუფლების ადგილობრივი ორგანოების წარმომადგენ­ლებს ავალებდათ მეტი სიფრთხილე და თავშეკავება გამოეჩინათ ადგილებზე, რათა არ გამოეწვიათ მოსახლეობის ნაწი­ლის ამხედრება ხელისუფლების წინააღმდეგ.

 

1923 წლის აგვისტოში მიიღეს დადგენილება, დეკრეტი "რელიგიურ საზოგადოებათა რეგისტრაციის შესახებ", რომელიც იმ შემთხვევაში თუ იქნებოდა 300-მდე ხელმოწერა უფლებას რთავდა ეკლესიის გახსნისას ადგილობრივ ორგანოებს, გაიხსნა კიდევ რამდენიმე ეკლესია, მაგრამ საერთო ანტირელიგიურ ისტერიას ეს არ ცვლიდა. ასეთ ვითარებაში საქართ­ველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საკათალიკოზ საბჭოს დარჩენილი ნაწილს, /ვინც ციხეში არ ისხდნენ ს.ვ./ საქართ­ველოს ეკლესიის კათალიკოზ-პატრიარქის დროებით მოადგილეს ეპისკოპოს ქრისტეფორეს მიაჩნდათ, რომ აუცილებელი იყო არსებულ ხელისუფლებასთან დიალოგი. 1924 წლის დასაწყისში ეპისკოპოსმა ქრისტეფორემ წერილით მიმართა საქართველოს სსრ მთავრობის თავმჯდომარეს. წერილში საუბარი იყო იმის შესახებ, რომ ცხოვრებაში არ ტარდებოდა ხელისუფლების მიერ მიღებული ინსტრუქცია /1923წ./ რელიგიურ საზოგადოებათა დაარსების შესახებ. ქართველ ხალხს აკრძალული აქვს სარწმუნოების დასაცავად ხმის ამოღების უფლება. დაკეტილია 1500-ზე მეტი ეკლესია, რომ საბჭოთა კავშირის ტერიტორიაზე არსად ასეთი სისასტიკით არ წარმოებდა სარწმუნოების წინააღმდეგ ბრძოლა, როგორც საქართვე­ლოში. ეპისკოპოსი ქრისტეფორე ხელისუფლებას ყურადღებას მიაპყრობდა იმას, რომ ხელისუფლების მიერ სასულიერო პირების აბუჩად აგდება, დაცინვა, რომელსაც განსაკუთრებით არაქართველები /სომხები, რუსები, ებრაელები ს.ვ./ აწარმოებდნენ სასულიერო წოდებას მოწამებრივი შარავანდედით მოსავს. მისი აზრით, ეკლესიისა და ახალი ხელისუფ­ლების თანამშრომლობისათვის აუცილებელი იყო: 1. გაღებული იქნას ეკლესიები ყველგან, სადაც კი მრევლი, თუნდაც უმცირესობა, ამას მოითხოვს. 2. გამარტივებულ და გაადვილებულ იქნეს რელიგიურ საზოგადოებათა გახსნისა და მოწყო­ბის საქმე. 3. დაუბრუნდეთ სასულიერო პირთ ჩამორთმეული ნორმა მიწისა, რომ მათ თავისი შრომით ირჩინონ თავი. 4. მიეცეთ სასულიერო პირთ საერო ტანისამოსით სამოქალაქო სამსახურში შესვლის ნება. 5. დაუბრუნდეს ეკლესიებს ჩა­მორთმეული საჭირო ქონება, სახლები, რომლებშიც ცხოვრობდნენ. სინდისის თავისუფლების რეალურად გატარება ცხოვ­რებაში ხელს შეუწყობს ქართველი ერის მორწმუნეთა სულიერ დამკვიდრებას... საქართველოს ეკლესიის სამღვდელოება საჯაროდ აცხადებს, რომ იგი სცნობს დღევანდელ საბჭოთა მთავრობას, დგას პოლიტიკისა და პოლიტიკურ პარტიების გა­რეშე და არავის თავის წევრთაგან არ მისცემს მის წინააღმდეგ წავიდეს".[52] საქართველოს ეკლესიის წარმომადგენლე­ბი შესანიშნავად ხვდებოდნენ, რა პროცესები ვითარდებოდა რუსეთსა და საქართველოში, "ყველაფრიდან ჩანს - წერდა დეკანოზი ნიკიტა თალაკვაძე - რომ კომუნიზმმა რუსეთში ჩაიცვა იმპერიალისტური ქურქი, მას სურს სოციალიზმი-კომუნიზმის მანტიის ქვეშ ძველი რუსეთის საზღვრები აღადგინოს. ასეთი სიცრუისა და სიყალბის ხანა არა მგონია, რომ კაცობრიობას ახსოვდეს. დაიწყო დიდი ზნეობრივი გათახსირება".[53]

 

მიუხედავად იმისა, რომ ხელისუფლებამ თითქოს შეარბილა რელიგიის წინააღმდეგ ბრძოლა, ბოლშევიკური ხელმძღვანე­ლობა ერთგული რჩებოდა 1922 წლის 30 მაისის საქართველოს კომპარტიის ცენტრალური კომიტეტის პლენუმის გადაწყ­ვეტილებისა, რომელმაც დაავალა იუსტიციის სახალხო კომისარიატს და უზენაეს სასამართლოს მოეწყოთ საკათალიკოზო საბჭოს წევრებისა და კათალიკოზ-პატრიარქის გასამართლება.

 

1924 წლის 10 მარტიდან 19 მარტის ჩათვლით, ნაძალადევის მუშათა თეატრში დაიწყო სასამართლო პროცესი. უკიდუ­რესი ცინიზმი შეიძლება უწოდო იმას, რომ საქართველოს სახელმწიფოებრივი, ეროვნული და სარწმუნეობრივი თავისუფ­ლების ინტერესების დამცველ საბჭოთა სასამართლო "სამშობლოს მოღალატეებს" უწოდებდა და ისე ასამართლებდა მათ, როგორც ავაზაკებს. იმდროინდელმა პრესამ შემოგვინახა აღვირახსნილი ცილისმწამებლური შეურაცხმყოფელი ისტერიის გარემო, რომელიც საკათალიკოზო საბჭოს წევრებისა და სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქ უწმიდეს ამბრო­სის გასამართლების დროს იყო. გაზეთ "მუშაში" 1924 წლის 12 მარტის ნომერში დაიბეჭდა კარიკატურა სასულიერო პი­რებზე, "წმინდა მამათა უწმინდური საქმენი". ოფიციალური გაზეთი "კომუნისტის" სტატიები: უწმინდესი კონტრრევო­ლუცია", "გასამართლება", არის ნიმუში თავხედობისა და სიცრუისა. სასამართლოს თავმჯდომარეობდა გ. ჩხეიძე, წევრე­ბი: გ. რთველიძე, ვ. წივწივაძე, ბრალმდებელნი: მ. მაჭავარიანი, ნ. ოკუჯავა. საზოგადო ბრალმდებელი: ალ. ერქომაიშ­ვილი, მდივანი აბაკელია.[54] უხეშ ზეწოლას, შანტაჟსა და მუქარას მიმართავდნენ საკათალიკოზო საბჭოს წევრებისა და კათალიკოზ ამბროსის დამცველებზე კ. ნინიძეზე, ა. გუნცაძეზე, დ. დადიანზე, ვ. ყანჩელზე, ქ. ქავთარაძეზე. პრესა­ში იბეჭდებოდა შრომითი კოლექტივების საერთო კრებაზე მიღებული რეზოლუციები, "ჩვენ მთავარი სახელოსნოს მუშები მოვითხოვთ, რათა შავი ყორნები კონტრრევოლუციისა დასჯილი იქნან უმაღლესი სასჯელით და ის სოციალისტები, რომლებიც იცავენ მათ, მოთავსებულ იქნან საბრალმდებლო სკამზე".[55]

 

სასამართლო რომ ტენდენციურად წარიმართებოდა, ეს იქიდანაც სჩანდა, რომ მოსამართლე ადვოკატებს ასე მიმართავდა. შეუთვალეთ თქვენს უფროსებს, ვინც მღვდლებისა და ბერების დაცვა დაგავალათ საქართველოში, ახლა საბჭოთა წყობი­ლებაა და საბჭოთა მუშები და გლეხები სრულიადაც არ საჭიროებენ თქვენისთანებს, ტყუილად ხარჯავთ სიტყვებს. ყოვე­ლი სხდომის დაწყების წინ გაუცნობიერებელი მუშები მოჰყავდათ პლაკატებით "ძირს მღვდლები, ძირს მოღალატენი", ქართველი ხალხის სახელით საკათალიკოზო საბჭოს წევრებს და კათალიკოზ-პატრიარქს ბრალს სდებდნენ: ორზუმელო­ვი, გუმბრიევი, ოქოევი, ვარლამოვი. ისინი პათეტიკურად აცხადებდნენ, "მაშინ, როცა საბჭოთა კავშირი შიმშილის ბრჭყალებში გამომწყვდეული სულს ღაფავდა, სამღვდელოება ქვებითა და კეტებით უძალიანდებოდა საბჭოთა ხელისუფ­ლების წარმომადგენლებს, რომლებსაც დავალებული ჰქონდათ ეკლესიებში თავმოყრილი საგანძურის გამოტანა. სამღვდე­ლოებას არ სურდა, რომ ტყუილუბრალოდ ეკლესიებში დაყრილ ოქრო-ვერცხლის მაგივრად მშიერი ხალხისათვის პური ეყიდათ".[56] ის ჯვარ-ხატები დიდი საეკლესიო სიწმინდენი, რომელთა მადლი და ძალა იყო მფარველი და სულიერი სიმტკიცის მიმნიჭებელი ჩვენი დიდი წინაპრებისა. ორზუმელოვებისა და ათასი ჯურის გადამთიელთათვის "ტყუილ-უბრალოდ ეკლესიებში დაყრილი ოქრო-ვერცხლი~ იყო. როცა გაზეთი "მუშა" პათეტიკურად სვამდა კითხვას - რა უფლე­ბით განაცხადა საქართველოს კათალიკოზმა, რომ იგი ქართველი ხალხის უფლებების დამცველი ვარო, ხალხის სახელით საუბარი?! არც ვინმე დაფიქრებულა ორზუმელოვს, ოქოევს, ვარლამოვს ჰქონდათ უფლება ქართველი ხალხის სახელით ელაპარაკათ და საქართველოს სულიერ მწყემსმთავარს არა? ყველანი ხმის ჩახლეჩამდე გაჰყვიროდნენ და საკათალიკო­ზო საბჭოს წევრების დასჯას ითხოვდნენ. ესენი იყვნენ საპონ-ზეთის, საფეიქრო, ხე-ტყის, რკინიგზელთა მე-6 სალიან­დაგო უბნის მუშათა კოლექტივები. როგორც იმდროინდელ პრესაში გამოქვეყნებული სასამართლოს სხდომის ოქმებიდან ირკვევა, საკათალიკოზო საბჭოს წევრები, კათალიკოზ-პატრიარქი თავს დამნაშავედ არ თვლიდნენ, მიუხედავად მათ მიერ მოხმობილი დოკუმენტების თუ საეკლესიო კანონმდებლობით მინიჭებული უფლებების გამოყენებისა, სასამართ­ლომ მაინც თავისი გაიტანა და ასეთი განაჩენი გამოიტანა: "ამბროსი (ბესარიონ) ხელაიას შვიდი წელიწადი, ცხრა თვე და ოცდასამი დღით სასტიკი იზოლაციით და მთელი ქონების კონფისკაციით; 2. იასონ კაპანაძეს ცხრა წლით სასტიკი იზო­ლაციით და მთელი ქონების კონფისკაციით; 3. კალისტრატე ცინცაძეს სამი წელიდაწი, ცხრა თვე და ოცდასამი დღით სას­ტიკი იზოლაციით და ქონების კონფისკაციით; 4. ნიკოლოზ თავდგირიძეს - სამი წელიწადი, ცხრა თვე და ოცდასამი დღით სასტიკი იზოლაციით და ქონების კონფისკაციით; 5. იოსებ მირიანაშვილს ცხრა თვე და ოცი დღე სასტიკი იზოლა­ციით და ქონების კონფისკაციით; 6. მარკოზ ტყემალაძეს ცხრა თვე და ოცდასამი დღის სასტიკი იზოლაციით და ქონების კონფისკაციით. განაჩენი საბოლოოა და არ გასაჩივრდება".[57]

 

მომავალი  თაობებისათვის  სამაგალითოა  სრულიად  საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქის უწმიდესი და უნეტარესი ამბროსის საბოლოო სიტყვა, რომელიც მან წარმოთქვა სასამართლო პროცესზე. მისი აზრით, ბრალდება, რომელიც ხელისუფლების წარმომადგენლებმა წაუყენეს, არასწორი იყო. ხელისუფლება საკათალიკოზო საბჭოს ედავება საეკლე­სიო ქონების დამალვის, გენუის კონფერენციაზე კათალიკოზ-პატრიარქის სახელით გაგზავნილ მემორანდუმზე "კონტრრე­ვოლუციონერობაზე, უწმიდესი ამბროსის აზრით, ხელისუფლების რომელი ფორმა იქნება საქართველოში "ამის განხილვა ეკლესიის საქმე არ არის, მაგრამ მას სასურველად მიაჩნია მართვა-გამგეობა დამყარებულ იყოს ხალხის ნებისყოფაზე და თვითგამორკვევაზე".[58] მისი აზრით, ქართველ კომუნისტებს "რევოლუციური ინტერესებიდან" გამომდინარე, საქართ­ველოს თავისუფლება არ მიაჩნდათ საჭიროდ. მის უწმიდესობას მოჰყავდა კიდეც ქართველი კომუნისტების ერთი ნაწი­ლის აზრი. გაზ. "მუშიდან"-დან, სადაც საქართველოს თავისუფლება ასე იყო გასარჟებული "თავისუფალი, დამოუკიდე­ბელი, ნეიტრალური ზურნა". კათალიკოზის აზრით, თუ ქართველი კომუნისტებიც საქართველოს დამოუკიდებლობის მომხრეა, მაშინ ის უნდა გაასამართლოს რუსეთის ხელისუფლებამ, რადგან მემორანდუმით იცავდა საქართველოს სახელმწიფოებრივ და რელიგიურ თავისუფლებას, თუმცა რა თავისუფლებაზეა საუბარი, როცა ქართული ენა იდევნება ისე, როგორც ეს იყო მეფის რუსეთის დროს, კათალიკოზმა დაადანაშაულა კომუნისტური ხელისუფლება,  ქვეყნის  ავტონომიებად  დაქუცმაცებაში,  პატრიოტების დევნა-შევიწროებაში, ეკლესიისა და სამღვდელოების წინააღმდეგ აღვი­რახსნილ, ზღვარსგადასულ ლანძღვა-გინებასა და შევიწროებაში. "ისტორია გვიტკიცებს, რომ დევნილობა უძლურია მოსპოს სარწმუნოება... სარწმუნოება არის ხალხის სულიერი მოთხოვნილება. დევნულობა ამ მოთხოვნილებას უფრო აძლიერებს, ის ღრმავდება, იკუმშება და გუბდება და ამოხეთქავს გაძლიერებულის ძალით".[59] უწმინდესმა კათალი­კოზმა უპასუხა ორზუმელოვების, ოქოევებისა და ვარლამოვების "ბრალდებას", თითქოს გენუის კონფერენციაზე მემორან­დუმის გაგზავნით, საკათალიკოზო საბჭომ, უწმიდესმა კათალიკოზმა გადაიმტერეს ქართველი ერი. მისი აზრით, ქართვე­ლი ხალხისათვის, ვისთვისაც ძვირფასია სამშობლო, არ შეიძლება სულერთი იყოს მისი მომავალი. "თუ მე ვიცავდი ჩვენი ერის თავისუფლებას, ამის უფლებას მაძლევს ჩვენი სარწმუნეობრივი მოძღვრება - აცხადებდა უწმიდესი ამბროსი - თუ მე ხმა ამოვიღე რუსეთის დიდმპყრობელობის საწინააღმდეგოდ, იმ დიდმპყრობელობისა, რომლის წინააღმდეგ ბრძოლას გვირჩევს ერთი ჩვენი უმაღლესი ხელისუფალთაგანი /იგულისხმება ვ.ლენინი ს.ვ./, თუ ხელისუფლება აღიარებს ერთა თვითგამორკვევას, გაფართოებულს პოლიტიკურად გამოყოფამდის, მაშინ ვერ გამიგია, რისთვის უნდა ჩამომერთვას დანაშაულად ეკლესიისა და ერის თავისუფლების დაცვა, დიდმპყრობელობის დასაგმობად ხმის ამოღება... მე შევასრუ­ლე ჩემი მოვალეობა და როგორის თვალით შეხედავს უზენაესი სასამართლო ჩემგან ეროვნული ინტერესების დაცვის საქმეს, ამას დაგვანახებს ის განაჩენი, რომელიც გამოტანილ იქნება... ყოველ შემთხვევაში, როგორც ჩვენს, წინაპრებს ტკბილად მიაჩნდათ სამშობლოსა და სარწმუნეობისათვის ტანჯვის მიღება, აგრეთვე ჩემთვის ტკბილი იქნება ის სასჯე­ლი, რომელსაც მომისჯის უზენაესი სასამართლო მშობლიური ეკლესიისა და ერის თავისუფლების დაცვის მიზნით ხმის ამოღებისათვის. ეს იქნება დაგვირგვინება იმ ჯვარისა, რომელიც ჩვენგან ნატვირთია და ვატარებ ჩემი ცხოვრების თითქმის 37 წლის განმავლობაში. ჩემგან ეროვნული ინტერესების დასაცავად ამაღლებული ხმა და მსჯავრი, რომელსაც მომისჯის უზენაესი სამსჯავრო, მონახავენ თავის ადგილს ყოველის ქართველის გულში, იმ ქართველისა, რომელსაც ჯერ კიდევ არ დაუკარგავს სარწმუნოება და სამშობლოს სიყვარული. ამითაც ბედნიერად ჩავთვლი ჩემს თავს. როგორც მორწ­მუნე, ვიტყვი, იყოს ნება ღვთისა და მოგმართავთ ქრისტეს სიტყვებით: "ასულნო იერუსალიმისანო, ნუ სტირით ჩემ ზე­და, არამედ თავთა თქვენთა სტიროდეთ და შვილთა თქუენთა".[60]

 

სამშობლოსა და სარწმუნეობის თავისუფლებისათვის მებრძოლნი საპატიმროებში გადაგზავნეს. მიუხედავად ხელისუფ­ლების ინსუნაციებისა და ცილისმწამებლური პროპაგანდისა, სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქი უწმიდესი და უნეტარესი ამბროსი, საკათალიკოზო საბჭოს რეპრესირებული წევრები ქართველი ხალხის თავისუფლებისათვის ბრძოლის გაუტეხელ სიმბოლოდ იქცნენ. ჯერ კიდევ 1922 წლის აგვისტოში შექმნილმა საქართველოს დამოუკიდებლო­ბის კომიტეტმა დაიწყო ბოლშევიკური ტირანიის წინააღმდეგ შეიარაღებული აჯანყების მომზადება. აჯანყება დაიწყო 1924 წლის აგვისტოში დასავლეთ საქართველოში, რომელიც შემდეგ მთელ საქართველოს მოედო, მაგრამ არაორგანიზე­ბულობის გამო, იგი მარცხისათვის განწირული აღმოჩნდა "საბჭოთა ხელისუფლებამ აჯანყება სისხლში ჩაახშო და სიტყვის პირდაპირი მნიშვნელობით უსასტიკესმა რეპრესიებმა ათასობით ადამიანის სიცოცხლე შეიწირა. მარტო აჯანყე­ბის პროცესში მოკლეს ან დახვრიტეს 4000 კაცი".[61]

 

ხელისუფლებამ კიდევ უფრო გააძლიერა რეპრესიები. ასეთ ვითარებაში ბუნებრივია, ძლიერი წნეხის ქვეშ მოექცა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია.

 

საქართველოს ეკლესიის საკათალიკოზო საბჭოს რეპრესიებს გადარჩენილმა ნაწილმა ეპისკოპოზ ქრისტეფორეს ხელმძღვანელობით 1924 წლის 20 ოქტომბერს მიმართა საქართველოს სსრ სახალხო კომისართა საბჭოს, წერილში პირვე­ლად ოფიციალურად დაფიქსირდა, რომ საქართველოს ეკლესია აღიარებდა საბჭოთა ხელისუფლებას, მის განსაკუთრე­ბულ როლს ქვეყნის კულტურულ-ეკონომიკურ და ეროვნულ აღორძინებაში. აღინიშნა ისიც, რომ ეკლესიის წარმომადგე­ნელთა ნაწილი ავანტიურად თვლიდა 1924 წლის აგვისტოს აჯანყებას, მაგრამ ამავე დროს ხელისუფლებას აუწყებდა იმ საშინელი ატმოსფეროს შესახებ, რომელშიც მოექცა საქართველოში სასულიერო წოდება, აშკარა დევნა, დაცინვა ერთი ადგილიდან მეორე გადასვლის აკრძალვა, უსაფუძვლო დაპატიმრებები, ძარცვა-რბევა, შეურაცხყოფა თან სდევდა სასუ­ლიერო პირთა ყოველდღიურ საქმიანობას. საკათალიკოზო საბჭო ხელისუფლებისაგან მოითხოვდა: "1. გაადვილებულ იქ­ნას რელიგიურ საზოგადოებათა შექმნის პირობები, ცნობილ იქნას საკმარისად საზოგადოების არსებობისათვის 50 წევრის ყოლა, ნაცვლად 1500-ისა, შეჩერებულ იქნას ეკლესიების დახურვა, რომელიც 20 ოქტომბრისთვისაა ნავარაუდევი; 2. შეწყვეტილ იქნას სასულიერო პირთა დევნა იმის გამო, რომ ისინი ღვთისმსახურნი არიან; 3. დაუბრუნდეთ სამუშაო მი­წის ნორმა სასულიერო პირთ, რომელნიც თავის შრომით აწარმოებენ მეურნეობას; 4. დატოვებულ იქნან თავიანთ ბინებ­ზე სასულიერო პირნი; 5. სასწრაფოდ გამოძიებულ იქნას იმ სასულიერო პირთა საქმე, რომელნიც ციხეებში სხედან და თუ ისინი არ იქნებიან დამნაშავე, გაათავისუფლონ. სინდისის თავისუფლების დეკრეტის რეალურად გატარება ცხოვრე­ბაში სრულად დაამშვიდებს ქართველ მორწმუნეთ",[62] მიმართვას ხელს აწერდნენ საქ. ეკლესიის დროებითი მმართვე­ლი ეპისკოპოსი ქრისტეფორე ურბნელი, ეპ. დავით ქუთათელი, ნესტორ-ბათუმ-შემოქმედელი, ეპისკოპოსი სიმეონი. სამწუხაროდ, მიმართვის ავტორებმა ვერაფერი ვერ თქვეს 1924 წლის აგვისტოში ქუთაისში დატრიალებული ტრაგედიის შესახებ, როცა განსაკუთრებული სამეულის გადაწყვეტილებით ყოველგვარი გასამართლების გარეშე დახვრიტეს ქუთათე­ლი მიტროპოლიტი ნაზარი (ლეჟავა), მღვდელი გერმანე ჯაჯანიძე, მღვდელი იეროთეოს ნიკოლაძე, მღვდელი სიმონ მჭედლიძე, დიაკონი ბესარიონ კუხიანიძე.

 

ხელისუფლების წარმომადგენლების აზრით ისინი ანტისაბჭოთა საქმიანობა ეწეოდნენ. სინამდვილეში აი რა მოხდა. 1924 წლის აგვისტოში ქუთაისის მაზრის სოფ. როდინოულში ჩავიდა ქუთათელი მიტროპოლიტი ნაზარი თანმხლები პირებითურთ ეკლესიის კურთხევაზე. ისინი დაპატიმრებულ იქნენ ადგილობრივი მილიციის უფროსის ბრძანება მაღლაკელიძის და როდინოულის თემის თავმჯდომარის სერაპიონ ხაჭაპურიძის მიერ. დაპატიმრებულები დააკრეს ურემზე და ისე წაიყვანეს ქუთაისში. მათი საქმე გამოძიებისათვის გადაეცა ქუთაისის მაზრის პოლიტბიუროს პასუხისმგებელი რწმუნებულის თანაშემწეს შონიას, რომელსაც 19 აგვისტოს ასეთი დადგენილება გამოუტანია “მე, ქუთაისის მაზრის პ/ბ. პასუხისმგებელმა რწმუნებულის თანაშემწემ, შონიამ, განვიხილე რა საქმე N590 ბრალდების გამო ქუთათელი მიტროპოლოტის ნაზარ ლეჟავასი, დეკანოზ ბესარიონ კუხიანიძისა, მღვდელ პოლიევქტის ვარდოსანიძისა, სვირის რაიონის როდინოულის თემის ადგილობრივი ხელისუფლების წარმომადგენლებისათვის წინააღმდეგობების გაწევის გამო დავადგინე: ისინი ეწეოდნენ კონტრევოლუციურ საქმიანობას მიმართული საბჭოთა ხელისუფლების წინააღმდეგ”: - რა თქმა უნდა ეს იყო შეთითხნილი ბრალდებები.

 

მეტეხის ციხეში დაპატიმრებული საკათალიკოზო საბჭოს წევრების საქმე მთელ მსოფლიოს მოედო, უკმაყოფილება იზრ­დებოდა საქართველოს მოსახლეობაშიც. ხელისუფლება იძულებული გახდა 1925 წლის 10 მარტს ისინი პატიმრობიდან გაეთავისუფლებინა. საქ. სსრ იუსტიციის სამინისტროს მოწმობა №284 თანახმად, "კათალიკოზ-პატრიარქი ამბროსი /ბესარიონ ხელაია/, საკათალიკოზო საბჭოს წევრები: კ. ცინცაძე, ი. მირიანაშვილი, მ. ტყემალაძე, ი. კაპანაძე განთავისუფლდნენ დარჩენილი სასჯელისაგან, თანახმად სოციალისტური საბჭოთა რესპუბლიკების ცაკის III სესიის დად­გენილებისა"[63] მიუხედავად იმისა, რომ უწმიდესი ამბროსი ფიზიკურად საკმაოდ დასუსტდა, მან საპატიმროდან განთავისუფლებისთანავე წირვა-ლოცვა აღავლინა სიონის საპატრიარქო ტაძარში. წირვას, შიშიანობის მიუხედავად, მრავალრიცხოვანი საზოგადოება დაესწრო, პატრიარქის სახელზე მოდიოდა წერილები, მრევლი მას ულოცავდა განთავი­სუფლებას "უწმიდესო მეუფეო, ვერის წმინდა ნიკოლოზის ეკლესიის მრევლი განმსჭვალულია შენდამი დიდი სიყვარუ­ლით, დღე-დღეზე ელოდა ციხიდან შენ განთავისუფლებას და ხილვას მრავალჟამიერ დიდო მეუფეო ჩვენი ერის საკე­თილდღეოდ." ქართველი ხალხის ის ნაწილი, რომლისათვისაც საოკუპაციო რეჯიმი სრულიად მიუღებელი იყო დიდი რეპრესიების მიუხედავად მაინც ერთგული იყო სამშობლოს თავისუფლების იდეისა. მათთვის საბჭოთა საპატიმროდან განთავისუფლებული საკათალიკოზო საბჭოს წევრები და კათალიკოზ-პატრიარქი ამბროსი ზნეობრივი გმირობის, სულიერი სიმტკიცის განსახიერებანი იყვნენ.

 

ხელისუფლების მხრიდან სასტიკ დევნა-შევიწროვებას დაერთო საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის შიგნით წარმოშობილი დაპირისპირებანი. ყოველივე ამან იმოქმედა უწმინდესი და უნეტარესი კათალიკოზ-პატრიარქის ამბროსის ჯანმრთელობაზე. მიუხედავად იმისა, რომ იგი ფიზიკურად ძლიერ დასუსტდა წირვა-ლოცებს მაინც ატარებდა სიონის საპატრიარქო ტაძარში. იმხანად ქვეყანაში გამეფებული ანტირელიგიური ისტერიის მიუხედავად წირვას უამრავი ხალხი ესწრებოდა.

 

უწმიდესმა და უნეტარესმა კათალიკოზ-პატრიარქმა ამბროსიმ სიონში უკანასკნელი წირვა ჩაატარა 28 მარტს, ცუდად შეიქმნა და 1927 წლის 29 მარტს 3 საათსა და 45 წუთზე (გამთენიისას) გარდაიცვალა. იმავე დღეს შეიკრიბა საქართვე­ლოს მართლმადიდებელი ეკლესიის დროებითი მმართველობა, რომელმაც მოისმინა მიტროპოლიტ კალისტრატეს (ცინცა­ძე) სიტყვიერი განცხადება, რომ ჯერ კიდევ, ათი წლის წინ უწმიდესმა და უნეტარესმა ამბროსიმ გამოთქვა სურვილი, რათა მისი დაკრძალვის ჟამს არ იქნას წარმოთქმული სიტყვები. დაადგინეს: შესრულდეს განსვენებულის სურვილი. საქართველოს ეკლესიის დროებითი მმართველობის კომიტეტის გადაწყვეტილებით, შეიქმნა დამკრძალავი კომისია ალა­ვერდელი ეპისკოპოსის მელქისედეკის თავმჯდომარეობით. პანაშვიდები იმართებოდა ყოველდღე 12 საათზე და საღ. 19 საათზე. დამკრძალავი კომისიის თავმჯდომარემ ეპისკოპოსმა მელქისედეკმა, მიმართა საქართველოს სახკომსაბჭოს, რა­თა ნება დაერთოთ განსვენებული კათალიკოზ-პატრიარქის ცხედარი დაეკრძალათ სიონის საპატრიარქო ტაძარში. სახკომსაბჭომ 1927 წლის 30 მარტის №30 დადგენილების თანახმად, საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქის სიონში დაკრძალვას ნებართვა გაცემულ იქნა. 3 აპრილს მისი უწმიდესობის დაკრძალვის დღეს, სიონის საპატრიარქო ტაძარში მრავალრიცხოვანი საზოგადოების თანდასწრებით დაკრძალულ იქნა საქართველოს ეკლესიისა და სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობისთვის თავდადებული მაშვრალი, უწმიდესი და უნეტარესი ამბროსი ხელაია.

 

1995 წლის სექტემბერში მცხეთის სვეტიცხოვლის საპატრიარქო ტაძარში ჩატარებულ საქართველოს ეკლესიის გაფართოე­ბულ კრებაზე მისი უწმიდესობისა და უნეტარესობის სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქის ილია II ლოცვა-კურთხევით ერისა და ეკლესიის წინაშე დიდი დამსახურებისათვის ამბროსი ხელაია შერაცხილ იქნა წმინდათა დასში, ამბროსი აღმსარებლის სახელით და დაწესდა მისი ხსენების დღედ 16(29) მარტი. უწმიდესი ამბროსი ქართველი ხალხის ისტორიაში შევიდა, როგორც ბრწყინვალე მწყემსმთავარი, რომელმაც შეასრულა თავისი ვალი ღვთისა და ერის წინაშე. სწორედ წმიდა ამბროსისა და მისი თანამებრძოლი სასულიერო პირების დამსახურება იყო დიდი განსაცდელის, დევნა-შევიწროვების მიუხედავად, საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია რომ გადარჩა და შეინარჩუნა ქართველი ხალხის სულიერი მესაჭის ფუნქცია.

 

 

 

თავი II

 

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიისა და ხელისუფლების ურთიერთობა 1921-1932 წლებში

 

 

 

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიისა და სახელმწიფოს ურთიერთობა 1918-1921 წლებში არ იყო ჰარმონიული. დემოკრატიული მთავრობის მიერ შემუშავებული კანონი ეკლესიის სახელმწიფოსაგან გამოყოფის შესახებ არ ითვალისწინებდა საქართველოს ისტორიაში მრავალსაუკუნოვანი ქართული ეკლესიის როლსა და მნიშვნელობას. როგორც სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქი უწმიდესი და უნეტარესი ლეონიდი აღნიშნავდა: "ამ კანონით ეკლესიას წაართვეს მოქალაქეობრივი უფლება და შეძლება სარწმუნობრივ-ზნეობრივი ნუგეში ეცა მორწმუნეთათვის ყველა იმ დღესასწაულებში, რომელიც შეადგენს საქართველოს ეკლესიისათვის წმიდათაწმიდას და ისტორიულ ატრიბუტს მათი ქრისტიანული რწმენისას და იძულებულს ხდიან მათ თავისი დღეობანი და ტიპიკონი ამქვეყნიურ და, ისიც სოციალისტურ ანგარიშებს შეუფარდოს"[1]. საქართველოს ეკლესიის მესვეურთათვის მისაღები იყო ეკლესიის სახელმწიფოსაგან გამოყოფა, რადგან მათი აზრით საქართველოს სამოციქულო ეკლესიას იმხანად პოლიტიკური პრეტენზიები არ ჰქონდა, მაგრამ აუცილებელი იყო ეს გამოყოფა მომხდარიყო ცივილური ფორმით, ურთიერთპატივისცემისა და ინტერესების გათვალისწინებით. სამწუხაროდ საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობამ უგულებელყო საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ინტერესები, თუმცა აშკარა დაპირისპირება და კონფროტაცია ეკლესიასა და სახელმწიფოს შორის არ ყოფილა, როგორც საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქი უწმიდესი ამბროსი 1923 წელს აღნიშნავდა - მართალია 1918-1921 წ.წ. ეკლესიას ავიწროვებდნენ, მაგრამ ერი იყო თავისუფალი და სასულიერო პირნი ახერხებდნენ ერის სულიერ სამსახურს.

 

1921 წლის 25 თებერვლის შემდეგ, როცა საბჭოთა რუსეთმა მოახდინა საქართველოს დაპყრობა და ძალით გასაბჭოება საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია, როგორც დამცველი თავისუფლებისა და ეროვნული ინტერესებისა იმთავითვე მიუღებელი იყო ახალი საოკუპაციო რეჟიმისათვის. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის მესვეურნი, კათალიკოზ-პატრიარქნი: კირიონი, ლეონიდი, ამბროსი მრევლისადმი მიმართვაში არა ერთხელ შეხებიან ბოლშევიკური იდეოლოგიის მანკიერ მხარეებს, ისინი მკვეთრად უარყოფით დამოკიდებულებას გამოხატავენ სოციალისტური მსოფლმხედველობისადმი. - ის ყოვლად შეუფერებელი ექსპერიმენტები, რომელთაც ახლა სოციალიზმის დროშით ახორციელებენ ქართველ ერს ზნეობრივ გახრწნა-გადაგვარებამდე მიიყვანს - აღნიშნავდა სრულიად კათალიკოზ-პატრიარქი უწმიდესი ამბროსი. საქართველოს ანექსიის პირველსავე თვეებში საბჭოთა ხელისუფლების რევკომმა მ.ორხელაშვილისა და შ.გაბრიჩიძის ხელმოწერით 1921 წლის 15 აპრილს გამოაქვეყნა №21 დეკრეტი “სახელმწიფოსაგან ეკლესიისა და ეკლესიისაგან სკოლის გამოყოფის შესახებ.” დეკრეტის თანახმად ეკლესია სახელმწიფოსაგან და სკოლიდან გამოყოფილად ცხადდებოდა, სარწმუნოება მოქალაქეთა პირადი საქმე იყო, დეკრეტის 16-ე და 15-ე მუხლებში კარგად ჩანდა ხელისუფლების დამოკიდებულება მართლმადიდებელი ეკლესიის მიმართ - "ეკლესია გამოყოფილია სახელმწიფოსაგან და სკოლა ეკლესიისაგან, ყველა ადამიანს აქვს უფლება იწამოს ესა თუ ის რელიგია. აკრძალულია რაიმე ფორმით მისი პროპაგანდა. ეკლესიას არა აქვს იურდიული პირის სტატუსი”.[2]

 

საოკუპაციო ხელისუფლება განსაკუთრებით აღშფოთებული იყო საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ემიგრაციაში წასული მთავრობით იმის გამო, რომ მან საქართველოს მუზეუმებიდან, ეკლესია-მონასტრებიდან გაიტანა ოქროსა და ვერცხლის საეკლესიო ნივთები. ხელისუფლების წარმომადგენლები წარმოქმნილი ფინანსური პრობლემების მოგვარებას საქართველოს ეკლესიის მრავალსაუკუნოვანი საკუთრების წართმევითა და საეკლესიო ნივთების რეალიზიციიდან მიღებული ფულით ცდილობდნენ. 1922-1925 წლებში საქართველოს ცენტრალური აღმასრულებელი კომიტეტის გადაწყვეტილებით მაზრებში მუშაობდა სპეციალური კომისიები, რომლის შემადგენლობაში ადგილობრივ პარტიულ ხელმძღვანელებთან ერთად შედიოდნენ მოქმედი ეკლესიების მოძღვარნი, მათ აუხსნეს, რომ აუცილებელი იყო ჩატარებულიყო ეკლესიების სრული აღწერა. აღწერის დროს განსაკუთრებული ყურადღება ექცეოდა ოქროსა და ვერცხლის ნივთებს. აღწერის შემდეგ სასულიერო პირებს ასეთ ხელწერილს აწერინებდნენ - ~ზემოაღნიშნული ნივთები ვალდებული ვარ შევინახო, არასგზით არავის გადავცე. ჩემი გადაყვანისას ვალდებული ვარ განვუცხადო ადგილობრივ პოლიტბიუროს"[3].

 

ქართული ინტელიგენციის საუკეთესო წარმომადგენლები იმთავითვე მიხვდნენ, თუ რა ვერაგული განზრახვა ამოძრავებდათ ხელისუფლების წარმომადგენლებს, ამიტომაც მათ შექმნეს სიძველეთა ხელოვნების და ბუნების ძეგლთა დაცვის განყოფილება, რომლის მუშაობაშიც აქტიურად მონაწილეობდნენ ივ. ჯავახიშვილი, კ. კეკელიძე, დ. შევარდნაძე, აკ. შანიძე, გ. ბოჭორიძე. კომიტეტის მიზანი იყო ისტორიული მნიშვნელობის საეკლესიო ნივთების მუზეუმში განთავსება და შენახვა.

 

ახალგაზრდა ისტორიკოსის გიორგი ბოჭორიძის დამსახურება იყო, რომ მან ეკლესია-მონასტრებიდან გამოიტანა ისტორიული ღირებულების ხატები, ბარძიმ-ფეშხუმები, ჯვრები და ჩააბარა მუზეუმს, რითიც იხსნა ისინი ადგილობრივი ხელმძღვანელობის მსახვრალი ხელიდან. 1922 წლიდან საქართველოს კპ (ბ). ცენტრალური კომიტეტის საგანგებო თათბირის გადაწყვეტილებით გაძლიერდა ანტირელიგიური კამპანია. ხელისუფლება თავის ამ ნაბიჯს უკავშირებდა გენუის საერთაშორისო კონფერენციაზე საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის კათალიკოზ-პატრიარქის უწმიდესი ამბროსის, საკათალიკოზო საბჭოს წევრების მიერ გაგზავნილ მემორანდუმს. საოკუპაციო ხელისუფლებას სურდა მსოფლიოს საზოგადოების თვალში მემორანდუმის ავტორები წარმოეჩინა როგორც უკმაყოფილოთა მცირერიცხოვანი ჯგუფი, რომელთაც თითქოს საქართველოს მოსახლეობის უმრავლესობა არ თანაუგრძნობდა. ანტირელიგიური პროპაგანდის გაძლიერების მიზნით 1922 წლის 14 დეკემბერს ამიერკავკასიის სამხარეო კომიტეტის პლენუმზე ახალგაზრდა კომკავშირელებმა მიიღეს გადაწყვეტილება "კომკავშირული აღდგომის", "შობის" დღესასწაულის ჩატარების შესახებ. ამავე დროს საოკუპაციო ხელისუფლების ცენტრალური ორგანოების საიდუმლო დირექტივების საფუძველზე დაიწყეს საქართველოში მოქმედი ეკლესია-მონასტრების გაუქმების კამპანია. 1923 წლის 9 თებერვალს ქ.ონის საზოგადოებრივმა სასამართლომ განიხილა რელიგიის საკითხი და გამოიტანა გადაწყვეტილება დაეგმოთ რელიგია როგორც ხალხის მტერი."[4]

 

ქუთაისში ადგილობრივი პარტიული ორგანიზაციის ერთ-ერთი ხელმძღვანელის ვ.ბახტაძის  ინიციატივით მოეწყო წმინდა ნეშტების გახსნის კამპანია. მოწამეთას ეკლესიიდან სასულიერო წარმომადგენლების პროტესტის მიუხედავად წმ. დავითისა და კონსტანტინეს ნეშტები ამოასვენეს და გადაიტანეს ქუთაისში, სადაც ხალხს არწმუნებდნენ, რომ ისინი არავითარი წმინდანები არ იყვნენ.

 

როგორი მტერი არ უნახავს საქართველოს, მაგრამ რაც ბოლშევიკებმა ეკლესია-მონასტრების მიმართ ვანდალობანი ჩაიდინეს მსგავსი არ ახსოვს ჩვენს მრავალსაუკუნოვან ისტორიას. 1923 წლის თებერვალ-მარტში სენაკის მაზრაში დაიკეტა ყველა ეკლესია და გამოცხადდა ისინი კულტურის კერებად. ანტირელიგიური კამპანიის ერთი წლის შედეგები ასეთი იყო: საკათალიკოზო საბჭოს მთელი შემადგენლობა, სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქ ამბროსის ხელმძღვანელობით დაპატიმრებულნი იყვნენ, 1923 წლის აპრილში თბილისის მაზრაში დაიკეტა 48, ქუთაისში 160, სენაკში 148, შორაპნის მაზრაში 148, ოზურგეთის მაზრაში 130, რაჭაში 117, ლეჩხუმში 78, გორის მაზრაში 78, ზუგდიდის მაზრაში 75, სიღნაღის მაზრაში 65, ცხინვალის ზონაში 60 ეკლესია, როგორც სენაკის მაზრიდან იტყობინებოდნენ ეკლესიის დახურვას წინ უსწრებდა გრანდიოზული მიტინგები, ხალხი "ვაშას" ძახილით დაიძრნენ ეკლესიისაკენ, სახურავიდან ჩამოხსნეს ჯვარი, გუმბათზე ჯვრის ადგილზე ვარსკვლავი აღმართეს. ხელისუფლების წარმომადგენლები ანტირელიგიურ კამპანიას ისე წარმართავდნენ, რომ თითქოს მოსახლეობის 99% მხარს უჭერდა მათ პოლიტიკას. თუ ეს ასე იყო, რით აიხსნებოდა 1923 წლის 28 თებერვალს საქართველოს კპ(ბ) ცენტრალური კომიტეტის პრეზიდიუმის მიერ საგანგებო ცირკულარის შემუშავება ანტირელიგიური პროპაგანდის ფორმებისა და მეთოდების შესახებ, რომელშიც საუბარი იყო, რომ მეტი სიფრთხილე გამოეჩინათ, რათა "ჩამორჩენილი" მოსახლეობის ამბოხება არ გამოეწვიათ. მდგომარეობა იმდენად რთული შეიქმნა, რომ საქ. კპ(ბ) ცენტრალური კომიტეტი იძულებული გახდა 1923 წლის მაისში ოფიციალურად დაეგმო ადმინისტრაციული წესით ეკლესიების დახურვის მავნე პრაქტიკა.

 

აღშფოთებული ხალხი ასე ადვილად არ თმობდა მამა-პაპურ ტრადიციებს, ქრისტიანული სარწმუნოებას და სასტიკ წინააღმდეგობას უწევდა ხელისუფლების წარმომადგენლებს. შექმნილი რთული ვითარება კარგადაა აღწერილი ქართველ მართლმადიდებელ მორწმუნეთა განცხადებაში საქართველოს რესპუბლიკის  მთავრობის თავმჯდომარისადმი. წერილის ავტორები ყურადღებას ამახვილებდნენ იმაზე, რომ ხელისუფლების მიერ დანიშნულ "კომსომოლისტების შობა" იყო რაღაც საშინელი. ახალგაზრდა აქტივისტები ძალით შედიოდნენ ეკლესიებში ახდენდნენ უწესრიგობას, ხალხს აშინებდნენ იარაღით; სამხედრო ტაძარში შესული ახალგაზრდები ქუდებითა და სიგარეტით იყვნენ, ირონიით ეხებოდნენ ხატებს, ეკლესიაში ჰყრიდნენ პროკლამაციებს. ყოველივე ამან ისე აღაშფოთა მლოცველები, რომ ზოგიერთს ისტერიკაც დაემართა. ესეც არ იკმარეს, ვიღაცეები ტაძრის გუმბათზე ავიდნენ და ჯვარზე წითელი ნაჭრები ჩამოაცვეს"[5]. განცხადების ავტორები ხელისუფლებისგან მოითხოვდნენ სინდისის თავისუფლების მათ მიერვე მიღებული კანონის დაცვას.

 

დიდი შეხლა-შემოხლა მოხდა თეთრი წყაროს რაიონ სოფ.პატარა ირაგაში, სადაც ადგილობრივმა მოსახლეობამ წინააღმდეგობა გაუწია კომკავშირელ აქტივისტებს ეკლესიის დახურვისა და კლუბად გადაკეთების სურვილზე. ადგილობრივმა ხელისუფლების წარმომადგენლებმა მოსახლეობის წინააღმდეგობის გასატეხად დააპატიმრეს რამდენიმე აქტიური მორწმუნე, აღშფოთებულმა ხალხმა დეპეშა გაუგზავნა თბილისში ცენტრალური აღმასრულებელი კომიტეტის თავმჯდომარეს ფ.მახარაძეს და მოითხოვა უკანონობის აღკვეთა. 1923 წლის ნოემბერში თეთრიწყაროს (აღბულაღის) თემაღმაკომს ასეთი საიდუმლო მითითება მიუვიდა: "საქართველოს ცაკის საქმეთა მმართველობა გთხოვთ საჩქაროდ მიაწოდოთ ცნობები სოფ. პატარა ირაგაში ეკლესიის დახურვისა და მორწმუნეთა დაპატიმრების შესახებ"[6]. ხელისუფლება იძულებული გახდა დაეტუქსა ადგილობრივი პარტიული და კომკავშირელი აქტივისტები, რათა მოსახლეობა დაემშვიდებანა. თუმცა სინდისის თავისუფლების შესახებ კანონის უგულებელყოფას ადგილი ჰქონდა დედაქალაქშიც.

 

1923 წლის 9 იანვარს სრულიად საქართველოს საკათალიკოზო საბჭოს შინაგან საქმეთა კომისარიატისაგან ასეთი შინაარსის წერილი მიუვიდა "სახალხო კომისართა საბჭოს დადგენილებით (№68). რესპუბლიკის ტერიტორიაზე არსებული სამხედრო ტაძრები გადაეცა კომკავშირის ახალგაზრდულ კავშირს. ამიტომ გევალებათ ხვალ 10 იანვარს 13 საათზე გაგზავნოთ თქვენი ორი წარმომადგენელი შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატში ამხ. კაკაბაძესთან თბილისის სამხედრო ტაძრის მღვდელმსახურების და სხვა საგნების ჩასაბარებლად"[7]. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საკათალიკოზო საბჭო აღაშფოთა ბოლშევიკური ხელისუფლების ასეთმა უტიფრობამ და ცინიზმმა, მან 12 იანვარს შინაგან საქმეთა კომისარიატს ღირსეული პასუხი დაუბრუნა: "ძალისა გამო დეკრეტის  №21 საკათალიკოზო საბჭო ვერ სცნობს თავისთვის შესაძლებლად დასთმოს თბილისის წმ.გიორგის სახელობის (ყოფ. სამხედრო) ტაძარი არასარწმუნოებრივი მიზნებისათვის და ამის გამო ვერც წარგზავნის შინაგან საქმეთა კომისარიატში თავის წარმომადგენელს აღნიშნული ტაძრის ჩასაბარებლად"[8]. მთავრობის წარმომადგენელთა გააფთრება გამოიწვია საკათალიკოზო საბჭოს ამ წინააღმდეგობამ. 1923 წლის 31 დეკემბერს საკათალიკოზო საბჭოს წევრები მ.ტყემალაძე და ნიკ.არჯევანიძე დაპატიმრებულ იქნენ იმის გამო, რომ "არ დაემორჩილნენ და წინააღმდეგობა გაუწიეს საქართველოს სახკომსაბჭოს 8 იანვარის (№68) დადგენილებას თბილისის სამხედრო ტაძრის გადაცემის შესახებ"[9]. დაპატიმრებულმა განაცხადეს, რომ ისინი ემორჩილებოდნენ საქართველოს სასულიერო ხელისუფლებას, საკათალიკოზო საბჭოს და ამიტომ თავს დამნაშავედ არ სცნობდნენ. 1923 წლის 14 მაისს ცეცხლი გაუჩინეს საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქის კარის ეკლესიას, მანამდე კი იქიდან ძვირფასეულობანი გაიტაცეს. 1923 წლის 7 ივლისის ცაკის საიდუმლო განკარგულებით საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქის რეზიდენცია გადაეცა ქ.თბილისის საბინაო განყოფილებას”[10].

 

საქართველოს სხვადასხვა მაზრებში შექმნილ განუკითხაობას კარგად წარმოაჩენს 1923 წელს გიორგი ლეონიძის წერილი სიძველეთა სამეცნიერო დაწესებულებათა მთავარ სამმართველოსადმი. “გარე კახეთში - წერდა იგი - სხვა ეკლესიებთან ერთად დაკეტეს უძველესი ნინოწმინდის საკათედრო ტაძარი, საიდანაც სხვა ნივთებთან ერთად საგარეჯოს რევკომმა გაიტანა ორი უძველესი ხატი: წმინდა ნინოს სასწაულმოქმედი ხატი შეწირული არჩილ მეფისაგან და წმ. ნინოს ვერცხლით მოჭედილი და განახლებული XVIII საუკუნეში ნინოწმინდელ მიტროპოლიტ საბა ტუსიშვილის მიერ. ორივე ხატი წარმოადგენს დიდ ისტორიულ საუნჯეს და ვშიშობ, რომ უცოდინარობის გამო შეიძლება საგარეჯოს რევკომმა მოხსნას ამ ხატებს სამკაულები და ჩუქურთმები. გთხოვთ მიიღოთ ზომები მათ გადასარჩენად. გარდა ამისა ენისელში არსებობს 20 პატარა ეკლესია, რომელნიც სავსეა ისტორიული ფრესკებით. დღეს ამ ეკლესიებში დამდგარან სომეხი ლტოლვილები, რომელნიც შიგ ცეცხლს ანთებენ და ანადგურებენ ყველაფერს”[11]. რამდენი ასეთი ვანდალიზმის მსხვერპლი გახდა საქართველოს ეკლესია-მონასტრების დიდი ნაწილი და იქ დაცული სიწმინდენი.

 

1924 წლის 21 ნოემბერს ბოლშევიკური ხელისუფლების მიერ მიღებული იქნა დეკრეტი “რელიგიურ საზოგადოებათა რეგისტრაციის შესახებ”, რომლის თანახმად გაუქმებულ იქნა: “ყველა მოქმედი დადგენილება, ინსტრუქცია და ადმინისტრაციული განკარგულება, რაც შეეხებოდა რელიგიურ საზოგადოებათ და ზღუდავდა საქართველოს სოციალისტური საბჭოთა რესპუბლიკის მოქალაქეთა მიერ რელიგიური მსახურების თავისუფალ აღსრულებას. ახალი დადგენილებით მოქალაქეებს უფლება ეძლეოდათ სარგებლობაში მიეღოთ ტაძრები, სამლოცველო სახლები, აგრეთვე ღვთისმსახურებისა და რელიგიური წესებისათვის განკუთვნილი ქონება, რისთვისაც დამფუძნებელ წევრთა რიცხვი შვიდზე ნაკლები არ უნდა ყოფილიყო. დადგენილებაში იყო მუხლი, რომლის თანახმადაც მოქმედი რელიგიური საზოგადოების რეგისტრაცია უნდა მოეხდინა ადგილობრივ სამაზრო ან ქალაქის აღმასრულებელ კომიტეტს, რომელსაც შეეძლო სხვადასხვა მიზეზით უარი ეთქვა რელიგიური საზოგადოების რეგისტრაციაზე. 1924 წლის 7 დეკემბერს №280 ინსტრუქციით, რომელიც იუსტიციისა და შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატების სახელით გამოიცა სასულიერო პირებს მიეცათ უფლება “ქადაგებისა იმ პირობით, რომ შინაარსით ქადაგება იყოს მარტოოდენ რელიგიური და რელიგიურ-დამრიგებლური ხასიათის. მორწმუნეებს ასევე შეეძლოთ ხელისუფლების წინასწარი ნებართვის გარეშე მოეწვიათ საეპარქიო თუ საოლქო კრებები”[12].

 

საბჭოთა ხელისუფლების მიერ რელიგიის შესახებ გამოცემული დეკრეტები, რომელნიც სინდისის თავისუფლების ხელშეუხებლობას აღიარებდნენ 1924 წლის აგვისტოს აჯანყების შემდგომი ღონისძიება იყო. ხელისუფლების ანტირელიგიური ისტერიის ოდნავ შერბილება განპირობებული იყო მოსახლეობის მზარდი უკმაყოფილებით.

 

1924 წლის დეკემბერში სრულიად საქართველოს ცენტრალურ აღმასრულებელ კომიტეტში გაიმართა თათბირი, რომელიც ეხებოდა ანტირელიგიური პროპაგანდის სფეროში მომხდარ დარღვევებს. თათბირმა მიიღო ყველა მაზრის აღმასრულებელი კომიტეტის სახელზე საიდუმლო ცირკულარი, რომელშიც ფაქტიურად აღიარა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის მიმართ დაშვებული შეცდომები. ცირკულარში აღნიშნული იყო: "მიუხედავად იმისა, რომ საბჭოთა პოლიტიკა ეკლესიისა და რელიგიის საკითხებში სრულიად ნათელია, მიუხედავად სათანადო კანონმდებლობის კატეგორიული მოთხოვნისა, იმ ცნობებით, რაც სრულიად საქართველოს ცაკში შემოდის, ეჭვის გარეშეა, რომ ადგილებზე ხშირად ირღვევა აღნიშნული კანონები და ამით საბჭოთა ხელისუფლებას მორწმუნეთა თვალში სახელი უტყდება. ადგილობრივი ხელისუფლება წინააღმდეგ მოქმედი კანონმდებლობისა და მისი გვერდის ავლით უხეშად ერევა მორწმუნეთა საზოგადოებების შინაურ ცხოვრებაში ... ხურავენ და ანგრევენ არსებულ საყდრებსა და სამლოცველო სახლებს, მათ არ ატარებენ რეგისტრაციაში, ხანდახან კიდეც აპატიმრებენ ცალკეულ მოქალაქეებს"[13]. ცენტრალური აღმასრულებელი კომიტეტი კატეგორიულად მოითხოვდა ადგილობრივი ხელისუფლების ორგანოებიდან ხელი აეღოთ ეკლესიების ადმინისტრაციული წესით დახურვის პრაქტიკაზე "უნდა ბეჯითად ერიდოთ მორწმუნეთა რელიგიური გრძნობის შეურაცხყოფას და აგრეთვე არ უნდა მისცეთ საბაბი, რათა საბჭოთა ხელისუფლების ესა თუ ის ღონისძიება მათ მიერ გაგებული იქნეს, როგორც განზრახვა მორწმუნეთა სინდისის თავისუფლების შევიწროების ან შეზღუდვისა"[14]. იმ დროს, როცა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საკათალიკოზო საბჭოს ძირითადი შემადგენლობა უწმიდესი და უნეტარესი კათალიკოზ-პატრიარქის ამბროსის მეთაურობით დაპატიმრებულნი იყვნენ საქართველოს ეკლესიის დროებითმა მმართველობამ ურბნელ ეპისკოპოსის ქრისტეფორეს სახელით საბჭოთა ხელისუფლების მიმართ ასეთი განცხადება გააკეთა: "ვაცხადებთ, რომ ვართ საქართველის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის მოქალაქენი და საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის წევრნი, რომელნიც ვაღიარებთ მუშურ-გლეხურ კომუნისტურ ხელისუფლებას, ვემორჩილებით მას, არ ვაწარმოებთ მთავრობის საწინააღმდეგო მუშაობას"[15].

 

საქართველოს ეკლესიის დროებითი მმართველობის ასეთი განცხადების შინაარსი იმაზე მიუთითებდა, რომ ისინი მზად იყვნენ საბჭოთა ხელისუფლებასთან თანამშრომლობაზე, ემიჯნებოდნენ საკათალიკოზო საბჭოს იმ წევრებს, რომელნიც კონფროტაციაში იყვნენ საოკუპაციო ხელისუფლებასთან. შეიძლება ეს იყო ერთგვარი დიპლომატიური ნაბიჯი საქართველოს ეკლესიის გადასარჩენად, მაგრამ საქართველოს ეკლესიის დროებითი მმართველობის სახელით 1924 წლის 20 ოქტომბრის განცხადება: "ვაღიარებთ საბჭოთა ხელისუფლებას, რომელიც წარმატებით ხელმძღვანელობს ქართველი ერის კულტურულ-ეკონომიკურ და ეროვნულ აღორძინებას, ვგმობთ 1924 წლის აგვისტოს ავანტურას"[16]. იყო დიდი შეცდომა: ხელისუფლებასთან თანამშრომლობა არ ნიშნავდა თავისუფლებისათვის წამებული მამულიშვილების ავანტურისტებად მონათვლას. საბჭოთა ხელისუფლებას სურდა დაემტკიცებინა მსოფლიოსათვის, რომ 1924 წლის აგვისტოს აჯანყების მონაწილენი ერთი მუჭა ავანტურისტები იყვნენ, საკათალიკოზო საბჭოს წევრები, კათალიკოზ-პატრიარქი უწმიდესი და უნეტარესი ამბროსი არ გამოხატავდნენ მორწმუნე ქართველი ხალხის ნებას, რომ საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიაში უმრავლესობა არ იზიარებდა გენუის კონფერენციაზე გაგზავნილი მემორანდუმის შინაარსს.

 

ხელისუფლების კარნახით 1924 წლის 25/26 სექტემბერს მოწვეულ იქნა თბილისის ოლქის სამღვდელოების კრება, სადაც დაისვა საკითხი: სამღვდელოების მიმართება მომენტისადმი, მიღებულ იქნა შემდეგი რეზოლუცია: "თბილისის ქართველი სამღვდელოება, როგორც ყოველი პოლიტიკისა და პარტიული ინტერესების გარეშე მყოფი და დიადი ქრისტიანული პრინციპებისადმი ერთგული, იზიარებს ხელისუფლებისადმი მორჩილების პოლიტიკას, არც იდეურად, არც მოქმედებით არ ეთანხმება ამ სისხლისმღვრელს და ძმათა გამთიშველ გამოსვლებს"[17]. რეზოლუციას "ვიზიარებ და ვიწონებ" ხელს აწერდა ეპისკოპოსი ქრისტოფორე. როგორ არ ჰგავდა მისი ასეთი დამოკიდებულება 1922 წლის 18 მაისს ეპისკოპოსად კურთხევის დროს წარმოთქმული სიტყვის პათოსსა და სულისკვეთებას, თუ მაშინ მეუფე ქრისტეფორე ბრძანებდა: "ძნელია დღეს ღვთისა და ერის სამსახურში ყოფნა. თუ დავაკვირდებით ჩვენს გარშემო ცხოვრების დუღილს, შენიშნავთ რომ საზოგადოების სხვადასხვა წრეებმა თავისებურად, მაგრამ ყველამ უარყოფითად განიცადეს განვლილი ამბები. ჩვენი ინტელიგენცია სხვა მიზეზების გამო ამ უკანასკნელ საუკუნეში არ ყოფილა პატივისმცემელი ეკლესიისა ამ ბოლო დროს კი ხელისუფლების სათავეში მოექცა ის ნაწილი, რომელიც ეკლესიისადმი გულგრილობას აღარ სჯერდება, არამედ მას სასტიკ ომს უცხადებს. ურელიგიოდ ზნეობის დამყარება ფუჭი ოცნებაა"[18]. იგი ამჯერად უკვე საბჭოთა ხელისუფლებისადმი ლოიალობის და თანამშრომლობის კურსის აქტიურ დამცველად გამოდიოდა.

 

1921-24 წლებში ანტირელიგიური ისტერიის პირველი ეტაპი იმით დასრულდა, რომ საქართველოში მოქმედი მართლმადიდებელი ეკლესიების უმრავლესობა პარტიული და კომკავშირული ხელმძღვანელობის ინიციატივით დაიხურა ან ქოხ-სამკითხველოებად, კლუბებად გადაკეთდა. ანტირელიგიური ისტერიით შეპყრობილი ადამიანები ანგრევდნენ ისტორიული ღირებულების ტაძრებს, რომელთა ქვებს იყენებდნენ, როგორც საამშენებლო მასალას. ასეთ რთულ ვითარებაში ეკლესია-მონასტრების იქ დაცული საეკლესიო ნივთებს, ხატებს, ბარძიმ-ფეშხუმების, სასულიერო ხელნაწერი და ნაბეჭდი წიგნების გადარჩენის საქმეში დიდი როლი შეასრულა საქართველოს სიძველეთა, ხელოვნების და ძეგლთა დაცვის განყოფილებამ. ახალგაზრდა მკვლევარმა გიორგი ბოჭორიძემ, რომელიც 1921 წლამდე სასულიერო პირი იყო და მონაწილეობდა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის პირველი საეკლესიო კრების მუშაობაში საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის სასულიერო პირის მოღვაწეობა შეწყვიტა ტაქტიკური მოსაზრებით. ერთი წუთით წარმოვიდგინოთ ანტირელიგიური ისტერიის წლებში ანაფორიანი ხუცესი ითხოვდა ისტორიული ღირებულების ეკლესია-მონასტრების გადარჩენას მას არავინ მოუსმენდა, მაგრამ, როგორც საქართველოს სიძველეთა განყოფილების ინსპექტორი საქართველოს სხვადასხვა მაზრებში დაუღალავად მოგზაურობდა, "გიორგი ბოჭორიძემ შეუძლებელი შეძლო, მან ქუთაისისა და თბილისის სიძველეთა საცავებში არა მარტო უამრავ ექსპონანტს მოუყარა თავი, არამედ ეკლესიებიც აღწერა, რომელთაგან ბევრი უკვე დანგრეულია და უმდიდრესი ეპიგრაფიული მასალა დაღუპვისაგან იხსნა"[19].

 

სიძველეთა კომიტეტის ჩარევით დანგრევას გადაურჩნენ გელათის, ალავერდის, მოწამეთას, მეტეხის, ქაშუეთის ეკლესიები. მაგრამ ეპოქის და მედროვე ადამიანების მსახვრალ ხელს შეეწირა ასობით ეკლესია-მონასტერი, საეკლესიო ნივთები, სასულიერო წიგნები... საბჭოთა ხელისუფლების წარმომადგენლები ამტკიცებდნენ, რომ ხალხს ქრისტიანული რწმენა არ აქვთ და არც ეკლესიები უნდათო, მაგრამ როგორც კი მიიღეს დეკრეტი ეკლესიების გახსნისა და რელიგიურ საზოგადოებათა რეგისტრაციის შესახებ სრულიად საქართველოს ცენტრალური აღმასრულებელი კომიტეტის, იუსტიციის სახალხო კომისარიატის სახელზე ასობით განცხადება შევიდა, ავტორები მოითხოვდნენ ადმინისტრაციული წესით დახურული ეკლესიების გახსნას. ხელისუფლება არ ელოდა მოვლენათა ასეთ განვითარებას, მათ ხალხის ასეთი განწყობის მიზეზად ანტირელიგიური პროპაგანდის სისუსტე მიიჩნიეს, მოსახლეობის მოთხოვნაზე ეკლესიების კვლავ ამოქმედების შესახებ უარს აცხადებდნენ, მაგრამ ეს უარი უნდა ყოფილიყო ადგილობრივი მმართველობის ინიციატივად აღქმული. მაგ. ცენტრალური აღმასრულებელი კომიტეტი ოზურგეთის მხარის აღმასკომს საიდუმლოდ ატყობინებდა "გთხოვთ გამოუცხადოთ სოფ. შემოქმედის მცხოვრებლებს, რომ მათი შუამდგომლობა შემოქმედის მონასტრის გახსნის შესახებ დატოვებულია უშედეგოდ"[20]. ასეთი შეტყობინებანი გაიგზავნა ქუთაისის, შორაპნის, თეთრიწყაროს, რაჭის, სვანეთის მაზრის აღმასკომების სახელზე. ხელისუფლებამ მოქმედი ეკლესიების ხელახალი რეგისტრაციის გარდა გაზარდა მათი დაბეგვრის თანხა. სასულიერო პირებს, ეპარქიების მმართველ მღვდელმთავრებს აეკრძალათ ხელისუფლების ადგილობრივი ორგანოების ნებართვის გარეშე ეპარქიებში მოგზაურობა. არაერთხელ მომხდარა ადგილობრივი აქტივისტების მიერ ეპარქიის მღვდელმთავრის დაპატიმრება და ეპარქიიდან გაძევება, შეურაცხყოფა. დაწესებული გადასახადები იმდენად მძიმე იყო, რომ სასულიერო პირები ვერ ახერხებდნენ მის გადახდას და იძულებულნი ხდებოდნენ საერთოდ უარი ეთქვათ სასულიერო საქმიანობაზე.

 

საქართველოს საპატრიარქო არქივში არაერთი სინანულნარევი განცხადებაა შემონახული სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქების უწმიდესი და უნეტარესი ამბროსის და ქრისტეფორეს სახელზე, სადაც სასულიერო პირები აღნიშნავენ, რომ აუტანელი პირობების გამო იძულებულნი არიან გამოეთხოვონ თავიანთ სამსახურს. ხშირი იყო შემთხვევები, როცა სასულიერო პირები ცდილობდნენ სასამართლოს წესით საბჭოთა ხელისუფლების მიერ აღიარებული სინდისის თავისუფლების პირობების დაცვას. მაგალითად სოფ. თერჯოლის მღვდელმა ირაკლი გურგენიძემ სასამართლოზე განაცხადა: "ჩამოიარა თერჯოლის თემის პარტიის მდივანმა ვასილ ობოლიძემ და გამოაცხადა: თუ მღვდელობას თავს არ დაანებებ მიწებს წაგართმევო, ამიტომ იძულებული გავხდი განცხადება დამეწერა მღვდლობისათვის თავის დანებების შესახებ. თუ მიწას შემინარჩუნებთ სურვილი მაქვს გავაგრძელო სასულიერო მოღვაწეობა"[21]. ამასთან დაკავშირებით ცაკი შორაპნის პროკურორს საიდუმლო წერილით ატყობინებდა თერჯოლის პარტიის მდივნის ვასილ ობოლაძის კანონსაწინააღმდეგო მოქმედების შესახებ.

 

ვითარება იმდენად საგანგაშო გახდა, რომ 1928 წლის 22-23 მაისს სრულიად საქართველოს საკათალიკოზო სინოდის სხდომაზე გაიმართა მსჯელობა საქართველოში მოქმედ რელიგიურ საზოგადოებათა და ღვთისმსახურთა მდგომარეობის შესახებ, სხდომაზე აღინიშნა, რომ "უკანასკნელ ხანში მორწმუნეთა და ღვთისმსახურთა დევნამ მიიღო მწვავე ხასიათი, რაც გამოიხატება არა მხოლოდ იდეურ ანტირელიგიურ პროპაგანდაში, არამედ და უმთავრესად ადმინისტრაციულ დევნაში და ფიზიკურ შევიწროებაში ღვთისმსახურთა და მორწმუნეთა მიმართ"[22]. ზოგიერთ სოფელში ადმინისტრაცია არ უშვებდა მღვდელს და არ აძლევდა ღვთისმსახურების ჩატარების უფლებას, ართმევდნენ მიწის ნორმას და ხელწერილის საშუალებით პირობას ადებინებდნენ სასულიერო პირებს უარი ეთქვათ ღვთისმსახურებაზე, თვითნებურად და გადამეტებით ბეგრავდნენ სამღვდელო პირებს და ეკლესიებში მოსიარულეთ, სასულიერო პირთა შვილებს უარს ეუბნებოდნენ საერო სასწავლებლებში სწავლის გაგრძელებაზე. საკათალიკოზო სინოდის სხდომაზე დასახელებულ იქნა არაერთი დევნა-შევიწროების ფაქტები, რასაც ადგილი ჰქონდა ხელისუფლების წარმომადგენელთა მხრივ. მაგ. სიღნაღის მაზრის სოფ. აფენის თემაღმასკომის თავმჯდომარემ ალექსანდრე ლალიევმა მღვდელი დემეტრაშვილი სოფლიდან გამოაძევა, რაჭის მაზრის სოფ. კვაცხუეთის მცხოვრებ მღვდელ მელიტონ გოგობერიშვილს ჩამოართვეს მიწის ნორმა, სოფ. წესის აღმასკომის თავმჯდომარემ სოფლის მღვდელს გიორგი გოცირიძეს მოსთხოვა ხელწერილი დაეწერა, რომ ამიერიდან უარს ამბობდა მღვდლობაზე, ცეცხლს მისცეს გუდაუთის, ცხუკვეთის, ლაილაშის ეკლესიები, დიდ ხარჯებს აწერდნენ ცხინვალის, სიღნაღის, თბილისის სამღვდელოებას.

 

საკათალიკოზო სინოდმა საპროტესტო წერილით მიმართა სრულიად საქართველოს ცენტრალური აღმასრულებელ კომიტეტს და მოითხოვა რელიგიის შესახებ მიღებულ კანონმდებლობათა შესრულება "იმის მტკიცება - ნათქვამი იყო წერილში - რომ აღარ არიან მსურველნი ეკლესიისა, არ არის სწორი და თუ ეკლესიები მაინც იკეტება, ეს ხდება ისეთისავე "ნებაყოფლობით", როგორც ეს ხდებოდა 1923-24 წლებში. მაშინაც და ეხლაც მორწმუნენი გულის წუხილით უცქერიან ამ ამბავს და ხმას ვერ იღებენ. შეიძლება აქ იმის ბრალიც არის, რომ ასი წლის განმავლობაში დაბეჩავებული მორწმუნენი დღესაც შიშის ინერციით არიან შეპყრობილნი, ხოლო ქართველი ხალხის ფრიად დიდ ნაწილს აქვს სარწმუ-ნოებაც და ეკლესიაც უნდა"[23]. საკათალიკოზო სინოდის მკვეთრმა განცხადებამ ხელისუფლება აიძულა ადგილობრივი პარტიული და კომკავშირული ორგანიზაციებისათვის ზომიერებისაკენ მოეწოდებინა.

 

ფ. მახარაძემ საკათალიკოზო სინოდის განცხადებას ასეთი რეზოლუცია დაადო - "პირად საჩქაროდ რესპუბლიკის პროკურორს ამხ. ვარძიელს სათანადო განკარგულებისთვის".

 

საქართველოს სსრ რესპუბლიკის პროკურორმა იმავე წელს (1929 წ) გამოსცა ცირკულარი მაზრა - აღმასკომებისა და პროკურორებისათვის. ცირკულარში აღნიშნული იყო, რომ ანტირელიგიური პროპაგანდის საბაბით სასულიერო პირთა დევნამ მასიური სახე მიიღო, რაც სინდისის თავისუფლების დეკრეტის უგულებელყოფაა. რესპუბლიკის პროკურატურა აფრთხილებდა ადგილობრივ ორგანოებს, რომ პასუხისგებაში მიეცემოდა ყველა ის პირი, ვინც ამა თუ იმ სახით წინააღმდეგობას გაუწევდა რელიგიის შესახებ არსებულ დადგენილებების შესრულებას. "მისი დარღვევა აღნიშნული იყო ცირკულარში - ვერ იქნება გამართებული თუნდაც იმ მოსაზრებით, რომ ყველა ეს ხდება რელიგიასთან ბრძოლის და ანტირელიგიური პროპაგანდის მიზნით, ვინაიდან რელიგიასთან ბრძოლა ანტირელიგიური პროპაგანდის საშუალებით უნდა გამოიხატოს არა რევოლუციონური კანონების დარღვევაში, რაც მხოლოდ ხელს შეუწყობს იმ აზრის განმტკიცებას მასაში, რომ რევოლუციონური მთავრობა უძლურია დაიცვას თავისივე კანონები და მეტიც საერთოდ სახელი გაუტყდეს ხელისუფლებას, არამედ იმაში, რომ იდეურად იქნას შეტანილი მასში შეგნება იმისა, რომ სარწმუნოებამ, რომელიც ცრუმოწმეობაზეა დამყარებული ადრე თუ გვიან ადგილი უნდა დაუთმოს მეცნიერებას"[24].

 

ხელისუფლება თითქოს შეეცადა რელიგიისადმი დამოკიდებულებაში შეცდომების გამოსწორებას, მაგრამ საქმით არაფერი არ შეცვლილა. ეკლესიისადმი შეწერილი გადასახადები კიდევ უფრო გაიზარდა. საქართველოს მოქმედი ეკლესიების შემოსავალი მცირე იყო, მაგრამ გადასახადები დაწესებული იყო რუსეთის ეკლესიების შემოსავლის მიხედვით. მაშინ, როცა რუსეთის ეკლესიები გაცილებით დიდი შემოსავლით გამოირჩეოდნენ. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის უმძიმეს ვითარებას ასახავდა სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქის ქრისტეფორე III წერილი საქართველოს სსრ შინსახკომისა და თბილისის აღმასკომისადმი. "მე მაქვს წარმოდგენილი დეკლარაციები ჩემი შემოსავლისა 1929/30 წლებში, მაგრამ იმდენი გადასახადები შემომაწერეს, რასაც ვერ გადავიხდი. ფინაგენტმა აღწერა ჩემი ბინა და გასასყიდი ნივთები... ვთხოვ აღმასკომს მოახდინოს განკარგულება სრულიად მომეხსნას გადასახადები, როგორც მცირე შემოსავლიანს და მძიმედ დასნეულებულს, ხოლო თუ ეს არ შეიძლება ჩემთვის, მაშინ, როგორც სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქსა და ღვთისმსახურს გადამხდელს გადასახადები ჩემი ფაქტიური შემოსავლების მიხედვით გადამხდეს"[25]. ხელისუფლების წარმომადგენელნი თუ კათალიკოზ-პატრიარქის ქონებას აღწერდნენ და გასასყიდ ნივთებს არჩევდნენ რას უზამდნენ ეპარქიებში მოღვაწე სასულიერო პირებს.

 

ადმინისტრაციული შევიწროება და უზომო გადასახადების შემოღების გარდა ბოლშევიკურმა ხელისუფლებამ მოსახლეობის რელიგიური შეგნების დასაძლევად 1928 წელს შექმნა "მებრძოლ უღმერთოთა კავშირი". ეს ორგანიზაცია იყო: "ნებაყოფლობითი პროლეტარული საზოგადოებრივი ორგანიზაცია, რომელიც თავის ამოცანად ისახავდა საბჭოთა კავშირის მშრომელთა ფართო მასების შეკავშირებას რელიგიის (ყოველი სახის და ყოველი ფორმის) როგორც სოციალისტური რევოლუციის შემაფერხებელი მოვლენის წინააღმდეგ აქტიურ სისტემატიურ და თანამიმდევრობითი ბრძოლის საწარმოებლად"[26]. უღმერთოთა კავშირის პირველ ყრილობაზე კავშირის 106 უჯრედში 10000-მდე უღმერთო ირიცხებოდა. უღმერთოთა კავშირის ერთ-ერთმა წევრმა 1929 წლის იანვარში გაზ. "კომუნისტში" გამოქვეყნებულ წერილში აღნიშნა: "თავის მოტყუება იქნებოდა გვეთქვა, რომ საქართველოში მორწმუნენი აღარ არიანო. მართალია, გლეხებმა დაკეტეს ეკლესიები, აღარ სწამთ მღვდელი. მისი უზნეო საქციელისა და მატყუარობის გამო, მაგრამ გლეხობის საკმაო ნაწილს ღმერთის არსებობა ჯერ კიდევ სჯერა, ამიტომ საჭიროა სერიოზულად მოვკიდოთ ხელი ანტირელიგიურ მუშაობას, უღმერთოთა წრეები უნდა არსებობდნენ იქ, სადაც საამისო პირობები და შესაძლებლობა გვაქვს, წინააღმდეგ შემთხვევაში ხალხში უკმაყოფილებას გამოვიწვევთო"[27]. უღმერთოთა კავშირის ადგილობრივი უჯრედები ისეთივე ადმინისტრაციული მეთოდებით იბრძოდნენ საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის წინააღმდეგ, როგორც ამას ადგილი ჰქონდა 1921-1923 წლებში. ხელისუფლების ანტირელიგიურ ისტერიას დაემატა ათას ჯურის ავაზაკი, რომელნიც ეკლესია-მონასტრებში შედიოდნენ, ხოცავდნენ იქ დარჩენილ ბერ-მონაზვნებს, ხოლო საეკლესიო ნივთებს იტაცებდნენ. შემზარავი დანაშაულები მოხდა შიომღვიმეში, ბეთანიაში, კაბენის მონასტერში, სადაც უცნობმა პირებმა გაძარცვეს მონასტრები და დახოცეს ბერები. ასეთ ვითარებაში სრულიად საქართველოს საკათალიკოზო სინოდის მიმართვები, თხოვნები საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური მთავრობისადმი, შინაგან საქმეთა ორგანოებისადმი აღეკვეთათ ეკლესია-მონასტრების ძარცვა-რბევა რჩებიდა "ხმად მღაღადებლისა უდაბნოსა შინა".

 

ხელისუფლების წარმომადგენელნი სიტყვით გმობდნენ ადმინისტრაციული წესით ეკლესიების დახურვის პრაქტიკას, მაგრამ საქმით სულ სხვას აკეთებდნენ. 1932 წელს ადმინსტაციული წესით დაიხურა 600-ზე მეტი ეკლესია და მონასტერი. საბჭოთა მთავრობის რელიგიისადმი დამოკიდებულება გულახდილად გამოხატა ი. სტალინმა ამერიკელ მუშათა დელეგაციის წევრებთან შეხვედრაზე “პარტიას არ შეუძლია იყოს ნეიტრალური რელიგიური ცრურწმენათა გამტარებლების მიმართ. - აღნიშნა მან - რეაქციული სამღვდელოება, რომელიც წამლავს მშრომელი მასების შეგნებას დავთრგუნეთ თუ არა რეაქციული სამღვდელოება? დიახ, დავთრგუნეთ, ოღონდ უბედურება ის არის, რომ ჯერ კიდევ სავსებით არ არის მოსპობილი. ანტირელიგიური პროპაგანდა არის ის საშუალება, რომელშიც ბოლომდე უნდა მიიყვანოს რეაქციული სამღვდელოების ლიკვიდაციის საქმე”.[28] რეაქციულ სამღვდელოებაში ის სასულიერო პირები იგულისხმებოდნენ, რომელნიც არ სცნობდნენ საბჭოთა ხელისუფლებას. დაიწყო ახალი დევნა-შევიწროება, გადასახლებები და ფიზიკური ლიკვიდაცია.

 

სასულიერო პირობა, ანაფორის და ჯვრის ტარება გადაიქცა მოწამებრივი ცხოვრების გზად. მათ აკრძალული ჰქონდათ საზოგადოებაში გამოჩენის უფლება. საბჭოთა ხელისუფლება ვითომც იცავდა სინდისის თავისუფლებას და ამავე დროს კონსტიტუციით სასულიერო პირებს ჩამორთმეული ჰქონდათ მოქალაქეობრივი თანასწორობის უფლება "დეპუტატთა საბჭოებში ვერ აირჩევენენ და ვერ იქნებიან არჩეულნი ბერები და ყველა სარწმუნოებისა და სჯულის სასულიერო მსახურნი, რომელთათვის კულტის მსახურობა პროფესიას წარმოადგენს"[28]. საქართველოს მართმადიდებელი ეკლესიის ხელმძღვანელობის ცდა საბჭოთა ხელისუფლებისადმი ლოიალობისა და თანამშრომლობის კურსით შეენელებინათ ანტირელიგიური ისტერია მარცხით დამთავრდა. ხელისუფლება ადმინისტრაციული მეთოდებით, კომკავშირელი და პარტიული აქტივისტების, უღმერთოთა საზოგადოების წევრების საშუალებით ეპარქიებში სასულიერო პირებს ხელისუფლების მიერ მინიჭებული უფლებების განხორციელებას უკრძალავდა. ღვთისმსახურს სარწმუნოების ქადაგების უფლება არ ჰქონდა, ანტირელიგიური პროპაგანდა კი თავის საქმეს აკეთებდა. მოსახლეობის ის ნაწილი, რომელთაც კარგად იცოდნენ საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის როლი და მნიშვნელობა საქართველოს ისტორიაში 20-30-იან წლების რეპრესიების მსხვერპლი გახდა. ახალგაზრდობა კი ბოლშევიკურ მსოფლმხედველობაზე იზრდებოდა, რომელთათვისაც ქრისტიანულმა სარწმუნოებამ ფუნქცია დაკარგა. ხელისუფლებამ მოახერხა სასულიერო პირების სახით კონტრრევოლუციური მტრის ხატის შექმნა, ისინი წარსულის მავნე გადმონაშთად მოინათლა. საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიას თავის ისტორიაში უმძიმესი ხანა დაუდგა.

 

 

 

თავი III

 

"განახლების და რეფორმების" მცდელობანი საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიაში 1922-1932 წლებში

 

 

სრულიად საქართველოს საკათალიკოზო საბჭოს წევრების დიდი ნაწილისა და კათალიკოზ-პატრიარქ ამბროსის საბჭოთა ხელისუფლებისადმი შეურიგებელი პოზიციის გამო ახალი ხელისუფლება ცდილობდა საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიაში თავისი მომხრეების მომძლავრებას, ისინი, რომელნიც მიუღებლად მიიჩნევდნენ საბჭოთა სისტემასთან დაპი­რისპირებას, თავიანთ დეკლარაციაში ცნობდნენ რა საბჭოთა ხელისუფლებას, როგორც ერთადერთ კანონიერ ხელისუფლე­ბას მისადმი თანადგომით “პროგრესიული მიმართულების მიმდევრებად" გამოცხადდნენ. ხოლო მოწინააღმდეგენი “რეაქციულ” სამღვდელოებად. ეს მოძრაობა რომ ხელისუფლებისგან იყო ინსპირირებული ამას ადასტურებდა რუსეთშიც ფართოდ გავრცელებული ე.წ. "ცოცხალი ეკლესიის" საქმიანობა, რომლის წევრები დაუპირისპირდნენ რუსეთის პატრიარქ ტიხონს, როგორც "ანტისაბჭოთა საქმიანობის" წარმომადგენელს. საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიაშიც მრავლად გამოჩნდნენ ისეთი სასულიერო პირები, რომელნიც არ იზიარებდნენ გენუის კონფერენციაზე წარგზავნილი სრულიად სა­ქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქ ამბროსის მემორანდუმის შინაარსსა და შეფასებებს. საბჭოთა მთავრობა განრისხებუ­ლი იყო საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის მისადმი ასეთი შეურიგებელი პოზიციით, მან გადაწყვიტა სასტი­კად დაესაჯა ქართველი ხალხის ეროვნული და სახელმწიფოებრივი ინტერესების დამცველი სამღვდელოება, ამავე დროს ანგარიშს უწევდა რა არსებულ რეალობას, მორწმუნე ქართველობა ჯერჯერობით მრავალრიცხოვანი იყო და საქართვე­ლოს მართლმადიდებელი ეკლესიის გაუქმება დიდ უკმაყოფილებას გამოიწვევდა, სასურველად მიიჩნევდა ხელისუფლე­ბის დამჯერი სასულიერო პირების გაძლიერებას. ჯერ კიდევ 1922 წლის 19 ოქტომბერს საქართველოს მართლმადიდებე­ლი ეკლესიის საკათალიკოზო საბჭოს სხდომამ მიიღო გადაწყვეტილება საეკლესიო სფეროში “განახლებისა და რეფორმების” შესახებ. მართალია მომავალი "რეფორმების" ავტორები აცხადებდნენ, რომ საეკლესიო დოგმატიკის ძირი­თად საკითხებს ცვლილებები არ შეეხებოდა, მაგრამ როგორც შემდგომ მოვლენების განვითარებამ აჩვენა ე. წ. "განახლები­სა და რეფორმების" მიმდევარნი დოგმატიკის საკითხების გამარტივებასაც შეეცადნენ. თბილისში განახლებისა და რეფორ­მატორების ჯგუფს ხელმძღვანელობდა ურბნელი ეპისკოპოსი, 1922-1925 წ.წ. საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქის მოსაყდრის მოვალეობის შემსრულებელი ქრისტეფორე ციცქიშვილი, ეპარქიებში ყველაზე მეტად აქტიურობდა ქუთა­თელ-გაენათელი ეპისკოპოსი დავითი (ექვთიმე კაჭახიძე). საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის შემდეგ ქუთათელ-გაენათელი მღვდელმთავრები იყვნენ მიტროპოლიტები: ანტონი (გიორგაძე), ნაზარი (ლეჟა­ვა), ხოლო 1924 წლის აგვისტოში მიტროპოლიტ ნაზარისა და სასულიერო პირთა ერთი ნაწილის დახვრეტის შემდეგ ეპის­კოპოსი დავითი გახდა ქუთათელ-გაენათელი. მართალია ოფიციალურად იგი 1924 წლიდან იქნა ალავერდელობიდან გა­დაყვანილი ქუთაისის ეპარქიაში, მაგრამ ჯერ კიდევ 1923 წლის იანვრიდან, როცა მიტროპოლიტი ნაზარი დაპატიმრებუ­ლი იყო ეპისკოპოსი დავითი ქუთაისში აქტიურად ეწეოდა პროპაგანდას, როგორც იმერეთის ეპარქიის დროებითი მმართ­ველი, საქართველოს ეკლესიის განახლებისათვის, რასაც ადასტურებს 1923 წლის 17 აგვისტოს მის მიერ გაგზავნილი  წე­რილი  ქუთაისის  მთავარხუცეს,  დეკანოზ  პლატონ ცქიტიშვილისადმი: "დრო არის განახლება შეტანილ იქმნას ჩვენს სა­ეკლესიო ცხოვრებაში. თანახმად თანამედროვე კულტურის სახელმწიფოებრივი წესწყობილებისა, ამიტომ გევალებათ გა­მოითხოვოთ მთავრობისგან ნებართვა სარეფორმო კომისიის შედგენისა და საჭირო კრებების გამართვისა, რათა გამომუშა­ვებულ იქნას რეფორმის პროექტი"[1].

 

1923 წლის 2 სექტემბერს ქუთაისში ადგილობრივი ხელისუფლების ნებართვით და საეკლესიო რეფორმების საინიციატი­ვო ჯგუფის მოწოდებით შედგა ქუთაისის ეპარქიის მორწმუნეთა ნაწილისა და სამღვდელოების კრება, რომელიც გახსნა ეპისკოპოსმა დავითმა. მისი აზრით: "დადგა დრო ეკლესიაში განხორციელდეს ცვლილებანი თანამედროვე ცხოვრების მი­ხედვით. ამ გზით გადადგმულ იქნას პროგრესიული ნაბიჯები ეკლესიურ ცხოვრებაში"[2]. არჩეულ იქნა საინიციატივო კომიტეტი ეპისკოპოს დავითის: არქიმანდრიტ ნესტორ ყუბაბეიშვილის, დეკანოზ გაბრიელ ცაგარეიშვილის, ამბროსი ფოფხაძის, მოქალაქე სამსონ ყიფიანის, ტრიფონ ჯაფარიძის, თეოფილე ხუსკივაძის, მელიტონ კანდელაკის, ვასილ წე­რეთლის, ევსევი ნიკოლაძის, დავით დგებუაძის შემადგენლობით. კრებას ესწრებოდა ადგილობრივი მთავრობის წარმო­მადგენელი ვალია ბახტაძე, რომელმაც ისაუბრა იმის შესახებ, თუ როგორი უნდა ყოფილიყო ეკლესიისა და მთავრობის დამოკიდებულება.

 

ხელისუფლების საამებლად კრებაზე ეპისკოპოსმა დავითმა ასეთი განცხადება გააკეთა: "გენუის კონფერენციაზე ქართვე­ლი სამღვდელოების სახელით გაგზავნილმა მემორანდუმმა, კონტრრევოლუციურმა გამოსვლებმა საქართველოს ეკლესია უხერხულ მდგომარეობაში ჩააყენა. საბჭოთა ხელისუფლებამ იგი თავის მტრად მიიჩნია და ამიტომ დაარბია ეკლესიები, დაიქსაქსა სამღვდელოება, მთავრობა უნდა დარწმუნდეს რომ ეკლესიას პოლიტიკასთან არავითარი საერთო არა აქვს. თუ ამას დავამტკიცებთ ნორმალურ პირობებში, მაშინ ხელისუფლება შეწყვეტს ეკლესიის საწინააღმდეგო კამპანიას. ამი­ტომ მოვითხოვთ ჩვენს ეპარქიაში შეჩერებულ იქნას ეკლესიისა და სამღვდელოების წინააღმდეგ ბრძოლა. აღდგენილ იქ­ნას ტაძრები. თუ მაინც ვინმე შეინიშნა ანტისამთავრობო გამოსვლებში ისინი სასტიკად დაისაჯონ"[3]. ეპისკოპოს დავი­თის განცხადება იმის შესახებ, რომ ეკლესიამ უარი უნდა განაცხადოს ყოველგვარ პოლიტიკურ საქმეებში ჩარევაზე, საბ­ჭოთა ხელისუფლებისათვის სასურველი პოზიცია იყო. იმ დროს, როცა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის მმართველი ორგანოს, საკათალიკოზო საბჭოს წევრების უმრავლესობა საქართველოს საგანგებო კომისიის გადაწყვეტილე­ბით დაპატიმრებულნი იყვნენ, ქუთაისის საეკლესიო რეფორმის საინიციატივო ჯგუფის 1923 წლის 5 სექტემბრის კრე­ბის გადაწყვეტილება, რომლის შემუშავებაში მონაწილეობა მიიღეს ქუთაისის მაზრის პარტიული კომიტეტის მდივანმა ვალია ბახტაძემ, დასავლეთ საქართველოს პროკურორმა ამბროსი ურუშაძემ, მიმართული იყო საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის წინააღმდეგ. "დღეს საქართველოში არსებული საბჭოთა ხელისუფლება-ვკითხულობთ კრე­ბის ოქმში - არის ერთადერთი კანონიერი ხელისუფლება და ქართველი ხალხის ინტერესების დამცველი. ჩვენ მოვუწო­დებთ ყველა მორწმუნეს მხარი დაუჭირონ მას. ვაცხადებთ სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქ ამბროსის გა­მოსვლას შემცდარად და არაკანონიკურად, საჭიროდ მიგვაჩნია იგი გადაყენებულ იქნას კათალიკოზ-პატრიარქის თანამ­დებობიდან"[4].

 

კრების მონაწილეებმა დაავალეს ეპისკოპოს დავითს და დეკანოზ პლატონ ცქიტიშვილს თბილისში წასვლა და უწმიდესსა და უნეტარესს ამბროსისთან მოლაპარაკება გადადგომის შესახებ. კათალიკოზ-პატრიარქმა უწმიდესმა და უნეტარესმა ამბროსიმ უარი განაცხადა გადადგომაზე, მაგრამ ამან ხელი არ შეუშალა ე. წ. "რეფორმატორებს" გაეგრძელებინათ თავი­სი საქმიანობა. მათ მთავრობის ყურადღება მიაპყრეს იქითკენ, რომ ხალხის მხარდაჭერის მოპოვებისათვის აუცილებელი იყო ადმინისტრაციული წესით დაკეტილი ეკლესიების გახსნა, ღვთისმსახურების აღდგენა, მსჯელობდნენ დატუსაღებუ­ლი სასულიერო პირებიდან ვინ დადგებოდა რეფორმატორების მხარეზე, ისინი უნდა გაეთავისუფლებინათ სპეციალური ხელწერილით, რომ არასოდეს პოლიტიკური საკითხების განხილვაში არ ჩაერეოდნენ. საბჭოთა ხელისუფლების ქუთაი­სის სამაზრო კომიტეტმა გაითვალისწინა საქართველოს მართლმადიდებელი  ეკლესიის  ოპოზიციის, ე.წ. "რეფორმატორ­თა" თხოვნა და ქუთაისის მაზრაში შემავალი ეკლესიების უმრავლესობა გაიხსნა, თუმცა ეპისკოპოს დავითს მიაჩნდა, რომ ქუთაისის შეღავათები უნდა გავრცელებულიყო სხვა მაზრებშიც. ეპისკოპოს დავითის აზრით, დეკანოზები კალისტრატე ცინცაძე, ანტონ თოთიბაძე, იოსებ მირიანაშვილი, დიმიტრი ლაზარიშვილი, არქიმანდრიტი პავლე (ჯაფარი­ძე) მხარს დაუჭერდნენ საქართველოს ეკლესიის განახლების მოსურნეთ, ამიტომ მან განცხადებით მიმართა ხელისუფლე­ბას მათი საპატიმროდან განთავისუფლების შესახებ. ეპისკოპოს დავითის სურვილის საწინააღმდეგოდ აღნიშნული ჯგუ­ფის არცერთმა წევრმა მხარი არ დაუჭირა მის "რეფორმებს". 

 

1 2
გვერდის მისამართი : ბიბლიოთეკა / რელიგია / ვარდოსანიძე სერგო / საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია ბოლშევიკური მმართველობის პირველ წლებში