ვარდოსანიძე სერგო 

 

სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი უწმიდესი და უნეტარესი კალისტრატე 1932-1952 წლები

 

1. სასულიერო ცხოვრების პირველი ნაბიჯები

 

 

 

XX საუკუნეში საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ავტოკეფალური ეკლესიის საჭეთმპყრობელთა შორის უწ­მიდესი და უნეტარესი კალისტრატე ცინცაძე ერთ-ერთი რჩეულთაგანია. მისი მამადმთავრობა დაემთხვა საქართველოს ისტორიის ყველაზე ტრაგიკულ ხანას, როცა ბოლშევიკური საოკუპაციო ხელისუფლებისათვის ქრისტიანული სარწმუნოე­ბა, ეკლესია სრულიად მიუღებელი იყო ამ დროს სასულიერო პირობა გმირობის ტოლფასი გამხდარიყო. უწმიდესი და უნეტარესი კალისტრატე იყო სახე საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიისა, მას პატივს სცემდნენ რო­გორც მოწმუნე მრევლი, ასევე ათეისტებიც. ვინც ერთხელ მაინც შეხვედრია მას სამუდამოდ დაამახსოვრდათ ბიბლიური მწყემსმთავრის ჭკვიანი თვალები, რომელიც ნათელს ჰფენდა გარშემომყოფთ. გასული საუკუნის 50-იან წლებში ჭაბუკი ირაკლი შიოლაშვილი ვლადიკავკაზიდან მცხეთაში, სვეტიცხოვლობაზე ჩამოიყვანა თავისმა ნათლიამ ზოილე დვალიშვილ­მა და ლოცვა-კურთხევის ასაღებად მიიყვანა უწმიდეს კალისტრატესთან, მაშინ არცერთმა არ ვიცოდით, რომ ეს იყო ორი პატრიარქის შეხვედრაო - დასძენს უწმიდესი და უნეტარესი ილია II.

 

კალისტრატე (ბიჭიკო) მიხეილის ძე ცინცაძე დაიბადა 1866 წლის 12 აპრილს ქუთაისის მაზრის სოფელ ტობანიერში (ახ­ლანდელი ვანის რაიონი). ცინცაძეთა გვარი წარმოშობით გურიიდანაა. მისი მშობლები იყვნენ: მღვდელი მიხეილი და დე­და ეკატერინე გოგორიშვილი. მიხეილ ცინცაძეს განათლება მიღებული ჰქონდა ჯრუჭის მონასტერში მიტროპოლიტ დავით წერეთლის კარზე, იყო საეკლესიო წიგნების საუცხოო მცოდნე, მის ოჯახში ყოველთვის იყვნენ დიაკვანი შეგირდები. მამა მიხეილი გარდაიცვალა 1882 წლის 8 თებერვალს 47 წლის ასაკში. შვილების აღზრდის მთელი სიმძიმე იტვირთა დე­დამ, ეკატერინემ, რომელიც გამოირჩეოდა როგორც შრომისმოყვარე, მკაცრი, მაგრამ სამართლიანი ხასიათით.

 

წერა-კითხვა მას დამ, მატრონამ შეასწავლა, ხოლო "ჟამნის" შესწავლაში მამის შეგირდი დიაკვნები დაეხმარნენ.

 

XIX საუკუნის 60-90-იან წლებში რუსეთის საერო და სასულიერო ხელისუფლებისაგან ავტოკეფალიაგაუქმებულ საქართველოს სამოციქულო ეკლესიის სახე არა იმპერიული სულისკვეთების რუსი ეგზარქოსები, არამედ ერთეული ქართველი სასულიერო პირები იყვნენ, რომელთა შორის იმერეთის ეპისკოპოსი გაბრიელი (ქიქოძე) სიცოცხლეშივე ლეგენ­დად ქცეულიყო. ეპისკოპოსი გაბრიელი ერთნაირად ძვირფასი იყო, როგორც ახალგაზრდებისათვის, ისე ხანშიშესულთათ­ვისაც, იგი ბევრს მოგზაურობდა თავის ეპარქიაში, ქრისტიანულ მოძღვრებას, სამშობლოს სიყვარულს ასწავლიდა თავის მრევლს. როგორც უწმიდესი კალისტრატე გადმოგვცემს: "იმ ხანებში ჩვენს სოფელში გარდაიცვალა სოლომონ შარაძენი­ძის დედა. ანდერძის ასაგებად მოიწვიეს გაბრიელ ეპისკოპოსი, წირვის დროს საკურთხეველში ვტრიალებდი, "განიცა­დეს, რომ გალობდნენ მიმიხმო, ლოცვები გამომკითხა, ჯვარი მაჩუქა და მამას უბრძანა თავის დროზე შეიყვანე სასწავლე­ბელშიო".[1] ეპისკოპოს გაბრიელთან შეხვედრამ განსაზღვრა ჭაბუკი კალისტრატეს მომავალი.

 

1875 წელს ოჯახმა იგი ქუთაისის სასულიერო სასწავლებელში შეიყვანა. იმ დროს სასულიერო და საერო სასწავლებლებ­ში ცდილობდნენ მოსწავლეებში ჩაეკლათ ეროვნული სულისკვეთება. ამ მხრივ გამოირჩეოდა ლათინურის მასწავლებელი თ. ბოგოლიუბოვი, მაგრამ ქართველი მასწავლებლები: ნიკო ხუციშვილი, რაჟდენ გიგაური, დავით ჩიმაკაძე, კოწია მაჭა­ვარიანი, პოლიევქტოს კვიცარიძე, ნიკო მაღრაძე მაინც ახერხებდნენ მოსწავლეთა პატრიოტული სულისკვეთებით აღზრდას. თვით გაბრიელ ეპისკოპოსიც მძიმე მდგომარეობაში იყო. ეგზარქოსებს აღიზიანებდათ მისი ავტორიტეტი და ცდილობდნენ ეპარქიის სამღვდელოების მასთან დაპირისპირებას. მაგალითად, თუ ეპისკოპოსი გაბრიელი რომელიმე სა­სულიერო პირს დამსახურებულად დასჯიდა, ეგზარქოსი თავისთან იხმობდა დასჯილს და მიტრით ან ოქროს ჯვრით აჯილდოვებდა. ეს იყო საეკლესიო კანონიკის ფეხქვეშ გათელვის მაგალითი, მაგრამ ეგზარქოსებს რაც მოეპრიანებოდათ, იმას აკეთებდნენ.

 

ეგზარქოსებისადმი დაუმორჩილებელ ეროვნული სულისკვეთების ქართველი მღვდელმთავრის მიმართ რუსეთის საიმპე­რატორო ხელისუფლება ფარულ პოლიციურ ზედამხედველობას ახორციელებდა, ზოგჯერ ისეთ ცილისწამებასაც ავრცელებ­და, რომელიც მიმართული იყო გაბრიელ ეპისკოპოსის სახელისა და ავტორიტეტის წინააღმდეგ. "1875 წელს გაბრიელ ეპისკოპოსს ბრალად დასდეს ქუთაისისა და გელათის ეკლესიების სიძველეთა მოპარვა. ვიდრე სიმართლე გაირკვეოდა მაშინდელ პრესაშიც, სასულიერო წრეებშიც და ხალხშიც ათასგვარი მითქმა-მოთქმა თუ ჭორი გავრცელდა. დაინიშნა გამო­ძიება, შეიქმნა კომისიები... საბოლოოდ გაირკვა ბრალდების სრული სიყალბე".[2]

 

გაბრიელ ეპისკოპოსი ქუთაისის სასულიერო სასწავლებელში დამამთავრებელ კურსზე ესწრებოდა გამოცდებს. იგი გულისყურით უსმენდა მოსწავლეებს და გამორჩეულებს რეკომენდაციით აგზავნიდა სწავლის გასაგრძელებლად თბილი­სის სასულიერო სემინარიაში. 1882 წელს კალისტრატე ცინცაძე თბილისის სასულიერო სემინარიის რექტორს არქიმანდ­რიტ მიხეილ კრილოვს გაბრიელ ეპისკოპოსის რეკომენდაციით წარუდგა, მაგრამ რექტორს ყოყმანი დაეტყო, როგორც ჩანს არ უნდოდა კალისტრატეს მიღება, მაგრამ გაბრიელ ეპისკოპოსის განაწყენებასაც მოერიდა და ბოლოს მაინც დადებითად გადაწყვიტა საკითხი.

 

XIX საუკუნის 80-იანი წლების თბილისში მოღვაწეობდნენ ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის ლიდერები: ილია ჭავჭავაძე, აკაკი წერეთელი, იაკობ გოგებაშვილი, ნიკო ნიკოლაძე, სერგეი მესხი, კირილე ლორთქიფანიძე. გამო­დიოდა გაზეთები: "დროება", "ივერია". ამავე დროს გაძლიერდა რუსეთის რეაქციული წრეების ზეწოლა ეროვნულ-განმათავისუფლებელ მოძრაობაზე. საქართველოს ეგზარქოსი პავლე, მთავარმართებელი დონდუკოვ-კორსაკოვი და კავკასიის განათლების ოლქის მზრუნველი იანოვსკი ყველაფერს აკეთებდნენ, რათა ქართველობას დაევიწყებინა თავისი წარსული - აწმყო და არ ეფიქრა მომავალზე. მართალია სემინარიის მასწავლებლები ცდილობდნენ ეროვნულ და რევო­ლუციურ იდეებს არ შემოეღწია სასწავლებელში, მაგრამ ამას ვერ ახერხებდნენ. სემინარიაში ერთად ცხოვრობდნენ: ალექსი (ანტონ) გიორგაძე, გიგო შენგელია, იოსებ ლალიაშვილი, კალისტრატე ცინცაძე, იეროთეოზ აივაზაშვილი. პირველ წლებში კალისტრატეს უჭირდა ბერძნული და რუსული ენების შესწავლა, მაგრამ ბეჯითმა შრომამ თავისი გაიტანა და იგი ერთ-ერთი გამორჩეული იყო სემინარიაში. მეგობრობდა დამამთავრებელი კურსის სემინარიელებთან: ბესარიონ ხელაიასთან, სილიბისტრო ჯიბლაძესთან, ისიდორე რამიშვილთან, ბართლომე მოსეშვილთან, ივანე გიორგაძესთან, ალექ­სანდრე და კონსტანტინე ჟორდანიებთან, პეტრე ჭარაიასთან. კალისტრატე ცინცაძე ხშირად დადიოდა მთაწმინდაზე ზაქა­რია ჭიჭინაძის სახლში, სადაც ეცნობოდა მრავალრიცხოვან საისტორიო დოკუმენტების ხელნაწერებს, თავისუფალ ლიტე­რატურას. სემინარიაში გამეფებული მკაცრი რეჟიმის მიუხედავად იყვნენ ისეთი მასწავლებლებიც, რომელთაც წარუშლე­ლი კვალი დატოვეს ახალგაზრდებზე. უწმიდესი კალისტრატე სიყვარულით იხსენებდა: თ. ჟორდანიას, ალ. ალბოროვს, პ. პოტოცკის. საქართველოს ეგზარქოსი პავლე განსაკუთრებით ავიწროებდა თედო ჟორდანიას, რომელსაც შეუმცირეს ქართულის საათები, ბოლოს კი მოსთხოვეს ქართულის რუსულად სწავლება?! უწმიდესი კალისტრატე დადებითად ახა­სიათებდა სემინარიის მეორე ქართველ მასწავლებელს იოსებ მექანარიშვილს, რომელიც სემინარიელებთან ერთად აწყობ­და სალიტერატურო საღამოებს, თეატრალურ წარმოდგენებს. ასეთ ადამიანს ექზარქოსი "არამზადას და მხეცს უწოდებდა".[3] თბილისის სასულიერო სემინარიაში 1886 წლის 24 მაისს იოსებ ლალიაშვილის მიერ რექტორ ჩუდეცკის მკვლელობა იყო რუსეთის რეაქციული პოლიტიკის წინააღმდეგ ბრძოლის დასაწყისი. კალისტრატე ცინცაძის მოგონებებში დაწვრილებითაა აღწერილი თუ როგორ მოხდა ეს და რა რეაქცია ჰქონდა მომხდართან დაკავშირებით საქართველოს ეგზარქოს პავლეს. 1886 წლის 28 მაისს რუსეთის სინოდის ობერპროკურორ კ. პობედონოსცევის სახელზე გაგზავნილ წე­რილში ეგზარქოსი წერდა: "დამნაშავე, როგორც ჩანს სოციალიზმისა და ქართველოფილობის ადგილობრივმა მოთავეებმა მოისყიდეს... მოგვიწევს ყველა ქართველის გაძევება, თუ არ გვინდა სემინარიის სრული დემორალიზაცია".[4] ეგზარქოს­მა პავლემ განსვენებული ჩუდეცკი რუსეთის სახელმწიფოებრივი და რელიგიური ინტერესებისათვის წამებულად წარმოა­ჩინა. თბილისის წმ. ალექსანდრე ნეველის სახ. ეკლესიაში მან შემდეგი სიტყვა წარმოსთქვა: "ბოროტმოქმედის მსხვერპლი კი არ იმსახურებს გლოვას, არამედ ის გარემო, რომელმაც წარმოშვა ბოროტმოქმედი. დიახ, გლოვობენ მამები და დედები ჩვენი მხარისა, რომ ჩვენს წრეში არსებობენ ბავშვები ცხოველური მიდრეკილებების ამარა. მათ მიმართ არ იმოქმედა ოჯახის ლმობიერებამ, ვერ მოახდინა გავლენა სკოლის კეთილმა და თბილმა დამოკიდებულებამ. ისინი შეპყრობილნი არიან გარეშე, ცრუ და მავნე ზემოქმედებით; გლოვობენ იმის გამო, რომ უზნეო ადამიანებს შეუძლიათ გახდნენ ეკლესიის მსახურნიც კი. წყეულიმც იყოს ის ხალხი და ქვეყანა, რომელიც ასეთ ბოროტმოქმედთ შობს."

 

სინოდის ობერ-პროკურორ კ. პობედონოსცევის სახელზე გაგზავნილ  წერილში ეგზარქოსი პავლე წერდა: "ბოროტმოქმედი 19 წლისაა და როგორც ჩანს, მოსყიდულია ადგილობრივი სოციალ-დემოკრატებისა და გრუზინოფილებისაგან. მათ კარგად ესმოდათ, რომ ძალზე ჭკვიანი და ენერგიული რექტორი, რომელმაც დაიწყო ბოროტების ძირ-ფესვიანად აღმოფხვრა, მათი საშიში მტერი იყო. ამიტომაც გადაწყვიტეს მისი თავიდან მოშორება... მკვლელობის დღეს ის ორი საათის განმავლობაში დაეხეტებოდა ჩემს ეზოში, ეკლესიაშიც კი შემოვიდა, მაგრამ არა სალოცავად, რადგან "რომელი ქერუბიმთას" დროს სკამზე იჯდა და დიაკონმა წამოაგდო. ვფიქრობ, ის სწავლობდა ჩემი ცხოვრების წესს. ცდილობდა, შემოსულიყო ჩემთან იმ ღია კარიდან, რომლიდანაც მე ვუსმენ ხოლმე წირვას, და მოულოდნელად დამსხმოდა თავს. ყველაფერი ეს, რასაკვირველია, ჩემი მოსაზრებებია და არა ჭეშმარიტება. მაგრამ ერთი აშკარაა, რომ ჩემი სიკვდილი ბოროტის ხელით აქ ბევრს გაახარებდა დაწყებული იმ არამზადა "დიდებულებიდან", რომლებმაც თქვენ მოგართვეს ცნობილი მოხსენებითი ბარათი. ვფიქრობ, ღმერთმა მიხსნა სიკვდილისაგან, თავისი უხილავი შემწეობითა და შეწყნარებით." ("საღვთისმეტყველო კრებული" 1987. N3. გვ. 31-32).

 

ქართველი საზოგადოება აღაშფოთა ეგზარქოს პავლეს ამ სიტყვებმა. ქუთაისის თავად-აზნაურობის მარშალმა დიმიტრი ყიფიანმა საჯარო წერილში დაუფარავად მოითხოვა შემჩვენებლის შეჩვენებული ქვეყნიდან გაძევება. მართალია დიმიტ­რი ყიფიანი რუსეთის იმპერატორისადმი "ურჩობის" მოტივით საქართველოდან სტავროპოლში გადაასახლეს და 1887 წელს ვერაგულად გამოასალმეს სიცოცხლეს, მაგრამ ამ ფაქტმა ვერ დააშინა ქართველი საზოგადოება, პირიქით, დიმიტრი ყიფიანის დაკრძალვა მთაწმინდაზე იქცა ეროვნულ ძალთა გაერთიანების მძლავრ დემონსტრაციად. 1888 წელს კალისტ­რატე ცინცაძემ დაამთავრა თბილისის სასულიერო სემინარია და რექტორის პაისი ვინოგრადოვის რეკომენდაციით სწავლის გასაგრძელებლად გაეშურა კიევის სასულიერო აკადემიაში.

 

კიევის სასულიერო აკადემია ქართველი სტუდენტებისათვის ყველაზე სასურველი სასწავლებელი იყო რუსეთის იმპერია­ში. აქ მოღვაწეობდნენ ქრისტიანული თეოლოგიის აღიარებული ავტორიტეტები. კიევის აკადემია დაამთავრეს: ისტორი­კოსმა დიმიტრი ფურცელაძემ, იაკობ გოგებაშვილმა, დეკანოზმა გიორგი ხელიძემ, მწერალმა ნიკო ლომოურმა,  სრულიად  საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქებმა: კირიონ II, ლეონიდმა, მიტროპოლიტმა ნაზარ ლეჟავამ, მიტროპოლიტმა გიორგი ალადაშვილმა, ეპისკოპოსმა დიმიტრი აბაშიძემ, ეპისკოპოსმა პიროს ოქროპირიძემ, აკადემიკოს­მა კორნელი კეკელიძემ, სასულიერო პირებმა: ნიკოლოზ მახათაძემ, გაბრიელ ცაგარელმა, ამბროსი კავკასიძემ, მარკოზ ტყემალაძემ, ილია ფერაძემ, მელიტონ კელენჯერიძემ, ანტონ ფირცხალავამ, ნიკიტა თალაკვაძემ.

 

კალისტრატე ცინცაძე კიევის სასულიერო აკადემიაში მიიღეს სახელმწიფო ხარჯზე. როგორც იგი გადმოგვცემს 1888 წლის სექტემბერში რუსეთის სამოქალაქო ისტორიის პროფესორმა ზავიტნევიჩმა წაიკითხა ლექცია რუსეთის დიდ მთავარ ვლადიმირზე. ლექციის დროს პროფესორი შეეხო X საუკუნის ბიზანტიის იმპერიის ისტორიის საკითხებს, მაგრამ საერ­თოდ არ ახსენა ქართველები. ახალგაზრდა სტუდენტმა მორიდებით, მაგრამ მაინც უსაყვედურა პროფესორს. ამ უკანასკ­ნელს მოეწონა სტუდენტის ლოგიკური მსჯელობა, განსწავლულობა და დაავალა მოემზადებინა სადიპლომო თემა - "და­ვით აღმაშენებელი, როგორც საეკლესიო და პოლიტიკური მოღვაწე" აკადემიის ხელმძღვანელობამ ასეთი სათაურის თემა არ დაამტკიცა. სამაგიეროდ უარი არ უთქვამთ თემაზე "ივერიის ეკლესია სასანიდების პერიოდში". ნაშრომში კალისტრა­ტე ცინცაძე "პირველწყაროთა მეცნიერული ანალიზის საფუძველზე ცხადყოფდა საქართველოს ეკლესიის მოციქულებრიო­ბას... აქვე აშუქებდა ივერიის საკათალიკოსოს ისტორიის რიგ გაურკვეველ საკითხებს სასანიანთა ბატონობის პერიოდში, საეკლესიო სამართალს, ადგილობრივ საეკლესიო კრებებს, მთავარეპისკოპოსთა სიას, ეკლესიის იერარქიულ აღნაგო­ბას"[5] ნაშრომის რეცენზენტები იყვნენ პროფ. ი. მალიშევსკი, ა. ოლესნიცკი, რომელთაც მაღალი შეფასება მისცეს მას. ამის შესახებ ქართველ საზოგადოებას აუწყებდა 1892 წელს სასულიერო ჟურნალი "მწყემსი".

 

1890 წელს კალისტრატე ცინცაძემ კიევში დედის წერილი მიიღო, რომელიც ოჯახის მძიმე მატერიალური მდგომარეობის გამო სთხოვდა შვილს სამშობლოში დაბრუნებას. წერილმა ძლიერ დააღონა არა მარტო კალისტრატე, არამედ მისი ამხანა­გებიც. თანაკურსელმა ილია ფერაძემ საგანგებო წერილით მიმართა იმერეთის ეპისკოპოს გაბრიელს, რომელიც ჩვეული ­გულისხმიერებით მოეკიდა მას "აკადემიის თავის დანებების განსაცდებისაგან გამომიყვანა ყოვლადსამღვდელო გაბრიე­ლის მამობრივმა ზრუნვამ".[6] წერდა მოგვიანებით იგი.

 

1890 წელს ზაფხულის არდადეგებზე კალისტრატე ცინცაძე ჩამოვიდა საქართველოში, ქუთაისში მადლობის სათქმელად ეახლა ეპისკოპოს გაბრიელს, რომელმაც დაწვრილებით გამოჰკითხა კიევის სასულიერო აკადემიის ამბები. ყოვლადსამღვ­დელო გაბრიელს განსაკუთრებით აღელვებდა საქართველოს ეკლესიის მომავალი. "მე და ალექსანდრე ოქროპირიძე უკვე დავბერდით, დღეს თუ ხვალ სიკვდილიც თავის მოვალეობას შეასრულებს, განათლებული ბერები გარდა ლეონიდისა, ჩვენ არ გვყავს... თუ სამშობლო გიყვარს ხშირად იფიქრე ბერობაზეო"[7] - დაამთავრა თავისი დარიგება მეუფე გაბრიელ­მა.

 

1892 წელს სასულიერო  აკადემიის  დამთავრებისთანავე ღვთიმეტყველების კანდიდატი კალისტრატე ცინცაძე დაბრუნ­და საქართველოში, გაანაწილეს ხონის სასწავლებელში საღვთო სჯულის მასწავლებლად, მაგრამ იქ ადგილი არ აღმოჩნ­და. გაბრიელ ეპისკოპოსს სურდა ქუთაისში ქალთა საეპარქიო სასწავლებელში დაეტოვებინა, მაგრამ აქაც წინააღმდეგო­ბები შეხვდა. ამიტომ იგი გამოეშურა თბილისში და 1893 წელს დაინიშნა დიდუბის ეკლესიაში. 11 აპრილს ეკურთხა დიაკვნად, ხოლო 18 აპრილს მღვდლად ეგზარქოს ვლადიმერის მიერ. დიდუბის ეკლესია იმითაც იყო მნიშვნელოვანი, რომ მის გვერდით მდებარეობდა ქართველ საზოგადო მოღვაწეთა პანთეონი იყო. 1893 წელს ქართველმა საზოგადოებამ განჯიდან გადმოასვენა ნიკოლოზ ბარათაშვილის ნეშტი. კალისტრატე ცინცაძე ქართველმა საზოგადოებამ დიდუბეში, ნიკოლოზ ბარათაშვილის ცხედართან წარმოთქმული ბრწყინვალე სიტყვით გაიცნო. "ნიკოლოზ ბარათაშვილი ბუნებაში და ბუნების შემწეობით ეძებს და ჰპოულობს მას, ვისაც ძალუძს შვების მოცემა... ამ სახედ, წმიდის მოციქულის სიტყვის თანახმად მან ბუნება აღიარა ხმად ღვთისა კაცთა მიმართ - წიგნად, სადაც ამოიკითხა, რომ შვება და ლხენა შეუძლია მიანიჭოს ადამიანის გულს მხოლოდ მან, ვინც არის მიზეზი ადამიანისა და თვით ბუნების გაჩენისა".[8]

 

1893 წლიდან მოყოლებული საქართველოს რელიგიურ-საზოგადოებრივ და პოლიტიკური ცხოვრების სფეროში არ ყოფი­ლა მნიშვნელოვანი მოვლენა, სადაც მამა კალისტრატე ცინცაძეს მონაწილეობა არ მიეღო.

 

 

 

2. ბრძოლა ეგზარქოსების ანტიქართული პოლიტიკის წინააღმდეგ

 

 

 

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიის გაუქმების შემდეგ რუსეთის ხელისუფლებამ შექმნა საქართველოს საეგზარქოსო, რომელსაც ქართველი მიტროპოლიტის ვარლამ ერისთავის შემდეგ რუსი ეგზარქოსები განა­გებდნენ. ეგზარქოსები არ ითვალისწინებდნენ მრავალსაუკუნოვან ქართულ საეკლესიო ტრადიციებს, დევნიდნენ ქართულ ენას, ქართულ გალობას, შეურაცხყოფდნენ ქართველ წმინდანებს, ეკლესიებში ანგრევდნენ ქართულ კანკე­ლებს და ცვლიდნენ რუსულით, მონასტრებიდან აძევებდნენ ქართველ ბერებს და მათ ადგილზე ნიშნავდნენ რუსებს. რუსი ეგზარქოსებისათვის მიუღებელი იყვნენ ქართული ეროვნული სულისკვეთების სამღვდელოება. კალისტრატე ცინცა­ძის მახვილი თვალისა და უზუსტესი ფსიქოლოგიური დაკვირვებების შედეგია XIX საუკუნის 80-იანი წლებიდან 1917 წლამდე საქართველოს ეგზარქოსების ისტორიული პორტრეტები. უწმიდესი კალისტრატე მრავალრიცხოვან საეკლესიო საბუთების მოშველიებით სრულად აღადგენს ეპოქის სურათს. ეგზარქოსების დახასიათებისას მას არასოდეს არ ღალა­ტობს ობიექტურობა.

 

1891 წელს კიევის სასულიერო აკადემიაში სწავლის პერიოდში შეხვდა საქართველოს ყოფილ ეგზარქოსს იოანიკე რუდ­ნევს, რომელიც იმხანად კიევის მიტროპოლიტი იყო. "სარწმუნო წყაროდან ვიცი, რომ როდესაც 1882 წელს საქართველო­დან გადაიყვანეს ჯვრის უღელტეხილზე შეჩერდა, მობრუნდა საქართველოსკენ, პირჯარი გადაიწერა და თქვა: გმადლობ, შენ, ყოვლად წმიდა ქალწულო, რომ შესაძლებლობა მომეცი, ამ ველურებს ცოცხალი გადავრჩენოდიო"[9]. კა­ლისტრატე ცინცაძე იმოწმებს მთავარეპისკოპოს ნიკანორის დიალოგს იონიკესთან რომელიც ასე ახასიათებს ქართველებს: "მათ ხომ არ აქვთ განსჯის უნარი: გონებაჩლუნგნი არიან, მაგრამ რასაც დაიჩემებენ აღარ გადათქვამენ. კაცის მოკვლა არაფრად უღირთ. ნათესაობას მე-14 თაობამდე თვლიან, თუმცა ხანჯალი ჩასცენ ღვიძლ ძმას მათთვის ძნელი არ არის. შმაგი ხალხია, ოდნავ აღელვებაზე კარგავენ წონასწორობას და იძრობენ ხანჯალს"[10]. ქართველებზე ასეთი შეხედულე­ბის მწყემსმთავარი ბუნებრივია, კარგს არაფერს გაუკეთებდა თავის სამწყსოს.

 

კალისტრატე ცინცაძის დახასიათებით ეგზარქოსი პავლე ლებედევი (1882-1887 წ.წ.) იყო უხეში და ფიცხი ადამიანი. სემინარიის რექტორის ჩუდეცკის მკვლელობა მან გამოიყენა ანტიქართული ისტერიის გასაღვივებლად. ხოლო ალექსანდ­რე ნეველის ეკლესიაში წარმოთქმული შეურაცხმყოფელი სიტყვა მჭერმეტყველების ნიმუშად გამოაცხადა. იგი სიამაყით წერდა: "დაკრძალვისას წარმოვთქვი სიტყვა, რომელმაც დიდი შთაბეჭდილება მოახდინა, მოეწონათ რუსებს და არ მოე­წონათ  ქართველების გარკვეულ ნაწილს. სემინარიამ და ქართულმა ინტელიგენციამ საზიზღრად წარმოაჩინეს თა­ვი"[11]. ეგზარქოსი პავლე სხვა დროსაც არ უშვებდა შემთხვევას ქართველებზე აუგი ეთქვა. უწმიდეს კალისტრატე იხსენებს ეგზარქოს პავლეს საუბარს ყოვლადსამღვდელო ნიკანორთან "მასთან საუბარში მივხვდი, რომ არ აპირებდა უკან, საქართველოში დაბრუნებას. რისთვის წავიდე, სულ ერთია, მომკლავენ... აკი ეჭვიც არ ეპარებათ სინოდში, რომ საქართველო მიილტვის სეპარატიზმისაკენ... იქ არის ნიჰილისტური, სეპარატისტული ხროვა, არცთუ მცირერიცხოვანი, რომელნიც მთებსაც გადააბრუნებენ ჩემს მოსასპობად".[12] სამწუხარო ის იყო, რომ მარტო პავლე ეგზარქოსი კი არ იყო, ვინც ასე ფიქრობდა ქართველებზე. პეტერბურგის საერო და სასულიერო წრეებში უმრავლესობა ამ აზრისა იყო საქართვე­ლოზე. ბუნებრივია, სიძულვილის მთესველნი სიყვარულს ვერ მოიმკიდნენ.

 

უწმიდესი კალისტრატე მკაცრი, მაგრამ ობიექტური იყო პავლეს შემცვლელი ეგზარქოსის პალადი რაევის (1886-1892 წ.წ) შეფასებისას. ეგზარქოსი პალადი თვალთმაქცობდა და ნაძალადევი თავაზიანობით ეპყრობოდა ყველას, მან მოახერ­ხა ქართველ თავადაზნაურთა ოჯახებთან დაახლოება, სტუმრობდა ქართულ ოჯახებს, გულუხვად აჯილდოებდა სას­ულიერო პირებს, მაგრამ ამის პარალელურად ოსტატურად ახერხებდა რუსიფიკაციის პოლიტიკის განხორციელებას. მან დიდუბის ივერიის ღვთისმშობლის ეკლესია ყაზანის ღვთისმშობლის ეკლესიად გამოაცხადა. ვერ იტანდა ქართველ წმინ­დანებს. "ერთხელ სინოდის კანტორაში იკითხა, სად ვიპოვო ქართველი წმინდანების წმინდანებად შერაცხვის აქტები? ასეთი აქტები არ შემონახულა, მაგრამ მარტო ის, რომ ზემოთჩამოთვლილი სახელები საქართველოს ეკლესიაში საუკუნეე­ბის მანძილზე მოიხსენიება, მოწმობს მათ დაკანონებას, უპასუხეს მეუფეს. ამ პასუხმა იგი არ დააკმაყოფილა და სინო­დის კანტორის სახელით განკარგულება გამოსცა ქართული სახელები ბერძნულ-რუსულით შეეცვალა".[13] აი, ნამდვი­ლი სახე ზედმეტად თავაზიანი ეგზარქოსისა, რომელსაც სიტყვით ძალიან უყვარდა თავისი სამწყსო, ქართველი ხალხი.

 

მიუხედავად იმისა, რომ ეგზარქოს ვლადიმერ ბოგოიავლინსკის (1892-1898 წ.წ.) უწმიდესი კალისტრატე განსაკუთრე­ბით პატივს სცემდა, როგორც განათლებულ პიროვნებას და მის მღვდლად მაკურთხებელს, მის ქართველთმოძულეობასაც ვერ ივიწყებდა. მისი განკარგულებით 87 სემინარიელი "მგლის ბილეთით" გააძევეს თბილისის სემინარიიდან. მას სძულდა ქართული სალოცავები "1894 წელს სვეტიცხოვლობის დღესასწაულზე ეგზარქოსი სვეტიცხოვლის ტაძარში წი­რავდა, წირვის შემდეგ მღვდელმსახურნი პარაკლისის გადასახდელად გამოვიდნენ. `საწიგნეზე ორი ხატი იდო - სვეტიც­ხოველი და ღვთისმშობლის საფარველი. მეუფემ კანდელაკს უბრძანა სვეტიცხოვლის ხატი წაეღო, ღვთისმშობლის საფარ­ველი დაეტოვებინა. ხატი წაიღეს, მლოცველთ გული დაუმძიმდათ, მათ შორის ზოგიერთ რუსსაც კი და ბევრი გავიდა ტაძრიდან".[14] ეგზარქოს ვლადიმერს აღიზიანებდა სიტყვა საქართველოს ხსენება და ყველასგან მოითხოვდა ქუთაისი­სა და თბილისის გუბერნიებით შეეცვალათ ტერმინი "საქართველო".

 

თავისი ხანმოკლე მწყემსმთავრობის ჟამს მთავარეპისკოპოსმა ფლაბიანე გორდეცკიმ (1898-1901 წ.წ.) გააუქმა ეგზარ­ქოს პალადის აკრძალვა ყრმათათვის ქართველ წმინდანთა სახელის არდარქმევის შესახებ. იგი იყო რბილი და ყურადღე­ბიანი და სურვილი ჰქონდა თავისი სიცოცხლის დარჩენილი წლები საქართველოში გაეტარებინა, მაგრამ რუსეთის საიმპე­რატორო ხელისუფლებაში ასეთი კაცი მიუღებელი იყო, მითუმეტეს ამ დროს ქართველები უკვე აღარ მალავდნენ თავიანთ სურვილს საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის აუცილებლობის შესახებ. ხელისუფლებამ საქართ­ველოში ლმობიერი ეგზარქოსის დამხმარედ ცნობილი შავრაზმელი ი. ვოსტორგოვი მოავლინა, ხოლო 1901 წელს ფლაბი­ნე, მთავარეპისკოპოსმა ალექსი ოპოცკიმ შეცვალა (1901-1905 წ.წ.), რომელიც ივანე ვოსტორგოვის გავლენის ქვეშ მოექ­ცა. ეგზარქოსი ალექსი თავის წინამორბედების პოლიტიკას აგრძელებდა საქართველოში. ვოსტორგოვი ღიად ებრძოდა ყოველივე ეროვნულს და ცდილობდა პეტერბურგის საერო და სასულიერო წრეებში იმპერიის ინტერესებისათვის ყველა­ზე ერთგული მებრძოლის სახელის შენარჩუნებას. ეგზარქოსი ალექსი უფრო შენიღბულად მოქმედებდა. `1903 წელს ქვაშვეთის წმ. გიორგის ეკლესიის ახალი შენობის მშენებლობის მთელი კომიტეტი მისი თავმჯდომარის ი. ამილახვრის მეთაურობით ეგზარქოსს ეწვია და ეკლესიის პროექტი და ხარჯთაღრიცხვა წარუდგინა, თან სთხოვა, პროექტი საგუბერ­ნიო სამმართველოში გაეგზავნა დასამტკიცებლად. ეგზარქოსმა ქართული ეკლესიების მსგავსად შედგენილ პროექტს რომ დახედა საწერი მაგიდის ერთ-ერთი უჯრა გამოსწია. ეკლესიების პროექტების მთელი ათეული ესკიზი ამოიღო (ამ ეკლე­სიების ხახვის გუმბათები და სამ მხარეს პატრონიკე ჰქონდა) და ამილახვარს ჰკითხა: თავადო, განა ესენი არ სჯობს თქვენ პროექტს? ამილახვარმა მიუგო: შეიძლება სჯობს კიდევაც, მაგრამ ჩვენმა წინაპრებმა ეს გეგმა გამოიმუშავეს და გვინდა, სწორედ მის მიხედვით ავაშენოთ ეკლესია.

 

თქვენო ბრწყინვალებავ - მიუგო ეგზარქოსმა, თუკი წინაპრები სისულელეებს სჩადიოდნენ, ჩვენ რატომ უნდა გავიმეო­როთ ისინი"[15] - მაგრამ ამილახვარი მაგრად დაუხვდა და კატეგორიულად მოითხოვა ქაშუეთის ეკლესია სამთავისის ეკლესიის მსგავსი უნდა ყოფილიყო. ეგზარქოს ალექსისათვის შოკისმომკვრელი აღმოჩნდა 1905 წლის მაისში ქართველი სამღვდელოების ინიციატივით მოწყობილი კრების მოთხოვნა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფა­ლიის აღდგენის შესახებ. მისი ბრძანებით რუსმა კაზაკებმა მათრახებით სცემეს სამღვდელოების კრების მონაწილენი. თბილისში დაძაბული ვითარება შეიქმნა. ქართული ინტელიგენციის წარმომადგენლებმა ილია ჭავჭავაძის მეთაურობით მეფისნაცვალ ვორონცოვ-დაშკოვს მოსთხოვეს ეგზარქოს ალექსის საქართველოდან გაწვევა. რუსეთის ხელისუფლება იძუ­ლებული გახდა ალექსი ეგზარქოსთან ერთად საქართველოდან გაეწვია ცნობილი შავრაზმელები: დეკანოზი ვოსტორგოვი და არქიმანდრიტი ნიკანდრი. ეგზარქოსი ალექსი დევნიდა ცნობილ საეკლესიო მოღვაწეს ეპისკოპოს ალექსანდრე ოქროპი­რიძეს. მისი წარდგინებითა და რენეგატ ეპისკოპოს დიმიტრი აბაშიძის დაბეზღებით 1903 წელს ეპისკოპოსი ალექსანდრე იმპერატორის საყვედურით გადააყენეს გურია-სამეგრელოს ეპარქიის მმართველის თანამდებობიდან და მის ადგილზე დანიშნეს ეპისკოპოსი დიმიტრი აბაშიძე. ალექსანდრე ეპისკოპოსის "დანაშაული" ის იყო, რომ გურია-სამეგრელოს სკოლებიდან არ განდევნა ქართული ენა და არ დააჩქარა ამ მხარის გარუსება. რაც შეეხებოდა ეპისკოპოს დიმიტრი აბაში­ძეს, იგი იყო ცნობილი რუსი შავრაზმელის ი. ვოსტორგოვის იდეების ერთგული, სძულდა ყოველივე ქართული, ენერგიუ­ლად ცდილობდა გურია-სამეგრელოს სკოლებიდან ქართული ენის განდევნას, ებრძოდა ეროვნული სულისკვეთების ქართველ სამღვდელოებას. მისი პოლიტიკით უკმაყოფილო მოსახლეობის რისხვას გადაურჩა იმით, რომ განიმოსა სამღვდელმთავრო შესამოსელისაგან, ჩაიცვა ჩოხა-ახალუხი და ასე გაიპარა 1905 წელს საქართველოდან. 1906 წელს კი პეტერბურგში სინოდის სხდომაზე, საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის საკითხის განხილვისას უკვე თურქესტანისა და ტაშკენტის ეპისკოპოსის ხარისხში გამოვიდა საქართველოს წინააღმდეგ - "დაიჭი­რეთ ეპისკოპოსები კირიონი და ლეონიდი. საქართველოში ეკლესიის ავტოკეფალია აღარავის გაახსენდებაო" - განაცხადა მან.

 

რუსეთის საიმპერატორო ხელისუფლება შეეცადა საქართველოში საეკლესიო სფეროში წარმოშობილი გართულებული ვითარების დაწყნარებას. ეს მისია დაეკისრა ახალ ეგზარქოს ნიკოლოზს, რომელმაც მხოლოდ ერთი წელი (1905-1906 წ.წ.) შეძლო ამ თანამდებობაზე დარჩენა და როგორც უწმიდესი კალისტრატე შენიშნავს თავი არაფრით გამოუჩენია.

 

უწმიდესი კალისტრატეს მოგონებებში დაწვრილებითაა აღწერილი რუსეთის ხელისუფლებისგან საქართველოს ეგზარქო­სად მთავარეპისკოპოს ნიკონის დანიშვნა, ქართველი საზოგადოებისა და სამღვდელოების დამოკიდებულება ამ ფაქტი­სადმი.

 

მთავარეპისკოპოსი ნიკონი ავტოკეფალური მოძრაობის წინააღმდეგ ბრძოლისათვის იყო განწყობილი. მან იცოდა საზოგა­დოების მისადმი უარყოფითი დამოკიდებულება. 1906 წლის 26 აგვისტოს, როცა თბილისში ჩამოვიდა რკინიგზის სადგურში მხოლოდ რუსი სასულიერო პირები დახვდნენ. ეგზარქოსი გაძლიერებული დაცვის თანხლებით გადაიყვანეს რეზიდენციაში. პირველ ხანებში ქართველი სამღვდელოება ცდილობდა ეგზარქოსისათვის ბოიკოტი გამოეცხადებინა და არ შეხვედროდა მას, მაგრამ ნიკონს სურდა შემოერიგებინა ისინი. უწმიდესი კალისტრატე იხსენებს ეგზარქოსთან შეხვედრას. როცა მას დაუფარავად უთხრა: "რად ცდილობთ ჩვენს გარუსებას? ეს ხომ არასოდეს მოხდება: ხალხი, რომელსაც თავის ენაზე მეოთხე-მეხუთე საუკუნეებიდან აქვს ბიბლია, მდიდარი საეკლესიო-საღვთისმეტყველო და საე­რო ლიტერატურა და უაღრესად განვითარებული ენა, განა შეიძლება გარუსდეს? ხოლო თუ გვირევიან ისეთნი, რომელ­ნიც გარუსებულად გვაჩვენებენ თავს, ისინი... ნაძირალები არიან, როგორებიც არც თქვენ გჭირდებათ და არც მით უმე­ტეს ჩვენ"[16] ნიკონი მოჩვენებითი კეთილგანწყობით უსმენდა კალისტრატე ცინცაძეს, აღუთქვამდა რომ "ღრმად გაერკ­ვეოდა" ქართველი სამღვდელოების პრობლემებში და როგორც ჭეშმარიტი მწყემსმთავარი ყველაფერს გააკეთებდა მის გამოსასწორებლად. ამავე დროს საიდუმლო წერილში რუსეთის სინოდისადმი არ მალავდა თავის ანტიქართულ განწყობი­ლებას. იგი ურჩევდა ხელისუფლებას "მათ (ქართველებს) რომც მიეცეთ ნება ქართულ ღვთისმეტყველებაში ვარჯიშის, საქმე მაინც უნდა განვაგრძოთ ისე, რომ სრულებით არ გადავცდეთ სახელმწიფოებრიობის საფუძვლებს. შეიძლება სემი­ნარიას, რადგან იქ ეროვნულ ენაზეა სწავლა, აღეკვეთოს სახელმწიფო ხაზინის დახმარება და  მინიჭება უფლებებისა, რომელთაც იგი აძლევდა თავის აღზრდილებს, როცა მთლიანად რუსული იყო. მაშინ ქართველები მოინანიებენ, რაც ჩაი­დინეს ტირილით მოითხოვენ გულმოწყალებას და ხელს აიღებენ თავიანთ ეროვნულ მისწრაფებებზე იმის დაბრუნების თხოვნაზე, რაც ჰქონდათ. მათთან მოსარიდებელი არაფერი გვაქვს, ვინაიდან ისე ვძულვართ ჩვენ რუსები, როგორც ძაღ­ლები".[17] ეგზარქოს ნიკონის მცდელობა ქართველებს დაევიწყებინა საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიის ავტო­კეფალიაზე ფიქრი მარცხით დამთავრდა. 1908 წლის 28 მაისს ეგზარქოსი ნიკონი მოკლული იქნა. რუსეთის ხელისუფლე­ბამ ეს ფაქტი თავის სასარგებლოდ გამოიყენა. მკვლელობაში ბრალი ქართველ ავტოკეფალისტებს დასდეს, განსაკუთრე­ბულ დევნაში მოექცა ეპისკოპოსი კირიონი, არქიმანდრიტი ამბროსი ხელაია. მთავარ დამნაშავედ გამოცხადდა თბილისის სასულიერო სასწავლებლის მასწავლებელი, მღვდელმონაზონი ნიკოლოზ ნამორაძე, რომელმაც უცხოეთში გასვლა მოასწ­რო. "რუს პატრიოტთა კავშირის" წევრები ემუქრებოდნენ ქართველ სამღვდელოებას, კიდევ უფრო გაძლიერდა რეპრესიე­ბი.

 

1909-1913 წლებში საქართველოს ეგზარქოსი იყო მთავარეპისკოპოსი ინოკეტი ბელიაევი. საქართველოში ჩამოსვლისთა­ნავე მან განაცხადა, რომ არ დაუშვებდა ივერიის ეკლესიის რაღაც მისწრაფებებისა და უფლებების აღდგენას. მისთვის არასასურველნი იყვნენ ავტოკეფალურ მოძრაობაში ჩაბმული სასულიერო პირები. განსაკუთრებით მიუღებელი იყო კა­ლისტრატე ცინცაძის პერსონა, რომელსაც პირდაპირობის გამო ვერ იტანდა. ქვეშემდგომებში ხშირად იმეორებდა: "ამ დე­კანოზს საშინლად ბოროტი ენა აქვსო"[18], ეგზარქოსმა დიდუბის ეკლესიიდან გამოაძევა დეკანოზი ნიკიტა თალაკვაძე, რათა ეკლესია რუს მღვდლებს დაესაკუთრებინათ. "კახეთში მოგზაურობისას ეგზარქოსმა ინოკენტიმ გვერდი აუარა ცნობილ ალავერდის და იყალთოს ტაძრებს და შუამთის მონასტერს... მას გული არ უდგება ივერიის ეკლესიაში. ვგონებ, არც მალავს, რომ უმძიმს საქართველოში სამსახური"[19] - წერდა დეკანოზი კალისტრატე. 1913-1914 წლებში საქართ­ველოს ეგზარქოსი იყო ალექსი მოლჩანოვი, რომელიც საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის მოთხოვნას "ქართველი ინტელიგენტების ფანტასტიურ ბოდვას"[20] უწოდებდა.

 

ეგზარქოსი პიტირიმ ოკნოვი (1914-1915 წლებში) იყო პირმოთნე და ეშმაკი კაცი, რომელიც ცდილობდა ქართველი საზოგადოებისათვის თავი ისე მოეჩვენებინა, თითქოს მხარს უჭერდა საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენას. იგი ცდილობდა ჩირქი მოეცხო ავტოკეფალისტი მღვდელმთავრებისათვის, "თქვენ დიდი ხნის წინ უნდა გყოლოდათ პატრიარქი, მაგრამ ამის წინააღმდეგი მეუფე ლეონიდიაო"[21]. ეგზარქოსი პიტირიმი თავის დროზე რუსეთში ყოვლის­შემძლე რასპუტინის ნდობით სარგებლობდა.

 

1915-1917 წლებში საქართველოს ეგზარქოსი იყო მთავარეპისკოპოსი პლატონ როჟდესტვენსკი, რომელიც კალისტრატე ცინცაძის აზრით პრაქტიკული კაცი იყო. მისთვის გაუგებარი იყო, თუ რატომ ითხოვდა ქართველი სამღვდელოება საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიას. 1917 წლის 12 (25) მარტს, როცა ქართველმა სამღვდელოებამ მცხეთაში ავტოკე­ფალიის აღდგენა გამოაცხადა. პლატონ ეგზარქოსი მტრულად შეხვდა ამ გადაწყვეტილებას თავი ამიერკავკასიის ეგზარ­ქოსად და თბილისის მიტროპოლიტად გამოაცხადა, დაიქვემდებარა საქართველოს საკათალიკოსოს საზღვრებში არსებუ­ლი არაქართული მრევლი. პეტერბურგში გაგზავნილ წერილში კი განაცხადა, რომ საქართველო ქრისტიანობას განუდგაო. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის დროებითმა მმართველობამ ეპისკოპოს ლეონიდის ხელმძღვანელობით მიი­ღო გადაწყვეტილება პლატონის ეგზარქოსობიდან გადაყენების შესახებ, 1917 წლის 13 მარტს. მაგრამ იგი მაინც აგრძე­ლებდა რუსეთის ინტერესებისათვის ბრძოლას, არ თმობდა რეზიდენციას, იწვევდა თავისი მომხრე სამღვდელოების კრე­ბებს, თუმცა ბოლოს 1917 წლის აგვისტოში იძულებული გახდა თბილისი დაეტოვებინა.

 

უწმიდესი კალისტრატეს მოგონებებიდან კარგად ჩანს, რუსეთის ხელისუფლების მიერ საქართველოში მოვლენილი ეგზარქოსები გამოირჩეოდნენ ანტიქართული სულისკვეთებით, რომელნიც ფეხქვეშ თელავდნენ ივერიის უძველესი სამო­ციქულო ეკლესიის კანონიერ უფლებებს, აბუჩად იგდებდნენ ქართველ ხალხს და დაჟინებით ცდილობდნენ მათ გარუსე­ბას, მაგრამ ამას ვერ ახერხებდნენ.

 

 

 

3. საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიისათვის ბრძოლაში

 

 

 

ყოველი განათლებული ქართველისათვის სანუკვარი ოცნება იყო საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფა­ლიის აღდგენა. XIX საუკუნის II ნახევარში ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის მესვეურებმა საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენისათვის ბრძოლაში ფართოდ ჩართეს ქართველი სამღვდელოება, რომელთაც პოლიტიკური თავისუფლების მოთხოვნას ეკლესიური თავისუფლებისაც დაუმატეს. საქართველოს მართლმადიებელი ეკლესიის ავტო­კეფალია, მისი საწყისი პერიოდის ისტორია აინტერესებდა წმ. გაბრიელ ეპისკოპოსის მიერ სამოღვაწეო ასპარეზზე დალოცვილ კიევის სასულიერო აკადემიის სტუდენტ კალისტრატე ცინცაძეს. ივერიის ეკლესიის ჩამოყალიბება, მისი იე­რარქიული დამოკიდებულება იერუსალიმისა და ანტიოქიის საპატრიარქოსადმი არსებულ წყაროთა მონაცემებზე საფუძვ­ლიანად შეისწავლა მან და საზოგადოებას დაანახვა საქართველოს სამოციქულო ეკლესიის უძველესი ავტოკეფალიურო­ბა. აქედან მოყოლებული თავისი ხანგრძლივი მოღვაწეობის მანძილზე კალისტრატე ცინცაძემ ცხოვრების ერთ-ერთ მიზნად დაისახა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიისათვის ბრძოლა და აღდგენის შემდეგ მისი განმტკიცება. დიდი გამოხმაურება მოჰყვა 1894 წ. ჟურნალ "Пастырь"-ში გამოქვეყნებულ მის ნარკვევს "Автокефалия Грузинской церкви", _ რომელშიც მეცნიერულად იყო დასაბუთებული საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის ავტოკეფალიის კანონიერება. წერილმა ქართველი საზოგადოების მოწონება, ხოლო ეგზარქოს ვლადიმირის განრისხება გამოიწვია. ეგზარქოსმა თავისთან დაიბარა ჟურნალის რედაქტორი დეკანოზი დავით ღამბაშიძე და მოსთხოვა წერილი ისე დამთავრებულიყო, რომ საქართველოს ეკლესია არასოდეს არ ყოფილა დამოუკიდებელიო, თუ არა ჟურნალს დავხურავო. "როგორ გაბედეთ წერილის დაბეჭდვა, როცა თავიდან ბოლომდე არ წაგიკითხავთ იგი: როგორ ენდეთ ახალ­გაზრდა კაცს? ღმერთმა უწყის, რას დაწერს შემდეგ. რა თვალით შეხედავს ამას უწმ. სინოდი და რას მეტყვის იგი მე, ან თქვენ?"[22] ამის შემდეგ ყველა ეგზარქოსი, ვინც საქართველოში მოდიოდა, თვლიდა, რომ დეკანოზი კალისტრატე ცინ­ცაძე რუსეთის საერო და სასულიერო ხელისუფლებისათვის მიუღებელი იყო. დეკანოზი კალისტრატე ცინცაძე ეპისკოპოს კირიონთან, ეპისკოპოს ლეონიდთან და ეპისკოპოს ანტონთან, არქიმანდრიტ ამბროსისთან ერთად თავისი საქმიანობით ამზადებდა ქართულ საზოგადოებრიობას საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის საკითხის მწვავედ დასმისათ­ვის. მან ისტორიკოს სერგი გორგაძესა და დეკანოზ ანტონ თოთიბაძესთან ერთად შეიმუშავა საქართველოს მართლმადი­დებელი ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენისა და მართვა-გამგეობის პროექტი. მის განხილვაში მონაწილეობდნენ სასუ­ლიერო პირები: კ. კეკელიძე, ნ. თალაკვაძე, ნ. ჯაში, ქრ. ციცქიშვილი, საეროთგან: ე. თაყაიშვილი, ა. ყიფშიძე, ნ. არჯე­ვანიძე. პირველ განხილვას მეორე მოჰყვა, რომელსაც საზოგადოების ფართო წარმომადგენლობა დაესწრო, მათ შორის ილია ჭავჭავაძე და აკაკი წერეთელი, იაკობ გოგებაშვილი. ავტოკეფალური მოძრაობის აღმავლობის გამოხატულება იყო ქართველი სამღვდელოების საგანგებო ყრილობა, რომელმაც მოამზადა პეტიცია სინოდის ობერპროკურორის, კავკასიის მეფისნაცვლის სახელზე, მასში მოკლედ იყო მიმოხილული საქართველოს ეკლესიის ისტორია, ნაჩვენები იყო რუსეთის იმპერატორის ალექსანდრე I-ის 1811 წლის ბრძანებულების უკანონობა საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის გაუქმე­ბის შესახებ. პეტიციაში პირდაპირ იყო მითითებული "ივერიის ეკლესიას დაუბრუნდეს ავტოკეფალური უფლებები და თავისი კათოლიკოსითურთ აღდგეს მცხეთა-ივერიის საკათალიკოსო ადრინდელ საზღვრებში... კათალიკოსთან დაფუძნ­დეს წმ. სინოდი, რომლის ხელში მოექცეს ყველა ეკლესიის, მონასტრის, სამღვდელოების, სასწავლო-სასულიერო დაწესე­ბულებების და საქველმოქმედო დაწესებულების უმაღლესი მართვა-გამგეობა".[23] პეტიციას 412 სასულიერო პირმა მოაწერა ხელი. ეგზარქოსი ალექსი რუსი კაზაკების მათრახებით გაუსწორდა ავტოკეფალური მოძრაობის წარმომადგენ­ლებს, მაგრამ ასეთ მოქმედებას არ შეეძლო შეეჩერებინა ავტოკეფალური მოძრაობა. 1906 წელს გამოქვეყნდა დეკანოზ კალისტრატე ცინცაძის ვრცელი მონოგრაფია "об Автокефальности Грузинской церкви", რომელიც იყო პასუხი რუსეთ­ში ავტოკეფალური მოძრაობის მოწინააღმდეგე ძალების აბსურდულ, ფანტასტიკურ თვალსაზრისებზე. დეკანოზი კა­ლისტრატე ცინცაძის ეს ნაშრომი დიდად წაადგა ქართველ ავტოკეფალისტებს 1906 წელს პეტერბურგში

 

სინოდის საგანგებო სხდომაზე მყარად დაეფიქსირებინათ საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის კანონიერება.

 

1917 წლის თებერვალში რუსეთის იმპერიაში მომხდარი დიდი ცვლილების შემდეგ (25 თებერვალს იმპერატორი ნიკოლოზ II ტახტიდან გადადგა). 1917 წლის 12 (25) მარტს ქართველმა სამღვდელოებამ სვეტიცხოვლის საპატრიარქო ტაძარში საზეიმოდ გამოაცხადეს საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენა, დეკანოზი კა­ლისტრატე ცინცაძე ერთ-ერთი პირველი იყო, ვინც საქართველოს ეკლესიის დროებით მმართველობაში შევიდა. რუსეთის ხელისუფლება შეეცადა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ტერიტორიალური ავტოკეფალია ეროვნული ავტო­კეფალიით შეეცვალა. ამ მიზნით ქართველებთან მოლაპარაკებისათვის "1917 წლის 9 აპრილს თბილისში ჩამოვიდა პრო­ფესორი ვლადიმერ ბენეშევიჩი, რომელმაც განაცხადა, რომ ყველაფერს ობიექტურად შეისწავლიდა და ისე მიაწოდებდა ინფორმაციას მთავრობას... სულ მალე ყველასათვის ნათელი შეიქმნა, რომ ბენეშევიჩი რუსული იმპერიული ინტერესე­ბის დამცველი იყო და ეგზარქოსყოფილის, პლატონის კონსულტაციებით სარგებლობდა".[24]

 

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის დროებითი მმართველობის დავალებით პეტერბურგში მთავრობასთან მო­ლაპარაკებისათვის 1917 წლის ივნისში გაემგზავრნენ ეპისკოპოსი ანტონ გიორგაძე, არქიმანდრიტი ამბროსი ხელაია, დე­კანოზი კალისტრატე ცინცაძე. მათ დაძაბული საუბრები ჰქონდათ რუსეთის სინოდის ობერპროკურორ ლვოვთან, სარწმუ­ნოების მინისტრ კარტაშევთან, მთავრობის თავმჯდომარე კერენსკისთან. დელეგაციის წევრები დარწმუნდნენ, რომ რუსეთის მთავრობა მხოლოდ ეროვნული ავტოკეფალიის ცნობაზე იყო თანახმა. 1917 წლის 12 (25) მარტის მცხეთის სვეტიცხოვლის დამოუკიდებლობის აქტს არ გამოეხმაურნენ სხვა მართლმადიდებელი ავტოკეფალური ეკლესიები. უწმი­დესი კალისტრატეს აზრით ამის მიზეზი ის იყო, რომ "ვისთანაც მსოფლიო პატრიარქებს აქვთ ურთიერთობა იმასთან იჭე­რენ სხვა საპატრიარქოებიც. თავიდან რუსებს სურდათ ამიერკავკასიაში საკუთარი ეპისკოპოსი,  ბერძნებს ქორეპისკოპო­სი, მსოფლიო საპატრიარქო საქართველოს ეკლესიასთან ურთიერთობის ერიდებოდა ორი მიზეზით: 1. რევოლუციის შემდეგ მოხდა აღმოსავლეთის პატრიარქების ქონების კონფისკაცია. 2. რუსეთის ეკლესიის რიდით".[25] დეკანოზი კა­ლისტრატე ცინცაძე ასე აღწერს პეტერბურგში რუსეთის დროებით მთავრობასთან შეხვედრას: "1 ივლისს გაიმართა ობერპროკურორის შეპირებული თათბირი, რომელსაც ესწრებოდნენ ვ. ლვოვი, ა. კარტაშევი, პროფესორები ვერხოვსკი და კუზნეცოვი, სენატორი ზ. ავალიშვილი, ეპისკოპოსი ანტონი, არქიმანდრიტი ამბროსი, მე. ვერხოვსკიმ 12 მარტის აქტს "სქიზმა" უწოდა, ჩვენ უარვყავით ეს აზრი... სხვათა შორის, პირდაპირ მომმართა ობერპროკურორმა - არ გიჯობთ, ახალ სახელმწიფოში ისეთივე მდგომარეობა გქონდეთ, როგორიც სომხურ ეკლესიას აქვს? ჩვენ მართლმადიდებლები ვართ - მივუგე მე და გვსურს, ახალ სახელმწიფოში ისეთივე მდგომარეობა გვქონდეს, როგორიც ექნება რუსეთის მართლმადიდებელ ეკლესიას. მერედა, ვინ იქნება თქვენი ობერპროკურორი? კითხვა მოულოდნელი იყო და იძულებუ­ლი გავხდი მეპასუხა: თქვენ... ეტყობა ლვოვს ჩემი აზრი მოეწონა და განაცხადა, რომ ჩვენს მხარეზე იქნებოდა. თუმცა საბოლოოდ რუსეთის დროებითმა მთავრობამ 1917 წლის 25 ივლისს დამტკიცებული დებულებით, რომელსაც ეწოდებო­და "რუსეთის სახელმწიფოში ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის მდგომარეობის წესები" მხარი ქართული მოდგმის (ეროვნულ) ავტოკეფალიას დაუჭირა (კ. ცინცაძე, მოგონებები თბ. 2001, გვ. 199). რუსეთის დროებითი მთავრობის მიერ დამტკიცებული საქართველოს ეკლესიის მართვა-გამგეობის დებულება უარყო საქართველოს ეკლესიის დროებითმა მმართველობამ.

 

1917 წლის 2 აგვისტოს საქართველოს ეკლესიის დელეგაცია პეტერბურგიდან თბილისში დაბრუნდა. დეკანოზი კალისტ­რატე ცინცაძე ენერგიულად ჩაება პირველი საეკლესიო კრების მოსამზადებელ სხდომებში. 1917 წლის 8-17 სექტემბერს იგი მონაწილეობდა პირველ საეკლესიო კრების მუშაობაში. არჩეულ იქნა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის სა­კათალიკოზო საბჭოს წევრად.

 

რუსეთის საეკლესიო ხელისუფლება ვერ ეგუებოდა იმ ფაქტს, რომ საქართველოს მართლმადიდებელმა ეკლესიამ ავტო­კეფალია გამოაცხადა. 1917 წლის 29 აგვისტოს ახლადარჩეულმა რუსეთის პატრიარქმა ტიხონმა მრისხანე წერილით მიმართა სრულიად საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქ კირიონ II-ს. "პატრიარქი ტიხონი საქართველოს მართლმადიდე­ბელი ეკლესიის ხელმძღვანელობას ულტიმატუმს უყენებდა, რომ წარმდგარიყვნენ რუსეთის საეკლესიო კრებაზე, რო­გორც დამნაშავენი და ეღიარებინათ თავიანთი შეცოდებანი".[26] დეკანოზმა კალისტრატე ცინცაძემ როგორც საკათალიკო­ზო საბჭოს წევრმა კათოლიკოს-პატრიარქ ლეონიდეს სახელით უპასუხა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქ ტიხონის წერილს. მან მუხლობრივად გაარჩია პატრიარქ ტიხონის წერილის თითოეული დებულება და დასძინა: "რაკი აღვადგინეთ კანონიკური წყობილება ქართულსა და რუსულ ეკლესიაშიც მტკიცედ უნდა ვუთვალყუროთ, რათა შემდგომში არავითარი მსგავსი არ იქმნეს"[27] რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესია ჯიუტად ცდილობდა არავითარი ურთიერთობა არ ჰქონოდა საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიასთან და ამასვე ურჩევდა სხვა ავტოკეფალურ მართლმადიდებელ ეკლესიებსაც. ამავე დროს ისინი აქეზებდნენ რუსულ სამრევლოებს არ დამორჩილებოდნენ საქართვე­ლოს კათოლიკოს-პატრიარქს. ამ მხრივ რთული ვითარება იყო არა მარტო თბილისში, არამედ ცხუმ-აფხაზეთის ეპარქია­შიც. 1926 წელს მათ სცადეს ბაქოს მიტროპოლიტი პეტრე თბილისში დაებინავებინათ. კალისტრატე ცინცაძე უკვე მიტრო­პოლიტი და საკათალიკოზო საბჭოს წევრი ენერგიულად იცავდა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ინტერე­სებს. როგორც იგი გადმოგვცემს 1926 წლის 25 დეკემბერს ბაქოს მიტროპოლიტი პეტრე თბილისში შეხვდა უწმიდესსა და უნეტარესს ამბროსის და მიტროპოლიტ კალისტრატეს. მიტროპოლიტმა კალისტრატემ შეხვედრაზე დაუფარავად გა­ნაცხადა: "მეუფე პირადი შეხვედრების დროს თქვენ მეგობრობას გვთავაზობთ, წერილობით კი მოითხოვთ თქვენდამი დამორჩილებას, "რასკოლნიკებს" გვეძახით, ბეჭდვითი ორგანოების საშუალებით ავრცელებთ ცრუ ხმებს, ვითომც ჩვენს ტერიტორიაზე ვავიწროებთ რუსთა სამრევლოებს, გვაშინებთ იმით, რომ მსოფლიოს მართლმადიდებელი ეკლესიები ჩვენთან კავშირს არ დაიჭერენ თქვენს გარეშე, განა ყოველივე ეს მეგობრობის ნიშანია. სჯობია გულახდილად ვილაპარა­კოთ, თუ ჩვენ "რასკოლნიკები" ვართ, რისთვის მიიღეთ ჩვენი მღვდელმთავრების ნაკურთხი მღვდლები? ვინ ვინ უნდა იცნოს ჩვენ, თქვენ თუ პირიქით? თუ დამიჯერებთ ჩვენ დიდი ხანია ცნობილნი ვართ. რომელმა აღმოსავლეთის პატრიარქმა დაადასტურა ჩვენი ავტოკეფალიის შეჩერება, ან ახლა რა საჭიროა აღმოსავლეთის პატრიარქების განსაკუთ­რებული აქტი ჩვენი ცნობისათვის? უხმოდ მიიღეს ჩვენი დამოუკიდებლობის ძალით შეწყვეტა, უხმოდვე მიიღეს იმავე დამოუკიდებლობის აღდგენა... მიტროპოლიტი პეტრე წამოდგა, პირჯვარი გადაიწერა და განაცხადა: თქვენ სრულ ჭეშმა­რიტებას ბრძანებთ, ივერიის წმიდა ეკლესიას ვინ არ იცნობს, ვინ იტყვის, რომ იგი რასკოლის მატარებელია".[28]

 

მიტროპოლიტმა პეტრემ დაარწმუნა რუსეთის სინოდის ხელმძღვანელობა რუსული სამრევლოებისათვის სინოდისაგან გამოგზავნილ მკვდელმთავარს არ მიიღებდა საქართველოს საპატრიარქო - კიდევ უფრო გამწვავდებოდა ურთიერთობა ქართულ და რუსულ ეკლესიებს შორის, ამით კარგად ისარგებლებდა ბოლშევიკური ხელისუფლება. მიტროპოლიტმა კალისტრატემ დაარწმუნა საქართველოში არსებული რუსული სამრევლოები საქართველოს საპატრიარქოს იურისდიქცია­ში ყოფნის შემთხვევაში ყველა პირობებს შეუქმნიდა სარწმუნოებრივი ინტერესების დაცვის თვალსაზრისით. სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქად აღსაყდრების შემდეგ დეკანოზ ივანე ლოზოვოისთან ერთად შეიმუშავა საქართ­ველოს საპატრიარქოს იურისდიქციაში მყოფი რუსული სამრევლოების დებულება, ამან ზოგიერთი სასულიერო პირის განრისხებაც გამოიწვია, უწმიდეს კალისტრატესადმი გაგზავნილ წერილში ანონიმი ავტორი წერდა: "რა საჭიროა ავტოკე­ფალურ ეკლესიაში ასეთი ბატონობა მიენიჭოთ რუსის დეკანოზებს?... ნელ-ნელა ისპობა ჩვენს ეკლესიაში ძველი გალო­ბა, ძველი ეკლესიური კითხვა, ყველაფერი ის, რაც ჩვენი ერისა და ეკლესიის სიამაყედ ითვლებოდა. მართალია, მძიმე დროს გიხდებათ მოღვაწეობა, მაგრამ რისი შენარჩუნება შეიძლება იმას მაინც ჩვენით ნუ მოვშლით"[29] ეს იყო ემოციუ­რი წერილი, მაგრამ მისი ავტორი არ ითვალისწინებდა იმ საშიშროებას, რაც რუსული სამრევლოებიდან იყო მოსალოდნე­ლი საქართველოში. უწმიდესმა კალისტრატემ მიზანმიმართულად იმუშავა როგორც საბჭოთა კავშირის პოლიტიკურ ხელმძღვანელობასთან, ასევე რუსეთის ეკლესიის უმაღლეს იერარქებთან, რათა რუსეთის ეკლესიას ეცნო საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ტერიტორიალური ავტოკეფალია.

 

1943 წლის 14 სექტემბერს უწმიდესმა კალისტრატემ ოფიციალური წერილით მიულოცა მიტროპოლიტ სერგის რუსეთის პატრიარქად არჩევა და გამოთქვა სურვილი ამ ორ ეკლესიათა შორის ურთიერთობის აღდგენისა. საპასუხო წერილში პატრიარქი სერგი გამოთქვამდა მზადყოფნას მოლაპარაკების გზით გადაწყვეტილიყო ყველა პრობლემები. რუსეთის ეკლესიის ასეთ პოზიციაზე გავლენა მოახდინა იოსებ სტალინმა, რომელმაც პატრიარქ სერგის უთხრა: "როდემდე უნდა იყოთ ასეთ არანორმალურ დამოკიდებულებაში საქართველოს ეკლესიასთანო." 1943 წლის 28-31 ოქტომბერს თბილისში საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის უმაღლეს იერარქებთან მოლაპარაკებას აწარმოებდა სტავროპოლისა და პია­ტიგორსკის მიტროპოლიტი ანტონი. მოღწეული იქნა შეთანხმება ორ მართლმადიდებელ ეკლესიას შორის ევქარისტული კავშირის აღდგენის შესახებ. მიტროპოლიტმა ანტონმა სიონის საპატრიარქო ტაძარში ამ სიტყვებით მიმართა უწმიდეს კალისტრატეს: "პატივი და დიდება თქვენ, რადგან პირველი იყავით სიყვარულისა და მშვიდობის ინიციატორი ორ წმინ­და ღვთიურ ეკლესიებს შორის ლოცვით და კანონიკურ ურთიერთობათა აღდგენის მნიშვნელობაზე და აუცილებლობაზე".[30] რუსეთის პატრიარქმა სერგიმ საგანგებო წერილებით მიმართა საქართველოში მცხოვრებ რუსულ სამრევლოებს, მართლმადიდებელ ეკლესიათა მეთაურებს და აცნობა, რომ რუსეთის ეკლესიამ აღადგინა ევქარისტული კავშირი საქართ­ველოს მართლმადიდებელ ეკლესიასთან. 1945 წელს უწმიდესმა კალისტრატემ საქართველოში უმასპინძლა რუსეთის პატრიარქ ალექსი I. უწმიდესი ალექსი I-ს 1945 წლის 1 ოქტომბერს ბაქოში დახვდნენ ურბნელი მიტროპოლიტი მელქისედეკი, მღვდელი ნაუმ შავიანიძე. 6 ოქტომბერს ალექსი I თბილისში ჩამოვიდა, მოილოცა თბილისის ეკლესიები, იყო გორში სტალინის სახლ-მუზეუმში. 14 ოქტომბერს დაესწრო სვეტიცხოვლობას მცხეთაში. 1948 წელს მოსკოვში მონა­წილეობდა რუსეთის ეკლესია 500 წლისთავისადმი მიძღვნილ საზეიმო ღონისძიებაში. 1949 წელს მოსკოვის სასულიერო აკადემიის სამეცნიერო საბჭოს საპატიო წევრად იქნა არჩეული სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი უწმიდე­სი და უნეტარესი კალისტრატე. უწმიდესი კალისტრატე ჯერ კიდევ 1926 წელს უწმიდესი და უნეტარესი ამბროსის სახელით მსოფლიო პატრიარქ ბასილ III-ს მიმართავდა თხოვნით, რათა მათ ეცნოთ საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალია, მაგრამ მსოფლიო საპატრიარქო ასეთი ნაბიჯის გადადგმისგან თავს იკავებდა. უწმიდესი კა­ლისტრატე ალბათ ვერ იფიქრებდა, სვეტიცხოველში მის მიერ დალოცვილი ახალგაზრდა იქნებოდა ის მომავალი პატრიარ­ქი, რომლის დაუღალავი მეცადინეობით 1990 წელს კონსტანტინოპოლის საპატრიარქო აღიარებდა საქართველოს მართლ­მადიდებელი ეკლესიის ისტორიულ ავტოკეფალიას.

 

 

 

4. საკათალიკოსო საბჭოს წევრობა, მღვდელმთავრობის ხანა

 

 

 

დეკანოზი კალისტრატე ცინცაძე 1917 წლის 17 სექტემბრიდან საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საკათალიკო­სო საბჭოს წევრი იყო. იგი მონაწილეობდა უწმიდესი და უნეტარესი სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქების კირიონ II, ლეონიდის, ამბროსის, ქრისტეფორე III არჩევნებში და პატრიარქების კურთხევაში. საკათალიკოსო საბჭოს სხდომები იმართებოდა კვირაში ერთხელ, ხუთშაბათობით, რომლის მუშაობაში მონაწილეობდა 12 წევრი. სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის ან მისი არყოფნის შემთხვევაში მოსაყდრის თავმჯდომარეობით. საკათალიკოსო საბჭოს სხდომებზე იხილებოდა და ხმათა უმრავლეოსობით წყდებოდა საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის უმნიშვნელოვანესი საკითხები. დეკანოზი კალისტრატე ცინცაძე, როგორც ნიჭიერი სასულიერო პირი დიდი გავლენით სარგებლობდა საკათალიკოსო საბჭოში. 1921 წლის 21 თებერვალს, როცა ბოლშევიკური საოკუპაციო ჯარები თბილისს უახლოვდებოდნენ საქართველოს საკათალიკოსო საბჭოს სახელით დეკანოზმა კალისტრატე ცინცაძემ ასეთი შინაარსის წერილით მიმართა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს: "გთხოვთ, საშუალება მოგვცეთ რკინიგზის დასაცავად ქუთაისში გახიზნულ სახელმწიფო ბანკს ჩავაბაროთ საქართველოს ეკლესიის ისტორიულ-არქეოლოგიური მნიშვნელობის განძეულობა. საკათალიკოზო საბჭო დასძენს, რომ განძეულობას ქუთაისში გაჰყვება ორი კაცი".[31] დეკანოზი კალისტრატე ცინცაძე ერთადერთი იყო საკათალიკოზო საბჭოს წევრებს შორის, რომელმაც სრულიად საქართვე­ლოს კათოლიკოს-პატრიარქ ლეონიდს არ ურჩია თბილისის დატოვება და განსაცდელის ჟამს თანამემამულეთა მიტოვება. 1921 წლის 12 მარტის საკათალიკოსო საბჭოს დადგენილებით დროებით მმართველობა ეკლესიისა დაევალა ეპისკოპოს პიროს ოქროპირიძეს, მაგრამ იგი თელავიდან თბილისში ვერ ჩამოდიოდა და საკათალიკოსო საბჭოს ფაქტიურად დეკა­ნოზი კალისტრატე ცინცაძე ხელმძღვანელობდა. 1921 წლის 25 თებერვლიდან 12 აპრილამდე დრო მის ცხოვრებაში იყო ერთ-ერთი ყველაზე უმძიმესი ხანა. ბოლშევიკური საოკუპაციო ხელისუფლება სასტიკად დევნიდა ყოველივე ეროვნუ­ლის გამოვლინებას.

 

მათ საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია 1921 წლის 15 აპრილის რევკომის საგანგებო დეკრეტით იურიდიული სტატუსის არმქონე ორგანიზაციად გამოაცხადეს. დაიწყო საეკლესიო სიწმიდეთა დატაცება, ეკლესია-მონასტრების რბევა, სასულიერო პირების დაპატიმრება. დეკანოზმა კალისტრატე ცინცაძემ თავის თავზე მიიღო ბოლშევიკური საოკუ­პაციო ხელისუფლების პირველი დარტყმები.

 

როგორც საარქივო მასალებიდან ირკვევა,  საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საკათალიკოსო საბჭო, სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქ ამბროსის ხელმძღვანელობით ენერგიულ წინააღმდეგობას უწევდნენ ბოლშევიკური საოკუპაციო ხელისუფლების ანტიქართულ პოლიტიკას. ამის დასტური იყო 1922 წლის აპრილში საქართველოს მართლმა­დიდებელი ეკლესიის მეთაურის უწმიდესი ამბროსის მიერ გენუის საერთაშორისო კონფერენციაზე საოკუპაციო ხელისუფლების მამხილებელი წერილის გაგზავნა. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის იერარქებმა იცოდნენ რა მძიმე ხვედრი ელოდათ ბოლშევიკების ასეთი მხილების გამო, მაგრამ მაინც წავიდნენ შეგნებულად ამ ნაბიჯზე, რათა თავისუფლებისათვის მებრძოლი ხალხისათვის თავდადების მაგალითი მიეცათ. 1923 წლის 12 იანვარს საქართველოს სსრ საგანგებო კომისიამ ("ჩეკა") მიიღო გადაწყვეტილება საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საკათალიკოსო საბჭოს წევრების, სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის, უწმიდესი ამბროსის დაპატიმრების შესახებ. დაპატიმრებულთა შორის იყო დეკანოზი კალისტრატე ცინცაძე. ბოლშევიკურ პრესაში იბეჭდებოდა შეურაცხმყოფელი წე­რილები დაპატიმრებულ სასულიერო პირებზე "წმიდა მამათა უწმინდური საქმენი", "უწმიდესი კონტრრევოლუცია~. 1924 წლის 17 თებერვალს გაზ. "მუშა" წერდა: "ხიშტებით მოჰყავთ სასულიერო პირები... "მწუხარებით შეიცვალა "წმი­და მამათა" სიხარული, სიმწრისაგან იღრიალეს, როს იხილეს ხიშტი მტრული". სასამართლო პროცესზე დასცინოდნენ სა­სულიერო პირებს. მათ სამშობლოს მოღალატეებს ეძახდნენ საზოგადოებრივი ბრალმდებლები: ოქოევი, ორზუმელოვი, ვარლამოვი. დეკანოზმა კალისტრატე ცინცაძემ  სასამართლოს გამართვამდე საქართველოს საბჭოთა რესპუბლიკის უზე­ნაესი სასამართლოს თავმჯდომარეს მიმართა განცხადებით: "ვართ დატუსაღებულნი 1923 წლიდან ჩეკას მიერ და ვიმყო­ფებით N2 გამასწორებელი სახლის საკნებში, რვა თვის წამების შემდეგ გადაგვიყვანეს N1 გამასწორებელ სახლში. აქ გავიგეთ რომ ვიმყოფებით უზენაესი სასამართლოს ბრალმდებლის განკარგულებაში, მაგრამ ჩვენ არავინ დაგვკითხა".[32] კალისტრატე ცინცაძე სასამართლოს თავმჯდომარისგან მოითხოვდა დამცველის დანიშვნას საბრალდებო დასკვნის გაცნობას, საპატრიარქოს კანცელარიაში ბრალდების გამაბათილებელი საბუთების მოძებნის საშუალების მიცემას, მაგრამ სასამართლოს ყველაფერი წინასწარ ჰქონდა გადაწყვეტილი. მათ სურდათ საჩვენებელი პროცესის გამართვა და საქართ­ველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ღირსეული სასულიერო პირების სამაგალითოდ დასჯა. უწმიდესი კალისტრატეს საარქივო მასალებში დაცულია 1924 წლის მარტში სასამართლოს სხდომებზე მისი დაკითხვის დეტალები. სასამართლოს სხდომებს თავმჯდომარეობდა გ. ჩხეიძე, წევრები: ვ. წივწივაძე, მ. რთველიძე.

 

მოსამართლე - როდიდან ხართ არჩეული საკათალიკოსო საბჭოს წევრად?

 

დეკანოზი კალისტრატე ცინცაძე - 1917, 1920, 1921 წლებში.

 

მოსამართლე - როდის გაეცანით მემორანდუმს?

 

დეკანოზი კალისტრატე ცინცაძე - მაშინ როცა დაისტამბა საბჭოთა პრესაში.

 

მოსამართლე - რა აზრისა ხართ მემორანდუმის გაგზავნაზე?

 

დეკანოზი კალისტრატე ცინცაძე - რადგან იგი გაგზავნილია ჩემი მღვდელმთავრის, მისი უწმიდესობის მიერ მე საეკლე­სიო კანონით ვერ დავიწუნებ.

 

მოსამართლე _ რატომ იყო საკათალიკოსო საბჭო წინააღმდეგი სამხედრო ტაძრის ხელისუფლებისათვის გადაცემისა?

 

დეკანოზი კალისტრატე ცინცაძე - დიახ, საკათალიკოსო საბჭო ვერ სცნობდა თავისთვის შესაძლებლად დაეთმო ტაძარი არა სარწმუნოებრივი მიზნებისათვის, მას არ შეეძლო ყოფილიყო თავისი წარმომადგენლების სახით იქ, სადაც შელახუ­ლი იქნებოდა მისი სინდისი. არ შეეძლო გამხდარიყო თავის საკუთარი ნებით მოწმედ იმ წმიდა ტრაპეზის მოშლა-და­ნერგვისა, რომელსაც ის მოკრძალებით სცემდა თაყვანს. ეს შეუძლებლობა მით უფრო მართებული იყო, რომ ის სავსებით გამომდინარეობდა ჩვენი რესპუბლიკის მთავრობის 1921 წლის N21 დეკრეტისგან, რომლის მეოთხე მუხლით უზრუნველ­ყოფილია საქართველოს მოქალაქის სინდისის შეულახველობა.

 

მოსამართლე - სამხედრო ტაძარი ჯერ კიდევ ხომ დეკანოზ ა. თოთიბაძის ხელში იყო და რატომ არ უნდა დასწრებოდა იგი მის ჩაბარებას?

 

დეკანოზი კალისტრატე ცინცაძე - თუ მაინცდამაინც გინდათ ჩემგან პასუხი, მოგახსენებთ: დეკანოზ ა. თოთიბაძეს იბა­რებდნენ ტაძრის ჩაბარებაზე 12 იანვარს. ტაძარი კი ფაქტიურად 7 იანვარს შობის წირვის დამთავრების შემდეგ ჩამორთ­მეული იყო. შობის დღეს, როცა ტაძარი სავსე იყო მლოცველებით, ეკლესიაში შევიდნენ ქუდით თავზე და პაპიროსით პირში თოფით შეიარაღებული ახალგაზრდები, დაყარეს პროკლამაციები, მათ შორის ხატებზეც... ეკლესიაში შეიქმნა აურ-ზაური, ზოგიერთ მანდილოსნებს გულიც შეუწუხდათ. მიუხედავად ამისა, შეიარაღებულნი განაგრძობდნენ ეკლე­სიაში ხმაურს... საღამოს 17 საათზე, როცა მოძღვარი ა. თოთიბაძე საღამოს ლოცვის შესასრულებლად ტაძრის ეზოში შე­ვიდა, ალაყაფის კარი დაკეტილი დახვდა. იქ მდგომმა შეიარაღებულმა მუშაკმა გამოუცხადა: სულ ერთია ეკლესიაში ვერ შეხვალთ, იგი დაბეჭდილიაო. მართლაც იმ ღამეს კომკავშირლებმა ტაძრის ეზოში გადაიხადეს თავიანთი შობა. 8 იან­ვარს დილის 10 საათზე მე თვითონ დავინახე, რომ ტაძრის გუმბათის ჯვარს შემოახვიეს დოლბანდი. გალავნისა და ეკლე­სიის კარზე წითელი დროშები ღვთისმგმობი წარწერებიანი ლენტები გადმოკიდეს. თავისთავად ცხადია, რომ შეიარაღებუ­ლი მუშაკი არ უშვებდა ეკლესიის ეზოში სასულიერო პირებს და მორწმუნეებს. ამრიგად, ტაძარი და ის ქონება, რომე­ლიც ტაძარში იყო ფაქტიურად ჩამოერთვა დეკანოზ თოთიბაძეს 7 იანვარს... ამის შემდეგ რა აზრი ექნებოდა მის დასწრე­ბას 12 იანვრის მოწვევაზე. 1921 წლის რევკომის N21 დეკრეტის თანახმად იურიდიულად ყველა ტაძარი და მათი ქონე­ბა ეკუთვნის სახელმწფიოს და იმყოფება საბჭოთა ხელისუფლების განკარგულებაში.

 

მოსამართლე - რატომ სამღვდელოებამ არ გაასამართლა კათოლიკოსი პოლიტიკაში ჩარევისათვის?

 

დეკანოზი კალისტრატე ცინცაძე - კათალიკოსი თავია არა მარტო სამღვდელოების, არამედ ეკლესიის, რომელიც შედგება მორწმუნეთა და სამღვდელოებისაგან, სამღვდელოების ნაწილი ვართ ჩვენ, ვინც აი, აქ ვზივართ, ხოლო მორწმუნეთა ნა­წილი ყველა თქვენ, ვინც ამ დარბაზში ბრძანდებით. კათალიკოსის გასამართლება კი შეუძლიან მხოლოდ საეკლესიო კრებას, სრულიად საქართველოს მორწმუნეთა და სამღვდელოების წარმომადგენელთა და ისიც იმ შემთხვევაში, თუ კათალიკოსმა უღალატა ზნეობისა და სარწმუნოების დოგმატებს. ან კიდევ საეკლესიო დისციპლინის ძირითად პრინცი­პებს. პოლიტიკაში ჩარევისათვის კი, თუ ასეთ შემთხვევას ექნება ადგილი ვერავინ გაასამართლებს კათალიკოს-პატრიარქს, განსაკუთრებით ამჟამად, როცა ეკლესია გამოყოფილია სახელმწიფოსაგან.

 

მოსამართლე - კათალიკოს ამბროსის მემორანდუმი პოლიტიკური შინაარსისაა თუ მორალურის?

 

დეკანოზი კალისტრატე ცინცაძე - ეს მკითხველზედ არის დამოკიდებული. პოლიტიკოსს ის პოლიტიკურ აქტად შეუძ­ლიან ჩათვალოს, მორალისტს კი მორალურად. არსებობს წმიდა მორალური მცნება `არა კაც-კლა~, რომელიც მორალისტე­ბის აზრით მოსაწონი და სავალდებულოა, ხოლო პოლიტიკოსთა აზრით, არც მოსაწონი და არც სავალდებულო.

 

მოსამართლე - უნდა შეასრულონ თუ არა სამღვდელოებამ მთავრობის მიერ გამოცემული კანონები?

 

დეკანოზი კალისტრატე ცინცაძე - სამღვდელოებამ, როგორც სხვა მოქალაქეებმა, უეჭველად უნდა შეასრულონ მთავრო­ბის მიერ გამოცემული კანონები, რომელნიც არ ეწინააღმდეგებიან ღვთისმცნებას და მორწმუნეთა სინდისს.

 

მოსამართლე - თუ მაინც ასეთი კანონები გამოსცა მთავრობამ, რას იზამთ?

 

დეკანოზი კალისტრატე ცინცაძე - მოკრძალებითა და პატივისცემით მოვახსენებდი მთავრობას თუ რატომ ვერ (და არა) ვასრულებ მის მიერ გამოცემულ კანონს და ვითხოვდი განვეთავისუფლებინე ამ კანონის შესრულებისაგან. თუ მთავრო­ბა შეიწყნარებდა ჩემს თხოვნას ხომ კარგი, თუ არადა განვემზადებოდი ჯვარზედ საცმელად".[33] ახდა მისი სიტყვები, ჯვარცმა მოუწყო ბოლშევიკურმა სასამართლომ. მას მიუსაჯა 3 წელი, 9 თვე, 23 დღე სასტიკი იზოლაციით ქონების კონფისკაციით. მეტეხის ციხეში მყოფი საკათალიკოსო საბჭოს წევრებს საკვებსაც არ აძლევდნენ, ექიმებს არ უშვებდნენ დაუძლურებულ ავადმყოფებთან. დეკანოზი კალისტრატე გულისტკივილით მიმართავდა მოსამართლეს - მქონდა შვილე­ბის ნახვის უფლება, ჩამომერთვა და რატომ? - საბჭოთა ხელისუფლებას სურდა მორალურად გაეტეხა ისინი. "აპრილის დასაწყისში - წერდა დეკანოზი კალისტრატე - მეტეხში დამიბარა გამომძიებელმა და წინადადება მომცა შემეტანა განცხა­დება: ვინაიდან საკათალიკოსო საბჭოში ადგილი ჰქონდა მრავალნაირ ბოროტმოქმედებას, ამისათვის არ მსურს იქ სამსა­ხური და თავს ვანებებ საბჭოს წევრობას. თუ ამგვარ განცხადებას შემოიტანთ ხვალ ან ზეგ გაგათავისუფლებო", გამომ­ძიებელს დეკანოზმა კალისტრატემ ასეთი პასუხი გასცა - თავისუფლება შეიძლება კაცმა მოიპოვოს თავისთავის დაბეზღე­ბით? - გამომძიებელი თუ არ შემოიტან იჯექი მეტეხშიო"[34] ბოლშევიკურმა საოკუპაციო ხელისუფლების მიერ 1924 წლის აგვისტოს ეროვნულ-განმათავისუფლებელი აჯანყების სისხლში ჩახშობისა და მასობრივი რეპრესიების შემდეგ გამოიჩინა "გულმოწყალება" და 1925 წლის 10 მარტს სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ამბროსი, საკათა­ლიკოსო საბჭოს წევრები ციხიდან გაანთავისუფლა.

 

ამ დროს საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესია უმძიმეს მდგომარეობაში იყო. გრძელდებოდა ადმი­ნისტრაციული წესით მოქმედი ეკლესიების დახურვა, სასულიერო პირების შეურაცხყოფა, ეკლესიებიდან გაძევება. ხელისუფლებამ სცადა სასულიერო წრეებში დაპირისპირების ინსპირირება. მათ წააქეზეს რუსულ სინამდვილეში ცნობი­ლი "ობნავლენცების" ქართული ნაირსახეობა "რეფორმებისა და განახლების" ჯგუფის საქმიანობა და გააჩაღეს პროპაგან­და თითქოს ბოლშევიკური ხელისუფლება მხოლოდ "ანტისაბჭოურ პოზიციაზე მყოფ საკათალიკოსო საბჭოს სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქ უწმიდეს ამბროსის და საკათალიკოსო საბჭოს წევრებს უპირისპირდებოდა, რაც შეეხებოდა იმ სამღვდელოებას, ვინც საბჭოთა ხელისუფლებასთან ითანამშრომლებდა ყველანაირად ხელს შეუწყობდნენ საბჭოთა მთავრობის მიერ დეკლარირებული სინდისის თავისუფლების პირობებში თავიანთი რელიგიური სურვილის აღს­რულებაში. ხელისუფლების ამ ვერაგულ გეგმას სამწუხაროდ, ბევრი სასულიერო პირი წამოეგო და გაისმა მოწოდებები, თუ სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი უწმიდესი და უნეტარესი ამბროსი, საკათალიკოსო საბჭოს არსებუ­ლი შემადგენლობა გადადგებოდა საქართველოს ეკლესიას ეშველებოდა. უწმიდესი ამბროსი გრძნობდა თუ რა საფრთხე ემუქრებოდა საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიას, ამიტომ მან სთხოვა დეკანოზ კალისტრატე ცინცაძეს დათანხმე­ბოდა მღვდელმთავრად კურთხევას და უფრო ეფექტური დახმარება გაეწია ფიზიკურად დასუსტებული საჭეთმპყრობე­ლისათვის.

 

თბილისის ოლქის სამღვდელოება, ქართული ინტელიგენციის წარმომადგენლები სიხარულით შეხვდნენ უწმიდესი ამბრო­სის სურვილს მღვდელმთავრის ხარისხში აეყვანა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ერთ-ერთი გამორჩეული სასულიერო პირი კალისტრატე ცინცაძე. მიუხედავად რთული პოლიტიკური ვითარებისა 1925 წლის 31 ოქტომბერს და 1 ნოემბერს ქვაშვეთის წმიდა გიორგის სახელობის ეკლესიაში მრავალრიცხოვანი საზოგადოება შეიკრიბა. უწმიდესი ამბრო­სის თანამწირველები იყვნენ ეპისკოპოსები: მელქისედეკ ალავერდელი, სტეფანე ბოდბელი, პავლე წილკნელი. დეკანოზი კალისტრატე ცინცაძე აკურთხეს ნინოწმინდელ ეპისკოპოსად. უწმიდესმა ამბროსიმ ამ სიტყვებით მიმართა მას: "დღეს შენ მიიღე უმაღლესი ღირსება და ხარისხი, გუშინ კი მიეცი ღმერთს აღთქმა, რომ იშრომო და იმოღვაწეო ამ ხარისხში თავგანწირულად, მოგილოცავ ამ ხარისხს და გისურვებ ზიდო იგი აღთქმისებრ ღირსეულად, მოგეტანოს ჩვენი დედაეკლესიისათვის ის სარგებლობა, რომელსაც ის მოელის შენგან ამის გარანტია გვაქვს ჩვენ წარსულს შენ საქმიანობა­ში. შენი მოღვაწეობა დაიწყო ჩვენი ეკლესიის მონობის დროს, მაშინ, როდესაც იმის ბედ-იღბალს განაგებდნენ რუსეთის სინოდი და მისგან დაყენებულნი, ქართული ენის არმცოდნე ეგზარქოსები. შენ იმ მონობის დროს ემსახურებოდი ეკლე­სიურ ავტოკეფალური უფლებების აღდგენას, წერდი ავტოკეფალიის შესახებ წერილებსა და წიგნებს. მივაღწიეთ ეკლე­სიის თავისუფლებას... ამ დღიდან შენი შრომა და ღვაწლი ეკლესიის საკეთილდღეოდ ყველამ კარგად იცის...

 

დღიდან საქართველოს საკათალიკოსო საბჭოს დაარსებისა შენ იყავი მისი მუდმივი, სამივე კრების მიერ არჩეული წევრი და უმთავრესი პასუხისმგებელი მუშაკი, რისთვისაც ბევრი დაუმსახურებული უსიამოვნებანიც განგიცდია. ბოლო ხანებ­ში, როცა ჩემი ჯანმრთელობა შეირყა იმდენად, რომ ინტენსიური მუშაობა არ შემეძლო იძულებული შევიქენ მომეძებნა საიმედო თანაშემწე, ჩემი ყურადღება შენ მიიპყარი, როგორც ეკლესიის ერთგულმა და მისთვის თავდადებულმა მუშაკ­მა, ხოლო თხოვნა, რომლითაც მოგმართე იყო არაჩვეულებრივი, მიგეღო მღვდელმთავრის ხარისხი, უარგეყო ოჯახური სიამოვნება...

 

ბოლოს აღვნიშნავ იმას, რომ მშობელი ეკლესია თქვენ გაჯილდოებს მიტროპოლიტის პატივით. აქ გმართებს კეთილგონიე­რება, თავმდაბლობა, განდიდების სურვილის უარყოფა. დიდია შენგან მიღებული ღირსება და პატივი, მაგრამ კიდევ უფ­რო დიდია ის იწროება, შრომა, ვაება და წყენა, რომელიც შენ მოგელის. აქ საჭიროა მოთმინებით ატანა ყველა იმისა, რაც ეკლესიის კეთილდღეობისათვის უსიამოვნება შეგხვდება ცხოვრებაში. რამდენად ამაღლდები იმდენად უფრო მეტად უნ­და დამდაბლდე, აქ არის ნამდვილი სულიერი სიმაღლე".[35]

 

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ისტორიაში ეს იყო უიშვიათესი შემთხვევა. როცა ახალნაკურთხი ეპისკოპო­სი იმავე დღეს მიტროპოლიტის პატივში აჰყავდათ. საგულისხმო სიტყვა წარმოთქვა კალისტრატე ცინცაძემ: `თქვენ მოგეხსენებათ, რომ წესი მღვდელმთავრად განმზადებულის განცხადებისა შეიცავს საჯაროდ თქმულს აღსარებას... ნება მიბოძეთ, მეც აღვიარო სამღვდელო და საერო დასთა წინაშე გულისა ჩემის ზრახვანი! ვინც მიცნობს, უეჭველად იცის, რომ მღვდელმთავრობაზედ აზრი არც თავში მომსვლია და არც გულში გამივლია: ჩემი მოღვაწეობის სარბიელი ჩემი ძალღონისათვის საკმაო და ფრიად ვრცელიც იყო. მიუხედავად ამისა, უკანასკნელი ნახევარი წლის განმავლობაში ჩვენი ეკლესიის გულშემატკივართაგან, რომელთა შორის პირველი თქვენ ბრძანდებით, უწმიდესო მამამთავარი, თითქმის ყო­ველდღე მესმოდა, იტვირთე ჯვარი მძიმე მღვდელმთავრისაო, ყველას მოკრძალებითა და უარით გისტუმრებდით...

 

რათა, რისთვის?... დიდი მოციქული პავლე ხომ ბრძანებს: უკვე ვისმე ეპისკოპოზობის უნდეს, კეთილსა საქმესა გული ეტყვისო.

 

დიახ, ამას ჰბრძანებს წმ. მოციქული, მაგრამ თვითვე დასძენ,ს ჯერ არს ეპისკოპოზისა, რათა უბრალო იყოს, ფრთხილ, წმიდა, შემკულ... სწავლულ... მყუდრო, უღალველ...

 

აღნიშნული თვისებები განა ამშვენებენ წინაშე თქვენსა მდგომარესა?.. განა ამ თვისებათა უქონლობას არ უჩიოდნენ და ამის გამო არ ერიდებოდნენ მღვდელმთავრობას კაცთა შორის ბუმბერაზნი _ ათანასე ალექსანდრიელი და ბასილი კესა­რიელი, გრიგოლ ღვთისმეტყველი და იოანე ოქროპირი?... მათთან შედარებით რას წარმოადგენს თქვენს მიერ მღვდელმთავრად განმზადებული?.. მტვერს, ფერფლს და ნაცარს...

 

იყო მეორე მიზეზიც: ბევრმა აქა მყოფმა იცის, რომ 33 წლის განმავლობაში ჩემი უერთგულესი მეგობარი და ცხოვრების განუყრელი თანამგზავრი უცხო და შორეული ერის შვილია, რომ ჩემი გულისათვის, მან დასთმო დედა და მამა, დანი და ძმანი, სამშობლო მხარე და მეგობარნი, მომენდო მე, შეიყვარა და შეითვისა ჩემი ერი და ჩემი ეკლესია, საუკუნის მესამე­დის მანძილზე იზიარებდა ჩემს ლხინსა და უფრო ხშირად  ჭირს და ერთხელაც არ მოუყენებია ჩემთვის უსიამოვნების აჩრდილიც კი... ნუთუ შემეძლო მე განვშორებოდი ასეთ ადამიანს, რასაც მოითხოვს საეკლესიო კანონმდებლობა, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ის უკვე შესულია მოხუცებულობაში და დღედაღამ თავს დასტრიალებს ბოროტის სე­ნით შეპყრობილს ჩემს ასულს?

 

არა, და ათასჯერ არა!

 

იყო სხვა მიზეზიც. როგორ შეხვდებოდა ჩემს მღვდელმთავრობას საქართველოს სამოციქულო ეკლესიის ეპისკოპოსთა კრე­ბული, თბილისის სამღვდელოება, რომელთანაც ისე ვარ არსებითად დაკავშირებული, რომ მის გარეშე ვერც კი წარმომიდ­გენია ჩემი თავი, თბილისის მორწმუნე ერი, რომელთა შორის ვიქცეოდი სამი ათეული წელიწადი, და ჩვენი ეკლესიის უზენაესი ორგანო საკათალიკოზო საბჭო?..

 

ეს ჩემთვის გამორკვეული არ იყო... მაშ, რამ, ან ვინ გამაბედვინა მოსვლა წინაშე თქვენსა?

 

ერთის მხრივ, მოციქულთა შორის თავმა, რომელიც იტყვის: ძალი უფლისა უძლურებასა შინა სრულ იქმნებისო, მეორეს მხრივ, ჩემი ცხოვრების თანამგზავრის საქართველოს სამოციქულო ეკლესიისადმი სიყვარულმა და უზომო პატივისცემამ - გაიგო თუ არა ჩვენი ეკლესიის გულშემატკივართა ბეჯითი სურვილი, მან გადმომცა: თუ მშობელი ეკლესია მოითხოვს შენგან ახალ პირობებში სამსახურს, შენ, თანახმად მაცხოვრის მცნებისა, უნდა დაუტევო ცოლიცა და შვილიც, აღიღო გვა­რი თვისი და შეუდგე უფალსა: რომელი არა ივიწყებს ცის მფრინველთა და ველის შროშანთა, არ მოგვაკლებს თავის მოწყალებას ჩვენცაო...

 

ამასთან ერთად გამოირკვა, რომ საქართველოს ეპისკოპოსთა კრებული, მორწმუნე ერი და საკათალიკოზო სახლი ჩემ მიერ დაუმსახურებელი თანაგრძნობით შეეგებნენ თქვენი უწმიდესობის სურვილს. ხოლო თბილისის სამღვდელოება სრულ ნდობასა და თავდადებულ თანამშრომლობას აღუთქვამს ჩემს უღირსებას...

 

რა უნდა მექნა ყოველივე ამის შემდეგ, თუ არა მოვსულიყავი. წინაშე თქვენსა და სიმდაბლით მომეხსენებინა: მორჩილ ვარ ბრძანებას, თქვენისა და არა რას მცირესა წინააღმდგომსა ვიტყვი...

 

გარნა, ეს კიდევ არ ნიშნავს, რომ ჩემს თავს ვთვლიდე სავსებით განმზადებულად მღვდელმთავრობისათვის: მე კიდევ ვსაჭიროებ თქვენს ბრძნულ რჩევასა და დარიგებას, ხელმძღვანელობასა და განსაკუთრებით ლოცვა-ვედრებიასა. ამისათ­ვის კადნიერებით გთხოვთ: აწ და მარადის ევედრენით მას, რომელი უძლურთა ჰკურნებს და ნაკლულოვანთა აღავსებს გარდამოავლინოს ჩემზედა მადლი სულისა წმიდისა და მომანიჭოს ძალი და სიმხნე წინამდებარისა მსახურებისათვის... ამინ".[36]

 

მღვდელმთავრად დადგინებისას წარმოთქმული ეს სიტყვა არ იყო ჩვეულებრივი მჭერმეტყველების ნიმუში იგი ზუსტად ასახავდა იმ რეალობას, რომელშიც იმყოფებოდა მიტროპოლიტი კალისტრატე ცინცაძე.

 

ქართველი საზოგადოების დამოკიდებულება კარგად გამოხატა ნესტორ შავდიამ, რომელმაც აღნიშნა _ "ვისურვებ, რომ ჩვენს ეკლესიას და სამშობლოს მრავლად მოვლენოდნენ თქვენისთანა ღვთივგამობრძმედილნი და მადლმოსილნი მღვდელმთავარი და მუშაკნი".[37]

 

უწმიდესი და უნეტარესი სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის ამბროსის გადაწყვეტილებით 1925 წლის 11 ნოემბრიდან ნინოწმინდის მიტროპოლიტი კალისტრატე დაინიშნა კათოლიკოს-პატრიარქის მუდმივ მოსაყდრედ, მიენიჭა ბარტყულაზე ჯვრის ტარების უფლება და მღვდელმთავართა შორის ღვთისმსახურების დროს უპირატესობა. მიტროპო­ლიტ კალისტრატეს უწმიდესი ამბროსის ავადმყოფობის შემთხვევაში მიეცა უფლება საქართველოს საკათალიკოსო საბჭოს სახელზე შემოსული დოკუმენტების განხილვისა. 1926 წლის 9 მარტიდან მიტროპოლიტი კალისტრატე გახდა საეკლესიო ხარისხის მიღების მსურველთა გამომცდელი კომისიის თავმჯდომარე. მოვლენების ამ სახით განვითარებას არ ელოდა არც საერო ხელისუფლება და არც ე.წ. "საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის რეფორმებისა და განახლე­ბის" ჯგუფის წევრები. საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქ უწმიდესი ამბროსის მიერ მოსაყდრედ მიტროპოლიტ კალისტრატეს გამოცხადება "რეფორმატორების" მოთხოვნებზე უარს ნიშნავდა. ბოლშევიკური ხელისუფლება აგრძელებ­და ანტირელიგიურ ისტერიას. მოსახლეობაში ქართველი სამღვდელოების სახით მტრის ხატს ქმნიდა, აპატიმრებდა სასუ­ლიერო პირებს, ადმინისტრაციული წესით საზეიმო ვითარებაში აუქმებდა მოქმედ ეკლესია-მონასტრებს. რევოლუციური ჰიმნების ფონზე ხდებოდა ეკლესიებიდან ზარების ჩამოხსნა, საეკლესიო წიგნების, ხატების დაწვა. ამ დროს იმის ნაცვლად, რომ მომხდარიყო საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საჭეთმპყრობელის, ბოლშევიკური საოკუპაციო ხელისუფლებისადმი შეურიგებელი უწმიდესი და უნეტარესი სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის ამბრო­სის, საკათალიკოსო საბჭოს გარშემო სასულიერო პირთა კონსოლიდაცია "რეფორმატორებმა" იერიში საკათალიკოსო საბჭო­სა და უწმიდეს ამბროსიზე მიიტანეს, მათ უკანონოდ გამოაცხადეს მიტროპოლიტ კალისტრატეს მოსაყდრეობა. ამ ადამია­ნებს დაავიწყდათ 1924 წლის აგვისტოში ქუთაისში დატრიალებული ტრაგედია, როცა ხელისუფლების ბრძანებით დახვრიტეს ქუთათელი მიტროპოლიტი ნაზარი (ლეჟავა) და სასულიერო პირები, დაავიწყდათ 800-მდე გაუქმებული ეკ­ლესია, და განაცხადეს, რომ საბჭოთა ხელისუფლება იყო ყველაზე ჰუმანური ხელისუფლება და თუ ის ცუდად ექცეოდა საქართველოს ეკლესიას ეს იმიტომ, რომ ანტისაბჭოელი იყო უწმიდესი და უნეტარესი სრულიად საქართველოს კათოლი­კოს-პატრიარქი ამბროსი, საკათალიკოსო საბჭოს შემადგენლობა, და განსაკუთრებით კათალიკოსის მოსაყდრე მიტროპო­ლიტი კალისტრატე. ოფიციალური ხელისუფლებისაგან წაქეზებულმა ე.წ. "რეფორმატორებმა" ფეხქვეშ გათელეს საეკლე­სიო იერარქიის პრინციპები და უწმიდესი და უნეტარესი სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქ ამბროსის, საკა­თალიკოსო საბჭოს გვერდის ავლით 1926 წლის 26-27 დეკემბერს ქუთაისში მოიწვიეს საეკლესიო ყრილობა და მიიღეს შემდეგი გადაწყვეტილება: "1. სრულიად საქართველოს საკათალიკოსო საბჭოს დღევანდელი წევრები, როგორც ვადაგა­სულები გადაყენებულ იქნან.. 2. საქართველოს საკათალიკოსო საბჭოს ნაცვლად არსდება საქართველოს ეკლესიის დროე­ბითი მმართველობა მიტროპოლიტ ქრისტეფორეს თავმჯდომარეობით. 3. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის დროებით მმართველობას ევალება ჩაიბაროს საკათალიკოსო საბჭოს საბუთები, თანხები, ინვენტარი, საკათალიკოსო საბჭოს კანცელარია. 4. ყველა ის სასულიერო თანამდებობაზე მყოფი პირნი, რომლენიც არ დაემორჩილებიან დროებით მმართველობას დათხოვნილად ითვლებიან".[38]

 

ქუთაისის კრებამ ეპისკოპოსი დავით კაჭახიძე მიტროპოლიტის ხარისხში აიყვანა. მართალია უწმიდესმა ამბროსიმ ქუთაისის საეკლესიო კრების გადაწყვეტილება უკანონოდ გამოაცხადა, მაგრამ დროებითმა მმართველობამ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს დახმარებით ხელში ჩაიგდო საპატრიარქოს კანცელარია, ოფიციალური ბეჭედი. ყოველივე ეს საქართველოს მართლმადიდებელ სამოციქულო ეკლესიის მმართველობის სფეროში გადატრიალებას მოასწავებდა. მარ­თალია, ქუთაისის საეკლესიო კრების მონაწილენი მორწმუნეთა მიმართ წერილში წერდნენ: "ყოველი მორწმუნე ქართველისათვის ცხადი უნდა იყოს, თუ როგორ სატირალ მდგომარეობაშია საქართველოს ეკლესია და ისიც ნათელი უნ­და იყოს, რომ თუ დროზე არ იქნა მიღებული საჭირო ზომები ჩვენი ეკლესია მთლიანად განადგურდება. ამის მიზეზია საქართველოს საკათალიკოსო საბჭოს უტაქტო მოქმედება, საეკლესიო კანონების უგულებელყოფა დროსა და გარემოსათ­ვის ანგარიშის გაუწევლობა. ჩვენი მიზანია "უმთავრესად საქართველოს ეკლესიის მართვა-გამგეობის ნორმალურ კალა­პოტში ჩაყენება",[39] მაგრამ სინამდვილეში შეასრულეს ხელისუფლების დაკვეთა და ფაქტიურად ძალაუფლება ჩამოართვეს ქართველი ხალხის ეროვნული და სარწმუნოებრივი ინტერესებისათვის თავდადებულ მებრძოლს, უწმიდეს­სა და უნეტარესს ამბროსის. ასეთ ვითარებაში უაზრობა იყო მიტროპოლიტ კალისტრატეს კათოლიკოს-პატრიარქის მო­საყდრეობა. ამიტომ მან 1926 წლის 30 დეკემბერს უარი განაცხადა მოსაყდრის თანამდებობაზე, "ვინაიდან დავრწმუნ­დი, რომ ის არევ-დარევა, რომელიც დღეს სუფევს ჩვენს ეკლესიაში გამოწვეული ყოფილა უმთავრესად ჩემ მიერ მოსაყდ­რის მოვალოების აღსრულებით, პატივისცემით ვთხოვ საკათალიკოსო საბჭოს აირჩიოს მოსაყდრედ სხვა მღვდელმთავარი, მე კი გამათავისუფლოს ხსენებული მოვალეობის აღსრულებიდან."[40] განაცხადა მან. დროებითმა მმართველობამ სიამოვნებით გაათავისუფლა მიტროპოლიტი კალისტრატე მოსაყდრის თანამდებობიდან, ხოლო 1927 წლის 12 იანვრიდან ნინოწმინდის ეპარქიის მმართვევლობიდან. დატოვეს ქაშუეთის ეკლესიაში რიგით მღვდლად, ამის შესახებ უწმიდესი კა­ლისტრატე სინანულით აღნიშნავდა: "ჯერ ამიკრძალეს საკათალიკოსო საბჭოში მუშაობა, IV საეკლესიო კრებაზე კი მიწ­ვეული ვიყავი სათათბირო ხმით. "გაკრეჭილ" მღვდლებთან თანაბრად, ამ კრებამ მიიღო მართლმადიდებელ ეკლესიაში უპრეცენდენტო კანონი, ეპისკოპოსი თუ იგი ასრულებს მხოლოდ სამრევლო მღვდლის მოვალეობას სწირავს ფილონში, პანაღიის გარეშე".[41]

 

1927 წლის 29 მარტს გარდაიცვალა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი უწმიდესი და უნატარესი ამბროსი. 21-27 ივნისს IV საეკლესიო კრებამ სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქად აირჩია ცხუმ-აფხაზეთის მიტრო­პოლიტი ქრისტეფორე. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ახალმა საჭეთმპყრობელმა საბჭოთა ხელისუფლებას­თან "ლოიალობისა და თანამშრომლობის" კურსი გამოაცხადა. განახლების ჯგუფის წევრები ვარაუდობდნენ, რომ ამიერი­დან შეწყდებოდა საქართველოს ეკლესიის დევნა-შევიწროება, მაგრამ მწარედ მოტყუვდნენ. 1928 წლის 6 იანვრის ინსტრუქციით ხელისუფლებამ მოახდინა სასულიერო პირების რეგისტრაცია და მათ დაუწესა დიდი გადასახადები, გრძელდებოდა სასულიერო პირების დაპატიმრება, ეკლესია-მონასტრების ძარცვა-რბევა, კიდევ უფრო შეურიგებელნი გახდნენ რელიგიის მიმართ "მებრძოლ უღმერთოთა კავშირის" წევრები, ანტირელიგიური უნივერსიტეტის თანამშრომლე­ბი.

 

1931 წელს ი. სტალინი აღნიშნავდა: "ხელისუფლებას არ შეუძლია იყოს ნეიტრალური რელიგიის მიმართ. ის აწარმოებს ანტირელიგიურ პროპაგანდას ყოველ და ყოველგვარ რელიგიურ ცრურწმენათა მიმართ".[42] 1931 წლისათვის 1100-ზე მეტი ეკლესია იყო გაუქმებული და 1600-ზე მეტი სასულიერო პირიდან 300- იყო დარჩენილი. ისინიც მუდმივ შიშს და ტერორში იმყოფებოდნენ. ქართული ემიგრაცია, ინტელიგენცია გულდაწყვეტილი შეჰყურებდა როგორ დათმო პოზიციები საქართველოს მართლმადიდებელმა სამოციქულო ეკლესიამ, მაგრამ სხვა გზა არ იყო, მიტროპოლიტი კალისტრატე ასეთ ჩანაწერს აკეთებს ამ პერიოდში: "ძველად სამღვდელოება იყო ინტელიგენცია, მაღალი შეგნებული მოწინავე წრე, იგი ხელმძღვანელობდა ხალხის განათლების საქმეშიც და სხვა საზოგადოებრივ საქმეშიც... ჩვენ ახლა ხალხს ვესაჭიროებით მხოლოდ საეკლესიო წესის აღსრულებისათვის... მთავარია როგორმე სიცოცხლე შევინარჩუნოთ, როგორმე ეკლესიები დანგრევას გადავარჩინოთ, როგორმე სარწმუნოება შევინახოთ".[43] მიტროპოლიტი კალისტრატე იყო ქაშუეთის წმ. გიორგის სახ. ეკლესიაში. ბუნებრივია, საკათალიკოსო საბჭოს ნაცვლად შექმნილი ახალი ორგანოს, სასინოდო პლენუმის წევრები გრძნობდნენ, რომ მიტროპოლიტ კალისტრატეს დაუმსახურებელი წყენა მიაყენეს. უწმიდესმა ქრისტეფორემ ასეთი წერილით მიმართა: "ძმაო და მეუფეო კალისტრატე ძალიან უხერხულია, რომ თქვენ მხოლოდ სამრევლო მღვდლის თანამდებობაზე გსურთ დარჩენა. ქაშუეთში... გთხოვთ შემატყობინოთ თქვენი აზრი, დათანხმდებით თუ არა მიიღოთ მართვა-გამგეობაში რომელიმე ეპარქია".[44] მიტროპოლიტმა კალისტრატემ ამ წინადადებაზე უარი განაცხადა. ასევე უარი თქვა სასინოდო პლენუმის ფინანსურ დახმარებაზე "რამდენადაც მოულოდნელია ჩემთვის, იმდენად დამაკმა­ყოფილებელია (ზნეობრივად) რაღაც შრომა გამიწევია, რომელიც ექვსი თვის წინ არ ჩანდაო"[45].

 

1928 წლის 8 ივლისს სასინოდო პლენუმის ნაცვლად შექმნილმა საკათალიკოსო სინოდმა მიტროპოლიტ კალისტრატეს მანგლისის ეპარქიის მმართველობა ჩააბარა. 1928 წლის 14 მაისს მისმა ყველაზე შეურიგებელმა ოპონენტმა მიტროპო­ლიტმა დავითმა (კაჭახიძე) ასეთი განცხადება გააკეთა: "მიტროპოლიტ კალისტრატეზე გაჯავრებული ვიყავი და ასე იმი­ტომ ვიქცეოდიო, სინამდვილეში მღვდელმთავართა შორის პირველ ადგილზე ვაყენებ, მე მისთვის ცუდი არ მინდა, მე პირველი ვეამბორევი "ქრისტე არს ჩვენ შორის".[46] მიტროპოლიტმა დავითმა წერილობით მოიხადა ბოდიში მიტროპო­ლიტ კალისტრატეს წინაშე. მიტროპოლიტი კალისტრატეც როგორც ჭეშმარიტი ქრისტიანი დიდსულოვანი და მიმტევებე­ლი იყო. იგი ჩვეული გულმოდგინებით შეუდგა საქმიანობას. თავის მრავალმხრივ ცოდნას და გამოცდილებას საქართვე­ლოს მართლმადიდებელი ეკლესიის გადარჩენის საქმეს ახმარდა. საბედნიეროდ "განახლებისა და რეფორმების" ტალღაზე საქართველოს ეკლესიის სათავეში მოსულმა სასულიერო იერარქებმა სწორად გაიაზრეს, რომ ხელისუფლება არ შეწყვეტ­და ეკლესიის წინააღმდეგ ბრძოლას და ნებისმიერი "რეფორმა" მართლმადიდებლობის დოგმატიკის თვალსაზრისით კი­დევ უფრო გაამწვავებდა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის შიგნით ვითარებას. ამის თვალსაჩინო მაგალითი იყო საეკლესიო კალენდრის საკითხი, როცა 1927 წელს მიიღეს გადაწყვეტილება საეკლესიო დღესასწაულების ახალი სტილით აღნიშვნის შესახებ, მაგრამ 1928 წელს იძულებულნი გახდნენ გაეუქმებინათ იგი. სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქმა ქრისტეფორე III თავის თავზე გამოსცადა ბოლშევიკური ხელისუფლების მთელი სისასტიკე. რო­ცა ხელისუფლების ორგანოებმა დიდი გადასახადები დაუწესა. თუ პატრიარქს უჭირდა გადასახადების გადახდა, რა დღე­ში იქნებოდნენ ეპარქიების სასულიერო პირები? ასეთ ვითარებაში მიტროპოლიტი კალისტრატე მძიმე უკურნებელი სე­ნით შეპყრობილი პატრიარქის შემცვლელად თვით ისეთი ადამიანებისგანაც კი მოიაზრებოდა, რომელთაც ის არ უყვარ­დათ და მძაფრ ოპონირებას უწევდნენ მას.

 

 

 

5. პედაგოგიური საქმიანობა, ქაშუეთის წმ. გიორგის ეკლესიის მშენებლობა

 

 

დეკანოზი კალისტრატე ცინცაძე XIX საუკუნის 90-იანი წლებიდან, როგორც კიევის სასულიერო აკადემიის კურსდამთავ­რებული განათლებული სასულიერო პირი აქტიურ პედაგოგიურ საქმიანობას ეწეოდა თბილისის ვაჟთა პირველ გიმნაზია­ში, მასწავლებელ ქალთა სკოლაში, ლევანდოვსკის კერძო გიმნაზიაში. ასწავლიდა საღვთო სჯულს და მოსწავლეთათვის გასაგები ენით გადასცემდა მასალას. მისი გაკვეთილები გამოირჩეოდა პატრიოტული სულისკვეთებით, ამიტომ მიუღებე­ლიყო ეგზარქოსებისათვის. მან როგორც პედაგოგიური საკრებულოს წევრმა დაიცვა ის სემინარიელი სტუდენტები, რომელნიც 1904 წელს რექტორის წინააღმდეგ გამოდიოდნენ. 1905 წლის 28 იანვარს თბილისის ქალთა საეპარქიო სასწავლებელშიც გარუსების წინააღმდეგ ხმა აღიმაღლეს მოსწავლეებმა, აქაც მათ დამცველად დეკანოზი კალისტრატე მოგვევლინა. ხელისუფლება ყველანაირად ცდილობდა, ხელი შეეშალა მისი პედაგოგიური საქმიანობისათვის, მაგრამ ამას ვერ ახერხებდა. გასული საუკუნის 50-70-იან წლებამდე საქართველოში მრავალი გამოჩენილი, სახელოვანი ადამიანი სიამაყით იხსენებდა თავის ძვირფას პედაგოგს კალისტრატე ცინცაძეს.

 

თბილისის ქვაშვეთის ეკლესია პირველად VI საუკუნეში აუშენებიათ. მეორე ეკლესია აშენდა XVIII საუკუნის I ნახევარ­ში გივი ამილახვრის ღვაწლით, მაგრამ XIX საუკუნის 80-იან წლებში ტაძარი იმდენად ავარიულ მდგომარეობაში ყოფი­ლა, რომ გაჩნდა მისი უეცრად დანგრევის საშიშროება. უწმიდესი და უნეტარესი კალისტრატე წიგნში "ქვაშვეთის წმიდა გიორგის ეკლესია თბილისში" დაწვრილებით აღწერდა როგორ გაჩნდა 1897 წელს ახალი ტაძრის აშენების იდეა. ამ მხრივ გამორჩეული ყოფილა დეკანოზ მარკოზ ტყემალაძის ღვაწლი, რომელსაც დაურწმუნებია ეგზარქოსი ფლაბიანე, ეკლესიის მამულების კომიტეტის თავმჯდომარე ი. ამილახვარი და მისი მოადგილე ნ. არჯევანიძე. მარკოზ ტყემალაძეს ამილახვრი­სათვის მოუხსენებია: "ახალი ეკლესია აშენებული იქნება სამთავისის ეკლესიის გეგმით, რომელიც ამილახვრის მამა-პა­პის აშენებულიაო. ეს იამა გენერალ ამილახვარს და გვიპასუხა, თუ მაგ პირობას მომცემთ როგორც თქვენ, ისე ეგზარქო­სი, დავთანხმდებიო".[47]

 

უწმიდესი კალისტრატე განაგრძობს - ახალი ეკლესიის პროექტი 1901 წელს შეადგინა ხუროთმოძღვარმა ლ. ბილფელდ­მა, მაგრამ ეგზარქოსმა ალექსიმ პროექტი არ მოიწონა და მისი გადაკეთება მოითხოვა. 1903 წლის 31 იანვარს მიიღეს გა­დაწყვეტილება დროებითი ეკლესიის გამართვის შესახებ, რომელიც ააშენეს და აკურთხეს 1904 წლის 25 აპრილს.

 

"ახალი ტაძრის საძირკვლის პირველი ქვაკუთხედი დაიდო 1904 წლის 12 ნოემბერს. ტაძრის აშენება იტვირთა ქვაშვე­თის ეკლესიის მამულების გამგე კომიტეტმა, რომლის შემადგენლობაში შედიოდნენ ტაძრის ბალავრის ჩაყრისას სამრევ­ლოს სამი წარმომადგენელი ი. ამილახორი (თავმჯდომარე). ა. მუხრან-ბატონი, ნ. არჯევანიძე (მდივანი), მღვდელი კ. ცინცაძე, მღვდელი გ. ჩაგუნავა, მღვდელი დ. ლაზარიშვილი და მნათე პ. კვირიკაშვილი. კომიტეტის 1904 წლის 16 მარტს სხდომაზე ხუროთმოძღვარ სამუშაოთა მწაროებლად მოწვეულ იქნა ლ. ბილფელდი, რომელმაც შეადგინა ტაძრის გეგმა და ხარჯთაღრიცხვა; მას მიენიჭა კომიტეტის წევრობაც. აღმაშენებლად კომიტეტმა მოიწვია საქართვლეოში ცნობი­ლი იტალიელი ტექნიკოსი ანჟელო ანდრეოლეტტი, რომელმაც თავის მხრივ აღმაშენებელ-ხუროთმოძღვრად დანიშნა არქი­ტექტორი ე. ანდრეოლეტტი. შენობის საზოგადო ხელმძღვანელობა და მეთვალყურეობა კომიტეტმა ჩააბარა ეკლესიის წინამძღვარს კ. ცინცაძეს. ამავე სხდომაზე გადაწყდა ტაძრის ცოკოლის ამაღლება რუსთაველის გამზირის დონემდე და ქვემო სართულში მეორე ეკლესიის მოწყობა".[48] დეკანოზ კალისტრატე ცინცაძეს ერთი დღითაც არ მოუკლია ყურადღე­ბა მშენებლობისათვის. 1910 წლის 31 სექტემბერს მოხდა ახლადაშენებული ტაძრის კურთხევა, რომელიც შეასრულა საქართველოს ეგზარქოსმა ინოკენტიმ ეპისკოპოსების გრიგოლისა და დავითის თანამწირველობით. ეკლესიის კურთხევას მრავალრიცხოვანი საზოგადოება დაესწრო. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიის გაუქმების შემდეგ პირველი შემთხვევა იყო, როცა ეროვნულ საეკლესიო  ხუროთმოძღვრების ტრადიციებზე დაფუძნებული ასეთი შესანიშნავი ეკლესია აშენდა თბილისში, ამაში ქაშუეთის ეკლესიის წინამძღვრის კალისტრატე ცინცაძის წვლილი განსა­კუთრებული იყო. უწმიდეს კალისტრატეს ეს ეკლესია განსაკუთრებით უყვარდა, მან თავისი სასულიერო ცხოვრების დი­დი ნაწილი ხომ ამ ეკლესიაში გაატარა. მღვდელმთავრად კურთხევის შემდეგაც (1925 წ.) კალისტრატე მიტროპოლიტი ქაშუეთის ეკლესიის წინამძღვრად დარჩა, მიუხედავად იმისა, რომ საკათალიკოსო საბჭოს გადაწყვეტილებით ჯერ იყო ნინოწმინდელი, ხოლო შემდეგ მანგლელ მღვდელმთავრად დადგინებული. ბოლშევიკური საოკუპაციო ხელისუფლება 1924 წელს დეკანოზ კალისტრატე ცინცაძეს ედავებოდა ქაშუეთის ეკლესიის განძეულობის გადამალვას, რომელიც ხელისუფლებას სჭირდებოდა გასაყიდად და დამშეულთათვის სურსათის შესაძენად. გასული საუკუნის 30-იან წლებში, როცა ანტირელიგიური პროპაგანდა კიდევ უფრო გაძლიერდა ახალი ძალით დაიწყო ეკლესია-მონასტრების ადმინისტრა­ციული წესით დახურვა. საფრთხის წინაშე აღმოჩნდა ქაშუეთის წმ. გიორგის ეკლესია. გამოჩნდნენ ადამიანები, რომელ­ნიც ურჩევდნენ საქართველოს კპ(ბ) ცენტრალურ კომიტეტს დაენგრიათ ქაშუეთის ეკლესია, რომლსაც მათი აზრით არავი­თარი ისტორიული ღირებულება არ ჰქონდა. იყო ქაშუეთის ეკლესიის ადგილზე ჰიგიენის სახლის (აბანოს) აშენების პროექტი.

 

უწმიდესმა კალისტრატემ 1938 წლის 31 აგვისტოს საგანგებო წერილით მიმართა საქ. კპ(ბ) ცენტრალური კომიტეტის მდივანს ლ. ბერიას. წერილში საუბარი იყო იმის შესახებ, რომ საქართველოს სიძველეთა კომიტეტის მიერ ეკლესია აყვა­ნილი იყო აღრიცხვაზე "კადნიერად მივაქცევ რა თქვენს განათლებულ ყურადღებას ზემოაღნიშნულზედ, პატივისცემით გთხოვთ განკარგულებას ქვაშვეთის სამრევლოს სარგებლობაში დატოვებისათვის".[49] უწმიდესი კალისტრატეს ამ განც­ხადებაზე არის ლ. ბერიას მინაწერი: გთხოვთ გვაცნობოთ არსებობს თუ არა რაიმე ოფიციალური წყარო ქვაშვეთის ეკლე­სიის დახურვის შესახებ~. ამის შემდეგ შეწყდა მითქმა-მოთქმა ამ დიდებული ტაძრის შესაძლო დანგრევაზე. იქნებ ამ საკითხთან საერთოდ არ არის კავშირში, მაგრამ ერთი საყურადღებო ფაქტიც უნდა აღვნიშნოთ. ლავრენტი ბერიას დედა მართა ჯაყელი ღრმად მორწმუნე ადამიანი იყო. იგი სისტემატურად დადიოდა სიონის საპატრიარქო ტაძარში და საათო­ბით იდგა სიონის ღვთისმშობლის ხატთან სანთლით ხელში. განსვენებულმა ქალბატონმა ბაბო დადიანმა მიამბო - გადასახლებიდან დაბრუნების შემდეგ სიონის ეკლესიაში ღვთისმშობლის ხატთან მუხლი მოვიყარე და დავიწყე ლოცვა. ცოტა ხანში ვიღაცამ მხარზე ხელი დამადო, ავიხედე და სახტად დავრჩი, ეს იყო ლ. ბერიას დედა- მართა ჯაყელი, რომელმაც მითხრა - შვილო, ვიცი შენ რა უბედურებაც გადაგხდა, მაგრამ ლავრენტის ვერაფერს ვთხოვ, მაინც არაფერს დამიჯერებს... ილოცე ღმერთი გიშველის..."

 

უწმიდესმა  და  უნეტარესმა  სრულიად  საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქმა კალისტრატემ 1947 წელს ქაშუეთის ეკლესიის მოხატვის წინადადება შესთავაზა ცნობილ ქართველ მხატვარს ლადო გუდიაშვილს. მრავალი ხელისშემშლელი პირობებისა და უსიამოვნებების მიუხედავად მოხერხდა საკურთხევლის მოხატვა. ლ. გუდიაშვილი მოგონებებში ასე ახა­სიათებდა უწმიდეს კალისტრატეს "იგი დიდებული ადამიანი იყო. პატრიოტი, განათლებული, ისტორიის, საეკლესიო მხატვრობის შესანიშნავი მცოდნე... უაღრესად კაცთმოყვარე... მე იგი ისე მომწონდა, რომ მისი სახე ფრესკაში ერთ-ერთ მოციქულად ჩავხატე... მას ეს ძალიან ესიამოვნა."[50]

 

 

 

 

6. კათოლიკოს-პატრიარქობის ხანა

 

 

 

სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის ქრისტეფორე III-ის გარდაცვალების შემდეგ 1932 წლის 10 იანვარს საგანგებოდ შეიკრიბა საკათალიკოსო სინოდი, რომელსაც ესწრებოდნენ მიტროპოლიტები: სიმეონი (ჭელიძე), ვარლამი (მახარაძე), მელქისედეკი (ფხალაძე), დავითი (კაჭახიძე), ეპისკოპოსები: პავლე (ჯაფარიძე), ნესტორი (ყუბანეიშვილი), ალექსი (გერსამია), ეფრემი (სიდამონიძე). სინოდმა ერთხმად მიიღო გადაწყვეტილება მიტროპოლიტ კალისტრატეს სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის მოსაყდრედ გამორჩევის შესახებ, ხოლო 1932 წლის 21 ივნისს საქართ­ველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის მე-6 კრებაზე იგი არჩეულ იქნა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარ­ქად. 24 ივნისს სვეტიცხოვლის საპატრიარქო ტაძარში მოხდა მისი აღსაყდრება. საზოგადოებისათვის საინტერესო იქნება ქუთათელი მიტროპოლიტის, უწმიდესი კალისტრატეს ყველაზე შეურიგებელი ოპონენტის დავით კაჭახიძის პოზიცია, რომელიც წერდა: "აბა, ერთი თვალი გადავავლოთ ჩვენ წარსულ საეკლესიო ცხოვრებას ამ უკანასკნელი ორმოცი წლის განმავლობაში. რომელი სასულიერო პირის სახელი უფრო ხშირად, უფრო მეტი პატივისცემით იხსენიებდა ჩვენ წრეში? ვინ იყო ის, რომელმაც ჟურნალ "მწყემსში" მოათავსა სტატია საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალობის შესახებ იმ დროს, როცა ჯერ ამ საგნის შესახებ ჩვენ შორის არავითარი ლაპარაკი არ ყოფილა და რომლის გამო ამ ჟურნალის რედაქტორმა დავით ღამბაშიძემ ეგზარქოს ვლადიმერისაგან რისხვა მიიღო? ვინ იყო ის, რომელმაც დინჯი, საფუძვლიანი, მეცნიერუ­ლი პასუხი გასცა რუსეთის ეკლესიის სინოდის მოხელეს სამუილოვს და მის თანამოაზრეთ, რომელნიც საქართველოს ეკლესიის კანონიერ ავტოკეფალიას უარჰყოფდნენ? ვინ იყო ის, რომელმაც შეადგინა საგნის ამომწურავი საპასუხო Послание რუსეთის პატრიარქის ტიხონის საქართველოს კათოლიკოსისადმი ეპისტოლეს შესახებ?... ვინ იყო ის, რომე­ლიც წერდა საქართველოს უზენაეს საერო და სასულიერო მთავრობისადმი საბუთიან მოხსენებებს საქართველოს ეკლე­სიისა და სამღვდელოების ამა თუ იმ საჭიროებათა შესახებ? ვინ არის ის, რომელსაც ავტორიტეტნი კათალიკოსნიც კი, როგორებიც იყვნენ კირიონი და ლეონიდი ანგარიშს უწევდნენ, ვინ არის, ის რომელსაც საქართველოს ინტელიგენცია თავიდანვე არჩევდა და დღესაც მაღლა აყენებს ქართველ სამღვდელოებაში? ეს არის კალისტრატე, ინტელექტუალი და მოქმედებითაც უპირატესი, შეიძლება ზოგიერთი ჩვენთაგანი ყველაფერს მისი მსოფლმხედველობისას არ იზიარებდეს, მაგრამ ცხადზე უცხადესია, რომ იგი ჩვენ შორის პირველია თავისი ჭკუით, ცოდნით, განვითარებით, საქმიანობით, გამოც­დილებით"[51] ქართველი საზოგადოებრიობის საუკეთესო წარმომადგენლები სიხარულითა და აღტაცებით შეხვდნენ საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიისათვის უმძიმეს დროს, რომ მისი საჭეთმპყრობელი გახდა უწმიდესი კალისტ­რატე. ეს აზრი კარგად გაახმოვანა მარიამ ჯამბაკურ-ორბელიანმა "თქვენო უწმიდესობავ - უზომოდ ვწუხვარ, რომ ყველაფერს მოწყვეტილმა, დროზე ვერ გავიგე სასიხარულო ამბავი თქვენი სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქად არჩევისა და კურთხევის შესახებ. საქართველოს შვილთა საერთო სიხარულს მეც - მიმართავდა იგი უწმი­დეს კალისტრატეს - სიამოვნებით ვუერთდები და ვიზიარებ საქართველოს შვილთა საერთო სიხარულს, ბედნიერი ვარ, რომ ჩვენმა ეკლესიამ თქვენებრი ღვაწლმავალი და ღირსეული საჭეთმპყრობელი მოიპოვა".[52]

 

ჩაიარა მილოცვებმა, პირველი დღეების სიხარულმა, საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი მკაცრი რეალობების წინაშე დადგა. 1937 წელს მოქმედ ეკლესიათა რაოდენობა 300-დან 187-მდე, ხოლო სასულიერო პირთა 200-მდე შემცირდა. 1940 წელს მოქმედი ეკლესიები 15, სასულიერო პირები 128-მდე შემცირდა. ხელისუფლება აგრძელებდა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის შევიწროების პოლიტიკას. არასასურველ სასულიერო პირებს ფიზიკურად უსწორდებოდ­ნენ, სიკვდილით დასაჯეს: "1. ბესარიონ ვაშაძე, 2. მიხეილ ნანეიშვილი, 3. იოსებ მირიანაშვილი, 4. ილარიონ ოქროპირი­ძე, 5. გიორგი ეპიტაშვილი, 6. ივანე ჩიტაძე, 7. ერმილე გოგოლიშვილი, 8. ივანე ქააძე, 9. მალაქია წიკლაური, 10. სამსონ მძინარიშვილი, 11. სპირიდონ კეთილაძე, 12. რომანოზ ჩიხლაძე, 13. ნესტორ ღონღაძე, 14. იოანე ბობოხიძე, 15. პროკოფი ჩიგოგიძე, 16. გიორგი დარჩია. 17. ელიზბარ ანჩაბაძე, 18. გიორგი წულაია, 19. იოანე ფანცულაია, 20. აპო­ლონ აფხაიძე, 21. ნიკოლოზ ბეშქენიძე.

 

გადასახლებაში გარდაიცვალნენ: 1. გიორგი მაჭავარიანი, 2. ნიკოლოზ ოქრომჭედლიშვილი, 3. არსენ ჯანელიძე. 4. ნესტორ

 

ჯალაღონია, 5. ალექსანდრე ცქიფურიშვილი. 6. ექვთიმე ნანეიშვილი."[53] რეპრესიები გრძელდებოდა, გადაასახლეს ეპისკოპოსი ეფრემი (სიდამონიძე), მიტროპოლიტი ვარლამი (მახარაძე), რუსთა სამრევლოს დეკანოზი ივანე ლოზოვოი, არქიდიაკონი ამბროსი (ახობაძე). შიშსა და მომავლის უიმედობამ დაისადგურა სასულიერო პირთა შორის. ამას ემატებო­და XIX საუკუნის II ნახევრის თაობის ბუნებრივი გზით კლება. ახალი თაობა, ბოლშევიკური ანტირელიგიური პროპაგან­დისა და ადმინისტრაციული ზეწოლის პირობებში სასულიერო პირობაზე უარს ამბობდა. ასეთ ვითარებაში რა უნდა გაე­კეთებინა უწმიდესსა და უნეტარეს კალისტრატეს? მან როგორც დიდმა სასულიერო მოღვაწემ, თავისი საქმიანობა ასე წარმართა: "1. საბჭოთა სახელმწიფოს ოფიციალური საკანონმდებლო დოკუმენტების მეშვეობით, რომელნიც ფორმალუ­რად მაინც აღიარებდა რწმენის თავისუფლებას, დაიწყო ბრძოლა ეკლესია-მონასტრების ადმინისტრაციული წესით დახურვის, ნგრევისა და ძარცვის პროცესის შესაჩერებლად. 2. ხელისუფლების მიერ საეკლესიო პირებისა და მოქმედი ეკლესიების სულისშემხუთველი საგადასახადო კანონმდებლობის შემსუბუქების მცდელობა. 3. საბჭოთა ხელისუფლებას­თან ლოიალობისა და თანამშრომლობის კურსის შენარჩუნება. 4. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიისათვის იუ­რიდიული სტატუსის მინიჭებისა და მსოფლიო მართლმადიდებელი სამოციუქლო ეკლესიების მიერ მისი ავტოკეფალიის აღიარების მიღწევა. 5. ეკლესიასა და საზოგადოებას შორის წარმოშობილი გაუცხოების მოსპობა".[54]

 

უწმიდესმა და უნეტარესმა კალისტრატემ დაიწყო უთანასწორო ბრძოლა ბოლშევიკური ხელისუფლების იდეოლოგიური მანქანის წინააღმდეგ. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ეპარქიებში გახშირდა "დაუდგენელი" ბოროტმოქმე­დების მიერ ეკლესიის მონასტრების ძარცვა, სასულიერო პირთა მკვლელობები, დარბეულ იქნა შიომღვიმის, ბეთანიის, კაბენის მონასტრები. საქართველოს ადგილობრივი პარტიული ლიდერების მიერ ეკლესია-მონასტრები და მოქმედი სასუ­ლიერო პირები დაბეგრილ იქნენ იმ ნორმით, როგორც ეს ხდებოდა რუსეთში. რუსეთის ეკლესიაში ერთ ეპარქიას იმდენი სამრევლოები ჰქონდა, რამდენიც სულ იყო საქართველოს საპატრიარქოში, ამიტომ თუ იქ არ უჭირდათ გადასახადების გა­დახდა, საქართველოში უმძიმესი ვითარება იყო შექმნილი. უწმიდესი კალისტრატე თავის მიმართვებში ამხელდა ხელისუფლების ვერაგულ პოლიტიკას. რა სავალალო მდგომარეობა უნდა ყოფილიყო ქვეყანაში, როცა თბილისის კირო­ვის რაიონის ფინანსური ინსპექციის ინსპექტორი სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქს ასეთი შინაარსის ულ­ტიმატუმს უყენებდა "თუ დაწესებულ გადასახადს არ გადაიხდით, საკითხი გატანილ იქნება აღმასრულებელი კომიტე­ტის სხდომაზე, სიონის ტაძრის ხელშეკრულების გაუქმებისა და დახურვის შესახებ".[55] წარმოვიდგინოთ რა ვითარება იქნება ამ მხრივ საქართველოს ეპარქიებში, როცა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საჭეთმპყრობელს საპატ­რიარქო ტაძარს ართმევდნენ. უწმიდესმა კალისტრატემ საგანგებო დეპეშები გაგზავნა მოსკოვში საბჭოთა კავშირის უმაღ­ლესი საბჭოს პრეზიდიუმის თავმჯდომარის მ. კალინინის, სსრ კავშირის შინსახკომის თავმჯდომარის ლ. ბერიას სახე­ლებზე და ითხოვა დახმარება. ამავე დროს საქართველოს სსრ ფინსახკომის თავმჯდომარეს კ. ციმაკურიძეს აცნობა:. "პატივისცემით გთხოვთ, ინებოთ განკარგულება, რათა მოსკოვიდან პასუხის მოსვლამდე არ იქნას მიღებული არავითარი აგრესიული ხასიათის ზომები სიონის ტაძრის მიმართ".[56] ხელისუფლების ადგილობრივი წარმომადგენლები შეუვალნი იყვნენ მოთხოვნაში. უწმიდესი კალისტრატე საგანგებოდ აუდიენციაზე მივიდა უმაღლესი საბჭოს საქმეთა მმართველ მირიანაშვილთან "გამოვცხადი ორ საათზე - წერდა იგი. არ მიმიღო, მდივან დავითაშვილს დააბარა თქვენს განცხადება­ზე. თავმჯდომარემ უარი ეთქვასო."[57]

 

მიუხედავად ასეთი დამცირებისა უწმიდესი კალისტრატე ფარხმალს არ ჰყრიდა. თბილისის ქალაქის აღმასრულებელი კომიტეტისადმი გაგზავნილ ვრცელ განმარტებაში ნათელს ჰფენდა სიონის საპატრიარქო ტაძრის გარშემო შექმნილ ვითა­რებას. "1932 წლამდე, სიონის ეკლესიის შენობისა და რენტის გადასახადი არ გადაუხდია (არც მოუთხოვიათ), თუმცა როგორც შემდეგში აღმოჩნდა, გადასახადი მათ შეწერილი ჰქონია. 1933 წელს მომივიდა უწყება, რომ დავალიანება იყო 10,325 მანეთი. ჩემს შუამდგომლობაზე ცაკის აღმასრულებელმა კომიტეტმა იმავე წლის 27 ნოემბრის დადგენილებით სიონის ეკლესიას მოუხსნა საურავი და მოითხოვა ძირითადი გადასახადი. ეს ფული მხოლოდ 1938 წელს გადავიხადეთ უსახსრობის გამო. ახლა ვითხოვთ მ. კალინინისა და ლ. ბერიას პასუხამდე შეაჩერეთ თქვენი მოთხოვნები".[58] როგორც ჩანს ხელისუფლებას არაფრის გაგონება არ სურდა. 1940 წლის 19 მარტს უწმიდესმა და უნეტარესმა სრულიად საქართ­ველოს კათოლიკოს-პატრიარქმა კალისტრატემ საგანგებო წერილით მიმართა საქ. კპ (ბ) ცკ-ის მდივანს კ. ჩარკვიანს. "სამსახურებრივ და სინდისის მოვალეობად ვთვლი მოგახსენოთ შემდეგი: საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია უძველესი კულტურული დაწესებულებაა ჩვენში. მან სულიერად გამოზარდა ჩვენი ხალხი, გადაარჩინა გათათრებას და გარუსებას, შეუნარჩუნა საკუთარი ეროვნული სახე. დოგმატური სწავლით იგი არ განსხვავდება სხვა მართლმადიდებელ ეროვნებათა ეკლესიისგან, მაგრამ საუკუნეთა მანძილზე მას გამოუმუშავებია თავისებური კილო კითხვისა და გალობი­სა, წერისა და წირვა-ლოცვის შესრულებისა, რაც პირადი გადაცემით გადადის ერთი თაობიდან მეორეში, რადგანაც საგალობლების მცირედი ნაწილის გარდა ყოველივე ზემოთაღნიშნული ნოტებზე გადაუღებელია და სათანადო გამოკვლე­ვებში აღუნუსხველი. ჩვენში რუსეთის უწმიდესი სინოდი არა თუ არ აწარმოებდა კვლევა-ძიებით მუშაობას, არამედ მის მიერ მოვლინებულ "განმანათლებლების" პირით გიორგი ხუცეს მონაზონისა და შოთა რუსთაველის ენას ძაღლის ყე­ფად თვლიდა, მიქაელ მოდრეკილის ჰანგებს მგელთა ხროვის ყმუილს უწოდებდა და "ბრძნულად" გვირჩევდა რუსული საგალობლების ნოტებს მიაწერეთ ქართული სიტყვები და ეზიარეთ კულტურულ ხალხის ღვთისმსახურებასო. მიუხედა­ვად იმისა, რომ ეკლესიის არსებობა უზრუნველყოფილია დიდი სტალინის შუქმფრქვეველი კონსტიტუციით, ჩვენს ეკლე­სიის კარს მოსდგომია ისეთი განსაცდელი, რომელსაც შეუძლია სავსებით მოუღოს ბოლო სულ მოკლე ხანში - სახეში მაქვს ზოგიერთი ფინინსპექტორის მოქმედება"[59] სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი უწმიდესი კალისტ­რატე წერილში დაწვრილებით აღნუსხავდა თუ რომელ ეპარქიაში აიძულეს სასულიერო პირები გადასახადის გადაუხდე­ლობის საბაბით სასულიერო პირობა დაეტოვებინათ. მღვ. ს. შუბლაძე, რომელმაც ვერ გადაიხადა  გადასახადი გამოცხადდა ურჩ გადამხდელად, სასამართლოს წესით დახურეს პეტრე-პავლესა და მთავარანგელოზის ეკლესიები ქუთაისში. თიანეთში, დეკანოზი ი. სისაურს, ადგილობრივმა ინსპექტორმა დაავალა 500 მანეთის, 80 კგ. ხორცის, 310 კგ. კარტოფილის, 9 კგ. ერბოს, 7 კგ. მატყლის გადახდა. თავზარდაცემულმა მღვდელმა მათ 400 მანეთი მისცა, დანარჩენი აპატიეს იმ პირობით თუ მღვდელობას თავს დაანებებდა. დაჭერის შიშით დეკანოზმა იროდიონ სისაურმა უწმიდესსა და უნეტარესს კალისტრატეს მიმართა განცხადებით სამსახურიდან დათხოვნის შესახებ. (განმოსილი იროდიონ სისაური შემდეგ რუსულის მასწავლებელი იყო თიანეთის რაიონ სოფელ საყდრიონში ს.ვ.) დუშეთში, მღვდე­ლი გ. ჩოხელი, უკიდურესად შევიწროებულ იქნენ თელავის, ზუგდიდის, თეთრიწყაროს, სიღნაღის, ჩხარის რაიონებში სასულიერო პირები. უწმიდესი კალისტრატე გულისტკივილით დასძენდა: "ფინანსთა სახკომის ინსპექტორების ასეთი შეუზღუდავი თავისუფლება რამდენიმე დღეში მოუღებს ბოლოს ათასექვსწლოვანს საქართველოს ეკლესიას, სანამ საბჭო­თა კონსტიტუციიდან არ არის ამოშლილი 124-ე მუხლი, ნუ იქნება ხელოვნურად მიჩქმალული და ადმინისტრაციული წე­სით განადგურებული საქართველოს ეკლესია, აღგვილი პირისაგან ქვეყნისა ქართველი ერის უძველესი კულტურის ცოც­ხალი ნაშთი".[60]

 

შექმნილ ურთულეს პირობებში უწმიდესმა კალისტრატემ მოახერხა ძეგლის მცველებად გაეფორმებინა სასულიერო პირე­ბი ზოგიერთ ეკლესიაში, მაგრამ ეს საერთო მძიმე სურათს ვერ ცვლიდა. ვითარება იმდენად სავალალო შეიქმნა, რომ სიო­ნის საპატრიარქო ტაძარში მოქმედი სასულიერო პირი აღარ დარჩა, თუ სასულიერო პირი პატრიარქთან ერთად ღვთისმსა­ხურებაში მიიღებდა მონაწილეობას, მას გადასახადიც უნდა გადაეხადა, მაგრამ ის იმდენად დიდი იყო, რომ ვერცერთი სასულიერო პირი ვერ მოახერხებდა მის გადახდას, მაშინ იგი უნდა დაეჭირათ, როგორც ხელისუფლებისადმი დაუმორჩი­ლებელი და მისი ოჯახიდან იძულების წესით უნდა ამოეღოთ გადასახადის თანხა... უწმიდესი და უნეტარესი კალისტრა­ტე გულისტკივილით აღნიშნავდა, თუ 1921 წელს საქართველოში 1450 მოქმედი ეკლესია იყო 1941 წლისათვის მისი რაოდენობა 15-მდე შემცირდა. ესეც არ იკმარეს დღის წესრიგში დადგა სვეტიცხოვლის დახურვის საკითხი. ეს ნაბიჯი უკვე ფაქტიურად საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის გაუქმებას ნიშნავდა. 1941 წლის 3 მარტს უწმიდესმა და უნეტარესმა კალისტრატემ ითხოვა აუდენცია საქ. კპ (ბ) ცკ-ის მდივანთან კ. ჩარკვიანთან, მაგრამ უშედეგოდ. ამი­ტომ იძულებული გახდა წერილით მიემართა მისთვის. "დახურულ ეკლესიათა შორის - წერდა მისი უწმიდესობა - არის მსოფლიოში სახელგანთქმული მცხეთის "სვეტიცხოველი", რომელიც ცნობილია არა მარტო იმით, რომ იშვიათი ისტორიუ­ლი ძეგლია, არამედ უმთავრესად იმით, რომ ის არის ქართველი ერის აკვანი და ემბაზი, ჩვენი ხალხისა და ეკლესიის ურ­ყევი ტრადიციით საქართველოს ეკლესიის მამადმთავრის, კათალიკოს-პატრიარქის კურთხევა უეჭველად უნდა მოხდეს სვეტიცხოველში. ამის გამო ხსენებული ტაძრის არამოქმედ ეკლესიად გადაქცევა პირდაპირი ნაბიჯია ათეულ საუკუნო­ვან ეკლესიის დამოუკიდებლობის გაუქმებისაკენ, რაც ერთის მხრივ საბაბს მისცემს ჩვენ მტერ-მოყვარეს ახმაურდნენ ახალგაზრდა რესპუბლიკის წინააღმდეგ, ხოლო მეორე, არასასიამოვნოდ დაურჩება ჩვენს ხალხსაც, მიუხედავად მისი შვილების რწმენის სხვაობისა, თუ ურწმუნოებისა, ეკლესიის დამოუკიდებლობა ერთ-ერთი მთავარი ბოძის თვით ერის დამოუკიდებლობისა. ეს შეგნება იყო მიზეზი იმისა, რომ დიდმპყრობელურმა რუსეთის სინოდმა ასი წლის განმავლობაში მრავალფეროვანი ძალადობით ერთი წუთითაც ვერ დაგვავიწყა კათალიკოს-პატრიარქის ფუნქციების შეჩერება, ახლა რო­ცა უამრავი ტანჯვა-ვაების, ბრძოლის შემდეგ აღვადგინეთ ჩვენი ეკლესიის ავტოკეფალობა, ჩვენვე გავაუქმოთ იგი, მისთვის, რომ მცხეთის რაიონის მესვეურთ დასჭირდათ ეპისკოპოსის ბედშავი ოთახი? ვფიქრობ, სანამ საბჭოთა კავშირში მოქმედებს დიდი სტალინის ბრწყინვალე კონსტიტუცია და არსებობს რწმენისა და ღვთისმსახურების შესრულების თავი­სუფლება, ქართველობაშიც უნდა დარჩეს მშობელი ეკლესიის მიერ გამომუშავებული თავისებურება, მათ შორის საქართ­ველოს ეკლესიის თავის, კათოლიკოს-პატრიარქის სვეტიცხოველში კურთხევის წესიც. ნათქვამიდან ცხადია, რომ სვეტიცხოვლის მოქმედ თუ არამოქმედ ტაძრად გამოცხადებას აქვს პოლიტიკური მნიშვნელობაც და საკითხი ამის შესა­ხებ, თუ დღესდღეობით ყველასათვის არ არის საგრძნობი მწვავედ წამოიჭრება მოხუც (75 წ.) კათოლიკოს-პატრიარქის გარდაცვალების შემდეგ. ასეთ უხერხულ მდგომარეობაში რომ არ ჩავვარდეთ საჭიროა, სანამ სვეტიცხოვლის დახურვის ამბავი არ გახმაურებულა, მისი გახსნა, მით უმეტეს, რომ იგი დაიხურა ადმინის ტრადიციული წესით. დაიბარეს სვეტიცხოვლის წინამძღვრის მოადგილე ეპისკოპოსი ტარასი კანდელაკი და უბრძანეს 48 საათში ბინის განთავისუფლება და ტაძრის გასაღების ჩაბარება, რაც ისეთი სისასტიკით იქნა შესრულებული, რომ გამოძევებულმა ტაძრიდან საკუთარი ნივთების გამოტანის ნებართვაც ვერ მიიღო".[61]

 

უწმიდესი კალისტრატე აღნიშნავდა, რომ ადგილობრივი ხელისუფლება მოითხოვდა იმ ოდენობის გადასახადის გადახ­დას, რაც შეუძლებელი იყო. იგი მოითხოვდა სვეტიცხოვლის დაუყოვნებლივ გახსნას, ეპისკოპოს ტარასისათვის კუთვნი­ლი ბინის დაბრუნებას და უსამართლოდ შეწერილი გადასახადების ჩამოწერას. კითხულობ ამ წერილებს და ყველაფერი გასაგები ხდება. უწმიდესი კალისტრატე ფაქტიურად მარტოდმარტო იყო ამ უთანასწორო ბრძოლაში, მაგრამ როცა საქმე საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიისათვის სასიცოცხლო მნიშვნელობის საკითხებს ეხებოდა ეს ფრთხილი და თავ­შეკავებული კაცი უკომპრომისო ხდებოდა. მისი არგუმენტები იყო ისტორიულ საბუთიანობაზე და ხელისუფლებისაგან დეკლარირებულ სინდისის თავისუფლების პრინციპებზე აგებული. მისი სახით საქართველოს სხვადასხვა ეპარქიებში შე­ვიწროებული სამღვდელოება სულიერ პატრონსა და ქომაგს ხედავდა. თვითონ ხელისუფლებისაგან უკიდურესად შევიწ­როებული, მაინც თავდადებით იბრძოდა სასულიერო პირების გადასარჩენად, მაგრამ ხშირ შემთხვევაში უძლური იყო, ვინაიდან გასული საუკუნის 40-იან წლებში როგორც ჩანს საბჭოთა პოლიტიკურ ხელმძღვანელობას გადაწყვეტილი ჰქონ­და რელიგიის ადმინისტრაციული წესით გაუქმება და ოფიციალურად ქვეყნის ათეისტურ სახელმწიფოდ გამოცხადება. ვფიქრობ, შემთხვევითი არ იყო მოსკოვის საპატრიარქო ტახტის ვაკანტურობა (1943 წლამდე), ყოველთა სომეხთა კათა­ლიკოსის ხორენის სიკვდილით დასჯა (1938 წ.), საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიაში მასობრივი რეპრესიები, სვეტიცხოვლისა და სიონის დახურვის მცდელობა. ეს ფაქტები ზემოთქმული ვარაუდის რეალობას ამყარებს. ხელისუფ­ლების ეს განზრახვა 1941 წლის 22 ივნისს საბჭოთა კავშირზე გერმანული ფაშიზმის თავდასხმამ ჩაშალა. XX საუკუნის ბოლოსა და XXI საუკუნის დასაწყისში ბოლშევიკური ხელისუფლების უმაღლესი ლიდერებისა და მართლმადიდებელი ეკლესიების უმაღლესი იერარქების ურთიერთობის საკითხებზე მსჯელობისას ადგილი აქვს ფოლკლორული მასალის უტყუარ სინამდვილედ წარმოჩენის მცდელობებს, უწმიდესი და უნეტარესი კალისტრატე თბილისის სასულიერო სემინა­რიიდან იცნობდა იოსებ სტალინს, მაგრამ ამას ხელი არ შეუშლია ხელისუფლებისათვის ასეთ მარწუხებში მოექცა საქართ­ველოს მართლმადიდებელი ეკლესია. ჯერ კიდევ 1939 წლის დეკემბერში უწმიდესმა და უნეტარესმა კალისტრატემ სცა­და უშუალოდ ი. სტალინთან კონტაქტზე გასვლა და დაბადებიდან 60 წლისთავთან დაკავშირებით მას ასეთი წერილი გაუგზავნა: "თქვენ სიჭაბუკითგანვე არ სცანით ძილი თვალთა, რული წამთა და განსვენება ხორცთა ტვირთმძიმეთა და მაშვრალთა ცრემლითა მოსასპობად, ამისათვის მადლიერმა ერმა დაგსვათ ძლიერთა თვისთა შორის და შეგმოსათ დაუჭკ­ნობელი დიდებით".[62] მაგრამ ამის შემდეგ იყო, რომ დღის წესრიგში დადგა სვეტიცხოვლისა და სიონის დახურვის სა­კითხი.

 

საბჭოთა კავშირზე გერმანული ფაშიზმის თავდასხმის შემდეგ საბჭოთა პოლიტიკური ხელმძღვანელობა მიხვდა, თუ ქვეყნის მოსახლეობის ყველა ფენის ძალისხმევას არ მიმართავდა მტრის წინააღმდეგ საბრძოლველად, კატასტროფა გარ­დაუვალი იყო. ამიტომ რადიკალურად შეიცვალა ეკლესიისადმი დამოკიდებულება. საქართველოს მართლმადიდებელმა სამოციქულო ეკლესიამ მიუხედავად ხელისუფლებისგან თავს დამტყდარი რეპრესიებისა და შევიწროებისა, მიიღო სწო­რი გადაწყვეტილება სრული თანადგომა და მხარდაჭერა გამოუცხადა მას ფაშიზმის წინააღმდეგ ბრძოლაში. უწმიდესმა და უნეტარესმა კალისტრატემ საქართველოს სამოციქულო ეკლესიის სახელით ოფიციალური განცხადება გააკეთა: `რა მოჰყვა ამ ვერაგულ შემოჭრას? პირველ ყოვლისა ნორმალური ცხოვრების  მიმდინარეობის შეფერხება, აუარებელ მოქალა­ქეთა სიცოცხლის მოსპობა თუ დაჭრა-დასახიჩრება და წელთა განმავლობაში დაგროვილ ნივთიერ საშუალებათა განიავე­ბა. თავდამსხმელებს განუზრახავთ ჩვენთვის ორგვარი ძღვენი, სიკვდილი ფიზიკური და სიკვდილი ზნეობრივ-გონებრი­ვი. მივიღებთ ჩვენ ამ ძღვენს? ნუ იყოფინ!

 

მაშ, საყვარელნო, ამ იმედით მტკიცედ ვდგეთ თავისუფლებასა მას, რომელთაც ქრისტემან განგვათავისუფლა ჩვენ და ნუ კვალად უღელსა მას მონებისასა. თავს ვიდებთ. აღვიჭურვოთ შეურყეველი რწმენით, რომ ამპარტავანთა შემმუსვრე­ლი, მოსცემს მხედრობასა ჩვენსა ძალას წარადევნოს ჩვენგან ყოველნი მტერნი".[63] უწმიდესი კალისტრატეს განცხადე­ბა გამოქვეყნდა ქართულ და რუსულ პრესაში, ამას მოჰყვა რუსეთის პატრიარქის მოსაყდრის მიტროპოლიტ სერგის და ყოველთა სომეხთა კათალიკოსის გევორქ VI განცხადებები, რომელნიც მხარს უჭერდნენ საბჭოთა მთავრობას გერმანული ფაშიზმის წინააღმდეგ ბრძოლაში. შექმნილმა ვითარებამ საბჭოთა კავშირის პოლიტიკური ხელმძღვანელობა იმ დასკვნამ­დე მიიყვანა, რომ რელიგიისადმი დამოკიდებულება რადიკალურად შეეცვალა. საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლე­სიაში დაიწყო  შემოწირულობების  შეგროვება  ფრონტის საჭიროებისათვის (თბილი ტანსაცმელი, სურსათი, ფული) ვი­საც, რისი შესაძლებლობაც ჰქონდა უანგაროდ ფრონტზე წასული მეომრებისათვის გაიღებდა. მოქმედ ეკლესია-მონასტ­რებში აღევლინებოდა ლოცვები ჩვენი მეომრების ჯანმრთელობისათვის. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიისათ­ვის უდიდესი მნიშვნელობა ჰქონდა საბჭოთა კავშირის პოლიტიკური და სამხედრო ხელმძღვანელობის სახელით იოსებ სტალინის დეპეშას. "თბილისი, საქართველოს კათოლიკოსს კალისტრატეს, გთხოვთ გადასცეთ საქართველოს საკათალი­კოსოს  სამღვდელოებას და მორწმუნეთ, რომელითაც ორი ათასი მანეთი შეაგროვეს საჩუქრად გმირ წითელ არმიელები­სათვის. ჩემი სალამი და წითელი არმიის მადლობა".[64] ეს დეპეშა გამოქვეყნდა პრესაში. ანტირელიგიური მოძრაობის ცენტრალური თუ რეგიონალური ორგანიზაციების ხელმძღვანელობისათვის ცხადი გახდა ხელისუფლება სასულიერო პირების დევნას აღარ მოუწონებდა, ამიტომ მათი აგრესიული პოლიტიკა რელიგიური ორგანიზაციებისადმი შემგუებლო­ბით შეიცვალა. სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქმა უწმიდესმა და უნეტარესმა კალისტრატემ ამ ვითარე­ბით კარგად ისარგებლა და ხელისუფლებას თხოვა ადმინისტრაციული წესით გაუქმებული ეკლესიების აღდგენა, რეპრე­სირებული სასულიერო პირების კვლავ ეკლესიისათვის დაბრუნება. ხელისუფლებამ გადადგა შემხვედრი ნაბიჯები გადასახლებიდან დაბრუნდა არა ერთი სასულიერო პირი. მათ შორის მღვდელმთავრები ანტონი (გიგინეიშვილი), ეფრემი (სიდამონიძე), ივანე (ლოზოვოი), არქიდიაკონი ამბროსი (ახობაძე) და სხვები... 1944 წლის 2 ივლისს უწმიდესმა კალისტრატემ ეპისკოპოს ეფრემისგან ასეთი შინაარსის წერილი მიიღო ტაშკენტიდან: "თქვენო უწმიდესობავ! სიყვარულ­ით მოგესალმებით და გისურვებთ ხანგრძლივ, ჯანმრთელ სიცოცხლეს. ლაგერიდან მე გამათავისუფლეს 21 ივნისს. უკა­ნასკნელი ადგილი ჩემი ციმბირი იყო. საქართველოში დაბრუნების უფლება ლაგერში არ მომცეს, მითხრეს საქართველოში თუ გექნება გაწვევა, მაშინ წახვალო. ახლა თქვენზე დამოკიდებული ჩემი სამშობლოში დაბრუნება... სად მოვეწყობი არ ვიცი, არც ტაშკენტში მაძლევენ ცხოვრების უფლებას, უსახსროდ ვარ".[65] უწმიდესმა კალისტრატემ საგანგებო წერილ­ით მიმართა საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრს ავქსენტი რაფავას: "გთხოვთ, ნებას გამოვიწვიო თბილისში მშობე­ლი ეკლესიისათვის საჭირო ეფრემ ეპისკოპოსი".[66]

 

უწმიდესი კალისტრატე სადღესასწაულო დღეებში ქადაგებისას არაერთხელ შეხებია ომისა და მშვიდობის თემას: 1943 წლის 1 იანვარს მიმართავდა რა მრევლს, აღნიშნავდა: "ახალ წელს აღვავლენთ მხურვალე ლოცვას, რათა მიანიჭოს დიად­სა სამშობლოსა ჩვენსა გამარჯვება ვერაგ მტერზედ, დაგვიბრუნოს ჯანმრთელად დღესა ფრონტზედ მებრძოლნი ჩვენი შვილები, ძმები და მეუღლენი, აღივსოს ქვეყანა ჩვენი, სახლნი ჩვენნი და გულნი ჩვენნი სიყვარულით, სიხარულითა და კეთილმსახურებით".[67] საბჭოთა კავშირის ცენტრალურ გაზეთებში ხშირად იბეჭდებოდა უწმიდესი კალისტრატეს მი­ლოცვები ი. სტალინისადმი, რომელიც ეხებოდა წითელი არმიის წარმატებებს, საბჭოთა საიუბილეო დღესასწაულებს. აქ­ვე საუბარი იყო იმ შემოწირულობათა რაოდენობაზე, რომელიც სისტემატურად გროვდებოდა ქართველ მორწმუნეთა შო­რის ფრონტის საჭიროებისათვის. ხელისუფლება დადებითად აღითქვამდა ყოველივე ამას, მაგრამ ზოგჯერ არცთუ სასურ­ველ ნაბიჯსაც დგამდა, მაგალითად, დიდი ტკივილი იყო მორწმუნეთათვის და კათოლიკოს-პატრიარქისათვის სიონის საპატრიარქო ტაძრის სამრეკლოდან დიდი ზარის ჩამოხსნა იმ ზარისა, რომელსაც სასოებით მიმართავდა ცნობილი პოეტი იეთიმ გურჯი "დიდო ზარო ჩვენო სიონისაო"... ხელისუფლების ორგანოები საიდუმლოდ ადევნებდნენ თვალყურს, რა შე­მოსავალი ჰქონდა ეკლესიას, მაგრამ ომის წინა პერიოდთან შედარებით ეს "ყურადღება" უმნიშვნელოდ ჩანდა. ის ფაქტი, რომ ი. სტალინმა კრემლში მიიღო რუსეთის სინოდის წევრები, ნება დართო მათ აერჩიათ პატრიარქი, გაეხსნათ ადმი­ნისტრაციული წესით დახურული ეკლესიები, სასულიერო სასწავლებლები ხელისუფლებისა და ეკლესიის ურთიერთობა­ში დიდი დათბობის მანიშნებელი იყო. 1944 წლის 1 დეკემბერს საბჭოთა კავშირის სახკომსაბჭომ მიიღო დადგენილება "მართლმადიდებელი ეკლესიებისა და სამლოცველო სახლების შესახებ". დადგენილების თანახმად "1. აიკრძალოს დახურ­ვა დადგენილი წესით რეგისტრირებული მართლმადიდებელი ეკლესიებისა, რომლებიც ყოფილ საეკლესიო შენობებში მოქმედებდნენ და იმ სამლოცველო სახლებისა, რომლებიც მორწმუნეთა მიერ იჯარით აღებულ სადგომებში არიან მოთავ­სებული".[68] დადგენილება ნებას რთავდა ადგილობრივ მმართველობის ორგანოებს მორწმუნეთა ინტერესების გათვალისწინებით გაეხსნათ ახალი ეკლესიები. ხელისუფლება არ ელოდა თუ ამდენი განცხადებები შევიდოდა დახურუ­ლი ეკლესიების ამოქმედების მოთხოვნით. მარტო საქართველოში 30-ზე მეტი განცხადება დაიწერა. ხელისუფლების ორ­განოები რელიგიურ კონფენსიებთან ურთიერთობის მოწესრიგებას ვერ ახერხებდნენ. ამიტომ 1943 წლის 8 ოქტომბრის ბრძანებულებით საბჭოთა კავშირის სახალხო კომისართა საბჭოსთან შეიქმნა რელიგიის საქმეთა საბჭო, რომელიც უნდა ყოფილიყო ერთგვარი შუამავალი ხელისუფლებასა და ეკლესიას შორის. რელიგიის საქმეთა საბჭო რუსეთის მართლმადი­დებელ ეკლესიაზე იყო ორიენტირებული, რაც ლახავდა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიას. უწ­მიდესი კალისტრატეს დასაბუთებული მოხსენების საფუძველზე რწმუნებულთა საბჭოს სახელი შეეცვალა და ნაცვლად _ რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის რწმუნებულთა საბჭო - ეწოდა სსრკ სახკომსაბჭოსთან არსებული რელიგიის რწმუნებულთა საბჭო. 1945 წლის 22 აგვისტოდან უკვე საქართველოს მინისტრთა საბჭოსთან შეიქმნა მართლმადიდებე­ლი ეკლესიის რწმუნებულის თანამდებობა. 1945 წლის მარტში საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიაში 15 მოქმედ ეკლესიას დაემატა 14, სადაც ღვთისმსახურებას ეწეოდნენ 5 მღვდელმთავარი, 41 შტატიანი მღვდელი, 2 არქიდიაკონი, 3 მედავითნე. რელიგიის საქმეთა რწმუნებული  ქადაგიშვილი ავალებდა თავის თანამშრომლებს საქართველოს ეკლესიის შესახებ არსებული ყველა მონაცემების შეგროვებას, სასულიერო პირებზე თვალთვალს. ხშირად ისმება ასეთი კითხვა. უწმიდეს კალისტრატესა და ი. სტალინს შორის კარგი ურთიერთობა დამყარდა. პატრიარქს შეეძლო გაეხსნა სასულიერო სემინარია ან აკადემია, რატომ თქვა უარი ამაზე გაუგებარიაო. უწმიდესი კალისტრატე კარგად ხედავდა ხელისუფლების­გან მოჩვენებითი კეთილგანწყობის მიუხედავად არსებობდა იმის საშიშროება, რომ ბევრი არასასურველი ადამიანი შეაღ­წევდა ეკლესიაში და მას ძირს გამოუთხრიდა, ამიტომ საჭირო იყო დიდი სიფრთხილე... ი. სტალინისა უწმიდესი კალისტრატეს ურთიერთობის შესახებ რეალური და ფოლკლორული გადმოცემები ერთმანეთშია არეული. უდავოა თბილისის სემინარიიდან მათ შორის ნაცნობობა უნდა ყოფილიყო. სტალინს არც შემდეგ დავიწყებია იგი. კანდიდ ჩარკ­ვიანი თავის მოგონებებში იხსენებს თავისა და მიხეილ ჭიაურელის ი. სტალინთან შეხვედრას და ცნობილი კინორეჟისო­რის დიალოგს: "ვიცოდი, რომ კათალიკოსი კალისტრატე ცინცაძე სემინარიაში გოგლა ლეონიძის მასწავლებელი იყო. აქე­დან მოდიოდა მათი ნაცნობობა. ვიფიქრე ამ ნიადაგზე გოგლას გავეხუმრებოდი. ტელეფონით დავურეკე და კალისტრა­ტეს ხმით დინჯად დავუწყე - ბატონო გიორგი, ეს მე ვარ, კათალიკოსი კალისტრატე. დილა მშვიდობისა. დილა მშვიდო­ბისა, უწმიდესო, როგორ ბრძანდებით, თქვენმა ხმამ დიდად გამახარა _ მიუგო მოწიწებით გოგლამ. თქვენთან თხოვნა მაქვს. აი, სიგელი რომ აღმოგიჩენიათ იქნებ მისი ასლი მისაჩუქროთ. მოგართმევთ, მიპასუხა, მაგრამ ამ დროს გამეცინა, გოგლა მიხვდა, რომ ეს მე ვიყავი, მაგრამ მართლა რომ დარეკა კალისტრატემ, გოგლამ უპასუხა ვიცი, რა კათალიკოსიც ხარ, ვერ მომატყუებო... გაოგნებულმა კათალიკოსმა ყურმილი დადო. ცოტა ხნის შემდეგ გოგლა მაინც დაეჭვდა, აქეთ-იქით დარეკა, როცა გაიგო, რომ ნამდვილად კალისტრატე ესაუბრებოდა სასწრაფოდ ეახლა და ბოდიში მოუხადა. ნაამ­ბობმა ი. სტალინი გაამხიარულა. მე თვითონაც თავს ვერ ვიკავებდი როგორც კი წარმოვიდგენდი კალისტრატეს ასკეტურ ფიგურას, დახვეწილ ინტელიგენტურ მანერებს და მის შეცბუნებას".[69]

 

უწმიდესი კალისტრატესა და ი. სტალინის პირისპირ შეხვედრა არ შემდგარა. ამიტომ გავრცელებული ინფორმაცია, ვი­თომც კრემლში უწმიდესი კალისტრატე სამოქალაქო სამოსით გამოცხადდა, ფოლკლორის ჟანრს განეკუთვნება. 1948 წლის 21 ივლისს უწმიდესი კალისტრატე ი. სტალინისადმი გაგზავნილ წერილში საუბრობს ამის შესახებ. "კაცთა შორის რჩეულო, ჩემო მოხუცებულობის ოცნება იყო საკუთარი თვალით მენახა ჩვენი ხალხის სიამაყე და მსოფლიოს უდიდესი ადამიანი, მაგრამ ბედმა არ მარგუნა ეს ბედნიერება. ალბათ, ამის ღირსი არა ვარ. მიიღეთ ძვირფასო იოსებ, საქართვე­ლოს ეკლესიისა და მისი მეთაურის გულწრფელი მადლობა მშობელი საბჭოთა კავშირში არსებულ სარწმუნოებრივ ორგა­ნიზაციათა სიაში შეყვანისათვის, ხოლო ჩემი კადნიერი მამაშვილური სიყვარულის გამომხატველად მოგართვათ წინაპარ­თა მიერ შექმნილი და ნაანდერძევი ქართული კულა წარწერით: "იოსებ ქართველს, მსოფლიოში უცალღალატო ადამიანს, მაშვრალთა წინამძღვარს, მადლობით გულსავსე საქართველოს მართლმადიდებელი მწყემსის კალისტრატე კათალიკოს-პატრიარქისაგან".[70] უწმიდესმა კალისტრატემ ი. სტალინს გაუგზავნა საქართველოს ეკლესიის კალენდა­რი. ი. სტალინისაგან არა ერთი წერილი მიიღო უწმიდესმა კალისტრატემ. 1946 წლის აგვისტოში იგი საერო ხელისუფლე­ბისაგან დაჯილდოვდა "სამამულო ომში ეკლესიისაგან გაწეული დახმარებისათვის".

 

უწმიდესი და უნეტარესი კალისტრატე უკვე ხელისუფლებასთან დამოკიდებულებაში მტკიცე და შეურყეველია მოთხოვ­ნებში. 1949 წელს საქ. კპ (ბ) ცკ-ის მდივანს კ. ჩარკვიანს მოახსენებდა ეკლესიის საჭიროებისათვის აუცილებელი იყო ლოცვანის, საეკლესიო კალენდარის, ეკლესიის მართვა-გამგეობის დებულების დაბეჭდვა. მან კარგად იცოდა, რომ 1923 წელს საპატრიარქოსათვის ჩამორთმეულ რეზიდენციას ვერ დაიბრუნებდა, მაგრამ სრულებით შესაძლებელი იყო სიონის საპატრიარქო ტაძრის მახლობლად ახალი რეზიდენციის აშენება "მოგეხსენებათ - წერდა უწმიდესი კალისტრატე კ. ჩარკვიანს - სახლი, რომელშიც ამჟამად ცხოვრობს სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი. თბილისის რეკონსტრუქციის ახალი გეგმით უნდა აღებულ იქნას, ვინაიდან იგი თავისთავადაც ვერ აკმაყოფილებს კათოლიკოს-პატრიარქის ბინისა და მასთან დაკავშირებულ დაწესებულებათა მოთხოვნილებას, ცხადია უნდა აშენდეს ახალი სახლი".[71] სხვა მიმართვაში უწმიდესი კალისტრატე საერო ხელისუფლების ყურადღებას მიაპყრობდა სიონის საპატრიარქო ტაძრის სახურავის შეკეთების აუცილებლობაზე.

 

მეორე მსოფლიო ომის დამთავრების შემდეგ საბჭოთა კავშირის პოლიტიკურ ხელმძღვანელობაში ინტენსიური მუშაობა მიმდინარეობდა თურქეთის, როგორც გერმანიის მოკავშირის მიმართ შესაძლო სამხედრო ოპერაციის განხორციელების შესახებ. საქართველოსა და სომხეთის მოსახლეობისათვის დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა საუკუნეთა მანძილზე თურქების მიერ მიტაცებული ქართული და სომხური ტერიტორიების დაბრუნების საკითხს.

 

1945 წლის 14 დეკემბერს გაზ. "კომუნისტში" და "ზარია ვოსტოკაში" გამოქვეყნდა აკადემიკოსების ს. ჯანაშიასა და ნ. ბერძენიშვილის წერილი თურქეთისადმი ჩვენი კანონიერი პრეტენზიის შესახებ, რომელშიც ისტორიულ წყაროებზე დაყრდნობით ნაჩვენები იყო თუ როგორ მიიტაცა თურქეთმა საქართველოს ისტორიული ტერიტორიები. წერილში საუბა­რი იყო იმაზეც, რომ თურქეთი მეორე მსოფლიო ომის დროს გერმანიის მოკავშირე იყო. "ჩვენ კი? კითხულობდნენ ავტო­რები - განა საჭიროა გავახსენოთ მსოფლიოს თუ რა წვლილი შეიტანა ქართველმა ხალხმა გაერთიანებული ერების წმიდა­თა-წმიდა საქმეში? ქართველ ხალხს უნდა დაუბრუნდეს თავისი მიწა-წყალი, რომელზეც არასოდეს უთქვამს უარი და ვერც იტყვის".[72] საგანგებო შეკრება გაიმართა სომეხთა რელიგიურ ცენტრში, ეჩმიაძინში, სადაც ყოველთა სომეხთა კათალიკოსმა გევორქ VI-ემ, კილიკიის სომეხთა კათალიკოსმა გარეგინ I-მა და სომხური სამოციქულო ეკლესიის ეპისკო­პოსებმა ოფიციალურად მოსთხოვეს თურქეთს სომხეთისათვის მიტაცებული ტერიტორიების დაბრუნება. უწმიდესი კალისტრატეს არქივში მრავლად არის დაცული მასალები, რომლებიც აღნიშნულ პრობლემებს შეეხება. საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესია 1917, 1920, 1927, 1945 წლის ეკლესიის მართვა-გამგეობის დებულებებში ყველგან მოიხსე­ნიებდა ზემო ქართლის (ისტორიული ტა-კლარჯეთის) ეპარქიებს, როგორც საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის განუყოფელ ნაწილს. მრავალმხრივ არის საინტერესო უწმიდესი კალისტრატეს წერილი "საქართ­ველოს საკათალიკოსოს ზემო ქართლის ეპარქიისათვის". ამ წერილის ერთი ვარიანტი 1946 წლის 1 იანვარს სათაურით "Католикос Грузии о законных треюованыях Грузинского народа к Турции". "ზარია ვოსტოკაში" გამოქვეყნდა, ხო­ლო იმავე წლის 5 იანვარს მან წერილი გაგზავნა "კომუნისტის" რედაქციაში "გთხოვთ, მომცეთ საშუალება ჩემი ხმა შევუერთო ქართველი ერის სამართლიან მოთხოვნას, რომელიც წამოყენებული იყო თურქეთის მიმართ პატივცემული მეცნიერების ს. ჯანაშიასა და ნ. ბერძენიშვილის წერილში - უწმიდესი კალისტრატე მიმოიხილავდა რა ბიზანტიის იმპე­რიის დაცემის შემდგომ პერიოდს, აცხადებდა - საქართველოს სამხრეთ-დასავლეთით ბნელი უკუნეთი ჩამოწვა. ჩვენს ქვეყანას ოსმალეთი გაუმეზობლდა, შეწყდა მრავალსაუკუნოვანი ცხოველი ურთიერთობა ქართველებსა და დასავლეთის განათლებულ ხალხებთან. უწმიდესი კალისტრატე აღნიშნავდა, რომ დაპყრობილ მხარეში ოსმალობამ მოსპო ქართული კულტურა, ქრისტიანობა, ქართული ენა... გასაგებია, რომ საუკუნო ზრუნვის საგანი მტრისგან ძალად მიტაცებული ქარ­თული მიწა-წყლის და დაჩაგრული შეგინებული ღვიძლი ძმების დედასამშობლოსათვის დაბრუნება გარდაუვალ ამოცა­ნად დაისვა... საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია ისტორიულად ყოველთვის ეროვნული მთლიანობისა და დამოუკიდებლობის მატარებელი იყო. ჩვენი ეკლესია ამავე დროს სხვა სარწმუნოების მიმდევართა მიმართ ყოველთვის ლმობიერებითა და მოთმინებით გამოირჩეოდა. უმეტესად ეს ითქმის იმ ქართველების, ჩვენი ღვიძლი ძმების მიმართ, რომელთაც მრავალსაუკუნოვანი ძალადობის შემდეგ ისლამის სარწმუნოება მიიღეს... დღეს ისტორიული უსამართლობის გასწორების ჟამია, თავისუფლებისმოყვარე ხალხებმა სამუდამოდ დაამარცხეს მძლავრობა-მტაცებლობის კერა ფაშისტუ­რი გერმანია, და მისი მოკავშირეები... ქართველმა ხალხმა თავდადებული ბრძოლით მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ბოროტ ძალთა განადგურების ამ საერთო საქმეში და უდავო უფლებაც მოიპოვა, მოითხოვოს  უსამართლობის  გასწორე­ბა  -  საქართველოს ეროვნულ-ტერიტორიული გაერთიანება.

 

თავისუფალ ერთა გაერთიანების წევრმა ოსმალეთმა საქართველოს უნდა დაუბრუნოს ქართული მიწა-წყალი: არტაანის, ართვინის, ოლთისის, თორთუმის, ისპირის, ბაიბუთის, ლაზისტან-ჭანეთ-ტრაპიზონის, გირესუნის ჩათვლით".[73] წერ­და უწმიდესი კალისტრატე. იგი ოპერატიულად გამოეხმაურა თურქეთის პრესაში გამოქვეყნებულ წერილებს, რომელთა ავტორები აცხადებდნენ, რომ მუსლიმან ქართველებს დევნას დაუწყებენ ამ ტერიტორიების საქართველოსთან შეერთე­ბის შემთხვევაშიო - "ჩვენ აღთქმას ვდებთ, გაბრიყვებით, მზაკვრობით და ცდუნებით არცერთი მუსლიმანი არ იქნება გაქრისტიანებული, რაც შეეხება საბჭოთა ხელისუფლებას, ის სარწმუნოების საკითხში არ ერევა, ჩვენი კონსტიტუციით გარანტირებულია სინდისისა და რწმენის თავისუფლება".[74] საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის ამ მოწოდებებს დაერთო აჭარის მუსლიმანთა ლიდერის რასიმ სულეიმანის ძე ბერიძის წერილი: "თურქმა მოძალადეებმა დაგვიბრუნონ ჩვენი მიწა-წყალი". ი. სტალინის ბრძანებით ამიერკავკასიის სამხედო ოლქის ჯარების სარდლად დაინიშნა მარშალი კ. როკოსოვსკი, ყველაფერი იქით მიდიოდა, რომ თურქეთთან ომი გარდაუვალი იყო, მაგრამ დასავლეთის ქვეყნებმა თურ­ქეთს დაუჭირეს მხარი და ისტორიული ტერიტორიების საქართველოსათვის დაბრუნება განუხორციელებელ ოცნებად დარჩა.

 

უწმიდეს და უნეტარეს კალისტრატეს ფიქრის და ზრუნვის საგანი ყოველთვის იყო საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია,მისი მომავალი. ვიმეორებთ, ის ფაქტიურად მარტო იყო საქართველოს ეკლესიის ინტერესებისათვის ბრძოლაში. 1943 წელს გულახდილად აღიარა საქართველოს ეკლესიის სავალალო მდგომარეობა "მარტოდ დარჩენილს მძიმე ავადმყო­ფობა მეწვია და თბილისის ეკლესიები ხუთი თვის მანძილზე მღვდელმთავრის წირვა-ლოცვის გარეშე დატოვა. ეს კი დი­დად აღონებდა მორწმუნეებს და სარეცელზე მდებარე ეკლესიის მეთაურსაც"[75].

 

ამიტომ იყო, რომ გამოჯანმრთელებისთანავე ეპისკოპოსად აკურთხა დიმიტრი ლაზარიშვილი. უწმიდეს და უნეტარეს კალისტრატესათვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო თუ როგორ წარიმართებოდა საქართველოს ეკლესიის მომავა­ლი, როგორი იქნებოდა ხელისუფლებისა და ეკლესიის ურთიერთობა, ვინ შეძლებდა მმართველ მღვდელმთავართაგან ყველაზე კარგად მისი საქმის გაგრძელებას. მუშაობდა თავდავიწყებით, ჩქარობდა არაფერი დარჩენოდა მოსასწრები, 1943 წელს, სექტემბერში მიიღო გადაწყვეტილება სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის მოსაყდრედ გამოერ­ჩია მიტროპოლიტი მელქისედეკი (ფხალაძე). მისადმი გაგზავნილ წერილში ურჩევდა: "გთხოვთ ჩემს მიერ აღებულ გეზსა და მიმართულებას ნუ შეცვლით, ეს არ ივარგებს, ეკლესიისა და პირადად თქვენთვისაც იქნება საზიანო. ჩემი დამარხვის შემდეგ დაუყოვნებლივ დაამტკიცეთ ქაშუეთის წინამძღვრად ყოვლადსამღვდელო დიმიტრი, იქონიეთ მასთან ძმური კავ­შირი და ყური ათხოვეთ მის რჩევებს. ფრთხილი და ჭკვიანი კაცია, შემინდე თხოვნისა და დავალებისათვის, ვევედრე­ბით უფალს შეგვეწიოს სამშობლოსა და ეკლესიის სამსახურში".[76]

 

ამ ანდერძის დაწერის შემდეგ უწმიდესმა კალისტრატემ 9 წელი იცოცხლა. ეს არ იყო ასაკოვანი, წლებით დაღლილი კა­ცის ცხოვრება. საქართველოს ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში კათალიკოსის პირად ფონდში დაცულია უცნობი ავტორის  მიერ  სრულიად  საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის უწმიდესი კალისტრატეს დახასიათება. "იგი უბრალო და თავმ­დაბალია, როგორც კერძო ცხოვრებაში ისე საზოგადო მოღვაწეობაში, მთელი მისი ყოფა წარმოადგენს მისაბაძ მაგალითს თვითაღზრდისა და თვითგანვითარებისა, ბეჯითი შრომისა. მონაზონის უბრალო ბარტყულის ქვეშ, შევერცხლილი თმით დაფარული მისი მაღალი შუბლი შეიცავს ფართო განათლებასთან ერთად დიდ პრაქტიკულ ცოდნას და ცხოვრების მდიდარ გამოცდილებას. მას ახასიათებს განსაკუთრებით ბეჯითი დამოკიდებულება თავის მოვალეობის შესრულებაში. ღრმა მოხუცებულობამდე შეინარჩუნა ახალგაზრდული სული და საღი მეხსიერება. მუდამ მოძრავმა და მოქმედებაში მყოფმა არ იცის რა არის დასვენება, იგი წვება არა უადრეს ღამის 1 საათისა, დილით დგება 6 საათზე. მალე ეწვევა ტა­ძარს, ემთხვევა ხატებს, შედის საკურთხეველში, სადაც მუხლმოდრეკილი დიდხანს ლოცულობს. ლოცვის შემდეგ სათანა­დო განკარგულებებს გასცემს და ბრუნდება შინ, საუზმობს უბრალო ჩაით და მსუბუქ მისატანებელით (კვერცხი) ისევ მოკლე ლოცვა და შეუდგება მუშაობას. აქვე იწერება მოხსენებანი, მიმდინარე საკითხთა გადაჭრა, მთხოვნელთა მიღება. მუშაობს 15 საათამდე. მთხოვნელთა მიღება ხდება ნებისმიერ დროს, სათნოა და გულკეთილი. სადილობს 15 საათზე. სა­დილზე 3-5 ადამიანი მუდამ არის მასთან. თავის ტაბლაზე კათოლიკოსი ყველასთან ერთნაირია, განურჩევლად მდგომა­რეობისა და თანამდებობისა. სადილზე მიირთმევს ღვინოს (2 ჭიქა). შემდეგ აგრძელებს მუშაობას 24 საათამდე. არასო­დეს არ ვახშმობს. თვალყურს ადევნებს ყველაფერს, რაც მის გარშემო ხდება, იბეჭდება. ყოველდღიურად კითხულობს ქართულ და რუსულ ჟურნალ-გაზეთებს. მეცნიერულ წიგნებს, მხატვრულ ლიტერატურას. არავითარი უძრავი ქონება და ფული არ გააჩნია. ის მუდამ უწევს დახმარებას ყველას, ვინც კი მას მიმართავს, ბევრი განსაცდელი გადაიარა, მაგრამ იგი ნუგეშს ეძიებდა და პოულობდა ქრისტიანულ მოთმინებასა და სარწმუნოებაში, ღვთის მსახურებაში".[77] ანონიმი ავტორი შთამბეჭდავად წარმოაჩენს ამ დიდებული მწყემსმთავრის პიროვნებას.

 

მეორე მსოფლიო ომის დამთავრების შემდეგ, როდესაც საბჭოთა მთავრობამ ეკლესიისადმი შეურიგებელი დამოკიდებუ­ლება ლოიალობით შეცვალა უწმიდესმა კალისტრატემ განსაკუთრებული აქცენტი გადაიტანა ეპარქიებში ადმინისტრაციუ­ლი წესით გაუქმებული ეკლესიების გახსნაზე. 1946-1951 წლებში საქართველოს მინისტრთა საბჭოსთან არსებულ რელი­გიის საქმეთა რწმუნებულის სარეგისტრაციო წიგნში დაცულია ცნობები, მიმართვები და ხელისუფლების ნებართვები. უწმიდესი კალისტრატეს ძალისხმევით ეკლესიები გაიხსნა: ახმეტის რაიონ სოფ. მატანში, ხონში, საგარეჯოში, ქუთაის­ში, აწყურში, სოხუმის რაიონ სოფ. კონსტანტინოვკაში, მანგლისის რაიონ სოფ. ორბეთში, აბაშის რაიონ სოფ. სუჯუნაში, გუდაუთის რაიონ სოფ. ბომბორაში, ქარელის რაიონ სოფ. ატოცში, წალკაში, აზერბაიჯანის რესპუბლიკაში კახის წმ. გიორგის ეკლესია."[78] იგი იცავდა სასულიერო პირებს ადგილობრივი გაყოყოჩებული პროვინციელი ჩინოვნიკებისაგან. ცდილობდა საეკლესიო დანიშნულების ნივთების მუზეუმებიდან გამოტანას და კვლავ ეკლესიაში დაბრუნებას. 1947 წელს უწმიდესმა კალისტრატემ ხელისუფლებას მოსთხოვა ქუთაისის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში დაცული არგვეთის ერისმთავრების წმ. დავითისა და წმ. კონსტანტინეს ნეშტების დაბრუნება, მაგრამ იმხანად ეს ვერ მოხერხდა. დააბრუ­ნეს თელავის, ბათუმის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმიდან საეკლესიო ნივთები. თითქოსდა უმნიშვნელო ფაქტია, მაგრამ დამახასიათებელი, ალავერდის მონასტერში მგალობელთა გუნდის წევრებს ადგილობრივი ხელისუფლება ავიწროებდა, რომ სამუშაო საათებში "ეკლესიაში მღეროდნენ". უწმიდესმა კალისტრატემ მგალობლები კოლმეურნეობაში სავალდებუ­ლო სამუშაოსგან გაანთავისუფლებინა. აბაშის რაიონ სოფ. სუჯუნაში სოფ. საბჭოს თავმჯდომარემ ქ. ჩაგანავამ შეურაცხ­ყოფა მიაყენა მღვდელ პეტრე კუციას. ამის გამო უწმიდესმა კალისტრატემ ხელისუფლების ორგანოთა ჩარევით გაავე­ბულ თავმჯდომარეს ბოდიში მოახდევინა (ამ სტრიქონების ავტორმა დანამდვილებით იცის ქ. ჩაგანავას ოჯახი ამ ცოდვისათვის დაისაჯა. მისი ერთადერთი ჭკუანაკლული შვილი დღესაც მეზობლების სამოწყალოდაა აბაშის რაიონ სოფ. სუჯუნაში ს.ვ). საქართველოს  მართლმადიდებელი ეკლესიის საჭეთმპყრობელთან ეპარქიებიდან ასეთი სულისშემძვრე­ლი წერილებიც მიდიოდა "თქვენო უწმიდესობავ! ადგილობრივმა პარტიულებმა ვერცხლეულის სია მომთხოვეს. შემდეგ გადაწყვიტეს ზარის ჩამოხსნა და ცენტრში დაკიდება. ძალიან ცუდის თვალით მიცქერიან, რით დაბოლოვდება ყოველივე არ ვიცი. ამათი მიზანია როგორმე ხელთ იგდონ ეკლესიის ქონება. ვერცხლეული. მირჩიეთ როგორ მოვიქცე".[79] ასეთ დროს იგი როგორც მფარველი ანგელოზი ისე გადაეფარებოდა ხოლმე სასულიერო პირებს. ამიტომ უყვარდათ და დიდ პა­ტივს სცემდნენ მას.

 

1945 წელს საქართველოში ოფიციალური ვიზიტით იმყოფებოდა რუსეთის პატრიარქი ალექსი I. 1948 წელს უწმიდესმა კალისტრატემ მონაწილეობა მიიღო რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის 500 წლისთავისადმი მიძღვნილ საზეიმო ღონისძიებებში. მსოფლიოს მართლმადიდებელი ეკლესიების წარმომადგენლებზე დიდი შთაბეჭდილება მოახდინა მისმა გამოსვლებმა. 1949 წ. მოსკოვის სასულიერო აკადემიამ თავის საპატიო წევრად აირჩია. რკინის ფარდა, რომელიც ჩამოშ­ვებული იყო საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიისა და მსოფლიოს რელიგიურ კონფენსიებს შორის თანდათან გაიხსნა. საქართველოს მართლმადიებელი ეკლესიის წარმომადგენლები აქტიურ მონაწილეობას იღებდნენ სხვადასხვა საერთაშორისო ფორუმის მუშაობაში. 1950 წლის 29 დეკემბერს უწმიდესი და უნეტარესი კალისტრატეს სახელზე ინგლი­სიდან ასეთი შინაარსის წერილი მოვიდა: "მე ხშირად წამიკითხავს და გამიგონია, თუ როგორ მოღვაწეობას ეწევით თქვენ მშვიდობისათვის. ძალიან დაინტერესებული ვარ თქვენი დიადი ერის სოციალური პროგრესით და გთხოვთ დახმა­რება გამიწიოთ შრომაში ინგლის-საბჭოთა კავშირის მეგობრობის განსამტკიცებლად".[80] უწმიდესმა კალისტრატემ მე­გობრული ურთიერთობა დაამყარა რუმინეთის პატრიარქ იუსტინესთან, ყოველთა სომეხთა კათალიკოს გევორქ VI-თან.

 

1952 წლის 3 თებერვალს 86 წლის ასაკში იგი გარდაიცვალა. დიდი საეკლესიო მოღვაწის, სრულიად საქართველოს კათო­ლიკოს-პატრიარქის გარდაცვალება დიდი დანაკლისი იყო საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიისათვის. გულწრფე­ლი იყო ხალხის მწუხარება. ვინც თუნდაც ერთხელ შეხვედრია მას ვერასოდეს ვერ დაივიწყებდა. უწმიდესი კალისტრა­ტე 20 წელი ედგა სათავეში საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიას. ეს იყო ჩვენი ხალხისა და ეკლესიის ისტორიის ურთულესი წლები. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის წმიდა სინოდმა შექმნა უწმიდესი კალისტრატეს დამკრძალავი კომისია ქუთათელ-გაენათელი მიტროპოლიტის ეფრემის (სიდამონიძე) თავმჯდომარეობით. დაკრძალვის დღეს 10 თებერვალს თბილისში ჩამოვიდნენ პოლონეთის მიტროპოლიტი მაქსიმე, ლენინგრადის მიტროპოლიტი გრიგო­ლი, უკრაინის ეგზარქოსი იოაკინე, ანტიოქიის საპატრიარქოს წარმომადგენელი, არქიმანდრიტი ვასილი, სომხეთის სამო­ციქულო ეკლესიის ეპისკოპოსი სააკი. დაკრძალვას ესწრებოდნენ ქართული ინტელიგენციის, მეცნიერების წარმომადგენ­ლები. ქართველი საერო და სასულიერო საზოგადოების გრძნობები კარგად გამოხატა მიტროპოლიტმა ეფრემმა: "გული მაქვს ლოდივით დამძიმებული, სამარისებური ღრმა დუმილით, მწუხარებაში შთაფლული, ფიქრთა სქელ ბურუსში გახ­ვეული ჩვენი ეკლესიის ბედზე მოტირალი... ჩვენ დავკარგეთ საქართველოს ეკლესიის მიმრქმელი და უძლიერესი პატრო­ნი, დიდი შეურყეველი დასაყრდენი ბურჯი".[81]

 

უწმიდესი კათოლიკოსის ნეშტი  დაკრძალეს  სახელოვანი წინამორბედების: უწმიდესი კირიონ II, ლეონიდის, ამბროსის, ქრისტეფორეს გვერდით სიონის საპატრიარქო ტაძარში. ისტორია პირუთვნელი სააქაო სამსჯავროა. დროის დინება მიჰქრის, დღეს აღარც საბჭოთა კავშირია და არც მისი იდეოლოგიური დოგმები. მომავალი თაობებისათვის გაუგებარი იქ­ნება რატომ ულოცავდა საერო ხელისუფლების წარმომადგენლებს უწმიდესი და უნეტარესი კალისტრატე "დიდი ოქტომბ­რის რევოლუციის დღეს", "საქართველოს გასაბჭოების დღეს". ვინ იყვნენ რელიგიის საქმეთა რმწუნებულები? ფინსახკო­მის მუშაკები, რომელნიც ასე გაავებით ებრძოდნენ საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიას, მაგრამ თუ ეპოქის რთუ­ლი სოციალურ-პოლიტიკური მოვლენები არ გაიაზრე ძნელია ჩაწვდე იმ სამწუხარო და მკაცრ რეალობებს, რომელშიც უწმიდეს კალისტრატეს უხდებოდა მოღვაწეობა. დღეს თამამად შეიძლება იმის თქმა, რომ მან გონივრული კომპრომისე­ბით გადაარჩინა საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესია, მოახერხა საერო ხელისუფლებისაგან წართ­მეული იურიდიული სტატუსის დაბრუნება, მიაღწია რუსეთის ეკლესიასთან ნორმალური ურთიერთობის აღდგენას, საქართველოს საპატრიარქოს იურისდიქციაში მოაქცია არაქართული სამრევლოები, ეკლესიას შეუნარჩუნა მრევლი, გადაარჩინა საეკლესიო სიწმინდენი, რეპრესიებიდან იხსნა არაერთი სასულიერო პირი. თავისი პიროვნებისა და ეკლესიი­სადმი პატივისცემით გამსჭვალა საერო ხელისუფლების ათეისტი ჩინოვნიკებიც. უწმიდესი და უნეტარესი სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი კალისტრატე XX საუკუნის ქართველ პატრიარქთა შორის ერთ-ერთი მოკაშკაშე ვარსკვლავია. უწმიდესმა და უნეტარესმა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქმა ილია II-ემ ჯერ კიდევ 1979 წელს საგანგებო ლოცვა-კურთხევით შექმნა კომისიას, რომელსაც უნდა მოეძია კალისტრატე ცინცაძის ცხოვრებისა და მოღვაწეობის შესახებ არსებული მასალები. ამ დროს მრავლად იყვნენ ის ადამიანები, ვისაც კარგად ახსოვდათ დიდი მწყემსმთავარი. უწმიდესი კალისტრატეს გარდაცვალებით საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიაში დამთავრდა ერ­თი დიდი ეპოქა.

 

 

 

7. უწმიდესი კალისტრატე და ქართველი საზოგადოება, მისი მეცნიერული მემკვიდრეობა

 

 

1893 წელს ქართველმა საზოგადოებამ დეკანოზ კალისტრატე ცინცაძის სახით პირველად იხილა ახალგაზრდა მოძღვარი დიდუბის ეკლესიისა, რომელმაც მგზნებარე სიტყვით მიმართა განჯიდან საქართველოში გადმოსვენებულ ნიკოლოზ ბარათაშვილის ნეშტს. სამწუხაროდ, ამ სიტყვის სრულ ტექსტს ჩვენამდე არ მოუღწევია, მაგრამ თუ როგორი გამორჩეუ­ლი სიტყვის თქმა იცოდა მან კარგად ჩანს 1901 წელს გიორგი ქართველიშვილის გარდაცვალებასთან დაკავშირებით დი­დუბეში ქადაგებისას. "ვინ არ იცის თუ რამდენად სასარგებლო ადამიანი იყო აწ განსვენებული გიორგი დავითისძე, ღვთისა და ეკლესიის მოყვარე, მამულისა და სამშობლოს ერთგული, ოჯახისა და ცოლშვილისათვის თავდადებული, გა­ნათლებისა და მწიგნობრობის მოტრფიალე, მღვდელთა და მონაზონთა პატივისმცემელი, ქვრივთა და ობოლთა განმკითხ­ველი, პატიოსნებით აღსავსე, დაუღალავი მუშაკი და საუკეთესო წარმომადგენელი ძველის ქართველის დარბაისელის მა­მაკაცისა, ვის გულს არ მოხვდა ცივად ამბავი ამის სიკვდილისა, ვის არ ეუცხოვა გარდაცვალება ამისი. ყოველივე ეს ჭეშ­მარიტებაა, მაგრამ ვინა ხარ შენ, ადამიანო, რომ იყვედრები და უკმაყოფილებას აცხადებ წინააღმდეგ მისა, რომელმანაც განაჩინნა დაწესებული ჟამნი და საზღვრისდადებანი დამკვიდრებისა პირსა ზედა ქვეყნისასა ყოველთა ნათესავთა კაცთა­სა, და რომელიც ფლობს ცხოველთა და ნათესავთა მკვდართა ზედა, ნუთუ გგონია შენ, ადამიანო, რომ ის პირნი, რომელ­ნიც საჭიროებენ აწ განსვენებულის სიყვარულსა და ტრფიალებასა, შენთვის უფრო მახლობელნი არიან, ვინემ მისთვის, ვინც გააჩინა და დაჰბადა იგინი, ნუთუ დაობლებულისა და შეწუხებულის ოჯახის შემწე და ნუგეშის მცემელი ხარ შენ და არა ის, ვინც მფრინველთა ცისათა, რომელნი არას სთესვენ, არცა მკიან, არცა შეიკრებენ. საუნჯითა, ზრდის? მაშასა­დამე დღეთა ცხოვრებისა ჩვენისათა მფლობელი, ქვრივთა და ობოლთა პატრონი და შემწე ღმერთია და მან, მამამან ჩვენმან ზეცათმან, იცის რაი გვიხმს ამათ ყოველთგან, უწყის რა უმჯობესია, ჩვენვის, სიკვდილი თუ სიცოცხლე, ობლობა თუ დედმამიანობა, სიქვრივე თუ ცოლოსნობა, ამისათვის, მწუხარება და ტირილი, ვიში და გოდება არის საჭირო არა მიცვალებულისათვის, რომელთა ქრისტეს მიერ მიიძინეს და განისვენეს, არამედ ჩვენთვის და ცოდვათა ჩვენთათვის, რომელთა სიმრავლე აღსდგება წინაშე ჩვენსა და ვერ შესაძლებლად ჰყოფს ჩვენდა შემთხვევად წმიდათა განსვენებულთა მოყვასთა და მახლობელთა ჩვენთა. აი, ეს არის და უნდა იყოს კიდევაც ჩვენთვის სამწუხარო და სატირალი სხვა კი არა რა".[82]

 

უწმიდეს კალისტრატეს არქივში დაცულია მისი საინტერესო ჩანაწერები ილია ჭავჭავაძის შესახებ. ეს მოგონებები უნდა გამოქვეყნებულიყო ჟურნალ "მნათობში" 1937 წ., მაგრამ ხელისუფლებამ რედაქციას არ მისცა ამის საშუალება. უწმიდე­სი კალისტრატე აღნიშნავდა: "ილიას სიყრმიდანვე "ზეკაცად" ვთვლიდი,ამიტომ მასთან შეხვედრას ვერიდებოდი. არ შემერყეს მასზე შედგენილი წარმოდგენა-მეთქი. მიუხედავად ამისა, ცხოვრებამ რამდენჯერმე შემახვედრა მას. ჩემს თვალში სულ უფრო იზრდებოდა იგი"[83], 1906 წელს როცა პეტერბურგში უნდა განხილულიყო საქართველოს ეკლე­სიის ავტოკეფალიის აღდგენის საკითხი. ილია ჭავჭავაძემ დეკანოზი კალისტრატე ცინცაძე მიიწვია კონსულტაციებისათ­ვის შეხვედრაზე, რომელიც ორ საათზე მეტხანს გაგრძელდა, საკმარისი გახდა იმისათვის, რომ ილია ღრმად გარკვეული­ყო აღნიშნული პრობლემის თავისებურებებში. უწმიდესი კალისტრატეს შენიშვნით "ილია ჭავჭავაძე მისთვის ახალს ერთბაშად ითვისებდა და რამდენიმე წუთის შემდეგ საფუძვლიანად იყენებდა ახალი დასკვნებისათვის."[84]

 

1907 წლის 1 სექტემბერს ქაშუეთის წმ. გიორგის ეკლესიაში ილია ჭავჭავაძის ვერაგული მკვლელობის გამო გადახდილ პანაშვიდზე კალისტრატე ცინცაძემ ასე შეაფასა განსვენებულის ცხოვრება: "ყველა ქართველს ილია მიგვაჩნდა არა მარტო დიდებულ მწერლად, ანუ ფასდაუდებელ მგოსნად, გინდა თუ გამოჩენილ და სასიქადულო საზოგადო მოღვაწედ, არა­მედ და უმთავრესად, გზის მაჩვენებლად, ანუ სიტყვისაებრ საღმრთო წერილისა, წინამძღვრად. ჭეშმარიტად, ჭმუნვასა და სიხარულში იგი იყო ჩვენი ნუგეშის შთამაგონებელი და შვების მომცემი, ხოლო ფიქრის, საქმის, შრომის დროს ხომ იმას ბადალიც არა ჰყავდა. მისი რჩევა და დარიგება უსასოდქმნილს იმედს ჩაუნერგავდა გულში ბედისაგან განლაღე­ბულს."[85]

 

დეკანოზი კალისტრატე ცინცაძე იყო ერთ-ერთი პირველი, რომელმაც გრიგოლ ორბელიანის ცხოვრებასა და შემოქმედება­ში ღრმადმორწმუნე, მართლმადიდებელი ქრისტიანის სიყვარული დაინახა, იგი საზოგადოების ყურადღებას მიაქცევდა პოეტის წერილიდან შემდეგ სიტყვებს: "მე მინდა, - წერს გრ. ორბელიანი თავის რძალს, - რომ შენი ვაჟის ნორჩი გული სარმწუნოებით იყოს გამსჭვალული, რომლის გარეშეც კაცი ამ ქვეყნად უბედურია... ჩვენი მგოსანი უპირველეს ყოვლისა გვასწავებს და აღვგძრავს ძებნად სასუფეველისა, ქმნად კეთილისა, დევნად ბოროტისა და აღრჩევად უმჯობესისა".[86]

 

კალისტრატე ცინცაძე XX საუკუნის I ნახევარში საქართველოში მიმდინარე ყველა მოვლენის თავისებურ ანალიზს აკე­თებდა, ეხმიანებოდა ეროვნული ინტერესების გამომხატველ დაწესებულებათა დაარსება, განახლებას.1909 წელს ქართუ­ლი თეატრის განახლების გამო წარმოთქმულ სიტყვაში განსაზღვრა თეატრის როლი და მნიშვნელობა ქართველი საზოგა­დოებისათვის. "ხელოვნებამ - წერდა იგი - უნდა დაგვისურათხატოს ნამდვიილ ცხოვრება და მისი მახინჯი მხარე, ქვენა გრძნობათა ბობოქრობა და მრავალგვაროვანთა ვნებათა ღელვა, მაგრამ მან არ უნდა დაივიწყოს უმაღლესი ზნეობრივი მოთხოვნილება: ავს უწოდოს ავი და კარგს კარგი, რათა ხელოვნების ტაძრისაგან არ წარვიდეთ სახით ჩვენდა წამბილწ­ველ-გამათახსირებელ ოცნება-წარმოგდენებით აღვსილნი, არამედ გამხნევებულნი, აღფრთოვანებულნი და განმზადე­ბულნი ბრძოლად ბოროტისა და შემდგომად კეთილისა"[87].

 

უწმიდესი კალისტრატე განსაკუთრებული სიყვარულთი იხსენებდა დიდ ქართველ კომპოზიტორს ზაქარია ფალიაშვილს, რომელსაც თავის დროზე ასწავლიდა საღვთო სჯულს. 1917 წელს კომპოზიტორმა ოპერისა და ბალეტის თეატრში განახო­რციელა "აბესალომ და ეთერის~ დადგმა. პრემიერაზე სურდა მიეწვია ავტოკეფალია აღდგენილი საქართველოს მართლმა­დიდებელი ეკლესიის მესვეურნი. დახმარება სთხოვა თავის ყოფილ მასწავლებელს კალისტრატე ცინცაძეს, რომელმაც კომპოზიტორი შეახვედრა უწმიდესსა და უნეტარესს, სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქს კირიონ II. პრემიერას უწმიდეს კირიონთან ერთად დაესწრნენ: მიტროპოლიტი ლეონიდი, მიტროპოლიტი ანტონი, დეკანოზი კალ­ისტრატე და ქართველი სამღვდელოების წარმომადგენლები. სპექტაკლის დამთავრების შემდეგ კათოლიკოს-პატრიარქ კირიონ II-ს  კომპოზიტორი შეუქია, დაულოცავს, ზაქარიას კირიონ II-ზე უთქვამს: "სახე სასტიკი გამომეტყველებისა აქვს, მაგრამ საუბრის დროს შაქარიაო". დეკანოზ კალისტრატე ცინცაძეს საგანგებო სიტყვა მოუმზადებია 1925 წელს ზა­ქარია ფალიაშვილის საიუბილეო საღამოზე გამოსასვლელად, მაგრამ ხელისუფლების წარმომადგენლებმა არა თუ სიტყვის თქმის უფლება, იუბილეზეც არ დაუშვეს.

 

საოცარი ინტერესით ადევნებდა თვალყურს ყველაფერს, არქივში შენახული აქვს რუსული და ქართული ჟურნალ-გაზე­თების ის ნომრები, რომელნიც ეხებიან მეცნიერების, კულტურის სფეროში მიმდინარე პროცესებს. მაგალითად საქართვე­ლოს მეცნიერებათა აკადემიის პირველი პერსონალური შემადგენლობა, ივანე ჯავახიშვილის გარდაცვალებასთან დაკავში­რებით გამოქვეყნებული ნეკროლოგები, საგაზეთო სტატიები, შენიშვნებითა და საინტერესო მინაწერებით. გაზ. "კომუ­ნისტში" დაიბეჭდა გრ. ხავთასის სტატია ლადო კეცხოველზე, სადაც ავტორი აღნიშნავდა: "ლადო, რომ ციხის ადმინისტრა­ციას ებრძოდა ეს შემდეგი ფაქტიდან ჩანს. მეტეხის ციხეში მოთავსებულ საყდარში რაღაც საეკლესიო დღესასწაული იყო. ამ დღეს ეკლესიაში მწირველად მოსულიყო ცნობილი შავრაზმელი ეპისკოპოსი დიმიტრი აბაშიძე, რომელსაც ლადო სემი­ნარიიდან იცნობდა...უწმიდესი კალისტრატეს შენიშვნა ასეთია, შეცდომაა... ლადო სემინარიიდან გამორიცხეს 1893 წელს. დიმიტრი კი დანიშნეს სემინარიაში 1896 წ."[88] მისი ყურადღება მიუქცევია ანა კალანდაძის ლექსს "სხვა სა­ქართველო სად არის", საგანგებოდ შეუნახავს არქივში. თავისი ხელით გადაუწერია ანა კალანდაძის ლექსი "უდრეკ იყო დედოფალი". საერთოდ საოცარი იყო უწმიდესი კალისტრატეს დამოკიდებულება საარქივო მასალებისადმი. ის თავის არ­ქივში ინახავდა მისი არაკეთილისმოსურნეების განმაქიქებელ წერილებსაც. ქუთათელი ეპისკოპოსის დავითის ფანქრით ძნელადგასარჩევი რისხვითა და უკადრისი სიტყვებით ავსილი წერილი თავისი ხელით გადაუწერია და ასე შემოუნახავს შთამომავლობისათვის. როგორი დიდი უნდა იყო ადამიანი, რომ ეს მოახერხო. უყვარდა პაექრობა კონსტანტინე გამსახურდიასთან, შალვა ნუცუბიძესთან, იროდიონ სონღულაშვილთან, კორნელი კეკელიძესთან, თედო სახოკიასთან.

 

ქეთევან ნუცუბიძე იხსენებდა: უწმიდეს კალისტრატეს "ვეფხისტყაოსნის" ყველა თარგმანი და განსაკუთრებით შალვასი გულდასმით ჰქონდა შესწავლილი და სხა მრავალ შენიშვნებთან ერთად კატეგორიულად მოსთხოვა `დაებრუნებინა ღმერთისათვის ყველგან თავისი ადგილი. ძალიან თვითნებურად თარგმანი, შალიკო, ღმერთის ცნებას ზოგგან ან გულისხ­მობ მხოლოდ, ან სავსებით გამოტოვებულია, ან იხმარ იქ, სადაც რუსთაველს სულაც არ უფიქრია... შალვა ნუცუბიძე, ეს შეუპოვარი ადამიანი, მისი უწმიდესობის წინაშე მოწაფური მოკრძალებით იდგა, უსმენდა. სახლში მისვლისთანავე კი მიუჯდა მაგიდას და თარგმანი უწმიდესი კალისტრატეს შენიშვნების მიხედვით ჩაასწორა".[89]

 

უწმიდესი და უნეტარესი კალისტრატე კიევის სასულიერო აკადემიაში სწავლის პერიოდში შეუდგა საქართველოს ისტო­რიის, ეკლესიის ისტორიის პრობლემების მეცნიერულ დამუშავებას. კიევის სასულიერო აკადემიის არქეოლოგიის პროფე­სორის ნ. პეტროვის დავალებით შეისწავლა ნიკიფორე ტოლოჩანოვის და ალექსი იევლევის ელჩობა იმერეთში 1650-1652 წლებში. ნაშრომი დაიბეჭდა 1890 წ. ჟურნ. "ნოვოე ობაზრენიეში". ეს იყო ახალგაზრდა მკვლევარის პირველი სერიოზუ­ლი გამოკვლევა, რომელიც შეესაბამებოდა XIX საუკუნის 90-იანი წლების ქართული ისტორიოგრაფიის დონეს. აღნიშ­ნულ პრობლემას მიეძღვნა 1970 წელს პროფ. იასე ცინცაძის გამოკვლევა, რომელშიც ავტორი დაწვრილებით იხილავდა წინამორბედი ისტორიკოსების მ. პოლიევქტოვის, გრ. კოტოშიხინის ს. ბელოუკოვის მოსაზრებებს, სამწუხარდ, კალისტ­რატე ცინცაძის გამოკვლევაზე არაფერია ნათქვამი. 1892 წლის 1 მაისს კიევის სასულიერო აკადემიის სამეცნიერო საბჭოს წინაშე ღვთისმეტყველების კანდიდატის სამეცნიერო ხარისხის მოსაპოვებლად კალისტრატე ცინცაძემ წარადგინა ნაშრომი "იბერიის ეკლესია სასანიანთა პერიოდში (265-570 წ.წ.)."[90] ნაშრომის შესავალში ავტორი აღნიშნავდა, მისი მიზანი იყო "შეემოწმებინა და შეეფასებინა ქართული მატიანეების ცნობები, რომლებიც ეხებოდა საქართველოს ეკლესიის ცხოვრების ამათუ იმ მოვლენებს... ამ გზით მას სურს დაეხმაროს მათ, ვინც დააპირებს ქართველ მემატიანეთა უდავოდ მდიდარსა და ამავე დროს ნაკლებად შესწავლილი მასალების გაცნობას".[91] ამ ნაშრომში წარმოჩინდა ახალგაზრდა მეცნიერის კვლვის ინტერესთა სფერო ქართლის გაქრისტიანების შესახებ. არსებულ წყაროთა და სამეცნიერო ნაშრომების კრიტიკული ანალიზის საფუძველზე მან საინტერესო მოსაზრებანი წამოაყენა. კითხულობ ნაშრომს და გაოცება გიპყ­რობს, როგორ მოახერხა სრულიად ახალგაზრდა კაცმა მრავალრიცხოვან წერილობით წყაროთა კრიტიკული შესწავლა. მან ერთ-ერთმა პირველმა მოახერხა აღედგინა ქართველთა გაქრისტიანების მთელი ისტორია, საეკლესიო მმართველობის იე­რარქია ქართლში, საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიისა და სხვა ქრისტიანულ ეკლესიებთან ურთიერთობის საკითხე­ბი. ნაშრომში ავტორი ყურადღებას ამახვილებდა IV-V საუკუნეებში ქრისტიანულ სამყაროში გახმაურებულ ევტიქიანუ­ლობისა და ნესტორიანელობის წინააღმდეგ ბრძოლის საკითხებზე, საქართველოს ეკლესიის ბრძოლას ქალკედონიანობის პრინციპის დასაცავად. ირანისა და ბიზანტიის პოლიტიკური და რელიგიური ინტერესების დაპირისპირებას კავკასიაში. ავტორი ვრცლად ეხებოდა ქართული საეკლესიო ხუროთმოძღვრების, ბერმონაზვნური ცხოვრების წესის საქართველოს ეკ­ლესიაში დამკვიდრების საკითხებს. ნაშრომს მაღალი შეფასება მისცა რეცენზენტმა, პროფ. ი. მადიშევსკიმ, რომელმაც აღ­ნიშნა: "ავტორს გულწრფელად უყვარს თავისი სამშობლო და გატაცებულია სურვილთი შეისწავლოს მისი ისტორია, მისთვის ძვირფასია საქართველოს სიძველენი, მართლმადიდებლობა... იგი გაცნობილია ქართულ ისტორიულ პირველწყაროებს, შესწავლილი აქვს რუსეთის ან უცხო ქვეყნების ისტორიული მწერლობა... ავტორის შრომა ქების ღირ­სია."[92] ამ ნაშრომით კალისტრატე ცინცაძე საზოგადოების წინაშე წარსდგა როგორც საქართველოს ისტორიის პერსპექ­ტიული მკვლევარი.

 

1906 წელს გამოქვეყნდა კალისტრატე ცინცაძის პოლემიკური შინაარსის ნაშრომი "Историческая справка по вопросу Об автокефальности Грузинской церкви", ეს იყო პასუხი პროფ. გ. სამუილოვის სტატიებზე, რომელიც `ამტკიცებ­და~ თითქოს საქართველოს მართლმადიებელ სამოციქულო ეკლესიას ისტორიულად არასოდეს ავტოკეფალია არ ჰქონია. დეკანოზმა კალისტრატე ცინცაძემ მრავალრიცხოვანი წყაროების საფუძველზე დეტალურად შეისწავლა და აღადგინა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიის მოპოვების, ანტიოქიის, იერუსალიმისა და კონსტანტინეპო­ლის საპატრიარქოებთან ურთიერთობის მთელი ისტორია. ამავე დროს საფუძვლიანად განიხილა სამუილოვის გარდა სხვა რუსი ავტორების ტენდენციური ნაშრომები და დაასკვნა, რომ 1811 წელს რუსეთის იმპერატორის ალექსანდრე I-ის მიერ საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიის გაუქმება იყო სრული  უკანონობა და რაც მალე იზეიმებდა სამართლიანობა, მით უკეთესი იქნებოდა. გადაუჭარბებლად შეიძლება ითქვას, ამ ნაშრომით ავტორი ეპისკოპოსებთან კირიონთან და ლეონიდესთან ერთად საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენისათვის მებრძოლთა ავანგარდში მოექცა. ეს ნაშრომი იყო ერთ-ერთი მთავარი მეცნიერული დოკუმენტი, რომელსაც ქართველი ავტოკეფალისტები იყენებდნენ რუსეთის საერო და სასულიერო ხელისუფლების წინააღმდეგ ბრძოლაში. ავტორი რამდე­ნადაც მიუღებელი გახდა ეგზარქოსებისათვის იმდენად დიდი სიყვარული მოიპოვა ქართულ სამეცნიერო წრეებში.

 

ავტოკეფალიის საკითხებს უწმიდესი კალისტრატე არაერთხელ დაბრუნდა, მის არქივში 1944 წლის 10 მაისის თარიღით დაცულია სტატია "შენიშვნები საქართველოს ეკლესიის ისტორიიდან" (კერძო პირთათვის). უწმიდესი კალისტრატეს აზ­რით საქართველოს ეკლესიის მეთაურის კათოლიკოსის კათოლიკოს-პატრიარქით შეცვლა ასე მოხდა: "ბიზანტიაში განმტ­კიცებული იყო თვალსაზრისი: დამოუკიდებელი მეფის გვერდით უეჭველად უნდა ყოფილიყო დამოუკიდებელი იერარ­ქი-პატრიარქი, როდესაც საქართველო გაერთიანდა და ბაგრატ III-ემ (975-1014 წწ) გამეფდა, საქართველოში ფეხი  მოი­კიდა ბიზანტიურმა იდეოლოგიამ, ამის გამო სიმეონ კათალიკოსის (1002-1012) გარდაცვალების შემდეგ, ბაგრატ III სრუ­ლიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქად დასვა თავისი ნათესავი და მის მიერ აღზრდილი ენერგიით სავსე მელქისე­დეკი (1012)".[93] უწმიდესი კალისტრატე ყურადღებას მიაქცევდა 1666 წელს რუსეთის პატრიარქ ნიკონის სასამართ­ლო პროცესზე საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის მთავარეპისკოპოსის იოსებ სააკაძის ყოფნას და ასკვნის, რომ რუსეთის ეკლესია ოფიციალურად აღიარებდა ჩვენი ეკლესიის ავტოკეფალიას. წერილში საუბარია იმ სიძნელეებზე, რომელიც საქართველოს მართლმადიდებელმა ეკლესიამ გადაიტანა 1917 წლის 12 (25) მარტის შემდეგ. და როგორ მიაღ­წია მან რუსეთის ეკლესიასთან ურთიერთობის ნორმალიზაციას. "ვისაც სურს გაეცნოს ჩვენი ეკლესიის წარსულს - წერ­და უწმიდესი კალისტრატე - უნდა მოინახულოს უბისა, ყინწვისი, გელათი, სვეტიცხოველი... მაშინ ის დარწმუნდება, რომ საქართველოს ეკლესიას თამამად შეუძლია წარსდგეს დიდი ერების ეკლესიებთან და თქვას ის მცირე ნაშთი, რაც ჩე­მი წარსულიდან გადაურჩა, ცეცხლსა და მახვილს  რით ჩამოუვარდება თქვენს მტრისაგან ხელუხლებელ ძეგლებსო".[94]

 

უწმიდესი კალისტრატე საგანგებოდ იკვლევდა ქართული პოეზიის მშვენებას, შოთა რუსთაველის "ვეფხისტყაოსანს". ქეთევან ნუცუბიძის გადმოცემით შალვა ნუცუბიძე "ვეფხისტყაოსნის" საიუბილეო დღეებში ბევრს ეცადა გამოექვეყნები­ნა კ. ეკაშვილის ფსევდონიმით შესრულებული უწმიდესი კალისტრატეს ნაშრომები, მაგრამ ვერ მოახერხა. 1966 წელს უწმიდესი კალისტრატეს ცხოვრებისა და მოღვაწეობის უბადლო მცოდნემ პროფ. მიხეილ ქავთარიამ შოთა რუსთაველი­სადმი მიძღვნილ ისტორიულ-ფილოლოგიურ ძიებანში (გვ. 227-274) გამოაქვეყნა უწმიდესი კალისტრატეს  წერილი  "ვეფხისტყაოსნის" ავტორის მსოფლმხედველობისათვის. როგორც სამართლიანად აღნიშნავს პროფესორი ნ. პაპუაშვილი `ამით მკვლევარმა შოთა რუსთაველის ღვთისმეტყველება ახლებურად გაიაზრა, რითაც დაუპირისპირდა იმ დროისათვის საზოგადოებაში გაბატონებულ აზრს "ვეფხისტყაოსნის" ავტორის არაქრისტიანობის ან არამართლმადიდებლობის თაობაზე და ცხადყო გენიალური პოემის ორთოდოქსულ-ქრისტიანული მრწამსი. მან ერთ-ერთმა პირველმა მიაგნო ნაწარმოების სიუჟეტის ქრისტიანულ ინტერპრეტაციას: რომ პოემის პერსონაჟებსა თუ ფაბულის წიაღ უნდა გავიაზროთ სახარების უმ­თავრესი მოძღვრება სინანულით ღმერთთან მიახლებისა და, ამ გზით, პიროვნების სრულქმნის შესახებ, რომ ავთანდილი და თინათინი - ერთის მხრივ და ნესტანი და ტარიელი- მეორე მხრივ, სხვადასხვა რელიგიურ-ზნეობრივი ხასიათებია, რომ ღმერთს დაშორებული და გზასაცდენილი  ადამიანი  ქრისტესმიერი  ნათელღებით  თუ გაბედნიერდება".[95]

 

უწმიდეს კალისტრატეს არქივში ინახება მისი შენიშვნები მოსე გოგიბერიძის საგაზეთო სტატიაზე "შოთა რუსთაველი და ნეოპლატონიზმი".

 

1929 წელს მიტროპოლიტმა კალისტრატე ვრცელი ნაშრომი მიუძღვნა ნიკიფორე ირბაქის ვინაობის საკითხს. მკვლევარის მეცნიერული აზრით "ქართველი ნიკიფორე იყო იერუსალიმის ქართული მონასტრის წინამძღვარი, რომელიც შემდეგ ეპის­კოპოსის ხარისხით შეიმოსა. თეიმურაზ პირველმა 1626 წელს სწორედ ის წარგზავნა ევროპაში ელჩად, სადაც მან სტეფა­ნე პაოლინს ხელი გაუმართა ქართულ-იტალიურ ლექსიკონზე მუშაობისას. იერუსალიმის ქართული მონასტრის იმდროინდელ აღაპებსა თუ სხვა დოკუმენტებზე დაკვირვებამ, ქართველ მემატიანეთა და კათოლიკე მისიონერთა ცნობებმა, აღნიშნული ლექსიკონის გაანალიზებამ მეცნიერი იმ დასკვნამდე მიიყვანა, რომ ნიკიფორე ირბაქი იგივე ნიკი­ფორე ირუბაქიძე _ ჩოლოყაშვილია... მკვლევარი ფიქრობს, ნიკიფორე არასოდეს გაკათოლიკებულა და ასრულებდა გოლგოთის ქართულ მონასტერში იღუმენის მოვალეობას".[96]

 

უწმიდესმა და უნეტარესმა კალისტრატემ საფუძვლიანი შენიშვნები დაურთო საქართველოს ისტორიის პირველ სახელმძღვანელოს, რომლის სამუშაო ვარიანტი 1940 წელს გამოვიდა აკადემიკოსების ივ. ჯავახიშვილის, ს. ჯანაშიასა და ნ. ბერძენიშვილის ავტორობით.

 

უწმიდესი კალისტრატეს მეცნიერული კვლევის ინეტრესთა სფერო მრავალმხრივი იყო, გასაოცარია როგორ ახერხებდა ყველაფრის საქმის კურსში ყოფნას. პროფ. ბ. არველაძე აღნიშნავს ლ. მელიქსეთბეგს ტოპონიმი "გოდოღნინი მიაჩნდა მოღნინის დამახინჯებულ ფორმად".[97] უწმიდესი კალისტრატე პროფ. ლ. მელიქსეთ-ბეგს პირადი წერილით გამოეპა­სუხა, სადაც აღნიშნა, რომ ჯერ 1922 წ. საქართველოს მუზეუმის მოამბეში და შემდეგ 1935 წ. ლიტერატურულ მემკვიდრეობაში ცდილობთ გოდოღნინისა და მოღნინის იდენტურობის დამტკიცებას, მაგრამ... "Гнинский ღნინისად  გადმოქართულება საეჭვოდ მიმაჩნია!"[98] უწმიდესმა კალისტრატემ გამოთქვა საფუძვლიანი ვარაუდი, რომ აქ უფრო იმერეთის გოდოგანია ნაგულისხმევი.

 

1938 წლის 18 იანვარს პროფ. სარგის კაკაბაძისათვის გაგზავნილ წერილში აღნიშნავდა "ეს არის წავიკითხე "აბდულმე­სიანის" წინასიტყვაობა თქვენ (უკვე მეორედ) გამოგაქვს მნიშვნელოვანი დასკვნები... მაგრამ ამ სტროფს არავითარი კავ­შირი არ აქვს ჩვენს  წარსულთან. აქ მხოლოდ შედარებაა შესხმისა საგნისა ნესტორ მოწამესთან, რომელმაც დალოცა ლეო საბრძოლველად მისმა მოძღვარმა დიმიტრი მთავარმოწამემ".[99]

 

საგანგებოდ უნდა შევეხოთ უწმიდესი და უნეტარესი სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის კალისტრატეს ნაშრომს "ქვაშვეთის წმიდის გიორგის ეკლესია ტფილისში", რომელიც 1994 წ. გამოიცა გამომცემლობა "კანდელის" მიერ პროფ. მიხეილ ქავთარიას საძიებლების დართვითა და ბოლოსიტყვაობით. აღნიშნული ნაშრომი ავტორმა დაამთავრა 1930 წლის 25 მარტს. თამამად შეიძლება ითქვას, რომ ამ ნაშრომით ავტორმა დაამტკიცა საქართველოს ისტორიაში ღრმად განსწავლულობა საისტორიო წყაროებისა და მონოგრაფიული ნაშრომებისადმი სანიმუშო დამოკიდებულება. პირველ თავში საისტორიო წყაროების მონაცემების საფუძველზე წარმოჩენილია ქვაშვეთის პირველი და მეორე ტაძრის ისტორია. ავტორის დასკვნით VI საუკუნეში აგებულმა მცირე ტაძარმა იარსება XVIII ს. 50-იან წლებამდე. "ქვაშვეთის მეორე ტაძარი რომ გივი ამილახვარს აუშენებია, ამას ადასტურებს იესე ისეს ძე, რომელიც, როგორც ჩანს, ფრიად დაახ­ლოებული ყოფილა ამილახვრიანთ ოჯახთან... სპარსეთიდან დაბრუნების შემდეგო, წერს იესე, ამილახვარმა გივი ქაშუე­თი მოიგონა, ააშენა დიდებულის მთავარმოწამის გიორგის სახელზე-ო".[100] უწმიდეს კალისტრატეს დაკვირვებით გი­ვი ამილახვრის მიერ აგებული ეკლესია იყო ჯვრის სახედ და ჯვრის ბოლოების მომრგვალებით, რომელსაც ჰქონდა საუც­ხოო კედლის მხატვრობაც, მაგრამ XX საუკუნის დასაწყისში ეკლესიას გაუჩნდა ნაპრალები და ყოველწუთს მოსალოდნე­ლი იყო მისი დანგრევა, ამიტომ გადაწყდა ახალი ეკლესიის აშენება. ნაშრომში ავტორი, როგორც ქაშუეთის მესამე ეკლე­სიის მშენებლობის მონაწილე დაწვრილებით აღწერას თუ რა სიძნელეები იყო ახალი ტაძრის დამთავრებამდე.

 

მეორე თავში "ქვაშვეთის ტაძრის კარმიდამო" აღწერილია ეკლესიის მიმდებარე ტერიტორიები, 1837 წელს შეუკეთებიათ ეკლესიის გალავანი. 1857 წ. კი შედგომიან ალექსანდრეს ბაღის გაშენებას. ავტორი არ ივიწყებს ეკლესიის გარშემო არსე­ბულ შენობა-ნაგებობების ისტორიას. უწმიდესი კალისტრატეს აღნიშნული შრომა იმითაცაა საინტერესო, რომ დაწვრილე­ბით მოგვითხრობს ეკლესიაში დაცულ სიწმინდეებსა და უძრავ-მოძრავ ქონებაზე, რომელთა უმრავლესობა დღეს დაკარ­გულად ითვლება. ნაშრომის მეოთხე თავი "ეკლესიის წინამძღვრები" წინამძღვართა თანაშემწენი, დიაკონნი, წიგნისმ­კითხველები, მნათეები, სამრევლო საბჭო, მგალობელთა გუნდი, სამრევლო სკოლა და მისი მოღვაწენი... გაცოცხლებუ­ლია XVIII-XX საუკუნეების საქართველოს ეკლესიის ისტორიის არაერთი გამოჩენილი სასულიერო პირის სახე. ავტორმა ისტორიის დავიწყებას გამოსტაცა ეს ადამიანები. დამატებანში  ეკლესიაში დაცული (დღეს დაკარგული) საბუთების საშუალებთი წარმოგვიდგინა ნათელღებულთა, ჯვარდაწერილთა, ანდერძაგებულთა, ტაძარში და ტაძრის გალავანში დასაფლავებულთა სახელები. უწმიდესი კალისტრატე ამა თუ იმ სასულიერო პირის ხსენებისას გადმოგვცემს მასზე არსე­ბულ ყველა ცნობას. ეს ნაშრომი ფაქტიურად ენციკლოპედიური, შეუცვლელია, ვისაც სურს ქაშუეთის ეკლესიის ისტო­რიაზე რაიმე ინფორმაცია მას გვერდს ვერ აუვლის. პროფ. მიხეილ ქავთარიას სამართლიანი დასკვნით: "ქვაშვეთის ეკლე­სიის ისტორია, როგორც წიგნს ჰქვია, ავტორის ჩანაფიქრით მხოლოდ ერთი, თუნდაც დიდებული ტაძრის ისტორია კი არ უნდა ყოფილიყო, არამედ თბილისის სიძველეთა ისტორიაც და კეთილშობილური ვალის მოხდაც იმ ადამიანთა ხსოვნის წინაშე, რომელნიც უხმაუროდ აკეთებდნენ თავიანთ საქმეს, ინახავდნენ განათლების კეთილშობილურ ტრადიციებს და ქვეყნის სიყვარულის ჩირაღდანს".[101]

 

უწმიდესი და უნეტარესი კალისტრატეს კალამს ეკუთვნის ნაშრომები: "ივერიის საეკლესიო წესი", მცხეთა და მისი ტაძა­რი "სვეტიცხოველი". XIX-XX საუკუნეების საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ისტორიის ვერცერთი მკვლევა­რი გვერდს ვერ აუვლის მის მოგონებებს. ამ მოგონებებში ცოცხლდება საქართველოს ეკლესიის ისტორიის ისეთი ფაქტე­ბი, მოვლენები, რომელთაც სხვაგან ვერსად ვერ იპოვი. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ყოველწლიური კა­ლენდარი პირველად დაიბეჭდა 1918 წელს, რომელიც შეუდგენია უწმიდესსა და უნეტარესს კირიონ II. სამწუხაროდ ამ კალენდრის არცერთი ეგზემპლარი არ შემონახულა. 1927-1929 წლებში საეკლესიო კალენდარი შეუდგენია სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქ ქრისტეფორე III. 1930 წელს საქართველოს საკათალიკოსი სინოდმა მიიღო გადაწყ­ვეტილება საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის კალენდრის შედგენა დაევალოს მიტროპოლიტ კალისტრატეს. უწ­მიდესი კალისტრატეს არქივში ინახება მასალები თუ როგორი პასუხისმგებლობითა და მეცნიერული სიზუსტით ადგენდა იგი საეკლესიო კალენდრებს. უწმიდესი კალისტრატეს მიერ შედგენილი საეკლესიო კალენდრები განსაკუთრებული ნდობით სარგებლობდა როგორც მორწმუნეთა, ასევე მეცნიერულ წრეებში. კალენდრის ეგზემპლარებს საგანგებო წარწე­რით საჩუქრად უგზავნიდა ი. სტალინს, ლ. ბერიას, კ. ჩარკვიანს.

 

მნიშვნელოვანია მისი ნაშრომი "ქართული ოდიკისათვის" "განხილულია ისტორიულ-კულტურული თვალსაზრისით საყუ­რადღებო საკულტო საგანთან დაკავშირებული რიგი საკითხი. მოთხრობილია ისტორია ოდიკისა, საერთოდ და კერძოდ, ქართული ოდიკისა: თუ პირველად როდის და საიდან უნდა შემოეტანათ ჩვენში ხელნაკეთი თუ დაბეჭდილი ოდიკები".[102]

 

ქართველი მეცნიერები სიამოვნებით უსახსოვრებდნენ თავიანთ უახლოეს გამოკვლევებს, მონოგრაფიებს უწმიდეს კალისტრატეს, ყურადღებით ისმენდნენ მის არგუმენტირებულ შენიშვნებს და გაოცებას ვერ მალავდნენ როგორ ახერხებ­და ეს ასაკოვანი მწყემსმთავარი ამდენი ინფორმაციის მიღებას. უწმიდეს კალისტრატეს განსაკუთრებით უყვარდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, განგებამ ღვთისამ მას არგუნა ეპისკოპოს კირიონთან ერთად ეკურთხებინა ის ადგილი, სადაც შემდეგ თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის I კორპუსი აშენდა, ხოლო 1918 წელს უკვე დეკანოზი კალისტრატე უწმიდესსა და უნეტარეს სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქ კირიონ II ერთად გადაიხდის სამადლობელ პარაკლისს საქართველოში მეცნიერების ამ დიდებული ტაძრის გახსნის გამო. უწმიდესმა კალისტრატემ არაერთხელ გადასცა ძვირფასი ხელნაწერები, წიგნები თბილისის უნივერსიტეტის სიძველეთა საცავს, ხოლო თავისი ბიბ­ლიოთეკა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიას უსახსოვრა.

 

ასეთი  მრავალმხრივი  იყო  სრულიად  საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის კალისტრატე ცინცაძის ცხოვრება და მოღ­ვაწეობა. დრო სწრაფად მიჰქრის... ამქვეყნიურ ცხოვრებას ტოვებენ ის ადამიანები, ვინც ახლოს იცნობდა უწმიდესსა და უნეტარეს კალისტრატეს, მაგრამ მის სახელს დავიწყება არასოდეს უწერია. იგი ყოველთვის ჩვენი თანამედროვეა. 

 

 

 

 

კალისტრატე ცინცაძე ცხოვრება და მოღვაწეობა (მოკლე ქრონოლოგია)

 

 

 

1. 1866 წ. 12 აპრილი, დაიბადა სოფ. ტობანიერში. ვანის რაიონი.

 

2. 1875-1882 წლებში სწავლობდა ქუთაისის სასულიერო სასწავლებელში.

 

3. 1882-1888 წლებში სწავლობდა თბილისის სასულიერო სემინარიაში.

 

4. 1888-1892 წლებში სწავლობდა კიევის სასულიერო აკადემიაში.

 

5. 1893-1903 წლებში ღვთისმსახურებას ეწეოდა თბილისის დიდუბის ეკლესიაში.

 

6. 1903-1932 წ.წ. იყო ქაშუეთის წმ. გიორგის ეკლესიის წინამძღვარი.

 

7. 1917 წლის 17 სექტემბრიდან იყო საქართველოს საკათალიკოსო საბჭოს წევრი.

 

8. 1921 წლის 25 თებერვლიდან 12 აპრილამდე ასრულებდა საკათალიკოსო საბჭოს თავმჯდომარის მოვალეობას.

 

9. 1923 წლის 13 იანვრიდან 1925 წლის მარტამდე იყო დაპატიმრებული ანტისაბჭოთა ბრალდებით.

 

10. 1925 წლის 31 ოქტომბერს აყვანილ იქნა ეპისკოპოსის ხარისხში, იმავე დღეს მიებოძა მიტროპოლიტის წოდება და სკუფიაზე ბრილიანტის ჯვრის ტარების უფლება, დაინიშნა საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქის მუდმივ მოსაყდრედ.

 

11. 1927 წლის 12 იანვარს პირადი განცხადების საფუძველზე გათავისუფლდა ნინოწმინდელობისაგან.

 

12. 1927 წლის 9 აპრილს პირადი განცხადების საფუძველზე გათავისუფლდა საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის მოსაყდრეობიდან.

 

13. 1932 წლის 21 ივნისს იგი არჩეულ იქნა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქად. 24 ივნისს სვეტიცხოველ­ში მოხდა მისი აღსაყდრება.

 

14. 1943 წლის 31 ოქტომბერს რუსეთის ეკლესიამ აღიარა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ტერიტორიალუ­რი ავტოკეფალია.

 

15. 1949 წ. არჩეულ იქნა მოსკოვის სასულიერო აკადემიის საპატიო წევრად.

 

16. 1952 წ. 3 თებერვალი, გარდაიცვალა უწმიდესი და უნეტარესი კალისტრატე, 10 თებერვალს დაკრძალეს სიონის საპატრიარქო ტაძარში.

 

 

 

8. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ეპარქიები, მღვდელმთავრები XX ს. 20-50-იანი წლები

 

 

 

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის შემდეგ 1917 წლის საეკლესიო დებულების თანახმად გაიხსნა 15 ეპარქია, მაგრამ აღდგენილ ეპარქიებში მაშინვე ვერ მოხერხდა ყველგან გაგზავნილიყო მმართველი მღვდელმთავარი. 1917-1932 წლებში საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიაში 17 მღვდელმთავრიდან 4 ადრე გარდაიცვალა. 1. ქუთათელი მიტროპოლიტი ანტონი გიორგაძე (გარდაიცვალა 1918 წ. 18 სექტემბერს). 2. ალავერდელი ეპისკოპოსი პიროსი ოქროპირიძე (გარდაიცვალა 1922 წ. 23 აპრილს), 3. ქუთათელი მიტროპოლიტი ნაზარ ლეჟავა (ბოლშევიკებმა დახვრიტეს 1924 წლის აგვისტოში). 4. მიტროპოლიტი გიორგი ალადაშვილი (გარდაიცვალა 1924 წ.).

 

1927-1935 წლებში საქართველოს მართლმადიებელ ეკლესიაში მოქმედ ეპარქიებად ითვლებოდა: 1. მანგლისის, 2. ურბნისის, 3. წილკნის, 4. ალავერდის, 5. ბოდბის, 6. მარგვეთის, 7. ნინოწმინდის, 8. ცხუმ-აფხაზეთის, 9. ქუთაის-გაე­ნათის, 10. ცაგერის. ამ ეპარქიებს სხვადასხვა დროს ხელმძღვანელობდნენ მღვდელმთავრები: დავით კაჭახიძე, სიმონ ჭე­ლიძე, მელქისედეკ ფხალაძე, სტეფანე კარბელაშვილი, პავლე ჯაფარიძე, დიმიტრი ყუბანეიშვილი, ალექსი გერსამია, ეფ­რემ სიდამონიძე, ტარასი კანდელაკი, იეროთეოზ აივაზაშვილი, იოანე მარღიშვილი, დიმიტრი ლაზარიშვილი, გაბრიელ ჩა­ჩანიძე.

 

 

მიტროპოლიტი დავით კაჭახიძე. დაიბადა 1872 წლის 15 ოქტომბერს. თბილისის სასულიერო სემინარიის დამთავრე­ბის შემდეგ შევიდა ყაზანის სასულიერო აკადემიაში. ცნობილი კრიტიკოსი იპოლიტე ვართაგავა, რომელიც ყაზანის აკადე­­მიაში დავით კაჭახიძის თანაკურსელი იყო, აღნიშნავდა "იგი ბავშვობიდანვე განმარტოებულ ცხოვრებას ეწეოდა, უყვარ­და ეკლესიური ლიტერატურა.მან ივერიაში დაიწყო პუბლიცისტური წერილების ბეჭდვა, მას წინასწარ უკითხავდა თანა­კურსელებს ყაზანის აკადემიაში. მან სადიპლომო თემა პატრისტიკაში აიღო და ბრწყინვალედ შეასრულა"[103]. 1899 წ. დაამთავრა აკადემია. 1898 წ. 8 მაისს ეკურთხა მღვდელ-მონაზონად: 1899 წ.

 

დაინიშნა კავკასიაში ქრისტიანობის აღმდგენელი საზოგადოების მასწავლებლად. 1902 წ. სამეგრელოს სასულიერო სასწავლებლის ზედამხედველის თანაშემწეა. 1903 წლიდან სოლოკამსკის, ხოლო შემდეგ _ პოლოცკის სასულიერო სასწავლებლის ზედამხედველია, 1905 წ. დონის სემინარიის რექტორია. 1907 წ. 4 ნოემბერს დავით კაჭახიძე აკურთხეს ალავერდის ეპისკოპოსად. ეპისკოპოსმა დავითმა ხმა აღიმაღლა საქართველოს ეგზარქოსის ინოკენტის წინააღმდეგ, რომე­ლიც დევნიდა ეპისკოპოსებს ლეონიდსა და გიორგის (ალადაშვილს). ამიტომ 1912 წელს გადაიყვანეს პიატიგორსკში, 1914 წელს ვინიცის ეპისკოპოსია, 1917 წლიდან დაბრუნდა საქართველოში. პირველი საეკლესიო კრების გადაწყვეტილე­ბით დაინიშნა ურბნისის ეპისკოპოსად. 1921 წლიდან ჭყონდიდელად, 1923 წ. ბათუმ-შემოქმედელია, 1924 წ. ალავერ­დელი, ხოლო შემდეგ ქუთათელ-გაენათელი. ეპისკოპოსი დავითი არ იზიარებდა საქართველოს საკათალიკოსო საბჭოს პოზიციას, რომელიც ბოლშევიკურ საოკუპაციო ხელისუფლებას არ სცნობდა და იბრძოდა ქართველი ერის ეროვნული და სარწმუნოებრივი თავისუფლებისათვის. ეპისკოპოსი დავითი გამოდიოდა ხელისუფლებასთან თანამშრომლობის კურსის მომხრედ და მოითხოვდა რეფორმებს, როგორც საეკლესიო მმართვლეობაში, ასევე საეკლესიო დოგმატიკაში. იგი იყო ერთ-ერთი ინიციატორი 1926 წლის დეკემბერში ქუთაისის საეკლესიო კრების მოწვევის და საკათალიკოსო საბჭოს, რო­გორც საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის უმაღლესი მმართველობითი ორგანოს რეორგანიზაციის. 1927 წლიდან ეპისკოპოსი დავითი გახდა მიტროპოლიტი და სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის მოსაყდრე. იგი დაუნდო­ბელ, ტენდენციურ ოპონირებას უწევდა მიტროპოლიტ კალისტრატე  ცინცაძეს,  დაუპირისპირდა  კათოლიკოს-პატრიარქ ქრისტეფორესაც. 1930 წლიდან ბათუმ-შემოქმედელი მიტროპოლიტია. 1935 წლის 19 მარტს გარდაიცვალა ბათუმში, უწ­მიდესი და უნეტარეს კალისტრატეს ლოცვა-კურთხევით დაკრძალეს ქუთაისში პეტრე-პავლეს ეკლესიაში. მის კალამს ეკუთვნის შრომები "კონდაკის ტექსტის შესწორების აუცილებლობის შესახებ". "სიტყვები" (1912-1913 წ.წ.) "К. воспитанникам духовной семинарии и другие статый" (1912 წ.).

 

 

მიტროპოლიტი სიმეონ ჭელიძე. დაიბადა 1875 წელს რაჭის მაზრის სოფ. ბუგეულში. პირველდაწყებითი განათლება მიიღო ბუგეულის სამრევლო-საეკლესიო სასწავლებელში. შემდეგ სწავლა განაგრძო თბილისის სასულიერო სემინარიაში, მაგრამ სემინარიაში მომხდარი სტუდენტური გამოსვლების შემდეგ 1893 წ. სწავლა განაგრძო სტავროპოლის სემინარია­ში. 1898 წ. აკურთხეს მღვდლად. 1900 წლიდან იყო ოსეთის მაზრის სამრევლო სკოლების ზედამხედველი. 1923 წლის ნოემბერში სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის  უწმიდესი  ამბროსის ლოცვა-კურთხევით აყვანილ იქნა ჭყონდიდელ ეპისკოპოსის ხარისხში. ეპისკოპოსი სიმეონი აქტიურ მონაწილეობას იღებდა ქუთაისის საეკლესიო კრების მუშაობაში. 1927 წლიდან ეპისკოპოსი სიმეონი ურბნელია. 1930 წლის 6 ოქტომბრიდან ქუთათელ-გაენათელი მიტროპო­ლიტია. 1935 წლის 13 ნოემბერს თბილისში გარდაიცვალა მიტროპოლიტი სიმეონი, რომელიც დაკრძალეს სიონის საპატ­რიარქო ტაძრის ეზოში. მიტროპოლიტი სიმეონი თანამშრომლობდა ჟურნალ-გაზეთებში "მწყემსში", "შინაურ საქმეებში", "ივერიაში", "ცნობის ფურცელში". 1930-იანი წლების რეპრესიებს ვერ გადაურჩა მისი ხელნაწერები, მეცნიერული მემკვიდრეობა.

 

 

 

მიტროპოლიტი ვარლაამი მახარაძე. დაიბადა 1873 წლის 26 მარტს. 1895 წ. დაამთავრა თბილისის სასულიერო სემი­ნარია. 1895-1897 წლებში იყო დიდუბის ეკლესიასთან არსებული სამრევლო სკოლის მედავითნე და მასწავლებელი. 1897-1914 წლებში ყოფილი გორის მაზრის კავთისხევის წმ. გიორგის ეკლესიის და ფოთის საკათედრო ტაძრის მღვდე­ლია. 1914 წლის 20 ოქტომბერს დაინიშნა ერევნის სამასწავლებლო ინსტიტუტსა და ქალთა გიმნაზიის მასწავლებლად. იმავე დროს იყო ინსტიტუტის მართლმადიდებლური ეკლესიის წინამძღვარიც. 1915 წლის 12 მაისიდან ყარსის ჰოსპიტა­ლის მღვდელია, 1916 წლის 28 ოქტომბრიდან ერევნის ქალთა პირველი და ვაჟთა მე-7 გიმნაზიის საღვთო სჯულის მასწავლებელია. 1919 წლიდან დაბრუნდა საქართველოში, დაინიშნა  ოზურგეთის დაწყებითი სასწავლებლის მასწავლებ­ლად. 1926 წლის 7 მარტს სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქ ამბროსის ლოცვა-კურთხევით აყვანილ იქნა მარგველი ეპისკოპოსის ხარისხში.

 

1929 წლის 12 თებერვალს დაინიშნა ცხუმ-აფხაზეთის ეპისკოპოსად. 1930 წლის 25 ოქტომბრიდან მიტროპოლიტია. 1934-37 წლებში  საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიაში უმძიმესი ვითარება იყო, ერთმანეთის მიყოლებით იხუ­რებოდა ეპარქიები. ამიტომ მიტროპოლიტი ვარლაამი უეპარქიოდ დარჩა. 1937 წ. უწმიდესი კალისტრატეს ლოცვა-კურთხევით დაინიშნა ქუთათელ-გაენათელად, მაგრამ ბოლშევიკურმა ხელისუფლებამ ანტისაბჭოთა პროპაგანდის ბრალდებით დააპატიმრა და გადაასახლა. ბევრს ეცადა უწმიდესი კალისტრატე მის გათავისუფლებას, მაგრამ ვერ მოა­ხერხა. მიტროპოლიტი ვარლამი 1943 წელს გარდაიცვალა გადასახლებაში. მისი საფლავიც უცნობია. ასე მოწამეობრივად დაასრულა თავისი სიცოცხლე ამ დიდებულმა სასულიერო მოღვაწემ.

 

 

მიტროპოლიტი იოანე მარღიშვილი. დაიბადა 1874 წ. ქ. გორში. 1893 წელს დაამთავრა გორის სასულიერო სასწავლე­ბელი და გამოცდა ჩააბარა სამრევლო სკოლების მასწავლებლის წოდების მისაღებად. 1893-1899 წ.წ. მუშაობდა ჯერ გო­რის, ხოლო შემდეგ ყიზლარის ტაძრებთან არსებული სამრევლო სკოლების მასწავლებლად. 1900 წლიდან ჩრდილო კავკა­სიაში  ალექსანდრეს სამისიონერო გიმნაზიაშია. იმავე წლის 28 ოქტომბერს ბერად აღიკვეცა. 1901 წლის 28 იანვარს მღვდლად აკურთხეს. 1904 წლიდან ქუთაისის სასულიერო სემინარიაშია, შემდეგ თბილისის სასულიერო სემინარიაში. 1905-1906 წლებში იოანე ნათლისმცემლის და ხირსის მონასტრების ხაზინადარია. 1906-1907 წლებში პეტერბურგის სა­სულიერო აკადემიის თავისუფალი მსმენელია. 1907-1910 წლებში თბილისის  სასულიერო სემინარიასთან არსებული სა­მაგალითო სკოლის მასწავლებელი. 1910-1914 წ.წ. მოსკოვის სასულიერო აკადემიის სტუდენტია. 1914 წლის 2 სექტემბრიდან ქუთაისის სასულიერო სასწავლებლის ზედამხედველის თანაშემწე. 1915 წლის 10 აგვისტოდან გორის სა­სულიერო სასწავლებლის ზედამხედველია. იმავე წლის 20 აგვისტოდან არქიმანდრიტია. 1917 წლის 21 სექტემბრიდან თბილისის სასულიერო სასწავლებლის მასწავლებელია. 1919 წლის სექტემბრიდან ოქუმის უმაღლესი დაწყებითი სასწავლებლის ინსპექტორია. 1921 წლის 15 ოქტომბერს უწმიდესი ამბროსის ლოცვა-კურთხევით აყვანილ იქნა ცხუმ-აფხაზეთის ეპისკოპოსის ხარისხში.  1923 წლის 17 დეკემბრიდან ეპისკოპოსი იოანე მიტროპოლიტის პატივში იქნა აყვა­ნილი. მიტროპოლიტი იოანე ყველანაირად ცდილობდა საქართველოს მართლმადიებელი ეკლესიის უფლებების დაცვას ცხუმ-აფხაზეთის ეპარქიაში. 1925 წლიდან იგი გადაყვანილ იქნა ალავერდელ მიტროპოლიტად, შემდეგ ურბნელად. 1926 წლის 3 ნოემბრიდან ბათუმ-შემოქმედელია, 1928 წლის 4 ოქტომბრიდან ბოდბელია. მიტროპოლიტი იოანე იყო ცნობილი რენეგატი ეპისკოპოსის დიმიტრი აბაშიძის მეგობარი და პატივისმცემელი. მან 1926 წლის 14 იანვარს საქართვე­ლოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საკათალიკოსო საბჭოს განსახილველად წარუდგინა თავისი სამაგისტრო დისერტა­ცია: "წარმოვადგენ რა ამასთანავე თქვენ უწმიდესობის წინაშე ჩემ სამაგისტრო დისერტაციას, ყოფილი კიევის სასულიე­რო აკადემიის 19 პროფესორის მიერ ხელმოწერილ საბუთებს, რომლითაც მე ცნობილი ვარ ღირსად მაგისტრის ხარისხის მიღებისა, უმდაბლესად გთხოვთ, ეს საბუთები განხილულ იქნას საკათალიკოზო საბჭოს სხდომაზე და მომენიჭოს ღვთისმეტყველების კანდიდატის ხარისხი".[104]

 

საკათალიკოსო საბჭომ არ მიიჩნია მიზანშეწონილად მისთვის ღვთისმეტყველების კანდიდატის ხარისხის მინიჭება, რამაც იგი გაანაწყენა. 1929 წლის 13 ნოემბერს მიტროპოლიტი იოანე გარდაიცვალა უკიდურესი მატერიალური შეჭირვების პირობებში. 17 ნოემბერს იგი დაკრძალეს სიონის საპატრიარქო ტაძრის ეზოში. დაკრძალვას ესწრებოდნენ: სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ქრისტეფორე III, მიტროპოლიტი კალისტრატე, ეპისკოპოსები იეროთეოზი, მელქი­სედეკი, ეფრემი.

 

 

მიტროპოლიტი მელქისედეკ ფხალაძე (შემდგომში სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი). დაიბადა 1872 წლის 2 ნოემბერს. 1896 წელს დაამთავრა თბილისის სასულიერო სემინარია. 1900 ყაზანის სასულიერო სემინარია. 1900-1915 წლებში მუშაობდა ქუთაისის სასულიერო სასწავლებლის, სასულიერო სემინარიის, ბელსკის სასულიერო სასწავლებლის და კამენეცკ-პროდოლსკის სასულიერო სემინარიის მასწავლებლად. 1915 წლიდან ტივროვსკის სასულიე­რო სასწავლებლის ზედამხედველია. იმავე წლიდან მღვდელია. 1917-1920 წლებში მუშაობდა გორის სასულიერო სასწავლებლის ზედამხედველად. 1920-1922 წლებში იყო უმუშევარი და განმოსილი. 1922-1925 წლებში სიონისა და ანჩისხატის დეკანოზია. 1925 წლის 14 ოქტომბერს სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქ ამბროსის ლოცვა-კურთხევით აყვანილი იქნა ალავერდის ეპისკოპოსის ხარისხში. 1928 წლის 24 მარტს გადაყვანილ იქნა წილკნელად. ერთხანს თბილისის ფერიცვალების ეკლესიის წინამძღვრის მოვალეობასაც ასრულებდა. 1935 წლის 2 იანვარს უწმიდეს­მა კალისტრატემ გადაიყვანა ცხუმ-აფხაზეთის მიტროპოლიტად.

 

1944 წლის 30 აპრილიდან ურბნისის ეპარქიის მმართველია. მას უწმიდესი კალისტრატე დიდ პატივს სცემდა მას და გამოცხადებული ჰყავდა კათოლიკოს-პატრიარქის მოსაყდრედ. იგი საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის სახე­ლით მონაწილეობდა მოსკოვში გამართულ სამშვიდობო კონფერენციებში.

 

1952 წელს არჩეულ იქნა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქად.

 

 

ეპისკოპოსი სტეფანე (ვასილ) კარბელაშვილი. დაიბადა 1859 წელს. 1881-1882 წლებში იყო თბილისის ქალთა საე­პარქიო სასწავლებლის მასწავლებელი. 1882-1883 წლებში მოსკოვის კონსერვატორიაში სწავლობს გალობას. 1883 წლის 9 ოქტომბერს ხელდასმულია თბილისის წმ. ბარბარეს ეკლესიის მღვდლად. 1855-1887 წლებში ნუხის სამების მონასტ­რის მღვდელია. 1888-1903 წლებში თბილისის მიხეილ მთავარანგელოზის საავადმყოფოს მღვდელია.1904-1905 წლებში გორის ტაძრის მღვდელი. 1906-1916 წლებში წმ. სამების ეკლესიის მღვდელი, 1916-1918 წლებში წმ. ბარბარეს ეკლე­სიის მღვდელი. 1921-1922 წლებში თელავის ტაძრის დეკანოზი. 1922-1925 წლებში თბილისის წმ. ნინოს ეკლესიის დე­კანოზი. 1925 წ. 24 ოქტომბერს აკურთხეს ბოდბელ ეპისკოპოსად. 1928 წლის 24 მარტს გადაიყვანეს ალავერდის ეპის­კოპოსად. იგი იყო საეკლესიო გალობათა საუკეთესო მცოდნე. საქართველოს ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში დაცულია ვასილ კარბელაშვილის ფონდი, ამ ფონდში არის მრავალი საინტერესო დოკუმენტი, რომელიც ადასტურებს ეპისკოპოს სტეფანეს მრავალმხრივ განათლებას და საქმიანობას. იგი იყო შეუდრეკელი და მოუსყიდველი ადამიანი. მან საინტერე­სო სიტყვა წარმოთქვა IV საეკლესიო კრებაზე. "რა შევძინეთ ჩვენ ეკლესიას ბოლო ათი წლის მანძილზე? საუბედუროდ ვერაფერი, ვინაიდან ჩვენ, როგორც ქვეყნიერების მიმართ და საკუთრებითი ვნებით გატაცებულნი ვერ ავუღეთ ალღო ახალ ცხოვრებას, ვერ გამოვიმუშავეთ საზოგადო გეგმა, გზა და საერთო ენა საქმისა და ხალხის უკეთესად წარმატების და კეთილად მოღვაწეობისათვის, რაშიც დიდი სამარცხვინო როლი ითამაშა დიდებისმოყვარეობამ, ამპარტავნებამ, მედი­დურობამ, შურისძიებამ".[105] მას მიაჩნდა "საქართველოს საეკლესიო კრების დებულება უნდა იყოს საქართველოს ავ­ტოკეფალური ეკლესიის მყარი და შეურყეველი საფუძველი და არა წარამარად ცვალებადი. რაღაცა მოსაზრებათა ჰაერში ჩამოკიდებულ მდინარებაზე, რომელნიც ქრებიან - ჩვენ უნდა ვეცადოთ ღირს მუშაკთა შემოკრება და მათი ღირსეულად დაკმაყოფილება".[106] ეპისკოპოსი სტეფანე გარდაიცვალა 1936 წელს.

 

 

ეპისკოპოსი პავლე ჯაფარიძე. დაიბადა 1888 წლის 1 მაისს. იმერეთის სოფ. ხრეითში, დაამთავრა ქუთაისის ქალაქის სასწავლებელი. 1906 წ. გახდა ძველი ათონის ქართული მონასტრის მორჩილი. 1907 წელს ბერად აღიკვეცა ათონის მონასტერში. 1910 წელს გურია-ოდიშის ეპისკოპოს ლეონიდის მიერ იგი შიომღვიმის მონასტერში ხელდასხმულ იქნა მღვდელმონაზონად. 1919-1920 წლებში სწავლობდა თბილისის უნივერსიტეტში და ისმენდა ივ. ჯავახიშვილის, კ. კეკე­ლიძის, გრ. წერეთლის, შ. ნუცუბიძის ლექციებს. 1921 წლის 21 თებერვალს საქართველოს საკათალიკოსო საბჭოსა და უწმიდესი ლეონიდის ლოცვა-კურთხევით ეპისკოპოს დავითთან ერთად მონაწილეობდა საეკლესიო სიწმიდეების თბილი­სიდან ქუთაისში გადატანის ღონისძიებებში. 1924 წლის მარტში არქიმანდრიტი პავლე გასამართლებულ იქნა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქ ამბროსისა და საკათალიკოსო საბჭოს წევრებთან ერთად. 1924 წლის 18 აპრილს არ­ქიმანდრიტი პავლე აყვანილ იქნა ეპისკოპოსის ხარისხში - წილკნელად. იგი ფიზიკურად სუსტი იყო, ხშირად ავადმყო­ფობდა. 1928 წ. ეპისკოპოსი პავლე გადაყვანილ იქნა ცხუმ-აფხაზეთის ეპარქიის მმართველად, იქაურმა ნოტიო ჰავამ კი­დევ უფრო დაამძიმა მისი ჯანმრთელობა. იგი იყო საოცრად თავმდაბალი და უსაზღვროდ მოყვარე თვისი სამწყსოსი. შე­მორჩენილია სვეტიცხოვლის მრევლის დახასიათება მეუფე პავლესი - "იგი სამრევლოსათვის ჭეშმარიტი მოძღვარია თავი­სი წმიდა ცხოვრებითა და მამაშვილური მოქცევით ყველასათვის თანასწორად ნუგეშის  მომცემია... ჩვენთვის წარმოუდ­გენელია სვეტიცხოვლის ტაძარი მის გარეშე".[107] ეპისკოპოსი პავლე გარდაიცვალა 1929 წლის 3 ნოემბერს. იგი 10 ნოემბერს დაკრძალეს სვეტიცხოვლის ტაძრის ეზოში. XX საუკუნის 50-70-იან წლებში ეპისკოპოს პავლეს საფლავზე ყოველთვის ცოცხალი ყვავილების თაიგული იყო. ეს იყო მისი მადლიერი მრევლის დიდი სიყვარულის გამოხატულება.

 

 

ეპისკოპოსი ნესტორ ყუბანეიშვილი. დაიბადა 1853 წლის 5 სექტემბერს. 1877 წელს დაამთავრა თბილისის სასულიე­რო სემინარია. 1877-1883 წლებში სამეგრელოსა და ქუთაისის სასულიერო სასწავლებლის მასწავლებელია. 1883 წლის 9 ივნისს ხელდასხმულ იქნა ბარსადოკახნის ეკლესიის მღვდლად. 1887 წლის 18 ოქტომბრიდან ქუთაისის წმ. გიორგის ეკლესიის მღვდელია. 1909 წლიდან ქუთაისის საკათედრო ტაძრის მღვდელ-დეკანოზი. 1909 წლის 6 დეკემბრიდან მოწამეთის მონასტრის არქიმანდრიტია, შემდეგ შუამთის, ალავერდის, თეთრი გიორგის და გელათის მონასტრის არქი­მანდრიტი. 1924 წლის 18 მაისს უწმიდესი და უნეტარესი ამბროსის ლოცვა-კურთხევით აყვანილ იქნა ბათუმ-შემოქმე­დელ ეპისკოპოსის ხარისხში. 1926 წლის ნოემბერში ჭყონდიდის ეპისკოპოსად გადაიყვანეს, 1928 წლის 24 მარტს ცაგე­რელად, 1929 წლის 19 ნოემბერს წილკნელად, მან 1930 წლის 30 ივნისს თავი დაანება ღვთისმსახურებას და გავიდა პენსიაზე. გარდაიცვალა 1938 წლის 15 ივნისს, დაკრძალულია ქუთაისში საფიჩხიის სამების ეკლესიის გალავანში. მის კალამს ეკუთვნის წიგნები: "სახელმძღვანელო საღმრთო სჯულის სასწავლებლად", "შემოკლებული ძველი და ახალი აღთქმის ისტორია". "ახსნითი ლოცვები", "ათი მცნება და სიმბოლო სარწმუნოებისა", "საიდუმლოების ახსნა", "ქრისტეს ეკლესია და პირველი ქრისტიანების ცხოვრება" და სხვა.

 

 

ეპისკოპოსი ალექსი გერსამია. დაიბადა 1865 წლის 14 აპრილს. თბილისის სასულიერო სემინარიის ოთხი კლასის დამთავრების შემდეგ დაინიშნა მესტიის სამრევლო სკოლის მასწავლებლად. 1890 წელს სოფ. ლაილაშის დიაკონია, 1891 წლიდან მღვდელი. 1893 წლიდან ცაგერის ტაძრის წინამძღვარია, კეთილმოწესე, ლეჩხუმ-სვანეთის სამრევლო სკოლების მეთვალყურე და იმერეთის საეპარქიო საბჭოს ლეჩხუმის განყოფილების თავმჯდომარე. 1906-1925 წლებში ქუთაისის წმ. გიორგის ეკლესიის წინამძღვარია. 1925 წლის 8 ნოემბერს უწმიდესი და უნეტარესი ამბროსის ლოცვა-კურთხევით აყვანილ იქნა ცაგერის ეპისკოპოსის ხარისხში. 1928 წლის 2 მარტიდან იყო ჭყონდიდელი და ბათუმ-შემოქმედელბი, 1930 წლის 1 სექტემბრიდან წილკნის ეპარქიის მმართველია. გარდაიცვალა 1938 წლის 7 თებერვალს. დაკრძალულია თბილისში, სიონის საპატრიარქო ტაძრის ეზოში.

 

 

ეპისკოპოსი იეროთეოზ აივაზაშვილი. დაიბადა 1862 წლის 6 ნოემბერს, 1888 წელს დაამთავრა თბილისის სემინა­რია. იმავე წლის 14 ნოემბერს ამიერკავკასიის კეთილშობილ ქალთა ინსტიტუტის ეკლესიის დიაკვნად აკურთხეს, ხოლო 1889 წლის 24 აპრილს დაინიშნა თელავის რაიონის შილდის ეკლესიის მღვდლად. 1901 წლის 19 მარტს გადაიყვანეს თბილისის წმ. ნიკოლოზის ეკლესიაში, 1903 წლის 3 მარტს გადაიყვანეს წმ. ეკატერინეს ეკლესიაში. 1907 წლის 20 სექტემბერს თბილისის ხარფუხის წმ. ნიკოლოზის ეკლესიის წინამძღვრად გადაიყვანეს. 1916 წლიდან სამების ეკლესიის წინამძღვარია. 1928 წლის 16 ნოემბერს აკურთხეს ნინოწმინდის ეპისკოპოსად, 1929 წლის 20 ნოემბრიდან ბოდბის ეპის­კოპოსია. გარდაიცვალა 1942 წლის 28 ოქტომბერს, დაკრძალულია სიონის საპატრიარქო ტაძრის ეზოში.

 

 

მიტროპოლიტი ეფრემ სიდამონიძე (შემდგომში სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ეფრემ II). დაიბადა 1896 წელს გორის მაზრის სოფ. დოესში. გორის სასულიერო სასწავლებლის დამთავრების შემდეგ 1912 წელს სწავლა გა­ნაგრძო თბილისის სასულიერო სემინარიაში. 1919 წელს მან სწავლა განაგრძო თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში სიბრძნისმეტყველების ფაკულტეტზე. 1921 წლის 21 დეკემბერს განცხადებთი მიმართა უწმიდესსა და უნეტარესს ამბროსის: "თქვენო უწმიდესობავ, ბავშვობიდანვე მაქვს მისწრაფება და მიდრეკილება ბერული ცხოვრებისა... აწ მომწი­ფებულ ასაკში მიღწეული, სრული ჭკუა-გონებით და საღი შეგნებით აღჭურვილი კადნიერებით გთხოვთ, აღმკვეცოდ ბე­რად და ღირსმყოთ მღვდელმონაზვნის ხარისხზე ასაყვანად.

 

მე მწამს, მიუხედავად ამ შავ უკუღმართი დროისა და საეჭვო წუთისოფლისა თქვენი უწმიდესობა ნდობის თვალით და გულით შეხვდება ამ ჩემს მისწრაფებას და მომცემს საშუალებას სამღვდელმონაზვნო ხარისხში მყოფს შემეძლოს წინაშე წმ. ტრაპეზისა აღვავლინო ლოცვა-ვედრება ღმრთისადმი, სამშობლოსადმი და ჩვენი მრავალტანჯული ეკლესიის ბედნიე­რებისათვის".[108]

 

1921 წლის 14 იანვარს ბერმონაზონი ეფრემი ხელდასხმულ იქნა იეროდიაკვნად. 1923 წლიდან იგი იყო შიომღვიმის მონასტრის წინამძღვარი. 1925 წლის 22 ოქტომბერს აყვანილ იქნა არქიმანდრიტის ხარისხში და დაინიშნა ბორჩალოს მაზრის მთავარხუცესად. 1927 წლის 25 მარტიდან მცხეთა-თბილისის ქორეპისკოპოსია. 1927 წლის 26 მარტს საქართვე­ლოს მართლმადიდებელი ეკლესიის დროებითი მმართველის მიტროპოლიტ ქრისტეფორეს მიერ აყვანილ იქნა მანგლელი ეპისკოპოსის ხარისხში. "დაე, მღვდელმთავრობა ჩემი მასწავებდეს ჩემსა უღირსებაზე, უძლურებაზე... ეპისკოპოსის მო­ვალეობაა იქადაგოს ჭეშმარიტება, იყოს ბრძენი, ცხოვრებით უბრალო იყოს მტკიცე, ბრწყინავდეს საქმენი მისნი, დაე, აღსრულდეს განგება ღვთისა" - აღნიშნა არქიმანდრიტმა ეფრემმა ეპისკოპოსად კურთხევისას.

 

1927 წელს ეპისკოპოსი ეფრემი ცხუმ-აფხაზეთის ეპარქიის მმართველად დაინიშნა, 1927 წლის 17 ოქტომბრიდან ალა­ვერდელია, მაგრამ ადგილობრივი პარტიული ორგანოების ზეწოლის გამო იძულებული გახდა დაეტოვებინა ეპარქია, ერთ­ხანს იყო თბილისის წმ. ბარბარეს ეკლესიის წინამძღვარი. 1930 წლის 24 ოქტომბრიდან ურბნისის ეპარქიის მმართველი. 1936 წლიდან იგი ქუთათელ-გაენათელი ეპისკოპოსია. 1937 წ. ანტისაბჭოთა საქმიანობის ბრალდებით ეპისკოპოსი ეფ­რემი დააპატიმრეს, 8 წელი გაატარა გადასახლებაში. 1944 წელს უწმიდესმა კალისტრატემ მოახერხა მისი სამშობლოში დაბრუნება. 1945 წელს მას მიებოძა მიტროპოლიტის პატივი. 1953 წლამდე იყო ქუთაისის ეპარქიაში, ხოლო შემდეგ სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქად არჩევამდე (1960 წ.), ბათუმ-შემოქმედისა და ჭყონდიდის ეპარქიე­ბის მმართველი.

 

 

ეპისკოპოსი ტარასი კანდელაკი. დაიბადა 1871 წ. გორსი მაზრის სოფ. კოხტისხევში. 1890 წელს მან დაამთავრა თბილისის სათავადაზნაურო პროგიმნაზია. 1891 წლიდან იყო ქვათახევის მონასტრის მედავითნე. 1899 წლიდან იყო საინგილოში. 1900 წლის 4 მაისს აკურთხა იეროდიაკვნად. 17 მაისს მღვდლად და დაინიშნა შუამთის მონასტრის ხაზინადრად. 1902 წლიდან ხირსის მონასტერშია. 1903 წლიდან არქიმანდრიტი ტარასი ხერსონისა და ოდესის ეპარქიებ­შია. 1904 წლიდან არქიმანდრიტი ტარასი ეპისკოპოს კირიონთან არის ორიოლის ეპარქიის ხაზინადრად.

 

1904 წლიდან შეთავსებით იყო საეკლესიო მუზეუმის გამგე. ერთხანს ეპისკოპოს კირიონთან ერთად იყო სოხუმის ეპარ­ქიაში.

 

1908 წლის 10 ივლისიდან თბილისის ფერისცვალების ეკლესიაშია. იგი გაჰყვა გადასახლებაში ეპისკოპოს კირიონს. 1918 წლის 26 ივნისს იგი ახლდა მარტყოფის მონასტერში სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქს უწმიდეს კირიონ II...

 

1925 წლის 25 ოქტომბერს სოფ. საქობოს წმ. სტეფანეს ეკლესიის წინამძღვარია.

 

1930 წ. იყო კუკიის წმ. ნინოს ეკლესიის წინამძღვარი, 1931 წლის 29 ნოემბერს დაინიშნა ვლადიკავკაზის წმ. ნინოს ეკლესიის წინამძღვრად, სადაც მან მონათლა ირაკლი შიოლაშვილი (სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი, უწმიდესი და უნეტარესი ილია II).

 

1938 წლის 27 მარტს უწმიდესი კალისტრატეს ლოცვა-კურთხევით დაინიშნა სვეტიცხოვლის მონასტრის წინამძღვრის მოადგილედ. 1939 წლის 19 მარტს აყვანილ იქნა წილკნელი ეპისკოპოსის ხარისხში. იგი გარდაიცვალა 1951 წელს, დაკრ­ძალულია მცხეთაში, სვეტიცხოვლის ეზოში.

 

 

ეპისკოპოსი დიმიტრი ლაზარიშვილი. დაიბადა 1870 წლის 16 სექტემბერს, სწავლობდა თბილისის სასულიერო სემი­ნარიაში, 1889-1897 წლებში იყო სიონის საკათედრო ტაძრის მედავითნე და კერძო დიაკონი. 1894-1904 წლებში ქაშუე­თის წმ. გიორგის ეკლესიის დიაკონია, 1904 წლის 29 თებერვლიდან მღვდელი, 1919 წლიდან დეკანოზი, 1933 წელს დაჯილდოვდა მიტრით. 1914-1917 წლებში იყო თბილისის სამოქალაქო ეკლესიათა კეთილმოწესე, 1906-1914 წლებში მცხეთის სვეტიცხოვლის ტაძრის აღდგენის კომიტეტის ხაზინადარია, 1914-1917 წლებში სამხედრო-საველე ლაზარეთის მღვდელია, 1943 წლის 23 მაისს უწმიდესმა და უნეტარესმა კალისტრატემ აკურთხა ნინოწმინდელ ეპისკოპოსად. 1945 წლის 6 მაისს დაჯილდოვდა ბარტყულაზე ჯვრის ტარების უფლებით.

 

გარდაიცვალა 1947 წლის 8 ნოემბერს, დაკრძალულია თბილისში ქაშუეთის ეკლესიაში.

 

 

 

მიტროპოლიტი გაბრიელ ჩაჩანიძე. დაიბადა 1901 წ. 1 იანვარს გორის მაზრის სოფ. ერთაწმინდაში. 1913 წელს ჩაი­რიცხა თბილისის სასულიერო სასწავლებელში, რომლის დამთავრების შემდეგ ჩაირიცხა თბილისის სასულიერო სემინარია­ში. 1921 წელს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში სიბრძნისმეტყველების ფაკულტეტზე, რომლის დამთავრების შემდეგ როგორც წარჩინებული კურსმოსმენილი დატოვებულ იქნა ძველი მსოფლიო ისტორიის კათედრის ასპირანტად, მი­სი მასწავლებლები იყვნენ პროფ. ივ. ჯავახიშვილი, პროფ. გრ. წერეთელი,  პროფ. ალ ნამორაძე, პროფ. გრ. ნათაძე. 1930 წლიდან ლექციებს კითხულობდა ქუთაისის პედაგოგიურ ინსტიტუტში, 1935 წლიდან შეთავსებით ასწავლიდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში ძველი აღმოსავლეთისა და ანტიკური ქვეყნების ისტორიის კურსებს.

 

1936 წლიდან გორის პედაგოგიური ინსტიტუტის მსოფლიო ისტორიის კათედრის გამგეა. 1939-1942 წლებში თელავის პედაგოგიური ინსტიტუტის მსოფლიო ისტორიის კათედრის გამგეა. 1942 წელს დაიცვა საკანდიდატო დისერტაცია.

 

1948 წ. 15 აგვისტოს უწმიდესი კალისტრატეს ლოცვა-კურთხევით  ხელდასხმულ იქნა დიაკვნად. 19 აგვისტოს მღვდლად. იმავე წელს დაინიშნა სოხუმის საკათედრო ტაძრის წინამძღვრად.

 

1949 წლის 7 იანვარს აყვანილ იქნა დეკანოზის ხარისხში.

 

1949 წლის 20 დეკემბერს აღიკვეცა ბერად.

 

1951 წელს უწმიდესმა კალისტრატემ აკურთხა ალავერდის ეპისკოპოსად.

 

1953 წლიდან ბათუმ-შემოქმედისა და ჭყონდიდის ეპისკოპოსია.

 

1953 წელსავე უწმიდესი მელქისედეკ III ლოცვა-კურთხევით გადაყვანილ იქნა ქუთათელ-გაენათელ მიტროპოლიტად.

 

1956 წლის 3 ივლისს მიტროპოლიტი გაბრიელი გარდაიცვალა. დაკრძალულია სიონის საპატრიარქო ტაძრის ეზოში.

 

 

 

მიტროპოლიტი ანტონი გიგინეიშვილი. დაიბადა 1882 წელს სოხუმში. პირველი დაწყებითი განათლება მიიღო სოხუმის სკოლაში, შემდეგ დაამთავრა ქუთაისის სასულიერო სასწავლებელი, ხოლო 1905 წელს დაინიშნა პედაგოგად გუდაუთის სკოლაში.

 

1914 წელს ხელოდასხმულ იქნა მღვდლად. პირველი მსოფლიო ომის დროს ღვთისმსახურებას ეწეოდა სტავროპოლის ეპარქიაში. სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქ ამბროსის მოწოდებით დაბრუნდა საქართველოში და დაინიშნა სოხუმის ტაძრის წინამძღვრად. 1952 წელს აღიკვეცა ბერად და იმავე წელს უწმიდესი და უნეტარესი სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის კალისტრატეს ლოცვა-კურთხევით ხელდასხმულ იქნა ცხუმ-აფხაზეთის ეპისკოპოსად.

 

1954 წელს აყვანილ იქნა მიტროპოლიტის ხარისხში. იგი გარდაიცვალა 1956 წლის 24 ნოემბერს. დაკრძალულია სოხუ­მში.

 

 

 

9. XX საუკუნის 20-50-ანი წლების საეკლესიო დოკუმენტები

 

 

 

სიტყვა გრიგოლ ორბელიანის გარდაცვალებითგან ოცდახუთი წლის შესრულების გამო თქმული დეკ. კალისტრატე ცინცაძის მიერ

 

 

უკეთუ ძირი იგი წმიდა არს,-

რტონიცა მისნი (რომ. II,17)

 

 

 

-იტყვის წმიდა მოციქული პავლე და ამ სიტყვათა ჭეშმარიტებას ცხადად აჩვენებს ცხოვრება და პირადობა ჩვენის სასიქადულო მგოსნის გრიგოლ ორბელიანისა, ვინაითგან ის სულის სიმტკიცე, გრძნობათა სინაზე, მსოფლიო მხედველობის სივრცე, ჩვეულების სიფაქიზე, მოქმედების სიქველე, მისწრაფების სიცხოველე, ლხინთა შვება, ჭირთა დათმენა და ფერადფერადთა სათნოებათა სიუხვე და თვით სიბერე-სიკვდილამდე შენარჩუნება, - ნაყოფი იყო იმ საღის სარწმუნოებირვის გრძნობისა, რომელიც შთაენერგა მის გულში მშობელს დედას, სულმნათ ხორეშანს, იმ ხორეშანს, რომელიც "როცა პატარა გრიგოლს ეძინა, მის თავზედ ლოცულობდა და წმიდა აიაზმას ასხურებდა მძინარეს..."

 

"ჭეშმარიტად თაყვანისმცემელი ღვთისა, ამბობს მგოსანი, არა იქადის ბედნიერებასა თვისსა და არა კარგავს სასოებასა, როდესაც მსწრაფლ წარმავლის ცხოვრების გზაზე უბედურება რომ შეემთხვევა. ამ ცრუ ქვეყანაში ყოველივე წარმავალი და მომაკვდავია. დაშთებიან მხოლოდ კეთილნი საქმენი, რომლებითაც მოსავი ღვთისა უნდა წარუდგეს ბოლოს ყოვლისშემძლებელისა სამართალსა. და ვაი იმას, ვინც ყოველივე ესე უწყოდა და არ შეასრულა! ხოლო დიდება უკვდავებისა მას, ვინც მტკიცედ და შეურყევლად ადგა ხსნის გზასა...

 

ცხადია, რომ ამგვარად მაზროვნებელი მგოსანი აროდეს გადაუხვევდა ღვთის მიერ ნაჩვენებს ცხოვრების გზასა და მთელს თავის ძალღონეს მოახმარებდა მოძმეთათვის შრომასა და მეცადინეობასა. და აკი ამისთვის იყო, როცა მგოსანმა მიიღო ისეთი დიდი ადგილი, რომელიც ნაკლებ შრომას და ზრუნვას მოითხოვდა მისგან, - ჩიოდა: "თანამდებობა ჩემი არის მშვიდობიანი, უშფოთველი, უზრუნველი, სავსე ამაოების ცხოვრებითა, რომელსაც ვერ შევჩვევივარ აქამომდის და იქნება ვერც სიკვდილამდის შევეჩვიო-ო". იმ შემთხვევაში, როცა შრომა არ დაუგვირგვინდებოდა შესაფერისად, გულს არ იტეხდა და კვალად განაგრძობდა მუშაობას: "მაქვს სასოება და იმედი ღვთისა, სწერს იგი თავის დღიურში, მფარველობა მისი ცხადად ვიგრძენ რამდენჯერმე. და ამისათვის არ ვწუხვარ, გინა სადა გადამაგდოს მე ბოროტმან მხედრმან ჩემმან".

 

"დიდება მაღალთა შინა ღმერთსა, რომლისა ნებითა ბრუნავს სოფელი ესე და ყოველი მას შინა მსოფლიო მიდის დანიშნულ მისგანვე გზაზე", - სწერს იგი რუსეთის ჯარის ოსმალოზე გამრჯვების შემდეგ.

 

უფრო ცხადად და მკაფიოდ ეს ღვთისა მიმართ სასოება მგოსნისა გამოჩნდა მაშინ, როცა შამილმა დაატყვევა მისი ახლო ნათესავები. ეს ნათესავთა ტყვედ წასხმა მან ჩასთვალა ღვთისა მიერ მოვლენილ სასჯელად. თუმცა ყველა ღონე მიიღო მათ გასათავისუფლებლად, მაგრამ დატყვევებულთა ბედიღბალი მაინც უფალს მიანდო: "სასჯელი ესე ღვთისგან მომერგო, სწერდა იგი შამილს, და მეც არ ვდრტვინავ, მისს წმიდა ნებას ვემორჩილები..." და უფალმაც არ დააგდო სასოება მისი!

 

განიცადა რა მგოსანმა, თუ რა დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა საღ სარწმუნოებრივ გრძნობას მის პირად ცხოვრებაში, მოინდომა ამ გრძნობის განვრცობა-განვითარება მოზარდ თაობის გულშიაც. "მე მინდა, - სწერს იგი თავის რძალს, - რომ შენი ვაჟის ნორჩი გული სარწმუნოებით იყო განმსჭვალული, რომლის გარეშე კაცი ამ ქვეყნად უბედურია. მსურს, რომ ჩემი ძმისწული მართლმადიდებელი (სარწმუნოებითა) და ევროპის მეცნიერებით განათლებული, საფრანგეთის ახალ ფილოსოფიის ბიწიერების იდეებით წაურყვნელი ქართველი იყოს..." ჩანს, პოეტის აზრით, ქართველობა, ევროპის მეცნიერებით განათლება და მართლმადიდებელი სარწმუნოება - განუყრელნი უნდა იყვნენ ურთიერთ შორის...

 

და ვინათგან ამას ვერ ხედავდა იგი სამოციან წლებში სამოღვაწოდ ახალგამოსულთა წრეში, იერემიასებრ გოდებდა და აღშფოთებით წერდა, რომ ახალ მოღვაწეთა მეოხებით,

 

"ყრმანი საწყალნი,

 

უბიწო გულნი,

 

სწავლად მოსულნი, წახდნენ ზნეობით!..

 

უსასოება,

 

ურწმუნოება

 

უმანკო გულში ღრმად ჩაუნერგეს;

 

"ლოცვა რად გვინდა?

 

ღმერთი რად გვინდა?

 

ჩვენი გონება არს ჩვენი ღმერთი...",- ეუბნება მგოსანი უარყოფითი ფილოსოფიის მიმდევარ მოღვაწეთ,

 

"და თქვენი სიბრძნის ნაყოფი - შხამი!..

 

ღმერთი არ არის?

 

შენთვის ნუ არის!

 

შენ რა გაწუხებს.

 

რომ სუფევს სხვისთვის?!.."

 

ამის გამო პოეტი თავისი ტკბილი ლექსებით ხშირად განმარტებს ქრისტეანულის სარწმუნოების მნიშვნელობას და გვეუბნება, რომ ჭეშმარიტი სარწმუნოება:

 

1. აღაფრთოვანებს ადამიანის გონებას:

 

"ღმერთო, ვინ მისწვდეს შენგან ქმნილს,

 

მის ფერუთვალავს შვენებას?

 

სიბნელეს აქრობ ნათელით,

 

სიკვდილით ჰბადავ ცხოვრებას!..."

 

2. უჩვენებს ადამიანს გზას ცხოვრებისას და აღძრავს ქმნად კეთილისა და დევნად ბოროტისა:

 

"რა არის ჩვენი სიცოცხლე,

 

თუ არა საქმე კეთილი?

 

თუ არ აღვადგენთ დაცემულს,

 

არ ვექმნეთ ნუგეშმცემელი?

 

თუ არა ვსდევნით ბოროტსა,

 

მართლის არა ვართ მფარველი?!

 

სხვის კვნება თუ არ გვაწუხებს,

 

სხვისა არ გვესმის ტკივილი?!

 

ამ აზრის გულსა დანერგვით

 

ვსდევნიდეთ სულმოკლეობას!

 

ვსდევნიდეთ ძალას დამჩაგვრელს

 

და მისსა უსამართლობას!

 

ვსდევნიდეთ კაცის წამბილწველს,

 

უწმინდურ ანგაარებას!

 

ვსდევნიდეთ ყოველს, რაც უშლის

 

კაცისა სულის მაღლობას!...

 

3. მიანიჭებს შვებას ტვირთმძიმეთა და მაშვრალთ, განასპეტაკებს მათ სულსა და გულს, და უღვიძებს ადამიანურ გრძნობებს. სახარების სიტყვებიო, ამბობს გრიგოლის მუშა ბოქულაძე,

 

"ზოგჯერ თუმცა არ მესმის,

 

მაგრამ გულს კი უხარია მის სმენა!

 

სულს მიმაგრებს ძალი ნუგეშცემისა,

 

ზეციურის მადლით განათებული!

 

გულში ჰქრება ღელვა ბოროტებისა...

 

ვგრძნობ სიმშვიდეს... ლოცვებსა ვიგონებ...

 

მაგონდება დღენი ყმაწვილობისა,

 

ხმა დედისა, მისი ტკბილი ალერსი...

 

თვალწინ ვხედავ დიდხანს დავიწყებულთა

 

და აღარ ვსწყევ ჩემს შობის დღეს, ჩემს ბედსა...

 

მაშინ შრომაც დიდად მიადვილდება,

 

და მას ღამეს მძინავს ისე მშვიდობით,

 

თითქოს ჩემს ქოხს დაჰფრინვენ ანგელოზნი"..."

 

ამას გვასწავლიდა, ამას გვიქადაგებდა ჩვენი საყვარელი მგოსანი, მაგრამ საზოგადოებამ იმას სულ სხვაგვარი მასწავლებლობა მიაწერა: ჩვენში მიღებულია ის აზრი, რომ გრიგოლ ორბელიანი მქადაგებელია შვება-ლხენის კულტისა, მაღმერთებელია წუთიერის სიამოვნებისა...

 

ზემონათქვამის შემდეგ ნუთუ ეს დასაჯერებელია, ანდა მართალია?! მართალი და დასაჯერებელი აქ ის არის, რომ გრ. ორბელიანი სიამოვნებას, შვებას და ლხენას საჭიროდ სთვლის ადამიანისთავის და არ უარყოფს მათ. მაგრამ, თუ სიამოვნებათა განცდა ცოდვაა, მაშ რად ეძიებს მას მთელი კაცობრიობა, რად ესწრაფება მას დიდიცა და პატარაც, მეცნიერიცა და უმეცარიც, მდიდარიც და ღარიბიც? საიდან ჩანს, რომ ამა ქვეყნიურ სიამოვნებათა განცდა ცოდვა იყვეს? განა თვით საღმრთო წერილი, რომელიც საფუძვლიანად ჰქონდა შესწავლილი და შეთვისებული გრიგოლს, არ გვეუბნება: ღვინო ახარებს გულსა კაცისასა (ფსალ. 103,15) და: სიცილსა ჰყოფენ პური, ღვინო და ზეთი, და რომ იგი შვებულჰყოფს ცოცხალთა-ო (ეკლეს. 10,20)? იგივე საღმრთო წერილი არ იტყვის: იხარებდი, ჭაბუკო, სიჭაბუკესა შენსა... მაგრამ ვიდოდი გზათა შინა უფლისა შენისათა უბიწოდ (იქვე 10,10)? და კვალად: მიეცით თაფლუჭი მყოფთა მწუხარებასა შინა, და ღვინო სმად მყოფთა ტკივნეულებათა შინა, რათა დაივიწყონ სიგლახაკე და ტკივილი არა მოიხსენონ მერმეღა (იგავნი სოლომ. 91,5-70? განა თვით მაცხოვარმა არ ინება მისლვა ქორწილსა წყლის ღვინოდ შეცვლით (იოან. 2,I-II)? განა მან არ გვიბრძანა: ეძიებდით პირველად სასუფეველსა ღმრთისასა და სიმართლესა მისასა და ესე ყოველი (ქვეყნიური საშვებელნი) შეგეძინოს თქვენ (მათ. 6,33)?

 

ჩანს, სიამოვნებათა განცდა არ არის ცოდვა, თუ იგი არ დაიმორჩილებს ადამიანს, არ დაატყვევებს მის თავისუფალს სულსა და არ შელახავს მის აზნაურებას! ყოველივე ჯერ არს ჩემდა, იტყვის წმიდა მოციქული პავლე, არამედ არა ყოველი უმჯობეს არს; ყოველივე ჯერ არს ჩემდა, არამედ მე არავისსა ხელმწიფებასა დავემორჩილო-ო (I კორ. 6,12). ჩვენი მგოსანიც ხომ უპირველეს ყოვლისა გვასწავებს და აღგვძრავს ძებნად სასუფეველისა, ქმნად კეთილისა, დევნად ბოროტისა და აღრჩევად უმჯობესისა?!...

 

მაშ, საყვარელნო, ავხადოთ ჩვენს სასიქადულო მგოსანს ეს ცილისწამება, გადავაფაროთ ზეწარი დავიწყებისა ნებსითა და უნებლიეთთა შეცოდებათა მისთა, შევავედროთ იგი იესოს ტკბილსა და აღვიბეჭდოთ გულის ფიცარზე შემდეგი სიტყვები, რომელშიდაც ჩაქსოვილია ამ დიდებული ქართველის მსოფლმხედველობა:

 

"მიეცით ნიჭსა გზა ფართო,

 

თაყვანისცემა ღირსებას;

 

ნიჭს აძლევს ზენა მხოლოდ კაცს

 

და არა გვარიშვილობას.

 

კაცი ის არის, ვინც არის

 

ზეგარდმო მადლით ცხებული;

 

მის მხოლოდ ღვაწლი არს კეთილი,

 

მით მხარე დამშვენებული..."

 

და მერმედ:

 

"იგი აღვიდეს მას მთასა წმიდასა,

 

ღვთისა დიდებით გალობითა ნათელმოსილი,

 

ვინც ამ სოფლის დიდებასა, მზეებრ მნათობსა,

 

მონებრ არ გასდევს, სცნობს რა მისს შუქს

 

ფუჭ-წარმავალსა,

 

ვინც ძლიერებას ხმითა მაღლით ამცნო სიმართლე,

 

და ძმას დაცემულს მისცა ხელი და აღადგინა..."

 

ამინ.

 

 

(წარმოითქვა ქვაშვეთში, სადაც გრიგოლ ორბელიანი ასაფლავია, 1908, III.23).

 

 

 

სიტყვა გიორგი დავითის ძე ქართველიშვილის გარდაცვალების გამო თქმული მღვდ. კალისტრატე ცინცაძის მიერ*

 

 

 

ნეტარ არს გზა ეგე,

 

რომელსა წარმართებულ ხარ შენ დღეს,

 

რამეთუ ადგილი განსასვენებელი მოგელის შენ.

 

1 2
გვერდის მისამართი : ბიბლიოთეკა / რელიგია / ვარდოსანიძე სერგო / სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი უწმიდესი და უნეტარესი კალისტრატე