ვარდოსანიძე სერგო 

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია 1932-1952 წლებში

 

 

თავი I

 

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია 1932-1952 წლებში

 

 

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია 1932 წელს ახალი ცვლილებების წინაშე დადგა. სრულიად საქართველოს კა­თალიკოზ-პატრიარქი ქრისტეფორე III ჯერ კიდევ 1931 წელს ერთ კერძო წერილში აღნიშნავდა, რომ იგი სერიოზულად იყო ავად, (ჰქონდა ავთვისებიანი სიმსივნე) მიუხედავად იმისა, რომ ინტენსიური მკურნალობის კურსს გადიოდა, მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობა დღითიდღე უარესდებოდა. 1932 წლის 10 იანვარს იგი გარდაიცვალა. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიაში ახალი პატრიარქის არჩევასთან დაკავშირებით აზრთა სხვადასხვაობა წარმოიშვა. კათალი­კოზ-პატრიარქ ქრისტეფორე III მომხრეებს ბუნებრივია, არ სურდათ მანგლელი მიტროპოლიტის კალისტრატეს გაპატრი­არქება, მაგრამ იმდენად აშკარა იყო მიტროპოლიტ კალისტრატეს უპირატესობა საკათალიკოზო სინოდის დანარჩენ მღვდელმთავრებთან, რომ საბოლოოდ არჩევანი მაინც მასზე გაკეთდა.

 

11 იანვარს საგანგებოდ შეიკრიბა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საკათალიკოზო სინოდის სხდომა, რომელ­მაც მიიღო გადაწყვეტილება სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქის მოსაყდრედ არჩეულ ყოფილიყო მანგლე­ლი მიტროპოლიტი კალისტრატე. საკათალიკოზო სინოდმა საქართველოს სსრ სახალხო კომისართა საბჭოს აცნობა: "სრუ­ლიად საქართველოს საკათალიკოზო სინოდის მიერ კათალიკოზ-პატრიარქის მოსაყდრედ დანიშნულია მანგლელი  მიტრო­პოლიტი კალისტრატე"[1], რომელიც 1932 წლის 21 ივნისს საქართველოს მე-6 საეკლესიო კრების მიერ არჩეულ იქნა სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქად. იმავე თვის 24 სვეტიცხოველში მოხდა მისი აღსაყდრება, საკათალიკოზო სინოდის 25 ივნისის განჩინებით მის განკარგულებაში დარჩა მანგლისის ეპარქია.

 

კალისტრატე ცინცაძემ ცხოვრების დიდი და საინტერესო გზა განვლო იგი დაიბადა 1866 წლის ქუთაისის მაზრის სოფ. ტობანიერში 1875-1882 წლებში სწავლობდა ქუთაისის სასულიერო სასწავლებელში, შემდეგ თბილისში. 1888-1892 წ.წ. კიევის სასულიერო აკადემიაში, რომელიც დაამთავრა ღვთისმეტყველების კანდიდატის ხარისხით. 1893 წლიდან 1903 წლამდე იყო თბილისის დიდუბის ეკლესიის წინამძღვარი. პარალელუარდ იგი ეწეოდა პედაგოგიურ მოღვაწეობას თბილისის ქართულ გიმნაზიაში, ლევანდოვსკის კერძო გიმნაზიაში. 1903 წლიდან სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქად არჩევამდე იგი მოღვაწეობდა ქაშუეთის წმ.გიორგის ეკლესიის წინამძღვრად. 1895 წლიდან იყო სასულიერო უწყების წარმომადგენელი თბილისის ქალაქის საბჭოში, ქართულ ენაზედ "დაბადების" შემსწორებელი კომისიის წევრი. კალისტრატე ცინცაძე აქტიურ მონაწილეობას იღებდა საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენისთვის წარმოე­ბულ ბრძოლაში. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიის ისტორიული და სამართლებრივ საკითხებს ეძღვნებოდა მისი მეცნიერული ნაშრომები, რომელნიც იბეჭდებოდა ქართულ და რუსულ პრესაში. 1917 წლის 12 (25) მარტს მცხეთაში გამოცხადებული საქართველოს ეკლესიის დამოუკიდებლობის აქტის შემდეგ კ.ცინცაძე იყო საქართვე­ლოს ეკლესიის დროებითი მართვა-გამგეობის კომიტეტის წევრი. იგი მიტროპოლიტ ანტონ გიორგაძესთან და არქიმანდ­რიტ ამბროსი ხელაიასთან ერთად მონაწილეობდა მოლაპარაკებათა რაუნდში პეტროგრადის დროებით მთავრობასთან, რომელიც საქართველოს ეკლესიის ტერიტორიული ავტოკეფალიის აღიარების საკითხებს ეხებოდა. 1917 წლის სექტემბ­რიდან დეკანოზი კალისტრატე იყო სრულიად საქართველოს საკათალიკოზო საბჭოს წევრი. 1921 წლის 25 თებერვლიდან 12 აპრილამდე (საქართველოს საბჭოთა რუსეთის მიერ ანექსიის პირველ თვეებში), როცა კათალიკოზ-პატრიარქი ლეონი­დი ქუთაისში იმყოფებოდა კალისტრატე ცინცაძე თავმჯდომარეობდა საკათალიკოზო საბჭოს და თავის თავზე აიღო საო­კუპაციო ხელისუფლების პირველი დარტყმები საქართველოს ეკლესიის მიმართ. კალისტრატე ცინცაძის მიერ იყო შედგე­ნილი წერილები რუსეთის პატრიარქ ტიხონის, მსოფლიო საპატრიარქოს პატრიარქ ბასილ III-ის მიმართ, რომლებშიც იცავდა საქართველოს ეკლესიის ისტორიულ ავტოკეფალიას. საქართველოს ეკლესიის საკათალიკოზო საბჭოში დეკანოზ კალისტრატე ცინცაძის სიტყვა ყოველთვის იყო ავტორიტეტული და წონიანი, საჭიროების შემთხვევაში შეუვალი. მაგ. 1926 წლის 25 დეკემბერს, როცა საქართველოს ეწვია ბაქოს მიტროპოლიტი პეტრე და გამართა მოლაპარაკება სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქ უწმიდეს ამბროსისთან საქართველოსა და რუსეთის ეკლესიების ურთიერთობებზე, კალისტრატე ცინცაძემ ბაქოს მიტროპოლიტს დაუფარავად განუცხადა: - ასეთ შეხვედრებზე მეგობრობას გვთავაზობთ, ისე კი ჩვენ მორჩილებას მოითხოვთ და "რასკოლნიკებს" გვიწოდებთ, ავრცელებთ ხმებს თითქოს ჩვენ ვავიწროებთ რუ­სებს ერთი ფაქტი მაინც დაასახელეთ"[2] პასუხად მიტროპოლიტმა პეტრემ განაცხადა, რომ იყო გაუგებრობანი, რომელ­ნიც უნდა გამოსწორდესო.

 

1923 წლის იანვრიდან 1925 წლის მარტამდე კალისტრატე ცინცაძე საკათალიკოზო საბჭოს წევრებთან და კათალიკოზ-პატრიარქ ამბროსისთან ერთად იყო დაპატიმრებული და იხდიდა სასჯელს მეტეხის ციხეში. საბჭოთა ხელისუფლების მი­ერ მათი ვადაზე ადრე განთავისუფლების შემდეგ უწმიდესი და უნეტარესი სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრი­არქის ამბროსის ლოცვა-კურთხევით და საკათალიკოზო საბჭოს თანხმობით დეკანოზი კალისტრატე გამორჩეული იქნა რო­გორც საეპისკოპოზო კანდიდატად. მისი ნინოწმიდელ ეპისკოპოსად კურთხევა მოხდა 1925 წლის 1 ნოემბერს სიონის სა­პატრიარქო ტაძარში. საყურადღებო წინასწარმეტყველური სიტყვით მიმართა მას უწმიდესმა და უნეტარესმა ამბროსიმ: "შენი მოღვაწეობა დაიწყო ჩვენი ეკლესიას მონობის დროს, მაშინ, როდესაც იმის ბედ-იღბალს განაგებდნენ სინოდი და მისგან დაყენებული ქართული ენის არმცოდნე ეგზარქოსები. შენ იმ მონობის ჟამს ემსახურებოდი ეკლესიური თავისუფ­ლების იდეას... ბოლო ხანებში, როდესაც ჩემი ჯანმრთელობა შეირყა იმდენად, რომ ინტენსიური მუშაობა არ შემეძლო იძულებელი შევიქენ მომეძებნა საიმედო თანამშემწე. ჩემი ყურადღება შენ მიიპყარ, როგორც ეკლესიის ერთგულმა და მისთვის თავდადებულმა მუშაკმა... დიდია დღეს შენგან მიღებული ღირსება და პატივი, მაგრამ კიდევ უფრო დიდია ის იწროება, შრომა, ვაება და წყენა, რომელიც შენ მოგელის. აქ საჭიროა მოთმინებით ატანა ყველა იმისა, რაც ეკლესიის კე­თილდღეობისათვის შეგხვდება ცხოვრებაში"[3].

 

ეპისკოპოს კალისტრატეს იმავე დღეს მიუბოძეს მიტროპოლიტობა. ყველასათვის ცხადი გახდა კალისტრატე ცინცაძეს უწ­მიდესი ამბროსი მემკვიდრედ ამზადებდა. კალისტრატე ცინცაძის გამღვდელმთავრება სიხარულით მიიღო ყველამ, ვისთ­ვისაც ძვირფასი იყო საქართველოს ეკლესიის მომავალი. საზოგადოების სულისკვეთება კარგად გამოხატა ნესტორ შავდი­ამ, რომელმაც მიტროპოლიტ კალისტრატეს ამ სიტყვებით მიმართა: "ვისურვებ რომ ჩვენს ეკლესიას და სამშობლოს მრავ­ლად მოვლენოდნენ თქვენისთანა ღვთივ-გამობრძმედილნი და მადლმოსილი მღვდელმთავარნი"[4]. ახალმა მღვდელმთა­ვარმა, რომელმაც მთელი თავისი ცხოვრება საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის სამსახურს მიუძღვნა ეპისკოპო­სად კურთხევის დღეს განაცხადა: "განა, ეს კიდევ არ ნიშნავს, რომ ჩემს თავს ვთვლიდე სავსებით განმზადებულად მღვდელმთავრობისათვის: მე კიდევ ვსაჭიროებ თქვენს ბრძნულ რჩევასა და დარიგებას, ხელმძღვანელობასა და განსა­კუთრებით ლოცვა-ვედრებას. ამისათვის კადნიერებით გთხოვთ აწ და მარადის ევედრენით მას, რომელი უძლურთა ჰკურნებს და ნაკლულოვანთა აღავსებს გარდმოავლინოს ჩემზედა მადლი სულისა წმიდისა და მომანიჭოს ძალი და სიმხ­ნე წინამდებარისა მსახურებისათვის"[5]. მიტროპოლიტი კალისტრატე დაინიშნა მცხეთა-თბილისის ეპარქიიდან გამოყო­ფილი ნინოწმინდის ეპარქიის მმართველად. 1925 წლის 11 ნოემბრიდან მიტროპოლიტ კალისტრატე დაინიშნა სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქის უწმიდესი ამბროსის მუდმივ მოსაყდრედ, მასვე მიეცა ბარტყულაზე ჯვრის ტარე­ბის უფლება და მღვდელმთავართა შორის უპირატესად გამოცხადდა. კალისტრატე ცინცაძის დამსახურებულად ასეთი აღ­ზევება არ აწყობდათ საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიაში იმ ჯგუფის წევრებს, რომელნიც ურბნელი მიტროპოლიტის ქრისტეფორე ციცქიშვილის გარშემო იყვნენ შემოკრებულნი. ე.წ. "განახლებისა და რეფორმების" მიმდე­ვარნი ასე ადვილად ვეღარ მოახერხებდნენ საკათალიკოზო საბჭოს დამარცხებას, ზემოქმედებას ვერ მოახდენდნენ კათა­ლიკოზ-პატრიარქ ამბროსიზე. თბილისის ოლქის სამღვდელოებამ საგანგებო სხდომაზე ასეთი დადგენილება მიიღო: "თბი­ლისის სამღვდელოება სიამოვნებით ეგებება ამ გადაწყვეტილებას და თავის მხრივ გამოსთქვამს კმაყოფილებას და ულო­ცავს თავის ღირსეულის თანამოძმეს ამ თანამდებობის მიღებას. და გამოსთქვამს სურვილს მასთან თავდადებული თა­ნამშრომლობისას"[6]. მიტროპოლიტი კალისტრატე ჩვეული ენერგიით შეუდგა საქმიანობას. მან წერილით მიმართა სა­ქართველოს რესპუბლიკის განათლების კომისარიატს, რათა ეპარქიის საჭიროებისათვის დაებრუნებინათ "ყოფილი რეა­ლურ და წმ. ნინოს სახელობის სასწავლებელთა ეკლესიების კონდაკები, ხატები, შანდლები, წიგნები, ღვთისმსახურების საგნები, რომელთაც არ აქვთ სამეცნიერო მნიშვნელობა"[7]. საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქის ამბროსის მოსაყდ­რეობა იმ დროს, როცა პატრიარქის ჯანმრთელობა ფრიად შერყეული იყო მიტროპოლიტ კალისტრატეს პატრიარქის მოვა­ლეობის შესრულებასაც ავალებდა, ერთის მხრივ ხელისუფლებასთან ურთიერთობა, მეორეს მხრივ ე.წ. "რეფორმატორთა" ჯგუფთან დაპირისპირება მას მძიმე მდგომარეობაში აყენებდა. ქუთაისის საეკლესიო კრების შემდეგ, როცა მიტროპო­ლიტ ქრისტეფორე ციცქიშვილის ჯგუფმა ფაქტიურად ხელში ჩაიგდო საქართველოს ეკლესიის მართვა-გამგეობა მიტროპო­ლიტი კალისტრატე იძულებული გახდა 1926 წლის 30 დეკემბრიდან განთავისუფლებულიყო მოსაყდრის მოვალეობი­დან. ამის შემდეგ შეიძლება ითქვას, რომ მიტროპოლიტ კალისტრატე ცინცაძისათვის იყო უმძიმესი ხანა, აღარც ეპარქია, აღარც საკათალიკოზო სინოდი, იგი რიგითი სასულიერო პირის რანგში დატოვეს ქაშუეთის ეკლესიაში, მაგრამ მიტროპო­ლიტი კალისტრატე საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიაში მოქმედ მღვდელმთავართა შორის მაინც ყველაზე გამორ­ჩეულ პიროვნებად რჩებოდა. მისთვის შექმნილი რთული ვითარების მიუხედავად ერთი წუთითაც არ შეუწყვეტია სა­ქართველოს ეკლესიის პრობლემებზე ფიქრი. მის პირად ფონდში არაერთი საგულისხმო ჩანაწერი ინახება. მას განსაკუთ­რებით აშინებდა 1923-24 წლებში ანტირელიგიური პროპაგანდის პირობებში სასულიერო პირობაზე უარისმთქმელთა კვლავ უკან ეკლესიაში მობრუნების პერსპექტივა. მიტროპოლიტ კალისტრატეს სავსებით სამართლიანად მიაჩნდა, რომ სასულიერო პირები, რომელთაც საჯაროდ განაცხადეს, რომ ქრისტიანული სარწმუნოება "ცრურწმენაა" და დაიწყეს სამო­ქალაქო სამსახურები, თუ კვლავ ეკლესიებში შეიპარებიან დიდ ზიანს მოუტანენ საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლე­სიასო. სამწუხაროდ, მისი შიში გამართლდა, საბჭოთა ხელისუფლებას სწორედ ასეთი ადამიანები სჭირდებოდა საქართვე­ლოს მართლმადიდებელ ეკლესიაში და ხელს უწყობდა მათ.

 

1932 წელს, როდესაც მიტროპოლიტი კალისტრატე სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქი გახდა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია ასე გამოიყურებოდა _ საქართველოში არსებული 15 ეპარქიიდან მოქმედი იყო 6-7 ეპარ­ქია, ეკლესია-მონასტრების უმრავლესობა ადმინისტრაციული წესით იყო დახურული. ემიგრაციაში მყოფმა ქართველო­ბამ საბჭოთა ხელისუფლებისადმი საქართველოს ეკლესიის მიერ შემუშავებული ლოიალობისა და თანამშრომლობის კურ­სის გამო გაწყვიტა ევქარისტული კავშირი საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიასთან. სასულიერო პირთა შორის იყო დიდი დაპირისპირება, სხვადასხვა ჯურის ავაზაკები სარგებლობდნენ ხელისუფლების წაყრუებით და ძარცვავდნენ ეკლესია-მონასტრებს, სასულიერო პირების უმრავლესობა დემორალიზებული იყო. ქართველი საზოგადოების სიხარული, მომავლის იმედი, რომ უწმიდესი და უნეტარესი კათალიკოზ-პატრიარქი სრულიად საქართველოისა კალისტრატე იქნებო­და საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ამაღორძინებელი კარგად გამოხატა მარიამ- ჯამბაკურ-ორბელიანმა თავის მოვალეობაში:

 

"თქვენო უწმიდესობავ! სიამოვნებით ვუერთდები და ვიზიარებ საქართველოს შვილთა საერთო სიხარულს. ბედნიერი ვარ, რომ ჩვენმა ეკლესიამ თქვენებრი ღვაწლმავალი და ღირსეული საჭეთმპყრობელი მოიპოვა"[8]. სრულიად საქართვე­ლოს კათალიკოზ-პატრიარქ უწმიდესსა და უნეტარეს კალისტრატეს შექმნილ რთულ ვითარებაში საქართველოს მართლ­მადიდებელი ეკლესიის შერყეული ავტორიტეტის აღსადგენად სჭირდებოდა როგორც მრევლის, სასულიერო პირების, ასე­ვე ინტელიგენციის თანადგომა. მის პიროვნულ ღირსებებს ერთხმად აღიარებდნენ ივ.ჯავახიშვილი, კ.კეკელიძე, აკ.შანი­ძე, გ.ჩუბინაშვილი, კ.გამსახურდია, გ.ლეონიძე, ი.გრიშაშვილი, პ.ინგოროყვა, საბჭოთა ხელისუფლების ათეისტი წარმო­მადგენლებიც კი. საოცარია, მაგრამ ფაქტია ქუთათელი მიტროპოლიტი დავით კაჭახიძე, რომელიც თავის დროზე საკათა­ლიკოზო საბჭოს, უწმიდესსა და უნეტარესს ამბროსის საყვედურობდა დეკანოზ კალისტრატე ცინცაძის ~უეცრად~ გა­მიტროპოლიტებას, თავდაუზოგავად ებრძოდა მას, უკვე 1934 წელს სიონის საპატრიარქო ტაძარში წარმოთქმულ სიტყვა­ში უწმიდესს კალისტრატეზე ბრძანებდა: "ვინ იყო ის, რომელიც წერდა საქართველოს უზენაეს საერო და სასულიერო მთავრობისადმი საბუთიან მოხსენებებს საქართველოს ეკლესიისა და სამღვდელოების ამა თუ იმ საჭიროებათა შესახებ;? ვინ არის ის, რომელსაც ავტორიტეტნი კათალიკოზნიც კი როგორებიც იყვნენ კირიონი და ლეონიდი ანგარიშს უწევდნენ, ვინ არის, ის რომელსაც საქართველოს ინტელიგენცია თავიდანვე არჩევდა და დღესაც მაღლა აყენებს ქართველ სამღვდე­ლოებაში;? ეს არის კალისტრატე, ინტელექტუალი და მოქმედებითაც უპირატესი, შეიძლება ზოგიერთი ჩვენთაგანი ყვე­ლაფერს მისი მსოფლმხედველობისას არ იზიარებდეს, მაგრამ ცხადზე უცხადესია, რომ იგი ჩვენს შორის პირველია თავი­სი ჭკუით, ცოდნით, განვითარებით, საქმიანობით, გამოცდილებით"[9].

 

უწმიდესმა და უნეტარესმა კალისტრატემ პატრიარქობის პირველ წლებშივე თავისი საქმიანობა ოთხი მიმართულებით წარმართა: 1. ეკლესია-მონასტრების დახურვის, ნგრევის და ძარცვა-რბევის პროცესის შეჩერება, 2. საბჭოთა ხელისუფ­ლებასთან ლოიალური კურსის შენარჩუნება, 3. საქართველოს საბჭოთა ხელისუფლების საკანონმდებლო ორგანოების მი­ერ მიღებული საეკლესიო პირების სულისშეხუთველი საგადასახადო კანონმდებლობის ლიბერიზაციისათვის ბრძოლა, 4. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიის მსოფლიო მართლმადიდებელი ეკლესიათა მიერ აღიარების მიღწევა. ამ ამოცანების განხორციელება იმ დროს ძალიან რთული იყო. საბჭოთა საქართელოს იდეოლოგიური ფრონტის მუშაკებისადმი მიმართვაში მ.ცხაკაია პირდაპირ მიუთითებდა ~მთელი ძალღონით სისტემატურად და მეცნიერულად უნდა ვებრძოლოთ რელიგიას[10]. მებრძოლი უღმერთოთა კავშირის ცენტრალური, საოლქო და რაიონული უჯრედები კვლავ აგრძელებდნენ ფართო ხასიათის სააგიტაციო მუშაობას მოსახლეობაში რელიგიური შეგნების დასაძლევად. "მებრ­ძოლ უღმერთოთა" კავშირის ინიციატივით შექმნილი ანტირელიგიურ მუშათა უნივერსიტეტში (შეიქმნა 1930 წ.) რაიონე­ბიდან ჩამოჰყავდათ მსმენელები და გაძლიერებული სასწავლო პროგრამებით  აიარაღებდნენ მარქსისტულ-ლენინური მსოფლმხედველობით. მებრძოლ უღმერთოთა კავშირის თავმჯდომარე იყო ცნობილი რევოლუციონერი ერმილე ბედია, რომელიც სასულიერო პირებს - სოციალისტური მეურნეობის ძირის გამომთხრელებს უწოდებდა. საქართველოს კ.პ.(ბ) ცენტრალურ კომიტეტში ანტირელიგიური პროპაგანდის საკითხებზე სისტემატურად იმართებოდა თათბირები. თბილისში დაარსდა ანტირელიგიური მუზეუმი. პარტიის ცენტრალურმა კომიტეტმა წაახალისა ჟურნ. "უღმერთოს", "მებრძოლი უღ­მერთოს" და "მებრძოლი ათეისტის" საქმიანობა, რომელიც მათი აზრით ენერგიულად იბრძოდა ხელისუფლების ინტერესე­ბისათვის, ამხელდა რელიგიურ "ცრურწმენებს". ასეთ ვითარებაში საზოგადოების ბნელი ძალების ერთგვარ წაქეზებად იქცა ხელისუფლების მოწოდება აელაგმათ სასულიერო პირების საქმიანობა. გახშირდა ეკლესია-მონასტრებზე თავდასხ­მა, ძარცვა-რბევა. 1932 წლის ოქტომბერში წილკნელი ეპისკოპოსი ალექსი (გერსამია) უწმიდესსა და უნეტარესს კა­ლისტრატეს ატყობინებდა შიომღვიმის მონასტერზე ბოროტმოქმედთა თავდასხმისა და ბერ ილარიონის მოკვლის შესახებ, დეკემბერში თავდასხმა კვლავ განმეორდა და მოკლეს ბერმონაზონი კვიპრიანე. კვლავ გრძელდებოდა უმიზეზოდ სასუ­ლიერო პირთა დაპატიმრებანი. 1937 წელს დააპატიმრეს და გადაასახლეს ქუთათელ-გაენათელი მიტროპოლიტი ვარლაამი (მახარაძე) ურბნისის ეპისკოპოსი ეფრემი (სიდამონიძე). ასეთ პირობებში პროვინციებში მყოფი სასულიერო პი­რებისათვის სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქი ერთადერთ მფარველად მიიჩნეოდა და მას სთხოვდნენ დახ­მარებას. თავის მხრივ უწმიდესი და უნეტარესი კალისტრატე რეაგირების გარეშე არ ტოვებდა პროვინციის სამღვდელოე­ბის გასაჭირს.

 

1936 წლის 17 ნოემბერს მან მკაცრი წერილით მიმართა სრულიად საქართველოს ცენტრალურ აღმასრულებელ კომი­ტეტს. წერილში აღნიშნული იყო სიღნაღის რაიონის სოფ. ანაგის ეკლესიის მძიმე მდგომარეობის შესახებ "მიუხედავად იმისა, რომ შეწერილ გადასახადს ეკლესია უკლებლივ ისტუმრებს ხელისუფლების ადგილობრივი ორგანოები ყოველგვარ დაბრკოლებას უქმნიან მლოცველებს: ასე მოხდა მიმდინარე წლის აღდგომის დღესასწაულზე, როცა მლოცველნი განდევ­ნეს ეკლესიიდან. გთხოვთ მიიღოთ ზომები"[11] ხელისუფლებამ ანტირელიგიურ მოძრაობაში ჩართო ექიმები, მასწავლებლები, ინტელიგენციის სხვა სფეროს წარმომადგენლები. 1937-1939 წლებში საქართველოს “მებრძოლ უღმერთოთა კავშირის” ორგანიზაციის მიერ ქალაქად და სოფლად ჩატარდა 25624 ანტირელიგიური ლექცია საუბარი. “მუკის” წევრები შედიოდნენ მოქმედ ეკლესიებში და ფარულ თვალთვალს აწარმოებდნენ ღვთისმსახურებაზე, ცდილობდნენ დაედგინათ ეკლესიის შემოსავალი და ოპერატიულად ეცნობებინათ ფინსახკომის წარმომადგენლებისათვის გადასახადის რა რაოდენობა უნდა გადაეხდევინებინათ მოქმედი ეკლესიისათვის.  ხელისუფლების წარმომადგენლებმა თავი იმართლეს და აღნიშნეს, რომ მორწმუნეთა დევნის შესახებ თითქოსდა არაფერი იცოდნენ. ხელისუფლება თვლიდა, რომ "ამ დროს ანტირელიგიური მუშაობის ერთ-ერთი პირველი ამოცანა იყო ეჩვენებინა მშრომელთა ფართო მასებისათ­ვის რელიგიისა და ეკლესიის რეაქციული ხასიათი. ეკლესიის მსახურთა  "ანტისაზოგადოებრივი  და ანტისაბჭოთა" საქ­მიანობა" მშრომელი მასების რელიგიის ტყვეობისაგან განთავისუფლებისათვის ბრძოლა, რომელსაც ეწეოდა ბოლშევიკუ­რი პარტია, იყო ბრძოლა სოციალისტური სახელმწიფოსათვის"[11ა] საქართველოს საბჭოთა რესპუბლიკის ხელისუფლე­ბის წარმომადგენლები განსაკუთრებით დაინტერესებულნი იყვნენ სიონის საპატრიარქო ტაძრის შევიწროებით. ჯერ იყო და 1932 წელს კამოს სახ. "ფაბზაოჩის" დირექციას ნება დართეს სიონის ტაძრის ეზოში საერთო საცხოვრებლის აშენებისა, რასაც კათალიკოზ-პატრიარქ კალისტრატეს მძაფრი პროტესტი მოჰყვა. სრულიად საქართველოს სსრ ცაკის თავმჯდომა­რის ფ.მახარაძისადმი გაგზავნილ წერილში იგი აღნიშნავდა: ნუთუ დასაშვებია სიონის საპატრიარქო ტაძრისათვის ძლივ-ძლივობით შეძენილი მცირე მოედანზე უსახური შენობის აგება, რომელიც "შეავიწროებს და უჩინარყოფს თბილისის საამა­ყო ძეგლს, მთლიანად მოაშორებს მას მზის სხივებს და გახდის სინესტის მსხვერპლად"[12]. საბედნიეროდ იმხანად მო­ხერხდა ხელისუფლების ვერაგული განზრახვის ჩაშლა, მაგრამ ხელისუფლებას სიონის საპატრიარქო ტაძრის შევიწროე­ბის სხვა ბერკეტებიც ჰქონდა, საქართველოს სსრ ფინანსთა კომისარიატის გადაწყვეტილებით დიდი გადასახადით დაი­ბეგრა სიონის ეკლესია. დიდი გადასახადები დაედო იქ მოსამსახურე სასულიერო პირებსაც. ფინსახკომის მოხელეები იმუქრებოდნენ რომ გადასახადის გადაუხდელობის შემთხვევაში სიონის ეკლესიას დახურავდნენ, კიროვის რაიონის ინს­პექტორი ულტიმატუმის  ენით  აცნობებდა  სრულიად  საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქს, "თუ დაწესებული გადასა­ხადს არ გადაიხდით საკითხი გატანილი იქნება აღმასრულებელი კომიტეტის სხდომაზე ტაძრის ხელშეკრულების გაუქმე­ბისა და დახურვის შესახებ"[13]. უწმიდესმა და უნეტარესმა კალისტრატემ 1940 წელს დეპეშა გაგზავნა მოსკოვში მ.კა­ლინინის სახელზე და ითხოვა დახმარება. ამავე დროს საქართველოს სსრ ფინანსთა სახკომს კ.ციმაკურიძეს აცნობებდა: "პატივისცემით გთხოვთ ინებოთ განკარგულება, რათა პასუხის მოსვლამდე არ იქნას მიღებული არავითარი აგრესიული ხასიათის ზომები სიონის ტაძრის მიმართ"[14]. იმდროინდელი დოკუმენტების მიხედვით აშკარაა, თუ როგორ აბუჩად იგდებდა ხელისუფლების უბრალო ჩინოვნიკები საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიას, მის საჭეთმპყრობელს, რო­მელთაც "კულტის მსახურთ" უწოდებდნენ. მათი პასუხები იყო შეუვალი და უკომპრომისო "ფინსახკომს არ შეუძლია თქვენი შუამდგომლობის დაკმაყოფილება, აქედან გამომდინარე გევალებათ მიიღოთ გადამჭრელი ზომები, რათა სასწრა­ფოდ იქნას დაფარული სიონის ტაძარზე რიცხული საურავი"[15]. უწმიდესმა კალისტრატემ ითხოვა შეხვედრა უმაღლე­სი საბჭოს საქმეთა მმართველ მირიანაშვილთან. უწმიდეს კალისტრატეს უბის წიგნაკში ასეთი ჩანაწერია "გამოვცხადდი 2 საათზე. პირადად არ მიმიღო დააბარა დავითაშვილს თქვენს განცხადებაზე თავმჯდომარემ - უარი ეთქვასო"[16]. თბი­ლისის ქალაქის აღმასრულებელი კომიტეტისადმი გაგზავნილ ვრცელ განმარტებაში 1940 წლის 2 ივლისს უწმიდესი კა­ლისტრატე ნათელს ჰფენდა სიონის ტაძრის გარშემო შექმნილ ვითარებას. "1932 წლამდე როდესაც მე ამირჩიეს სრული­ად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქად სიონის ეკლესიას შენობისა და რენტის გადასახადი არ გადაუხდია (არც მო­უთხოვიათ), თუმცა როგორც შემდეგში აღმოჩნდა, გადასახადი მათ შეწერილი ჰქონია. 1933 წელს მომივიდა უწყება, რომ დავალიანება იყო 10,325 მანეთი. ჩემს შუამდგომლობაზე ცაკის აღმასრულებელმა კომიტეტმა იმავე წლის 27 ნოემბ­რის დადგენილებით სიონს მოუხსნა საურავი და მოითხოვა ძირითადი გადასახადი. ეს ფული მხოლოდ 1938 წელს გადა­ვიხადეთ უსახსრობის გამო. ახლა ვითხოვთ მ.კალინინის და ლ.ბერიას პასუხამდე შეაჩერეთ თქვენი მოთხოვნები"[17], მაგრამ როგორც ჩანს ხელისუფლებას განზრახული ჰქონდა სიონის საპატრიარქო ტაძრის დახურვა. 1940 წლის ბოლოსა და 1941 წლის იანვარში სიონის ტაძარში შეწყდა ღვთისმსახურება. ამის შესახებ გულისტკივილით წერდა უწმიდესი და უნეტარესი კალისტრატე საქ.კპ(ბ) ცენტრალური კომიტეტის მდივანს კ.ჩარკვიანს "ერთადერთ მოქმედ საკათედრო ტა­ძარში, ისიც სიონში შეწყდა მღვდელმთავრული ღვთისმსახურება იმის გამო, რომ კათედრა იგი ღარიბია გადაჭარბებული დაბეგვრის გამო თავი ვერ გაიტანა... თუ გადასახადები არ შემცირდა ღვთისმსახურნი დაანებებენ თავს სამსახურს და სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქს მოესპობა შესაძლებლობა მისი პატივის შესაფერისად შეასრულოს ღვთისმსახურება"[18]. ხელისუფლების წარმომადგენლებმა გადასახადები გაუორმაგეს სიონში მოსამსახურე  სასულიე­რო პირებს: ფურცელაძეს, მონასელიძეს, გარსიაშვილს, მახათაძეს, დიასამიძეს. ფინსახკომის წარმომადგენელი ვ.კაჭარა­ვა უწმიდესსა და უნეტარესს კალისტრატეს ცინიკური ტონით ატყობინებდა - არსებული კანონი ითვალისწინებს მიმდი­ნარე გადასახადის ჩამოწერას იმ შემთხვევაში თუკი რომელიმე მოქალაქე შეწყვეტს თავის საქმიანობას. (ე.ი. დანებონ თავი მღვდლობასო ს.ვ.).

 

საშიშროების წინაშე დადგა ქაშუეთის წმ.გიორგის სახელობის ეკლესია ხელისუფლებას არ სურდა მთავრობის ადმინისტ­რაციული შენობების პირდაპირ ცენტრალურ პროსპექტზე მოქმედი ქართული ეკლესიის შენარჩუნება. 1934 წლის გაზაფ­ხულზე ქალაქის საბჭომ მიიღო გადაწყვეტილება ქაშუეთის ეკლესიის ეზოში აბანოს აშენების შესახებ. ახალი "ჰიგიენის სახლი" ისე უნდა აშენებულიყო, რომ რუსთაველის მხრიდან საერთოდ დაეფარა წმ.გიორგის ეკლესიის ფასადი. როგორც ჩანს მარტო ამით არ დაკმაყოფილდნენ, რადგან  ქაშუეთის  წმ.გიორგის  ეკლესია  აშენდა 20-ე საუკუნის დასაწყისში ამიტომ მიიჩნიეს იგი არაისტორიული მნიშვნელობის ძეგლად და მისი დანგრევის გადაწყვეტილებაც მიიღეს. უწმიდესმა და უნეტარესმა კალისტრატემ 1938 წლის 31 აგვისტოს საგანგებო თხოვნით მიმართა საქართველოს კპ(ბ) ცენტრალური კომიტეტის მდივანს ლ.ბერიას, სადაც აღნიშნავდა, რომ ქაშუეთის წმ.გიორგის ეკლესია საქართველოს სიძველეთა კომი­ტეტის მიერ აყვანილია აღრიცხვაზე, კადნიერად მივაქცევ რა თქვენ განათლებულ ყურადღებას ზემოაღნიშნულზედ, პა­ტივისცემით გთხოვთ განკარგულებას, ქაშუეთის სამრევლოს სარგებლობაში დატოვებისათვის".[19] ლ.ბერიამ უარყო ინ­ფორმაცია ქაშუეთის ეკლესიის დახურვისა და დანგრევის საშიშროების შესახებ.

 

სიძველეთა კომიტეტის, ქართული ინტელიგენციის წარმომადგენელთა მოწადინებით დანგრევას გადაურჩა მეტეხის ღვთისმშობლის ეკლესია, გელათი, ალავერდი, ნიკორწმინდა. საბჭოთა კავშირში 1937 წლიდან გამოცხადდა სოციალიზ­მის გამარჯვება, მიღებული იქნა ე.წ. სტალინური კონსტიტუცია. საბჭოთა სისტემისათვის სრულიად მიუღებული იყო რელიგია, ეკლესია და სასულიერო პირები. რელიგიის წინააღმდეგ ბრძოლა 1921 წლიდან 1924 წლამდე იყო მძაფრი, შე­ურიგებელი 1924 წლიდან თითქოს მდგომარეობა შეიცვალა როდესაც სრულიად საქართველოს ცენტრალური აღმასრულე­ბელი კომიტეტმა მიიღო 1924 წლის 21 ნოემბრის N124 დადგენილება "ეკლესიების გახსნისა და რელიგიურ საზოგადოე­ბათა რეგისტრაციის წესის შესახებ" საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის მორწმუნეთა ამდინისტრაციული წესით დევნა შეწყდა, მაგრამ ეს საქმის მხოლოდ ფორმალური მხარე იყო. ვერც ლოიალობისა და თანამშრომლობისა ოფიციალუ­რი კურსის მიმდევრებმა სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქის ქრისტეფორე III დროს მიაღწიეს ეკლესიასა და სახელმწიფოს ნორმალურ ურთიერთობას. დამკვიდრებული მოსაზრების თითქოს საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ორგანიზებული დევნის შეწყვეტა მოხდა 30-იან წლებში საწინააღმდეგოს მეტყველებს უამრავი ფაქტოლოგიუ­რი მასალა, რომელშიც სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქი უწმიდესი კალისტრატე მიმართავდა ხელისუფ­ლების წარმომადგენლებს და სთხოვდა მათ დახმარებას. ამ მხრივ ფრიად საინტერესოა მისი უწმიდესობის მიერ გაგზავ­ნილი წერილი საქართველოს სსრ კპ(ბ) ცენტრალური კომიტეტის მდივნის კ.ჩარკვიანის სახელზე 1940 წლის 19 მარტს. წერილში უწმიდესი კალისტრატე განმარტავდა. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის როლსა და მნიშვნელობას საქართველოს ისტორიაში - "მიუხედავად იმისა და იმ გარემოებისა, რომ ეკლესიის არსებობა უზრუნველყოფილია კონს­ტიტუციით ჩვენს ეკლესიას კარს მისდგომია ისეთი განსაცდელი, რომელსაც შეუძლია სავსებით მოუღოს მას ბოლო სულ მცირე ხანში (მხედველობაში მაქვს დაბეგვრის სისტემა)"[20]. როგორც წერილიდან ჩანდა საქართველოს მართლმადიდე­ბელი ეკლესიის სასულიერო პირებს იმდენად დიდი გადასახადები დაუწესეს, რომ იძულებულნი იყვნენ უარი ეთქვათ ღვთისმსახურებაზე. ასეთი ვითარება იყო საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე. ქუთაისში მღვ. ს.შუბლაძე, რომელმაც ვერ გადაიხადა გადასახადი გამოცხადდა ურჩ გადამხდელად, სასამართლოს წესით დახურეს პეტრე-პავლესს და მთავა­რანგელოზის ეკლესიები ქუთაისში, თიანეთში დეკანოზ იროდიონ სისაურს ადგილობრივმა ინსპექტორმა დაავალა 500 მა­ნეთის, 80 კგ. ხორცის, 310 კგ. კარტოფილის, 9 კგ. ერბოს, 7 კგ. მატყლის გადახდა. თავზარდაცემულმა მღვდელმა ად­გილობრივ ყაჩაღებს 400 მანეთი მისცა დანარჩენი "აპატიეს" იმ პირობით თუ მღვდლობას თავს დაანებებდა. დაჭერის ში­შით დეკანოზმა ი.სისაურმა უწმიდესსა და უნეტარეს კალისტრატეს განცხადებით მიმართა სამსახურიდან განთავისუფ­ლების შესახებ.

 

ანალოგიური ვითარება იყო შექმნილი დუშეთის რაიონში, სადაც მღვდელი გრიგოლ ჩოხელი იძულებული გახდა სასუ­ლიერო სამსახურიდან გასულიყო. უკიდურესად შევიწროებულ იქნენ თელავის, ზუგდიდის, თეთრიწყაროს, სიღნაღის, ჩხარის რაიონების სასულიერო პირები. 1939 წელს ეკლესია-მონასტრების და სასულიერო პირების დაბეგვრის არსებულ წესში შეტანილი იქნა ცვლილება, რომელიც კიდევ უფრო ამძიმებდა მოქმედი ეკლესიების მდგომარეობას. უწმიდესი და უნეტარესი კალისტრატე კ.ჩარკვიანისადმი გაგზავნილ წერილში პირდაპირ აცხადებდა: "ფინანსთა სახკომის ინსპექტო­რის ასეთი შეუზღუდავი თავისუფლება რამდენიმე დღეში მოუღებს ბოლოს ათასექვსასწლოვანს საქართველოს ეკლესი­ას, მღვდლები იძულებულნი იქნებიან თავი გაანებონ სამსახურს... სანამ საბჭოთა კონსტიტუციიდან არ არის ამოშლილი 124-ე მუხლი ნუ იქნება ხელოვნურად მიჩქმალული და ადმინისტრაციული წესით განადგურებული საქართველოს ეკლე­სია, მით აღგვილი პირისგან ქვეყნისა ქართველი ერის უძველესი კულტურის ცოცხალი ნაშთი".[21] მართალია ისტორიამ არ შემოგვინახა კ.ჩარკვიანის პასუხი უწმიდესი კალისტრატეს წერილზე, მაგრამ ხელისუფლება, რომ არ ცვლიდა თავის დამოკიდებულებას ეკლესიის მიმართ ამის დასტურია 1941 წლის 4 მაისს კათალიკოზ-პატრიარქ  კალისტრატეს  განმეო­რებითი  წერილი  საქ. კპ(ბ) ცენტრალური, კომიტეტის პირველი მდივნის კ.ჩარკვიანისადმი გადასახდების გადაუხდე­ლობის გამო დახურული ეკლესიათა შორის არის მცხეთის სვეტიცხოვლის ეკლესია 1941 წლის 12 ივლისს გამოიძახეს სვე­ტიცხოვლის წინამძღვარი ეპისკოპოსი ტარასი და უბრძანეს 48 საათის განმავლობაში ტაძრის დაცლა. უწმიდესი კალისტ­რატე მოითხოვდა: "1. ჩაითვალოს სვეტიცხოვლის კრებულის შრომა და ღვაწლი ტაძრის მოვლა-პატრონობისათვის მასზე შეწირული გადასახადის ანგარიშში; 2. დაუყოვნებლივ გახსნილ იქნას სვეტიცხოველი; 3. ჩამოეწეროს ტაძრის წინამძღ­ვარს გადასახადები".[22]

 

საბჭოთა ხელისუფლების ასეთი სულისშემხუთავი გადასახადებისა და ანტირელიგიური მუშაობის შედეგად საქართვე­ლოს მართლმადიდებელი ეკლესიის არსებობის გარანტი მხოლოდ სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქი უწმი­დესი და უნეტარესი კალისტრატე და საკათალიკოზო სინოდის რამდენიმე მღვდელმთავარნი დარჩნენ. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ეპარქიები თანდათან დაცარიელდა სასულიერო პირებისაგან, მოქმედი ეკლესიების რაოდე­ნობა კატასტროფულად შემცირდა. პირდაპირ შეიძლება ითქვას საქართველოს ეკლესიებისადმი ხელისუფლების პოზიცი­ის შეცვლის, გარკვეული დათმობებზე წასვლის მიზეზი საბჭოთა კავშირზე გერმანული ფაშიზმის თავდასხმამ გამოიწვია. იმ დროს, როცა საბჭოთა სისტემის ყოფნა-არყოფნის საკითხი წყდებოდა საბჭოთა კავშირის პოლიტიკურ ხელმძღვანელო­ბაში მიიჩნიეს, აუცილებელი იყო საბჭოთა კავშირის მთელი მოსახლეობის ფაშიზმის წინააღმდეგ დარაზმვა და ამ საქმეში საქართველოს, რუსეთის, სომხეთის ეკლესიების როლი დ მნიშვნელობაც საგრძნობლად იზრდებოდა. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის მეთაური კათალიკოზ-პატრიარქი კალისტრატე შესანიშნავად ჩაწვდა შექმნილ ვითარებას და ერთის მხრივ ოფიციალურ განცხადებაში ქართველი მორწმუნე ერისა და საქართველოს ეკლესიის სახელით საბჭოთა ხელისუფლებას სრული მხარდაჭერა და თანადგომა აღუთქვა, მეორეს მხრივ შეეცადა საქართველოს ეკლესიის უფლებრი­ვი მდგომარეობის გაუმჯობესებას. სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქმა უწმიდესმა და უნეტარესმა კა­ლისტრატემ ჯერ კიდევ 1939 წლის დეკემბერში ი.სტალინს მიულოცა დაბადებიდან 60 წლისთავი. "თქვენ სიჭაბუკით­განვე არა ცანით ძილი თვალთა, რული ნამთა და განსვენება ხორცთა ტვირთმძიმეთა და მაშვრალთა ცრემლითა მოსასპო­ბად. ამისათვის მადლიერმა ერმა დაგსვათ ძლიერთა თვისთა შორის და შეგმოსათ დაუჭკნობელი დიდებით".[23] ფაშის­ტური გერმანიის საბჭოთა კავშირზე თავდასხმისთანავე საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიებში უწმიდესი კა­ლისტრატეს ლოცვა-კურთხევით ტარდებოდა სამშობლოს დამცველთა გასამხნევებელი პარაკლისები, ომში დაღუპულთა ოჯახის წევრებს სასულიერო პირები ეხმარებოდნენ, როგორც მატერიალურად, ასევე სულიერად.

 

1941 წლის 24 ივნისს საქართველოს კომუნისტური პარტიის (ბ) ცენტრალური კომიტეტის სამდივნოს სახელზე გაგზავ­ნილ წერილში, რომელსაც საქართველოს სამოციქულო ეკლესიისა და მორწმუნეთა სახელით იყო შედგენილი და ხელს აწერდნენ უწმიდესი და უნეტარესი სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქი კალისტრატე, ნინოწმიდელი მიტ­როპოლიტი იორეთეოზ, წილკნელი ეპისკოპოსი ტარასი. ნათქვამი იყო: "გაორკეცებული ენერგიით განვაგრძობთ შრომას საყვარელი სამშობლოს წარმატებებისათვის სამეცნიერო, საგანმანათლებლო, სამრეწველო და სამეურნეო სარბიელზე".[24] საქართველოს მართლმადიდებელმა ეკლესიამ თავისი წვლილი შეიტანა ფაშიზმის წინააღმდეგ ბრძოლაში. საბჭოთა კავშირის სამხედრო ხელმძღვანელობის სახელით ი.სტალინმა მადლობის დეპეშა გამოგზავნა სრულიად საქართველოს კა­თალიკოზ-პატრიარქის კალისტრატე ცინცაძის სახელზე "გთხოვთ გადასცეთ საქართველოს საკათალიკოზოს სამღვდელოე­ბასა და მორწმუნეთ, რომელთაც ორი ათასი მანეთი შეაგროვეს საჩუქრად გმირ წითელ არმიელებისათვის. ჩემი სალამი და წითელი არმიის მადლობა".[25] ი.სტალინის მადლობის წერილს დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა საქართველოს ეკლესიი­სათვის, ადგილობრივი ხელისუფლების საფინანსო ორგანოებისაგან შევიწროებული მოქმედი ეკლესიების დახურვის სა­კითხი დღის წესრიგიდან დროებით მოიხსნა. სასულიერო პირების დევნა-შევიწროებაც შეწყდა. უწმიდესის და უნეტარე­სის კალისტრატეს პოზიცია გერმანული ფაშიზმის შეფასებაში ემთხვეოდა მსოფლიოს პროგრესული საზოგადების წარმო­მადგენელთა შეფასებებს "რა მოჰყვა ამ ვერაგული შემოჭრას;? - კითხულობდა იგი - პირველ ყოვლისა ნორმალური ცხოვ­რების მიმდინარეობის შეფერხება აუარებელ მოქალაქეთა სიცოცხლის მოსპობა, თუ დაჭრა დასახიჩრება და წელთა განმავ­ლობაში დაგროვილი ნივთიერი საშუალებათა განიავება. ყოველნი, რომელთა უბრალოთა და უდანაშაულოთა წინააღმ­დეგ აღიღონ მახვილი, მახვილთა წარწყმდებიან".[26] უწმიდესი და უნეტარესი კალისტრატე სიონის საპატრიარქო ტა­ძარში ქადაგებისას არაერთხელ შეხებია ომისა და მშვიდობის თემას. 1943 წლის პირველ იანვარს მიმართავდა რა მრევლს აღნიშნავდა "ახალ წელს აღვავლენთ მხურვალე ლოცვას, რათა მოანიჭოს დიადსა სამშობლოსა ჩვენსა გამარჯვება ვერაგ მტერზედ, დაგვიბრუნოს ჯანმრთელად დღეს ფრონტზედ მოღვაწენი ჩვენი შვილები, ძმები და მეუღლენი, აღივ­სოს ქვეყანა ჩვენი, სახლნი ჩვენნი და გულნი ჩვენნი სიყვარულითა სიხარულითა და კეთილმსახურებითა",[27] საბჭოთა კავშირის ცენტრალურ გაზეთებში ("პრავდა", "იზვესტია" 1942 წ. N263, 266) იბეჭდებოდა უწმიდესი და უნეტარესი სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქის კალისტრატეს მილოცვები ი.სტალინისადმი საბჭოთა ხელისუფლების იუბილეზე, წითელი არმიის ფრონტულ წარმატებებზე. საბჭოთა კავშირის, საქართველოს პოლიტიკური ხელმძღვანელო­ბა კმაყოფილებას გამოთქვამდა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ფრონტისადმი დახმარების გამო. ფრონტის დასახმარებლად საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის სამღვდელოება იძენდა ობლიგაციებს, ლატარიის ბილეთებს, აგროვებდა პროდუქტს, თანხებს. 1944 წლის 16 მაისს ი.სტალინისადმი გაგზავნილ დეპეშაში უწმიდესი კა­ლისტრატე ადასტურებდა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის, მორწმუნე მრევლის სახელით წითელი არმიი­სათვის 150 ათასი მანეთის შეგროვებისა და გადარიცხვის ფაქტს".[28] საბჭოთა კავშირის საერო ხელისუფლების წარმო­მადგენელთა მიერ საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის აღიარებას მოჰყვა რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესი­ასთან ურთიერთობის მოწესრიგება. 1943 წელს რუსეთის ეკლესიამ ოფიციალურად აღიარა საქართველოს მართლმადიდე­ბელი ეკლესიის მიერ 1917 წლის 12 (25) მარტს გამოცხადებული ტერიტორიალური ავტოკეფალია, რასაც დიდი ისტო­რიული მნიშვნელობა ჰქონდა. იმავე წელს უწმიდესი და უნეტარესი კალისტრატე ცინცაძე ოფიციალური ვიზიტით ეწვია მოსკოვში რუსეთის საპატრიარქოს და დაესწრო პატრიარქ ალექსი I აღსაყდრებას.

 

ფოლკლორული ინფორმაციით უწმიდესი კალისტრატე თითქოს კრემლში მიიღო იოსებ სტალინმა, რაც სინამდვილეს არ შეესაბამება. შემონახულია უწმიდესი კალისტრატეს წერილი, რომელიც 1948 წლის 21 ივლისს გაუგზავნია ი.სტალინი­სათვის "კაცთა შორის რჩეულო! ჩემი მოხუცებულობის ოცნება იყო საკუთარი თვალით მენახა ჩვენი ხალხის სიამაყე და მსოფლიოს უდიდესი ადამიანი, მაგრამ ბედმა არ მარგუნა ეს ბედნიერება, ალბათ ამისი ღირსი არა ვარ. მიიღეთ ძვირფა­სო იოსებ, საქართველოს ეკლესიის და მისი მეთაურის გულწრფელი მადლობა მშობელი ეკლესიის საბჭოთა კავშირში არ­სებულ სარწმუნეობრივ ორგანიზაციათა სიაში შეყვანისათვის, ხოლო ჩემი კადნიერი მამაშვილური სიყვარულის გამომ­ხატველად მოგართვათ წინაპართა მიერ შექმნილი და ნაანდერძევი ქართული კულა წარწერით: იოსებ ქართველს, მსოფ­ლიოში უცალღალატო ადამიანს, მაშვრალთა წინაძღვარს, მადლობით გულსავსე საქართველოს მართლმადიდებელთა მწყემსის კალისტრატე კათალიკოზ-პატრიარქისაგან".[29] უწმიდესმა კალისტრატემ ი.სტალინს გაუგზავნა - 1948 წლის საქართველოს ეკლესიის კალენდარი.

 

ერთი შეხედვით ისეთი ვითარება შეიქმნა, რომ თითქოსდა ეკლესიასა და ხელისუფლებას შორის დაპირისპირება წარ­სულს ჩაბარდა, ხელისუფლებამ შეზღუდა მებრძოლ უღმერთოთა კავშირის საქმიანობა, დახურა ანტირელიგიური მუზეუ­მი, მათი გამომცემლობა, თუმცა იგი მაინც არ ენდობოდა მას რაც ადასტურებს 1942 წელს მისი საიდუმლო აგენტის მოხსენებითი ბარათი - ეკლესიაში მოსული ხალხი ტაძარში არ ეტეოდა. აქ თავი მოეყარა, როგორც მორწმუნეებს, ისე მერყევ ელემენტებსაც, მათ შორის მნიშვნელოვანი რაოდენობით იყვნენ ფრონტიდან დაბრუნებულებიც. ბევრი მათგანი სანთელს უნთებდა ხატს და ლოცულობდა, ერთი პიროვნება, რომელიც ჯარისკაცის ფორმაში იყო გამოწყობილი მთავარდიაკონთან ფუსფუსებდა.

 

საბჭოთა კავშირში არსებულ კონფენსიების კონტროლისათვის 1943 წლის 8 ოქტომბრის ბრძანებულებით შეიქმნა ეკლე­სიის საქმეთა საბჭო, მაგრამ ეს საბჭო რუსულ ეკლესიასთან არსებულ საბჭოდ იწოდებოდა და ლახავდა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტორიტეტს. საბჭოთა კავშირის პოლიტიკური ხელმძღვანელობა ომის პერიოდში იმ დასკვნამდე მივიდა, რომ ანტირელიგიურმა პროპაგანდამ, მებრძოლ უღმერთოთა კავშირის წარმატებულმა საქმიანობამ ქვეყნის მოსახლეობის უმრავლესობა ათეისტური მსოფლმხედველობის მიმდევრებად აქცია, ასეთ ვითარებაში სასულიე­რო საზოგადოების გულისმოგების მიზნით 1944 წლის 1 დეკემბერს კავშირის სახკომსაბჭომ მიიღო დადგენილება "მართლმადიდებელი ეკლესიებისა და სამლოცველო სახლების შესახებ~. დადგენილების თანახმად აიკრძალა დადგენი­ლი წესით რეგისტრირებული მართლმადიდებელი ეკლესიების დახურვა რუსული მართლმადიდებელი ეკლესიის საქმე­თა საბჭოს ნებადაურთველად. რუსული მართლმადიდებელი ეკლესიის რწმუნებულთა საბჭო უფლებამოსილი იყო მორწ­მუნის განცხადება-მოთხოვნის საფუძველზე მიეღო გადაწყვეტილება დახურული ეკლესიის ამოქმედების შესახებ. აიკრ­ძალა საეკლესიო შენობების გადაკეთება სხვა მიზნებისათვის, განსაკუთრებულ შემთხვევაში მორწმუნეთა კრებულს უფ­ლება ეძლეოდა საკუთარი სახსრებით აეშენებინა ეკლესია, სამლოცველო სახლები. ომის პერიოდში საქართველოს მართლ­მადიდებელი ეკლესიის ხელისუფლებისადმი  მხარდაჭერის  მიუხედავად  ხელისუფლების წარმომადგენლები მაინც აგრ­ძელებდნენ ანტირელიგიურ მუშაობას. ამის დასტური იყო 1944 წლის 27 სექტემბერს სკკპ ცენტრალური კომიტეტის დადგენილება ~მეცნიერულ საგანმანათლებლო პროპაგანდის ორგანიზაციის შესახებ~, რომელშიც შექმნილი ვითარების გათვალისწინებთი საუბარი იყო რელიგიური რწმენის წინააღმდეგ ბრძოლის მეთოდებისა და ხერხების დახვეწის აუცილე­ბელობაზე. ხელისუფლების ისეთი მაკონტროლებელი, საზედამხედველო ორგანოს შექმნაზე, რომელიც კონტროლს გაუ­წევდა რელიგიური ორგანიზაციების საქმიანობას. საქართველოს საბჭოთა სოციალისტურ რესპუბლიკაში სახალხო კომი­სართა საბჭოსთან შეიქმნა ეკლესიის საქმეთა რწმუნებულის აპარატი, რომელსაც სათავეში ჩაუდგა კ.ქადაგიშვილი. იგი ემორჩილებოდა საბჭოთა კავშირის სახკომსაბჭოსთან არსებული რუსული მართლმადიდებელი ეკლესიის რწმუნებულთა საბჭოს. სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქმა უწმიდესმა და უნეტარესმა კალისტრატემ არაერთი საპროტეს­ტო წერილი გაგზავნა მოსკოვში, რომლებშიც მიუთითებდა, რომ აუცილებელი იყო რუსული მართლმადიდებელი ეკლესი­ის რწმუნებულთა საბჭოს სახელი შეცვლოდა ან რუსეთის და საქართველოს ეკლესიების რწმუნებულთა საბჭოს სახელით ან მართლმადიდებელი ეკლესიის რწმუნებულთა საბჭოთი და მიაღწია კიდეც ამას. საბჭოთა კავშირის მინისტრთა საბჭოს 1947 წლის 22 აგვისტოს დადგენილების შესაბამისად საქართველოს მინისტრთა საბჭოს #959 გადაწყვეტილებით შეიქმ­ნა საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭოსთან არსებული მართლმადიდებელი ეკლესიის რწმუნებულის თანამდებო­ბა."[30]

 

საქართველოს მინისტრთა საბჭოს 1947 წლის 30.IX. N1079 დადგენილების შესაბამისად საქართველოს მინისტრთა საბ­ჭოს რელიგიის საქმეთა რწმუნებულის აპარატს ევალებოდა საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიასა და საქართვე­ლოს მთავრობას შორის კავშირ ურთიერთობის კოორდინაცია. რწმუნებული მინისტრთა საბჭოს წინაშე აყენებდა საკით­ხებს ახალი ეკლესიების გახსნის, სასულიერო პირთა აღრიცხვის, ეკლესიების რეგისტრაციების შესახებ. ამავე დროს რწმუნებულთა აპარატს თვალყური უნდა ედევნებინა სსრ კავშირისა და საქართველოს სსრ კანონმდებლობათა შესრულე­ბაზე, რომელიც ეხებოდა საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიას".[30ა] რწმუნებულთა საბჭოს დაევალა აღენუსხა საქართველოში მოქმედ ეკლესიების რაოდენობა, სასულიერო პირთა ასაკი, განათლება, ეკლესიებისათვის შეწირული გა­დასახადის გადახდაზე კონტროლი. როგორც საარქივო მასალებიდან ირკვევა ანტირელიგიურ  ისტერიას,  ეკლესია-მო­ნასტრების ადმინისტრაციული წესით დახურვის მავნე პრაქტიკას ის შედეგები გამოუღია, რომ 1500 მოქმედი ეკლესია 1943 წლისათვის 15-მდე შემცირებულია, რომელნიც სულისშემხუთველი გადასახადებით იყვნენ დაბეგრილნი. სრული­ად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქმა უწმიდესმა და უნეტარესმა კალისტრატემ გადაწყვიტა ახალი საეკლესიო კა­ნონმდებლობის შესაბამისად დაეწყო ბრძოლა გაუქმებული ეკლესია-მონასტრების აღდგენისათვის. გაუქმებული ეკლე­სიების ამოქმედებას მოითხოვდნენ ქუთაისის, ბათუმის, სოხუმის, ლაგოდეხის, გორის, გურჯაანის, თიანეთის, სიღნა­ღის, აწყურის მორწმუნეთა საზოგადოებანი "1945 წლის მარტში საქართველოს საკათალიკოსოში ამოქმედდა 29 ეკლე­სია, რომელშიც მოღვაწეობდა 5 მღვდელმთავარი, 41 შტატიანი მღვდელი, ორი პროტოდიაკონი, 3 მედავითნე სულ საკა­თალიკოზოში ირიცხებოდა 135 ეკლესიის მსახური".[31] საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიისათვის დიდი მნიშვ­ნელობა ჰქონდა 1945 წლის მაისში ი.სტალინის მადლობის წერილს კალისტრატე ცინცაძისადმი 1946 წლის 31 აგვისტოს უწმიდესმა და უნეტარესმა კალისტრატემ მიიღო საერო ხელისუფლებისაგან ჯილდო საქართველოს ეკლესიის დამსახუ­რებისათვის, რომელიც მან გასწია 1941-1945 წლების ომის დროს, როგორც მორწმუნეთა გამხნევებით, ასევე საბჭოთა არ­მიის ჯარისკაცებისათვის ფულადი დახმარებით.

 

მეორე მსოფლიო ომის დამთავრების შემდეგ საბჭოთა კავშირის მმართველი წრეებში წარმოიშვა აზრი თურქეთისათვის "ჭკუის სწავლების" შესახებ. როგორც ცნობილია თურქეთი მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში ოფიციალურად ნეიტრალი­ტეტს იცავდა, მაგრამ ელოდა შესაფერის მომენტს, რათა ამიერკავკასიაში შემოჭრილიყო ასეთ პირობებში საბჭოთა კავში­რის სამხედრო ხელმძღვანელობა ამიერკავკასიაში იძულებული იყო მუდმივ მზადყოფნაში ჰყოლოდა ჯარები, მიუხედა­ვად იმისა, რომ საბჭოთა კავშირ-გერმანიის ძირითად ფრონტის ხაზზე განიცდიდა როგორც სამხედრო ტექნიკის, ასევე ცოცხალი ძალის ნაკლებობას. მეორე მსოფლიო ომის დამამთავრებელ ეტაპზე 1945 წლის თებერვალში უ.ჩერჩილის დაჟი­ნებული მოთხოვნით თურქეთი ჩაება გერმანიის წინააღმდეგ ომში, მაგრამ ი.სტალინისათვის ეს საკმარისი არ იყო. ამიერ­კავკასიის სამხედრო ოლქის ჯარების სარდლად მარშალ კ.როკოსოვსკის დანიშვნაც ალბათ შემთხვევითი არ იყო. 1946-47 წლებში ქართულ და სომხურ პრესაში გაჩნდა ცნობები ტაო-კლარჯეთის და ანატოლიის სომხეთის ისტორიული კუთვნილების შესახებ. ასეთ ფონზე შემთხვევითი არ იყო სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქის უწმიდესი და უნეტარესი კალისტრატე ცინცაძის წერილი "საქართველოს საკათალიკოზოს ზემო ქართლის ეპარქიებისათვის". წერი­ლი იმდენად მნიშვნელოვანია, რომ აუცილებლად მიგვაჩნია მისი მთლიანად მოხმობა. "დღეს დემოკრატიული მსოფლიოს საზოგადოებრივი აზროვნება მიმართულია ძველი თუ ახალ მოძალადეთა მიერ ამა თუ იმ ერის გათიშულ, ჩამოშორე­ბულ, თუ დაქსაქსულ ნაწილების შეერთებისათვის, რათა სისხლითა და ხორცით შეკავშირებულმა ადამიანებმა მოიყა­რონ თავი მშობლიურ მიწა-წყალზე და შეერთებული ძალით ჩაებან მშვიდობიანობის და უშიშროების დამამყარებელ ერ­თა კრებულის ფერხულში.

 

ასეთი შეერთების მოლოდინშია ჩვენი სამშობლოს ის ნაწილი, რომელიც საქართველოს საკათალიკოზოს ეკლესიის ეპარქი­ებს შეადგენს: ვალაშკეტის, ანჩის, ბანას, დადაშეთის, ერუშეთის, იშხნის, ტბეთის, წურწყაბის, წყაროსთავის. ეს ის მხა­რეა, სადაც დაირწა ქართული კულტურის აკვანი. სადაც ყველაზე ადრე შეიგნეს საჭიროება და აუცილებლობა პოლიტი­კურად გაერთიანებისა. ცალ-ცალკე სამთავროებად დაყოფილი საქართველოსი.

 

ამჟამად ეს შესანიშნავი მხარე ჩვენი ქვეყნისა ჩამოშორებულია საქართველოს და თუ რაიმე მოგვაგონებს იმ ქართველო­ბას, ეს დიდებულ ტაძართა ნანგრევებია...

 

ოსმალეთის პრესის ზოგიერთი წარმომადგენელნი ავრცელებენ ხმას, ვითომც მუსლიმან ქართველთა გაერთიანება საქართ­ველოსთან გამოიწვევს საბჭოთა ხელისუფლებისაგან სარწმუნოების დევნას და შევიწროებას, ხოლო საქართველოს ეკლე­სიის მხრივ გაქრისტიანების ცდასო. ჩვენ აღთქმას ვდებთ - აცხადებდა უწმიდესი კალისტრატე - გაბრიყვებით, მზაკვრო­ბით და ცდუნებით არცერთი მუსლიმანი არ იქნება გაქრისტიანებული, რაც შეეხება საბჭოთა ხელისუფლებას ის სარწმუ­ნოების საკითხში არ ერევა, ჩვენი კონსტიტუციით გარანტირებულია სინდისისა და რწმენის თავისუფლება",[32] ქართუ­ლი საზოგადოების ინტელექტუალური ნაწილისათვის გასაგები იყო თუ რა შეიძლებოდა მოჰყოლოდა ხელისუფლებისა­გან ტაბუდადებული თემის წინ წამოწევას, მაგრამ მსოფლიოში მიმდინარე გლობალურმა პროცესებმა თურქეთის მიერ მიტაცებული საქართველოს ისტორიული ტერიტორიების დაბრუნების საკითხი გაურკვეველი დროით გადადო. 1947 წელს ა.შ.შ-ს პრეზიდენტის ჰარი ტრუმენის დოქტრინა ითვალისწინებდა  400  მილიონიან  დახმარებას  თურქეთისათ­ვის  და საბერძნეთისათვის. დასავლეთის სახელმწიფოებმა ი.სტალინს აგრძნობინეს თურქეთთან ომის შემთხვევაში მოსა­ლოდნელია დიდ გართულებები.  სრულიად  საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქის უწმიდესი და უნეტარესი კალისტ­რატეს ზემოთმოყვანილი წერილი შექმნილი ისტორიული რეალობის ამსახველ დოკუმენტად დარჩა.

 

ომის პერიოდში უწმიდესი და უნეტარესი კალისტრატე ხშირად ავადმყოფობდა 75 წელს გადაცილებული მწყემსთავარი ბევრს ფიქრობდა საქართველოს ეკლესიის მომავალზე, დიმიტრი ლაზარიშვილის ეპისკოპოსად კურთხევისას. წარმოთქ­მულ სიტყვაში (1943 წ. 23 მაისს) გულახდილად აღიარა საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიაში შექმნილი მეტად სავალალო მდგომარეობა. გადასახლებულ იყო ანტისაბჭოთა საქმიანობის ბრალდებით ეპისკოპოსი ეფრემი, გარდაიცვალა მიტროპოლიტი იეროთეოზი, "მარტოდ დარჩენილს მძიმე ავადმყოფობა მეწვია და ტფილისის ეკლესიები ხუთი თვის მან­ძილზე მღვდელმთავრის წირვა-ლოცვის გარეშე დატოვა. ეს კი დიდად აღონებდა მორწმუნეებს და სარეცელზე მდებარე ეკლესიის მეთაურსაც".[33] მართლაც და რა მძიმე მდგომარეობაში უნდა ყოფილიყო საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია პატრიარქის ავადმყოფობის ჟამს ერთი მღვდელმთავარიც კი არ მოიძებნებოდა, რომელიც წირვა-ლოცვას აღასრუ­ლებდა. უწმიდესსა და უნეტარეს კალისტრატეს დიმიტრი ლაზარიშვილისა და მიხ.მახარაძისათვის დაუვალებია: "ჩემი გარდაცვალების შემდეგ, ჩემს შვილებთან ერთად მოიყვანეთ წესრიგში ჩემი საკუთარი წიგნები და გადაეცით ვისაც ვუან­დერძებ. იროდიონ სონღულაშვილს გადაეცი რკონის ღვთისმშობელის ხატი, დიდუბის ღვთისმშობლის ხატის პირი, ზედაზნიდან ჩამოტანილი ღვთისმშობლის ხატი და ჩემი პორტრეტები".[34] მეცნიერებათა აკადემიას საჩუქრად გადასცა თავისი ბიბლიოთეკა. ჩქარობდა, ეშინოდა სიკვდილს არ მოესწრო და მოუწესრიგებელი საქმეები არ დარჩენოდა.

 

მან უკვე 1943 წლის სექტემბერში კათალიკოზ პატრიარქის მოსაყდრედ მიტროპოლიტი მელქისედეკი (ფხალაძე) გამოარ­ჩია. 27 სექტემბერს მისადმი გაგზავნილ წერილში აღნიშნავდა: "გთხოვთ: ჩემს მიერ აღებულ გეზსა და მიმართულებას ნუ შეცვლით ეს არ ივარგებს. ეკლესიისა და პირადად თქვენთვისაც არ იქნება საზიანო. ჩემი დამარხვის შემდეგ დაუყოვ­ნებლივ დაამტკიცეთ ქვაშვეთის წინამძღვრად ყოვლად სამღვდელო დიმიტრი, იქონიეთ მასთან ძმური კავშირი და ყური ათხოვეთ მის რჩევებს, ფრთხილი და ჭკვიანი კაცია. შემინდვეთ თხოვნისა და დავალებისათვის ვევედრები უფალს შეგე­წიოს სამშობლოსა და ეკლესიის სამსახურში".[34] გამოჯანმრთელებისთანავე მასში კვლავ გაიმარჯვა ოპტიმიზმმა, სი­ცოცხლის, მომავლის რწმენამ.

 

ხელისუფლების მხრიდან ლოილობის გამომჟღავნებისთანავე დაიწყო ბრძოლა რეპრესირებული სამღვდელოების უფლებე­ბის დასაცავად. საქართველოს საპატრიარქომ უშიშროების განყოფილებიდან მიიღო სია იმ სასულიერო პირებზე, რომელ­თაც მიესაჯათ სასჯელის უმაღლესი ზომა: "1. ვაშაძე ბესარიონ, 2. ნანეიშვილი მიხეილ, 3. მირიანაშვილი იოსებ, 4. ოქ­როპირიძე ილარიონ, 5. ეპიტაშვილი გიორგი, 6. ჩიტაძე ივანე, 7. გოგოლიშვილი ერმილე, 8. ქააძე ივანე, 9. წიკლაური მალაქია, 10. მძინარიშვილი სამსონი, 11. ბობოხიძე იოანე, 15. ჩიგოგიძე პროკოფი, 16. დარჩია გიორგი, 17. ანჩაბაძე ელიზბარ, 18. წულაია გიორგი, 19. ფანცულაია იოანე, 20. აფხაიძე აპოლონი, 21. ბეშქანიძე ნიკოლოზი.

 

გადასახლებაში  გარდაიცვალნენ:  გიორგი  მაჭავარიანი,  ნიკოლოზ ოქრომჭედლიშვილი, არსენ ჯანელიძე, ნესტორ ჯალა­ღონია, ალექსანდრე ცქიფურიშვილი, ექვთიმე ნანეიშვილი".[35] უწმიდესი და უნეტარესი კალისტრატეს დაუღალავი მე­ცადინეობით გადასახლებიდან დაბრუნდნენ ეპისკოპოსი ეფრემი, რომელსაც მიტროპოლიტობა უბოძა და ჩააბარა ქუთათელ-გაენათელის კათედრა, პროტოპრესვიტერი ივანე ლოზოვი, პროტოდიაკონი ამბროსი ახობაძე და სხვანი. უწმიდესი კალისტრატეს მოწადინებით 1951-1952 წლებში ეპისკოპოსებად აკურთხეს გაბრიელი (ჩაჩანიძე) და ანტონი (გიგინეიშვილი).

 

მიუხედავად იმისა, რომ რელიგიის საქმეთა რწმუნებულის აპარატის შექმნის მიზანი იყო საქართველოს საერო ხელისუფ­ლებას ეკლესიასთან ურთიერთობა რწმუნებულის მეშვეობით ჰქონოდა უწმიდესი და უნეტარესი კალისტრატე გრძნობ­და რა რწმუნებულ კ.ქადაგიშვილის მცირე უფლებამოსილებას პირდაპირ მიმართავდა, როგორც საქართველოს სსრ ხელმძღვანელობას, ასევე მოსკოვში ცენტრალურ ხელისუფლებას. ამ მხრივ საინტერესოა საქართველოს მინისტრთა საბ­ჭოს რწმუნებულის წიგნი, რომელიც მოგვითხრობს 1946-1951 წლებში საქართველოს ეკლესიის მეთაურის მცდელობაზე ახალი ეკლესიების გახსნას, სასულიერო ჟურნალის, წიგნების, გამოცემის, სიონის, ალავერდის დაზიანებული სახურავის შეკეთების აუცილებლობათა შესახებ.

 

1946-1951 წლებში გაიხსნა ალავერდის, ხონის წმ.გიორგის, საგარეჯოს, აწყურის, სოხუმის რაიონის სოფ.კონსტანტინოვ­კის, ორბეთის, სუჯუნის წმ.გიორგის, გუდაუთის რაიონ სოფ. ბომბორას, ქარელის რაიონ სოფ. ატოცის ეკლესიები.[36] საქართველოს მართლმადიდებელმა ეკლესიამ ხელისუფლების წინაშე დააყენა საკითხი ეკლესია-მონასტრებიდან გატანი­ლი და მუზეუმებში დაცული საეკლესიო ნივთების კვლავ ეკლესიისათვის დაბრუნების შესახებ. (ბათუმში, თელავში, ქუთაისში). საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საკათალიკოზო საერო ხელისუფლების წინაშე სვამდა საკითხს მცირე შემოსავლიანი ეკლესიებისათვის მიწის ნაკვეთის მიცემის შესახებ, რათა თავი შეინახოს ტაძრის კრებულმაც და ეკ­ლესიებიც შესაბამისად იყვნენ დაცულნი. უწმიდესმა და უნეტარესმა კალისტრატე ცინცაძემ ხელისუფლებას 1947 წელს ოფიციალურად მოსთხოვა ქუთაისის მუზეუმში დაცული არგვეთის ერისმთავრების წმ. დავითის და წმ. კონსტანტინე მხეიძეთა წმიდა ნაწილების მოწამეთაში დაბრუნება მისი მოთხოვნები ხელისუფლებისადმი უფრო კატეგორიული გახდა. 1949 წლის 18.; 08. საქ.კპ(ბ) ცენტრალური კომიტეტის მდივნის კ.ჩარკვიანის სახელზე გაგზავნილი წერილებში აღნიშ­ნავდა: "რამდენჯერმე მივმართე თხოვით რელიგიის საქმეთა რწმუნებულს ლოცვანის დასტამბვის შესახებ ნებართვისათ­ვის. პასუხი არ მოუცია, გთხოვთ ბრძანებას საყოველთაო ლოცვანის დასტამბვისათვის".[37]

 

1949 წლის 18 აგვისტოს სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქმა უწმიდესმა და უნეტარესმა კალისტრატემ სა­ქართველოს საერო ხელისუფლების წინაშე კვლავ დააყენა საკითხი სიონის ეკლესიასთან ახლოს საპატრიარქო რეზიდენ­ციის აშენების ნებართვის შესახებ და მიაღწია კიდეც დადებით პასუხს. 1950 წ. მოსკოვის საპატრიარქოს ჟურნალში გა­მოქვეყნდა უწმიდესი და უნეტარესი კალისტრატეს მისალოცი დეპეშა ი.სტალინისადმი. ის არც საქართველოს ადგილობ­რივ ხელისუფლებას ტოვებდა უყურადღებოდ საბჭოთა ხელისუფლების, ოქტომბრის "რევოლუციის" დღესასწაულებზე. უწმიდესი კალისტრატეს ასეთი ნაბიჯი შთამომავლობამ შეიძლება შეაფასოს როგორც კონიუნქტურა, ხელისუფლებასთან მისი თანამშრომლობის მაგალითი, მაგრამ სხვანაირად იმ დროს თითქმის შეუძლებელი იყო. საქართველოს მართლმადი­დებელი ეკლესიის მეთაურს სხვა გზა არა ჰქონდა, 20-იანი წლების რეპრესიებმა, მორწმუნეთა დევნა-შევიწროების საში­ნელმა ხანამ აიძულა დიპლომატიისათვის მიემართა, მისმა დიპლომატიურმა მოქმედებებმა საქართველოს მართლმადიდე­ბელ ეკლესიას საშუალება მისცა 1941-48 წლებში დაბეჭდილიყო: “საქართველოს ეკლესიის კალენდარი, "საქართველოს ეკლესიის მართვა-გამგეობის დებულება", "სიონის ტაძრის მცირე  ცნობარი", "ღვთისმსახურების დროს სავედრებელი თხოვნანი". მიუხედავად იმისა, რომ ომის წლებში საქართველოს მართლმადიდებელმა ეკლესიამ ხელისუფლებას სრული მხარდაჭერა გამოუცხადა და თავისი შესაძლებლობის ფარგლებში ფრონტის საჭიროებისათვის ფულადი თანხა გადარიცხა ხელისუფლება ეკლესიას ბოლომდე არ ენდობოდა, მას ყველა მოქმედ ეკლესიებში თავისი აგენტები ჰყავდა, რომელმაც ხელისუფლების ორგანოებს ყოველკვირეულ ინფორმაციებს აწვდიდნენ ღვთისმსახურების დროს რა ხდებოდა, როგორი იყო მორწმუნეთა და სასულიერო პირთა დამოკიდებულება ხელისუფლებისადმი. ფარული დევნა მიმდინარეობდა იმ მორწმუნეებისა, რომელნიც ოფიციალურად ითხოვდნენ ეკლესიების გახსნას. უწმიდესი და უნეტარესი კალისტრატე ხე­ლისუფლებისადმი გაგზავნილ წერილებში არაერთხელ მიუთითებდა ამის შესახებ.

 

1948 წელს უწმიდესი და უნეტარესი კალისტრატე მონაწილეობდა რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის 500 წლისად­მი მიძღვნილ საზეიმო ღონისძიებებში. 1949 წელს იგი მოსკოვის სასულიერო აკადემიის სამეცნიერო საბჭომ აკადემიის საპატიო წევრად აირჩია. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია აქტიურად ჩაერთო მსოფლიოს რელიგიურ ორგანი­ზაციათა მიერ მოწყობილ სამშვიდობო კონფერენციების საქმიანობაში. 1950 წლის 29 დეკემბერს უწმიდესი და უნეტარე­სი კალისტრატეს სახელზე ინგლისიდან ასეთი შინაარსის წერილი მოვიდა ~მე ხშირად წამიკითხავს და გამიგონია, თუ როგორ მოღვაწეობას ეწევით თქვენ მშვიდობისათვის. მე ძალზე დაინტერესებული ვარ თქვენი დიადი ერის სოციალური პროგრესით და გთხოვთ დახმარება გამიწიოთ შრომაში ინგლის-საბჭოთა კავშირის მეგობრობის განსამტკიცებლად".[38] წერდა ულიამ კინგი. მშვიდობის დაცვის ფორუმში აქტიური მონაწილეობისათვის საქართველოს მარლთმადიდებელი ეკ­ლესიის მეთაურს ასევე მადლობის სიტყვებით მიმართა რუმინეთის პატრიარქმა უწმიდესმა იუსტინემ.

 

1952 წლის 3 თებერვალს გარდაიცვალა უწმიდესი და უნეტარესი სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქი კა­ლისტრატე (ცინცაძე). ბრწყინვალე მწყემსმთავრის გარდაცვალება იყო დიდი დანაკლისი საქართველოს მართლმადიდებე­ლი ეკლესიისათვის. მიუხედავად იმისა რომ კომუნისტური რეჟიმი იყო ქართული ინტელიგენციის საუკეთესო წარმომად­გენლებმა, რომელთაც უწმიდეს კალისტრატესთან დიდი ხნის მეგობრობა აკავშირებდათ უკანასკნელ გზაზე გულისტკივი­ლით გააცილეს გამოჩენილი მწყემსმთვარი.

 

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის წმიდა სინოდის გადაწყვეტილებით შეიქმნა კალისტრატე ცინცაძის დამკრძა­ლავი კომისია შემდეგი შემადგენლობით: თავმჯდომარე მიტროპოლიტი ეფრემი (სიდამონიძე), წევრები: ეპისკოპოსი გაბ­რიელი (ჩაჩანიძე), არქიმანდრიტი ზინობი, დეკანოზი მიხეილ ხელიძე, დეკანოზი ხარიტონ ახვლედიანი. უწმიდესი კა­ლისტრატეს დაკრძალვას ესწრებოდნენ: პოლონეთის მიტროპოლიტი მაქსიმე, ლენინგრადის მიტროპოლიტი გრიგოლი, უკრაინის ეგზარქოსი იოაკინე, ანტიოქიის საპატრიარქოს წარმომადგენელი, არქიმანდრიტი ვასილი, სომხეთის სამოციქუ­ლო ეკლესიის ეპისკოპოსი სააკი. უწმიდესი და უნეტარესი კალისტრატეს დაკრძალვა მოხდა 10 თებერვალს სიონის სა­პატრიარქო ტაძარში. ქართველი სასულიერო და საერო საზოგადოების გულისნადები კარგად გამოხატა მიტროპოლიტმა ეფრემმა: "გული მაქვს ლოდივით დამძიმებული სამარისებური ღრმა დუმილით, მწუხარებაში შთაფლული, ფიქრთა სქელ ბურუსში გახვეული ჩვენი ეკლესიის ბედზე მოტირალნი... ჩვენ დავკარგეთ საქართველოს ეკლესიის მიმრქმელი და უძლიერესი პატრონი, დიდი შეურყეველი დასაყრდენი ბურჯი".[40] უწმიდესი და უნეტარესი კალისტრატე ცინცაძე იყო გამორჩეული სასულიერო მოღვაწე იმ დროს, როცა ბოლშევიკური რეჟიმის პირობებში საქართველოს მართლმადიდე­ბელი ეკლესია იდევნებოდა, როცა ანტირელიგიური კამპანიის, უღმერთოთა კავშირის, ფინსაკომის საგადასახადო პოლი­ტიკის წყალობით მოქმედი ეკლესიების, სასულიერო პირების ყოფნა-არყოფნის საკითხი იდგა, უწმიდესმა კალისტრატემ ხელისუფლებასთან გონივრული კომპრომისების პოლიტიკის წყალობით საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია შეი­ნარჩუნა. დღევანდელი გადასახედიდან ადვილია მსჯელობა, შეფასებანი, მაგრამ თუ ჩავუღრმავდებით ეპოქას, თავისი რეალობებით, როცა იდგა დღის წესრიგში სვეტიცხოვლის, სიონის, ალავერდის საკათედრო ტაძრების ყოფნა-არყოფნის სა­კითხი, როცა უწმიდესი პატრიარქს ნება-სურვილის გარეშე ადგილობრივი ხელისუფლების ორგანოებს შეეძლოთ გამოეტა­ნათ გადაწყვეტილებანი მოქმედი ეკლესიების დახურვის შესახებ ძნელი იყო პატრიარქობა. უწმიდესი და უნეტარესი კა­ლისტრატეს დამსახურება იყო:

 

1. მისი წინამორბედის (კათალიკოზ-პატრიარქ ქრისტეფორე III) დროს საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საკა­თალიკოზო სინოდსა და მრევლს შორის წარმოშობილი დაპირისპირებების აღმოფხვრა. (დაპირისპირებანი გამოწვეული იყო ახალი სტილის, ეკლესიასა და ხელისუფლების ურთიერთობის და საკათალიკოზო საბჭოს საქმიანობის შეფასების სა­კითხებზე. ს.ვ.).

 

2. უწმიდესი კალისტრატეს დროს შენელდა ეკლესია-მონასტრების ძარცვა-რბევა, საეკლესიო ნივთების დატაცება. მან საქართველოს სიძველეთა დაცვის კომიტეტთან თანამშრომლობით არა ერთი ეკლესია-მონასტერი გადაარჩინა უფრო მე­ტიც იქ მყოფი სასულიერო პირები გაათავისუფლა სულისშემხუთველი გადასახადებისაგან და "მატერიალური კულტუ­რის ძეგლების" მცველებათ გააფორმა და ეკონომიკური სიდუხჭირის ჟამს მათ საარსებო მინიმუმი შეუქმნა სახელმწიფოს­გან ხელფასის სახით.

 

3. უწმიდესი კალისტრატეს დამსახურება განსაკუთრებულია საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალი­ის აღიარების საქმეში. მისი შედგენილი იყო უწმიდესი და უნეტარესი კათალიკოზ-პატრიარქ ლეონიდის პასუხი რუსე­თის პატრიარქ ტიხონის ეპისტოლეზე, რომელშიც დასაბუთებელი იყო ტიხონის მოთხოვნათა უსაფუძვლობა და საქართვე­ლოს ეკლესიის ტერიტორიალური ავტკეფალიის კანონიერება. კალისტრატე აქტიური მონაწილე იყო ყველა იმ მოლაპარა­კებებისა, რომელნიც მიმდინარეობდა რუსეთის ეკლესიის წარმომადგენლებთან საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლე­სიის ავტოკეფალიის ცნობის საკითხებზე, რაც 1943 წელს წარმატებით დაგვირგვინდა.

 

4. უწმიდესი კალისტრატეს დამსახურება იყო საქართველოში მცხოვრები არაქართველი მართლმადიდებლების (რუსები, ბერძნები, აფხაზების, ოსების ნაწილი) მიერ საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის იურისდიქციაში შემოსვლა.

 

5. უწმიდესმა კალისტრატემ ხელისუფლებასთან კონსტუქციული ურთიერთობით მოახერხა სასულიერო წიგნების და­ბეჭდვა. ომის დროს საქართველოს ეკლესიის ფაშიზმის წინააღმდეგ ხელისუფლებისადმი მხარდაჭერით და ფრონტის მე­ომრებისადმი მატერიალური დახმარებით ი.სტალინისგან მხარდაჭერა და თანაგრძნობა მოიპოვა, რამაც საშუალება მისცა განემტკიცებინა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტორიტეტი და საერთაშორისო აღიარება. ვინც მას იცნობ­და ყველანი აღიარებდნენ მის პიროვნული მომხიბვლელობას, სისპეტაკეს და დიდ ინტელექტუალობას. საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიაში მომწიფდა აზრი მისი წმინდანად შერაცხვის შესახებ. 1979 წლის 30 ნოემბერს უწმიდესი და უნეტარესი ილია II ბრძანებით შეიქმნა უწმიდესი კალისტრატე ცინცაძის ცხოვრებისა და მოღვაწეობის შემსწავლელი კომისია, რომელმაც მრავალრიცხოვანი მასალები მოიძია და შეაგროვა.

 

უწმიდესი და უნეტარესი კალისტრატე ცინცაძე, მისი პატრიარქობის ხანა უკვე ისტორიის კუთვნილება, იმ ისტორიისა, რომელიც საქართველოს ეკლესიის, ჩვენი ერის განუყოფელი ნაწილია. რთული წინააღმდეგობრივი ისტორიის მოკაშკაშე ვარსკვლავი.

 

 

 

თავი II

 

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საგარეო ურთიერთობანი 1917-1952 წლებში

 

 

 

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის შემდეგ, ქართველი უმაღლესი სასულიერო იერარ­ქები აქტიურად შეუდგნენ მუშაობას, რათა ერთის მხრივ, მსოფლიოს მართლმადიდებელ ეკლესიებს და მეორეს მხრივ, არამართლმადიდებელ ქრისტიანულ კონფენსიებს ოფიციალურად ეცნოთ 1917 წლის 12(25) მარტის სვეტიცხოვლის დამოუკიდებლობის აქტი. საქართველოს ეკლესიის დროებითი მმართველობის კომიტეტმა, პირველ ყოვლისა, სცადა რუსეთის მართლმადიდებელ ეკლესიასთან ურთიერთობის მოწესრიგება, რაც დაკავშირებული იყო საეკლესიო ქონების გაყოფასთან, ეკლესია-მონატრების, საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის იურისდიქციის პრობლემებთან.

 

რუსეთის დროებითი მთავრობა შექმნილი ვითარებიდან გამომდინარე, იძულებული გახდა დათანხმებულიყო საქართვე­ლოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენას, მაგრამ რუსეთის ეკლესიის სინოდი, რელიგიის საქმეთა სამინისტრო, ობერპრო­კურორი 25 მარტის ერთობლივ სხდომაზე იღებენ გადაწყვეტილებას სცნონ საქართველოს ეკლესიის ეროვნული ავტოკე­ფალია, რაც ნიშნავდა იმას, რომ საქართველოში არსებული არაქართული მართლმადიდებელი ეკლესიები თავისი მრევლით საქართველოს ეკლესიის იურისდიქციის მიღმა რჩებოდა. რუსეთის სინოდის გადაწყვეტილებით, 27 მარტიდან საქართველოს ეგზარქოსყოფილი პლატონი კავკასიისა და ტფილისის მიტროპოლიტად გამოცხადდა. ამის გამო საქართვე­ლოს ეკლესიის დროებითი მმართველობის კომიტეტმა 29 მარტის კრებაზე ოფიციალური პროტესტის ტექსტი შეიმუშავა დროებითი მთავრობის სახელზე.

 

რუსეთის ეკლესიასთან ურთიერთობის მოგვარების მცდელობას ადგილი ჰქონდა პეტერბურგის უნივერსიტეტის პროფე­სორის ვლადიმერ ბენეშევიჩის თბილისში ვიზიტისას 10 აპრილიდან 4 ივნისის ჩათვლით, მას მოლაპარაკება ჰქონდა დეკანოზ კ. კეკელიძესა და ნ. თალაკვაძესთან. ამ პრობლემის მოგვარებას ცდილობდნენ ეპისკოპოსი ანტ. გიორგაძე, არ­ქიმანდრიტი ამბროსი ხელაია და დეკანოზი კალისტრატე ცინცაძე პეტერბურგში, როცა ისინი სპეციალური მისიით საქართველოს ეკლესიის დროებითი მმართველობის კომიტეტის სახელით მოლაპარაკებას აწარმოებდნენ რუსეთის დროე­ბით მთავრობასთან, რუსეთის წმინდა სინოდთან. 1917 წლის 1 აგვისტოს ეპისკოპოსმა ანტონმა სიტყვით მიმართა რუსე­თის სინოდს: "ივერიის ავტოკეფალური მართლმადიდებელი კათოლიკე ეკლესია აუწყებს ამას ქრისტეს მიერ საყვარელ თავის და სრულიად რუსეთის მართლმადიდებელ კათოლიკე ეკლესიას, თქვენი უწმიდესობის სახით, და უძღვნის მართლმადიდებლობის შინა მყოფ რუს მოძმე ხალხს ქრისტიანულ წრფელსა და მხურვალე ამბორს. ქრისტეს მიერ ამ სიყვარულის ცხოველ გრძნობით ჯვაროსანი ეკლესია ივერიისა ითვალისწინებს განვლილ ჟამთა შინა საუკუნოთა სტადიონზე ორივ ეკლესიათა მიერ მართლმადიდებელ სარწმუნოების წმიდა დოგმათა თანხმობლივ დაცვას და გამოსთქ­ვამს მტკიცე რწმენას იმაში, რომ ამიერიდან ორივე მონათესავე სარწმუნეობითაცა და სულიერ მისწრაფებით ეკლესიანი იცხოვრებენ კეთილთანხმობით, მჭიდრო კავშირისა და ურთიერთისადმი სიყვარულით, რათა ერთი გულითა, თუმცა არა ერთითა ენითა, ადიდებდნენ ყოვლად პატიოსანსა და დიდად შვენიერსა სახელსა მამისა და ძისა და წმიდისა სულისა. ქრისტე არს ჩვენ შორის".[1]

 

სინოდის სხდომაზე მთავარეპისკოპოსმა სერგიმ გამოთქვა იმედი, რომ ის ზოგიერთი გაუგებრობა, თუ უთანხმოება, რომელიც საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის შემდეგ რუსეთის ეკლესიასთან წარმოიშვა მოლაპარაკების გზით გადაიჭრება მომავალი საეკლესიო კრებაზე.

 

1917 წლის 19 აგვისტოს გაიხსნა სრულიად რუსეთის საეკლესიო კრება. ამ დროს, როგორც ჩანს, სინოდში გაიმარჯვა იმ აზრმა, რომელნიც საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენას უკანონოდ მიიჩნევდნენ, ამიტომ იქ მსოფლიოს მართლმადიდებელ ეკლესიათა წარმომადგენლებთან ერთად არ მიიწვიეს საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის წარმომადგენლები. კრებამ სრულიად რუსეთის პატრიარქად აირჩია ტიხონ ბელავინი, რომელმაც 1917 წლის 29 დეკემ­ბერს მრისხანე წერილით მიმართა სრულიად საქართველოს კათოლიკოზ-პატრიარქ უწმიდესსა და უნეტარესს კირიონ II - წერილი გამოირჩეოდა ფაქტებისა და მოვლენების ტენდენციური შეფასებით. პატრიარქი ტიხონი თვლიდა, რომ საქართ­ველოში ეკლესიური გამგებლობა ეკუთვნოდა რუსეთის წმინდა სინოდის, რომ თითქოს ეგზარქოსობის ხანაში ქართველო­ბას არავითარი უკმაყოფილება არ გამოუთქვამთ რუსული მმართველობის მიმართ. პატრიარქი ტიხონი საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ხელმძღვანელობას ულტიმატუმს უყენებდა, რომ წარმდგარიყვნენ რუსეთის საეკლესიო კრებაზე, როგორც დამნაშავენი და ეღიარებინათ თავიანთი შეცოდებანი. წერილი იმდენად შეურაცხმყოფელი იყო, რომ სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქმა, უწმიდესმა და უნეტარესმა კირიონ II საერთოდ არ უპასუხა მას.

 

1919 წლის 5 აგვისტოს სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქმა ლეონიდმა წერილობით უპასუხა რუსეთის პატრიარქ ტიხონს. წერილის დასაწყისშივე კარგად სჩანდა, რომ საქართველოს ეკლესიის მეთაური უკან დახევას არ აპი­რებდა "მდაბალი ლეონიდი, წყალობითა ღვთისათა კათალიკოზ-პატრიარქი სრულიად საქართველოისა, საყვარელ მეუფე­სა და ქრისტეს მიერ უპატიოსნესსა ძმასა და თანამსახურსა, უწმიდეს ტიხონს, მოსკოვისა და სრულიად რუსეთის პატრიარქს".[2] უწმიდესი ლეონიდი მისთვის ჩვეული ტაქტის, ისტორიული საბუთების მოშველიებით აბათილებდა ტიხონის ბრალდებას. იგი დაწვრილებით განიხილავდა ეგზარქოსობის ხანაში ქართველი სამღვდელოების, მორწმუნე მრევლის საქართველოს ეკლესიის დამოუკიდებლობის ბრძოლის ეტაპებს, რომელსაც რუსი ეგზარქოსები ქართველ ავტო­კეფალისტ ინტელეგენტების ფანტასტიურ ბოდვას"[3] უწოდებდნენ. უწმიდესი ლეონიდი დასძენდა: "ჩვენს საქმეთა ში­ნა ცდომებს არ აქვს ადგილი, ხოლო უკეთუ ასეთები შეგვენიშნა, მათი აღკვეთისათვის ყოველ ეკლესიას მოეპოვება საშუალება... პატრიარქი ლეონიდი გამოთქვამდა რწმენას, "რაკი აღვადგინეთ კანონიკური წყობილება ქართულსა და რუ­სულ ეკლესიაშიც, მტკიცედ უნდა ვუთვალყუროთ, რათა შემდგომში არავითარი ესეგვარი არ იქმნეს".[4] სამწუხაროდ, რუსეთის ეკლესიამ ამ ეტაპზე არ ისურვა საქართველოს ეკლესიასთან ევქარისტული კავშირის აღდგენა, მისი, როგორც დამოუკიდებელი ავტოკეფალური ეკლესიის აღიარება, უფრო მეტიც, რუსეთის ეკლესიის წმინდა სინოდი თვლიდა, რომ სოხუმის ეპარქია და თბილისის რუსთა სამრევლო მათ გამგებლობაში უნდა დარჩენილიყო. ისინი ანგარიშს არ უწევდნენ იმას, რომ თბილისში სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქი, მცხეთა-თბილისის მთავარეპისკოპოსი, ხოლო სოხუმის ოლქში ცხუმ-ბედიელი მიტროპოლიტი იჯდა.

 

1919 წელს აფხაზთა სახელით თავადმა ვ. შერვაშიძემ მიმართა წერილით სოხუმის რუს ეპისკოპოსს სერგის, წერილში საუბარი იყო იმის შესახებ, რომ სოხუმის ეპარქიის მმართველად საკათალიკოზო საბჭოს მიერ დანიშნულია მიტროპოლი­ტი ამბროსი და აქ თქვენი ადგილი აღარ არისო.[5] საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საკათალიკოზო საბჭომ 1926 წლის 12 ნოემბრის სხდომაზე განიხილა რუსეთის წმინდა სინოდის მცდელობა ჩარეულიყო საქართველოს ეკლესიის საქმეებში და მკაცრი პროტესტი გაუგზავნა რუსეთის მხარეს.[6] მიტროპოლიტი ქრისტეფორე აღნიშნავდა, რომ რუსე­თის ეკლესიის სინოდი ცდილობს საკავშირო კპ/ბ/ მსგავსად განავრცოს თავისი უფლებები საბჭოთა კავშირის ტერიტორია­ზე არსებულ რელიგიურ ორგანიზაციებზე, რაც ჩვენთვის სრულიად მიუღებელიაო. 1926 წლის დეკემბერში თბილისში ჩა­მოვიდა ბაქოსა და კავკასიის მიტროპოლიტი პეტრე სერგეევი, რომელსაც დავალებული ჰქონდა განეგო საქართველოს ტე­რიტორიაზე არსებული რუსული ეკლესიების საქმეები. იგი შეხვდა საქართველოს ეკლესიის საკათალიკოზო საბჭოს წევ­რებს და მივიდა იმ დასკვნამდე, რომ აუცილებელი იყო რუსეთის ეკლესიის წმინდა სინოდს ეცნო საქართველოს ეკლე­სიის ტერიტორიალური ავტოკეფალია. საქართველოს ეკლესიის უფლებათა იგნორირებას შეეცადნენ 1927 წლის თებერ­ვალში, მოსკოვში, საბჭოთა კავშირის ტერიტორიაზე არსებულ მართლმადიდებელ ეკლესიათა კრებაზე, სადაც ლენინგრა­დის მიტროპოლიტმა ბენიამინმა, მოსკოვის მიტროპოლიტმა სერაფიმემ აღმოსავლეთის მართლმადიდებელ ეკლესიათა წარმომადგენლებს ვასილ დიმოპულოს, პაველ კატაპოტისს საქმის ვითარება ისე დაუხატეს, თითქოს საქართველოს ეკ­ლესია "სქიზმაზე" (განხეთქილებაზე) მიდიოდა. ამ შეკრებაზე საქართველოს ეკლესიის დელეგაცია საერთოდ არ მიუწვე­ვიათ. საქართველოს ტერიტორიაზე არსებული რუსული სამრევლოები კვლავ არ ემორჩილებოდნენ საქართველოს საპატრიარქოს.

 

1938 წლის 4 აგვისტოს სრულიად საქართველოს კათოლიკოზ-პატრიარქმა კალისტრატემ წერილით მიმართა საქართვე­ლოს სსრ რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმს - წარმოგიდგენთ ტფილისის რუსთა სამი სამრევლოს ღვთისმსა­ხურთა სახელით დეკანოზ მეთოდე გირენკოს მიერ მორთმეულ მოხსენებას რუსთა სამრევლოების საქართველოში არსე­ბობის დებულებას. პატივისცემით მოგახსენებთ, რომ საკათალიკოზო მმართველობა ყოველ ღონეს ხმარობდა, რათა რუს­თა და ქართველ მორწმუნეთა შორის არსებულიყო მშვიდობა და კეთილგანწყობილება, და არავის მისცემოდა საშუალება ჩამოვარდნილიყო უთანხმოება რუსისა და ქართველ ერს შორის, განურჩევლად რწმენისა. მე დღესაც ამ აზრისა ვარ, საჭი­როდ მიმაჩნია მხოლოდ შეურყევლად დარჩეს ძირითადი საეკლესიო კანონი, ერთ ტერიტორიაზედ არ იყოს ორი ეპისკოპო­სის მართვა-გამგეობა, რასაც არა მხოლოდ ეკლესიური მნიშვნელობა აქვს"[7]. უწმიდესი კალისტრატე ამ საკითხს კიდევ ერთხელ დაუბრუნდა საქ. კპ/ბ/ ცენტრალური კომიტეტის სამდივნოსადმი გაგზავნილ წერილში, სადაც დაწვრილებითაა გაანალიზებული, რა პირობებში წაართვეს ავტოკეფალია საქართველოს ეკლესიას და როგორ დაიბრუნა იგი, მაგრამ რუსე­თის ეკლესიის მეოხებით როგორ მიიღო მან ნაციონალური ხასიათი, რითაც სამოქალაქო და საეკლესიო ცხოვრებაში დამკ­ვიდრდა შავბნელი და საზიანო ფილიტერიზმი, რომ ამ თვალსაზრისს იცავდნენ პატრიარქი ტიხონი და პატრიარქის მო­საყდრე მიტროპოლიტი სერგი. უწმიდესი კალისტრატე გამოთქვამდა რწმენას, რომ საქართველოს ხელისუფლება დაიცავ­და საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის პოზიციას. რუსეთის ეკლესიასთან ასეთი გაურკვეველი ვითარება გაგრძელდა 1943 წლამდე.

 

1917 წლის სექტემბერში სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქმა უწმიდესმა კირიონ II ოფიციალური წერი­ლით მიმართა მსოფლიო პატრიარქს ბასილ III. წერილის დასაწყისში უწმიდესი კირიონ II მოკლედ მიმოიხილავდა საქართველოს ეკლესიის ისტორიას, მიუთითებდა რუსეთის იმპერატორის 1811 წლის უკანონო გადაწყვეტილებაზე საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის გაუქმების შესახებ, "ამა პირსათვის ქალაქსა თბილისს შემოიკრიბა ღვთიგანბრძო­ბილი კრებაი მორწმუნისა ერისა და სამღვდელოისა დასისა, რომელმან ათჩვიდმეტსა სექტემბერსა მიმდინარესა წლისასა აღირჩია უღირსობაი ჩემი და სახელმედვა მე "მთავარეპისკოპოსი მცხეთისა და სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქი" ვითარცა იყო წესი ჩვენი ეკლესიისაი... გულისხმა ვყავ ბრძანებასა მოციქულისასა თანახმად ერთობისა მას სულისასა საკვირველითა. მათ მშვიდობისათა და ვისწრაფვით სიყვარულით მოგიკითხო უნეტარესო მამაო და წრფელი­თა გულითა გითხრა: - ქრისტე არს ჩვენ შორის". ღვაწლი ჩემდა იქმნების დაცვაი დოღმატთა მართლმადიდებლობისათა, რომელთა არცა გამცემელ ყოფილ არს ეკლესიაი ჩვენი, გზად ჩემდა იქმნების ზრუნვაი კეთილდგომისათვის წმიდათა ღმერთისა ეკლესიათა და კეთილ წარმატებისათვის ერისა ჩემისა ზღუდედ ჩემდა იქმნების კანონნი".[8] კათოლიკოზ-პატრიარქი კირიონ II გამოთქვამდა რწმენას, რომ მსოფლიო საპატრიარქო სცნობდა საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფა­ლიის აღდგენას. სამწუხაროდ, მსოფლიო საპატრიარქომ ოფიციალურად არ დააფიქსირა თავისი პოზიცია საქართველოს ეკლესიასთან მიმართებაში. ამის მიზეზი შეიძლება ისიც იყო, რომ ოქტომბრის გადატრიალების შემდეგ, როცა რუსეთში ბოლშევიკები მოვიდნენ ხელისუფლების სათავეში, მათ ინტენსიური მოლაპარაკებები დაიწყეს თურქეთთან, რომელიც საბოლოოდ ქემალისტური თურქეთის მთავრობასთან რუსეთის შეთანხმებით დასრულდა. ასეთ პირობებში კონსტანტინო­პოლის საპატრიარქო, რომელიც ფრიად შევიწროებული  იყო თურქეთში, მოერიდა ახალი პრობლემის შექმნას.

 

უწმიდესი კირიონ II და ლეონიდის მცდელობა განაგრძო უწმიდესმა ამბროსიმ, რომელმაც წერილით მიმართა უწმიდეს კონსტანტინოპოლის პატრიარქს ბასილ III, ანტიოქიისა და სრულიად აღმოსავლეთის პატრიარქს გრიგოლ III, იერუსალი­მის პატრიარქს უწმიდეს დამიანეს, ალექსანდრიისა და სრულიად ეგვიპტის პატრიარქს ნიკოლოზს. წერილში უწმიდესი ამბროსი აღნიშნავდა: 1921 წლის 7 სექტემბერს სრულიად წმიდისა ღვთივ განგრძობილმან კრებამან მორწმუნე ერისა და სამღვდელო დასისმან მთავარეპისკოპოსად მცხეთისა  და  სრულიად  საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქად აღირ­ჩია უღირსება ჩემი. ვძრწი და ვშიშობ, რაჟამს გულისხმა ვჰყოფ მძიმესა მის უღელსა, რომელი განგებამან ღმერთისმან დამაკისრა მე, გარნა ვითვალისწინებთ რა ივერიის ეკლესია საუკუნეთა განმავლობაში მუდმივად ჰპოულობდა ნუგეშსა და დახმარებას ერთმორწმუნე აღმოსავლეთის ეკლესიებისაგან, ვსასოებ. ასეთ შველასა და დახმარებას დღესაც არ იქნე­ბა მოკლებული იგი და გულშემატკივარი დედა აღმოსავლეთის ეკლესია. ზნეობრივად ახლაც გაუწვდის ხელს მას".[9] მი­სი უწმიდესობა ამბროსი ასეთივე წერილებით მიმართავდა რომის პაპს პიო X, კენტებერიის მთავარეპისკოპოსს და ინგ­ლისის პრიმასს. რაოდენ დიდი იყო ქართველი იერარქების გაკვირვება 1926წ. 17 აპრილს კენტებერიის მთავარეპისკო­პოსმა რომ უპასუხა საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქს, შეიძლება ეს იყო გენუის საერთაშორისო კონფერენციაზე კათალიკოზ-პატრიარქ ამბროსის მემორანდუმის ერთგვარი გამოძახილი. - მოწადინებული ვარ ყოველი ღონე ვიხმარო, დაგეხმაროთ თქვენცა და სხვებსაც, ვისაც გიპყრიათ საჭე თქვენი ეკლესიის სარწმუნოების წინაშე ესოდენ გაჭირვებისა და თვით საფრთხის პირობებშიც.

 

როგორც 1928 წლის 28 სექტემბრის სრულიად საქართველოს საკათალიკოზო სინოდის ოქმიდან ირკვევა, მსოფლიო პატრიარქ ბასილ III საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის სინოდისათვის მიუმართავს შეკითხვით, "თუ როგორ გადაწყდეს მომავალ 1929 წლისათვის პეტრე-პავლობის მარხვის საკითხი, რა სახით შეიძლება მოგვარდეს პასქალიის სა­კითხი ახალი კალენდარის მიხედვით და შეიძლება თუ არა ამ საკითხების გადაწყვეტა მსოფლიო კრების მოუწვევლად".[10]

 

როგორც ჩანს, კონსტანტინოპოლის მსოფლიო საპატრიარქო არაპირდაპირ აღიარებდა საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფა­ლიას. წინააღმდეგ შემთხვევაში, შესაძლებელია მსოფლიო საპატრიარქოს დაეგზავნა წერილები ავტოკეფალურ მართლმა­დიდებელი ეკლესიების საპატრიარქოებში, სადაც იგი უკანონოდ გამოაცხადებდა საქართველოს ეკლესიის 1917 წლის 12(25) მარტის გადაწყვეტილებას. თუმცა მსოფლიო საპატრიარქომ რუსეთის ეკლესიის რიდით 1926 წელს საქართვე­ლოს მართლმადიდებელი ეკლესიის წარმომადგენლები არ მიიწვია კონსტანტინოპოლში მართლმადიდებელი ეკლესიების წარმომადგენელთა შეხვედრაზე. ამის გამო საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საკათალიკოზო საბჭომ, უწმი­დესმა და უნეტარესმა ამბროსიმ 1926 წლის 24 ივლისს საპროტესტო წერილით მიმართეს მსოფლიო პატრიარქს უწმი­დეს ბასილ III. საქარველოს საკათალიკოზო საბჭო შეახსენებდა მსოფლიო პატრიარქს იმ დროს, როცა საქართველოში ოფი­ციალური ვიზიტით ჩამოდიოდნენ, როგორც კონსტანტინოპოლიდან, ასევე ანტიოქიისა და იერუსალიმის პატრიარქები, რომ რუსეთის საერო ხელისუფლების მიერ 1811 წელს უკანონოდ გაუქმებული საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის შემდეგ ხშირია მუქარა, შანტაჟი რუსეთის მხრიდან, "არ გვსურს ვიფიქროთ, რომ თქვენი ეს მდუმარება და უყურადღებობა გამოწვეულია იმით, რომ პატარა ერის ეკლესიური ინტერესები მსხვერპლად შეეწიროს დიდი ერის ეკლე­სიურ მეგობრობას და კეთილგანწყობილებას".[11] საქართველოს საკათალიკოზო საბჭო გამოთქვამდა იმედს, რომ მსოფ­ლიო საპატრიარქო ყველაფერს იღონებდა, რათა საქართველოს მართლმადიდებელ ავტოკეფალურ ეკლესიასთან აღდგენი­ლიყო ევქარისტული კავშირი, წინააღმდეგ შემთხვევაში - საქართველოს ეკლესია იძულებული იქნება თავის წიაღში, დაიცვას ჭეშმარიტი მართლმადიდებლობა და კანონიკური ნორმები იმ წესით და იმ საშუალებით, რომელსაც თვით დაინა­ხავს საჭიროდ და მიზანშეწონილად, მაგრამ ამაზე ზნეობრივი პასუხისმგებელი აღმოსავლეთის მართლმადიდებლური ეკ­ლესიები იქნებიან - წერილს ხელს აწერდნენ სრულიად საქართველოს კათოლიკოზ-პატრიარქი ამბროსი, საკათალიკოზო საბჭოს წევრები ნინოწმინდელი მიტროპოლიტი კალისტრატე, ურბნელი მიტროპოლიტი იოანე, დეკანოზები იოსებ მირია­ნაშვილი, გიორგი გამრეკელი, საკათალიკოზო საბჭოს წევრები მოქ. ივანე რატიშვილი, გერასიმე იმნაიშვილი.

 

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია, საკათალიკოზო საბჭო განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებდა სომხურ გრიგორიანული ეკლესიასთან ურთიერთობას. მართალია, დოგმატიურ საკითხებზე უთანხმოება, რომელიც ჩვენს ეკლესიებს შორის VII საუკუნიდან არსებობდა, განხილვის საგანი აღარ იყო, მაგრამ გასათვალისწინებელი იყო ის ფაქტი, რომ 1917 წელს საქართველოში მოქმედი იყო 200-მდე სომხურ-გრიგორიანული ეკლესია, თბილისში იყო სომხური ეპარ­ქიის საეპისკოპოსო, რომლის რეზიდენცია იყო ვანქის ეკლესია. იმხანად ეჩმიაძინის კათალიკოზი იყო თბილისელი სომე­ხი გევორქ V, მეტსახელად ტფილელი. საქართველოს ახლადაღდგენილ ავტოკეფალურ ეკლესიას ნორმალური ურთიერ­თობა უნდა დაემყარებინა ეჩმიაძინთან.

 

უწმიდესი და უნეტარესი კირიონ II წერილი ყოველთა სომეხთა პატრიარქ-კათალიკოს გევორქ V არის ერთის მხრივ მაღა­ლი დიპლომატიისა და მეორეს მხრივ მართლმადიდებელი პატრიარქის განსხვავებული კონფესიისადმი დამოკიდებულე­ბის ბრწყინვალე ნიმუში: "მიმოვიხილავ გარემოსა ჩემსა და თვალთა გონებისა ჩემისა შევაყენებ ღვთივმოშიშსა ერსა ზე­და ჰაიკანისასა ძმური ნათესაობით ქართლოსიან -ჰაოსიანთა... მოგიკითხავ უწმიდესო მეუფევ, რათა წრფითა და ღვაწ­ლითა ჩუენთა აღდგენილ იქნას ერთობა, ჩუენდამი რწმუნებულთა ერთა. ერთობას ვიტყვი არა სარწმუნოებრივ-დოგმა­ტიურსა, არამედ მოქალაქეობრივ განმანათლებლობისა, რათა დაემყაროს ჩუენ შორის ძმობაი და ურიერთს გულისხმავ­ყოთ და რაითა სამშობლოსა შინა ჩუენისა დაამკვიდროს სასუფეველი ღმრთისაი".[12] თავის მხრივ, არც სომხური ეკლე­სია დარჩენილა გულგრილი საქართველოს ეკლესიაში მომხდარი ცვლილებებისა. მიუხედავად იმისა, რომ სომხური ეკლე­სია რუსეთის ხელისუფლებასთან მჭიდროდ თანამშრომლობდა, რუსი ეგზარქოსების გულთბილი და სასურველი მასპინ­ძელი იყო /მაგ. XIX საუკუნეში ეგზარქოსი პავლეს ჩანაწერებში მითითებულია, როგორი სიყვარულითა და გულთბილად მიიღო იგი სომეხთა კათალიკოსმა და ძვირფასი საჩუქრებიც მიართვა ს.ვ./. 1917 წლის 1 ოქტომბერს თბილისში მოვიდა ასეთი შინაარსის დეპეშა: "სრულიად საქართველოს კათოლიკოზ-პატრიარქ კირიონ II. პირადად ჩემი და უძველესი სომ­ხური სამოციქულო ეკლესიის სახელით გილოცავთ პატრიარქად არჩევას. უფლებამოსილნი არიან ეპისკოპოსები მხითარი და ხორენი დაესწრონ თქვენს საზეიმო ინტრონიზაციას. გევორქ V ყოველთა სომეხთა უმაღლესი პატრიარქ-კათალიკო­სი".[13]

 

1922 წლის შემოდგომაზე თბილისში ჩამოვიდა ყოველთა სომეხთა პატრიარქ-კათალიკოსი გევორქ V /სურენიანი/, რომელმაც სიონის საპატრიარქო ტაძარში პატივი მიაგო უწმიდესი კათალიკოსების კირიონ II და ლეონიდის ხსოვნას. მიე­სალმა ქართველ საზოგადოებას. როგორც თანამედროვენი აღნიშნავენ, იგი ბრწყინვალედ საუბრობდა ქართულად (მას თავის დროზე უსწავლია თბილისის ნერსესის სემინარიაში) და სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქი ამბროსი საპასუხო ვიზიტით მიიწვია სომხეთში.[14] საქართველოსა და სომხურ ეკლესიათა შორის ნორმალური ურთიერთობა დამყარდა.

 

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია, საკათალიკოზო საბჭო იმ დასკვნამდე მივიდნენ, რომ საქართველოში შექმნი­ლი სპეციფიკური ვითარების გამო აუცილებელი იყო კონტაქტები რომის კათოლიკური ეკლესიის მეთაურთან. უწმიდესი კირიონ II რომის პაპისადმი გაგზავნილ წერილში აღნიშნავდა: "განგებამან ღმრთისამან არა უცხო ქმნა ეკლესიაი ჩუენი ჰრომისათვის დიდისა. პეტრე და ანდრია პირველწოდებულთა მათ მოწაფეთა ქრისტეისათა, რომელთა თესლი უბიწოდ განაბნიეს მართალსა სარწმუნეობისაი ორნატთა ჰრომთა ქართველთა გულისათა, ძმობითა თვისითა წინასწარ მოასწავეს სიყვარული და თვისობაი ორთა ამათ ეკლესიისათაი"...[15] უწმიდესი კირიონი II მოაგონებდა რომის პაპს, რომ საქართ­ველოში მრავლად იყვნენ კათოლიკე მისიონერები, მცირედნი ქართველი კათოლიკენი, რომელნიც არსოდეს შევიწროებუ­ლი არ იქნებიან. ამავე დროს, წერილში საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქი ერთგვარად ესარჩლებოდა ქართველ კათო­ლიკებს, რომელთაც რუსეთის იმპერიაში XIX საუკუნის 90-იანი წლებიდან სასტიკად დევნიდნენ და აიძულებდნენ გასომხებულიყვნენ იმ მიზეზით, რომ თითქოს ბუნებაში ქართველი კათოლიკენი არც არასოდეს ყოფილან, თუ ეს პროცე­სი გაგრძელდებოდა /ამის წინააღმდეგ აქტიურად იბრძოდნენ პეტრე ხარისჭირაშვილი, იოანე გვარამაძე, მიხეილ თამარაშ­ვილი/ მესხეთის ქართველობის ერთი ნაწილის გადაგვარებას არაფერი წინ აღარ უდგა. ამიტომ იყო, რომ უწმიდესი კირიონ II რომის პაპს მიმართავდა: "ვსასოებ, ვითარმედ უწმიდესობაი შენი არა უგულებელყოფს ქართველ კათოლიკე­თა სარწმუნოებრივ-ეროვნულ ხასიათს."[16]

 

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საგარეო ურთიერთობათა აქტიურობა შესუსტდა საბჭოური რეჟიმის პირო­ბებში. როცა სასტიკად დევნიდნენ ქრისტიანულ სარწმუნოებას, ხურავდნენ ეკლესია-მონასტრებს, როცა მოუწოდებდნენ ყველას: "მეტი კლასიური გამჭრიახობა გამოიჩინეთ მტრებთან ბრძოლაში, ნიღაბი ახადეთ ეკლესიის მსახურთ, რომელ­ნიც სოციალისტურ მეურნეობას ძირს უთხრიან და დაუყოვნებლივ გადაეცით ისინი ხელისუფლების ორგანოებს."[17] მართლმადიდებელ ეკლესიებთან ევქრისტული კავშირის საკითხები კი არა, ქალაქში მოძრაობა ეკრძალებოდათ სასულიე­რო პირებს, მათ “ჩეკას" წევრები უთვალთვალებდნენ "სასულიერო პირს დღეს თავისუფლად მოგზაურობა არ შეუძლიათ საქართველოში".[18] აღნიშნულია საკათალიკოზო საბჭოს მოხსენებაში.

 

მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში საბჭოთა კავშირში შეიცვალა ეკლესიის მიმართ დამოკიდებულება. ამან საქართველოს ეკლესიას საშუალება მისცა გაეაქტიურებინა ერთის მხრივ ხელისუფლებისათვის სულიერი და მატერიალური მხარდაჭე­რა ფაშიზმის წინააღმდეგ ბრძოლაში და მეორეს მხრივ ეზრუნა რუსეთის ეკლესიასთან ურთიერთობის მოწესრიგებისათ­ვის.

 

1943 წლის 14 სექტემბერს სრულიად საქართველოს კათოლიკოზ-პატრიარქმა კალისტრატემ ოფიციალური წერილით მიულოცა რუსეთის პატრიარქ სერგის პატრიარქად არჩევა და გამოთქვა რწმენა ამ ორ ეკლესიათა შორის ურთიერთობის აღდგენისა. საპასუხო წერილში რუსეთის პატრიარქი სერგი გამოთქვამდა მზადყოფნას მოლაპარაკების გზით მოგვარებუ­ლიყო ჩვენი ორი მართლმადიდებელი ეკლესიის ურთიერთობა. 1943 წლის 28 ოქტომბრიდან მოლაპარაკების მიზნით სა­ქართველოში ჩამოვიდა სტავროპოლისა და პიატიგორსკის მთავარეპისკოპოსი ანტონი. მოლაპარაკებათა შედეგად, რუსე­თის ეკლესიამ აღიარა საქართველოს ეკლესიის ტერიტორიული ავტოკეფალია. 31 ოქტომბერს სიონის საკათედრო ტაძარ­ში მისი უწმიდესობის კალისტრატეს თანამწირველი იყო მთავარეპისკოპოსი ანტონი, რაც იმის მანიშნებელი იყო, რომ ამ ორ ეკლესიას შორის ევქარისტული კავშირი აღსდგა. "პატივი და დიდება თქვენ, რადგან პირველი იყავით სიყვარულისა და მშვიდობის ინიციატორ ორ ეკლესიას შორის, რომ პირველმა მოისურვეთ და შეიცანით ორი წმინდა ღვთიურ ეკლესიებს შორის ლოცვით და კანონიკურ ურთიერთობათა აღდგენის მნიშვნელობა და აუცილებლობა".[19] მიმართა უწმიდეს კალისტრატეს მთავარეპისკოპოსმა ანტონმა. რუსეთის პატრიარქმა წერილებით მიმართა მართლმადიდებელი ეკლესიის მეთაურებს და აცნობა, რომ ამიერიდან რუსეთის ეკლესია ოფიციალურად აღიარებს საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიას.

 

პატრიარქმა სერგიმ ასევე მიმართა საქართველოში მცხოვრებ რუსებს: “1943 წლის 31 ოქტომბერს დამთავრდა განხეთქილება ეკლესიური მშვიდობა და ეჭვი წარსულს ჩაბარდა. რუს მრევლს მცხოვრებთ საქართველოში უფლება ეძლეოდა ელოცა ქართულ ტაძრებში, მიეღოთ წმიდა საიდუმლეობანი. ვადიდოთ საქართველოს ღვთისათნოსმყოფელთა ნათელი კრებული: საქართველოს განმანათლებელი მოციქულთასწორი ნინო და ქართველი მოღვაწენი, რომელნიც რუსეთის წმიდა ნათლობამდე მრავალი წლის ადრე უკვე ანათებდნენ მსოფლიოში ქრისტეს მადლს. გვჯერა რომ ზეცაში განდიდებული საქართველოს ლოცვით, ყოვლაწმიდა ღვთისმშობელის შუამდგომლობის”.[20]

 

რუსეთის მართლმადიდებელიეკლესიის მიერ საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღიარებამ ქართველ სასულიერო იერარქებს გზა გაუხსნა მსოფლიოს სხვადასხვა მართლმადიდებელი ავტოკეფალიებისაკენ. თუმცა ამ აღიარებამ გარკვეული ურთიერთდაპირისპირება გამოიწვია საქართველოში მცხოვრებ რუსთა შორის. ამის გამო უკმაყოფილებას ვერ ფარავდნენ როგორც ე. წ. “ცოცხალი ეკლესიის” ასევე რუსული ემიგრანტული ეკლესიის წარმომადგენლები, რომელთაც სურდათ გარკვეული არეულობანი მოეწყოთ საქართველოში, მაგრამ უწმინდესი და უნეტარესი კალისტრატეს გონივრულმა, მოქნილმა პოლიტიკამ რუსული სამრევლოები უმტკივნეულოდ დაუქვემდებარა საქართველოს ეკლესიის იურისდიქციას.

 

სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქი კალისტრატე ესწრებოდა რუსეთის პატრიარქ ალექსი I აღსაყდრებას მოსკოვში. როგორც უწმიდესი და უნეტარესი კალისტრატე აღნიშნავდა “მნიშვნელოვანი იყო 1945 წლის იანვარ-თებერვალში ჩვენი ეკლესიის მეთაურის “ფრიად საპატიო სტუმრად” მიწვევა მოსკოვსა და სრულიად რუსეთის პატრიარქის არჩევნებზე დასასწრებად. კრებაზე შეპატიჟებულნი იყვნენ ყველა მართლმადიდებელი ეკლესიების მეთაურნი, რომელთაგან ალექსანდრიისა და კონსტანტინეპოლიის, იერუსალიმისა, სერბეთისა და რუმინეთის წარმომადგენელთა სახით. კათალიკოზ-პატრიარქი ამალით, საქართველოს სსრ რესპუბლიკის მთავრობის წარმომადგენლის კ. ქადაგიშვილის მეშვეობით, ხელშეწყობით გაემგზავრა თბილისიდან. ალექსი პატრიარქის და საბჭოთა კავშირის სახკომსაბჭოს არსებული საბჭოს თავმჯდომარის, გ. კარპოვის გულთბილმა და თავაზიანმა დახვედრამ და ყველა მართლმადიდებელი ეკლესიათა მეთაურთა პირადმა ურთიერთ შეხვედრამ, რასაც ადგილი არ ჰქონია 1787 წლის შემდეგ, განაცხოველა და განამტკიცა მათ შორის ძმური სიყვარული და კავშირი”.[21]

 

პატრიარქი ალექსი I 1946 წელს ოფიციალური ვიზიტით იმყოფებოდა საქართველოში. ორი ერთმორწმუნე ეკლესია კვლავ ურთიერთთანხმობაში მოვიდნენ. თუმცა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის სრულ ავტოკეფალიას საფრთხე შეუქმნა 1943 წლის 8 ოქტომბერს სსრ კავშირის სახალხო კომისართა საბჭოს გადაწყვეტილებამ სახკომსაბჭოსთან რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის საბჭოს შექმნის შესახებ, რომელსაც დაექვემდებარებოდა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიაც. უწმინდესმა და უნეტარესმა კალისტრატემ პროტესტის წერილით მიმართა საბჭოთა მთავრობას და მოსთხოვა დაშვებული უზუსტობის გასწორება. წინააღმდეგ შემთხვევაში აფხაზეთში, საქართველოს სხვადასხვა რეგიონებში რუსული სამრევლოების მოთხოვნები ეკლესიის გახსნის შესახებ რუსეთის რწმუნებულის საქმე ხდებოდა, რაც რუსეთის საერო ჩინოვნიკებს საშუალებას აძლევდა ჩარეულიყვნენ საქართველოს ეკლესიის საშინაო საქმეებში. უწმიდესი კალისტრატეს აზრით: “მთელი საუკუნის მანძილზე რუსეთის სინოდისგან მედგარი ბრძოლით მოპოვებული საქართველოს ეკლესიის ტერიტორიალური მთლიანობა ირღვეოდა. პატრიარქი ითხოვდა რუსული სამრევლოების გახსნის შუამდგომლობის განხილვა საქართველოში მისი კომპენტენცია უნდა ყოფილიყო. ეს მას საშუალებას მისცემდა დროულად დაეკმაყოფილებინა პირველ ეტაპზე აფხაზეთის მრევლის მოთხოვნები, წინააღმდეგ შემთხვევაში საქართველოს ეს კუთხე ეკლესიურად რუსეთის ეკლესიის იურისდიქციაში მოექცეოდა, რაც საქართველოს ეკლესიის ტერიტორიალური მთლიანობის დარღვევას მოასწავებდა. აღნიშნული კი ეწინააღმდეგებოდა, როგორც მსოფლიო საეკლესიო კანონმდებლობას ისე საქართველოსა და რუსეთის ეკლესიათა შეთანხმების აქტს”.[22]

 

უწმინდესმა და უნეტარესმა კალისტრატემ მოახერხა საერო ხელისუფლების დარწმუნება თავისი არგუმენტების სისწორეში და 1947 წლიდან უკვე შეიქმნა საქართველოს მინისტრთა საბჭოსტან რელიგიის საქმეთა რწმუნებულთა საბჭო, რომელსაც კ. ქადაგიშვილი ხელმძღვანელობდა.

 

მიუხედავად შექმნილი ვითარებისა, როცა ხელისუფლება ცდილობდა ეკლესია გარკვეულ ჩარჩოებში მოექცია საქართველოს მართლმადიდებელმა ეკლესიამ გააქტიურა საერთაშორისო კონტაქტები, აქტიურ მონაწილეობას იღებდა საერთაშორისო კონფერენციებში, რომელნიც ეძღვნებოდა მშვიდობის დაცვის პრობლემებს. 1949 წლის 25 აგვისტოს მოსკოვში გაიხსნა მშვიდობის დაცვის საკითხებზე საერთაშორისო კონფერენცია, რომელსაც დაესწრო საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის დელეგაცია ურბნელი მიტროპოლიტის მელქისედეკის ხელმძღვანელობით.

 

1950 წლის 8 აპრილს უწმიდესმა და უნეტარესმა კალისტრატემ რელიგიის საქმეთა რწმუნებულს ვ. ბუჯიაშვილს მიმართა თხოვნით დახმარებოდა პრესაში გამოქვეყნებულიყო საქართველოს და რუსეთის ეკლესიების ერთობლივი კომუნიკე, რომელშიც სრული მხარდაჭერა იყო გამოთქმული სტოკჰოლმის მშვიდობის საერთაშორისო სესიის გადაწყვეტილებისადმი.

 

1950 წლის 12 ოქტომბერს ეპისკოპოსმა გაბრიელმა (ჩაჩანიძე) მონაწილეობა მიიღო მეორე საკავშირო კონფერენციაში მშვიდობის დაცვის საკითხებზე.

 

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის აქტიური მონაწილეობა ასეთ ღონისძიებებში ამაღლებდა მის საერთაშორისო ავტორიტეტს, არღვევდა მრავალწლიან ჩაკეტილობის და სათანადო ადგილს უმკვიდრებდა მართლმადიდებელ ავტოკეფალურ ეკლესიათა შორის.

 

 

 

თავი III

 

საქართველოს ავტოკეფალია აღდგენილი ეკლესიის კათალიკოზ-პატრიარქნი და ქართული კულტურა 1917-1952 წლებში

 

 

 

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის კათალიკოზ-პატრიარქნი უწმიდესი და უნეტარესნი: კირიონი, ლეონიდი, ამბროსი, ქრისტეფორე და კალისტრატე არა მარტო სასულიერო მოღვაწენი, არამედ ქართული კულტურის, მეცნიერების თვალსაჩინო წარმომადგენელნი იყვნენ. მათი სასულიერო და საერო ცხოვრების ასპარეზზე გამოსვლა დაემთხვა XIX-XX საუკუნეთა მიჯნაზე საქართველოს თავისუფლებისათვის ბრძოლის აქტიურ ხანას. პოლიტიკურ პარტიათა შორის აზრთა სხვადასხვაობა იყო საქართველოს მომავლის საკითხში. სამაგიეროდ სასულიერო მოღვაწეთა ერთსულოვანი მოთხოვნა იყო საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენა. ამ მოთხოვნის კანონიერების დასასაბუთებლად გამოჩენილმა საეკ­ლესიო მოღვაწეებმა კირიონმა, ლეონიდმა, ამბროსიმ, ქრისტეფორემ და კალისტრატემ ქართული და რუსულ ენებზე არა­ერთი საინტერესო წერილი, მონოგრაფია გამოაქვეყნეს საქართველოს ისტორიაზე, ეკლესიის ისტორიაზე, წყაროთმცოდ­ნეობის საკითხებზე. საზოგადოების ერთი ნაწილისათვის ქართველი სასულიერო იერარქები ცნობილია, როგორც საეკლე­სიო სფეროში ფრიად გათვითცნობიერებული ადამიანები, მაგრამ საარქივო მასალების, მათი ნაშრომების, საჟურნალო და საგაზეთო პუბლიკაციების ანალიზის საფუძველზე ისინი წარმოჩინდებიან, როგორც მრავალმხრივ განვითარებული ადა­მიანები, სამშობლოს გულმხურვალე პატრიოტები, ამ მხრივ განსაკუთრებით გამორჩეულია სრულიად საქართველოს კა­თალიკოზ-პატრიარქი უწმიდესი და უნეტარესი კირიონ II (გიორგი საძაგლიშვილი).

 

კირიონის როგორც ახალგაზრდა ქართველი მეცნიერის პირველი ნათლობა მოხდა გაზ.  "ივერიის " და  "დროების " ფურც­ლებზე, სადაც იგი "ნიქოზელის, ივერიელის, საძაგელოვის " ფსევდონიმებით ბეჭდავდა წერილებს საქართველოს ისტო­რიაზე, ქართულ ხუროთმოძღვრულ ძეგლებზე, ნუმიზმტიკა-არქეოლოგიაზე, ქართული სიტყვიერების ისტორიაზე, ეთნო­ლოგიაზე. იგი თანამშრომლობდა მოსკოვის არქეოლოგიურ საზოგადოებასთან და მათი თხოვნით დაწერა ნაშრომი ლიახ­ვის ხეობის ისტორიული ძეგლების შესახებ. კირიონის ღვაწლი ქართულ ისტორიოგრაფიაში განსაკუთრებულია. ამ მხრივ აღსანიშნავია მისი ნაშრომები: “წმიდა მოციქულთა სწორი ნინო ქართველთა განმანათლებელის შესახებ". ნაშრომში XIX საუკუნის ქართული ისტორიოგრაფიის დონის გათვალისწინებით ქართული და უცხოური წყაროების საფუძლიანი შეს­წავლის საფუძველზე ნაჩვენებია. წმ. ნინოს ცხოვრების გზა, მისი მისიონერული საქმიანობა საქართველოში. პირველ ქრისტიან მეფე მირიანს ეძღვნება მისი ნაშრომი,[2] რომელშიც მოცემულია მირიანის როგორც პირველი ქრიტიანი მეფის მოღვაწეობის მთელი ისტორია, ავტორი ცდილობს დადგინოს მისი მეფობის ქრონოლოგია. კირიონის ნაშრომები: “მეფე დავით აღმაშენებელი"[3] ქართულ და რუსულ ენებზე, “წმ. თამარ დიდი და მისი სახელწოდება", “ვახტანგ გორგასალი" და სხვა. ეხება რა საქართველოს ისტორიის საკითხებს ~ქრისტეს ჯვრის მტერთგან გაწეწილი და წამებული ქვეყანას კარგად გრძნობს ქართველი ერის დაკნინების მთავარ მიზეზს, ფაქტებზე დაყრდნობით აანალიზებს მოვლენათა ავსა და კარგს. მისი აზრით როცა ქვეყანა დაპყრობილ მდგომარეობაშია ასეთ პირობებში მას მუდმივ თანამგზავრად სდევს გადაგ­ვარებული ადამიანთა მხრიდან მკრეხელობა, შური, მექრთამეობა, ერთმანეთის გაუტანლობა, ღალატი და, აქედან გამომ­დინარე, ყოველგვარი უკანონობა, ბიწიერება, საბოლოო ანგარიშით კი ქვეყნის დაცემა და დაკნინება"[4] ამიტომ იყო, რომ კირიონის მონოგრაფიებსა და საჟურნალო სტატიებში წარმოჩენილი იყო საქართველოს დიდი მეფენი, რომელთა საქ­მიანობა მაგალითის მიმცემი უნდა ყოფილიყო დამონებულ მდგომარეობაში მყოფი ერისთვის.

 

კირიონი დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა საისტორიო წყაროებს, საარქივო მასალას  "არქივი - წერდა იგი - არის მართალი მატიანე მოღვაწეებზედ და მათ მოქმედებაზედ მისი პირით ღაღადებს თვით ჭეშმარიტება... არქივის თვალით გვიცქერი­ან ჩვენ ჩვენნი წინაპარნი და მისი შემწეობით შეგვიძლიან თვალი გადავავლოთ ჩვენ მათ მოქმედებას და ღვაწლს. "[5] კირიონი კარგად იცნობდა მოსკოვის, პეტერბურგის, თბილისის კიევის, ხერსონის, ორიოლის, კოვნოს არქივებს და იქ და­ცულ დოკუმენტებს. მან დიდი წვლილი შეიტანა “ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების" სიძველეთა მუზეუმის ისტორიული საბუთებით გამდიდრების საქმეში. იგი მიტოვებული ეკლესია-მონასტრების ნესტია­ნი სენაკებიდან, საოჯახო კოლექციებიდან მოპოვებულ მასალებს ყოველწლიურად უანგაროდ სწირავდა “ქართველთა შო­რის წერა-კითხვის გამავრცელებელ საზოგადოებას".  "მარტო 1891 წელს საზოგადოებას გადასცა: მარხვანი, საბა-სულხან ორბელიანის ლექსიკონი, ცხოვრება და მოქალაქეობა ნეტარისა ანდრია სალოსისა, მსოფლიო ისტორია, ხუცური ასოებით ნაწერი სადღესასწაულო ღვთისმშვენიერი თხრობით სულისა ფრიად სასარგებლო, რომელსაც ეწოდების  "გვირგვინი ", ძველი საეკლესიო წიგნი ხუცურ ეტრატზე. ნაწერი, აპოკრიფი ყოვლად წმიდისა მარიამის სახარებისა და იოსებზე, XVIII საუკუნის ხელნაწერი ლიტურგია ოქროპირისა, რუსული ასამაღლებელი ქართული ასოებით, სხვა და სხვა ხელნაწერი წიგნების ფურცლები. "[6] კირიონი იყო ერთ-ერთი დამაარსებელი საქართველოს საეკლესიო მუზეუმისა, რომელსაც 68 ხელნაწერი გადასცა. გარდა ამისა იგი საკუთარი სახსრებით იძენდა ძველ ხელნაწერებს, მან ასეთი საქმიანობით დაღუპ­ვას გადაარჩინა არა ერთი მნიშვნელოვანი საისტორიო და ლიტერატურული ძეგლი. გასათვალისწინებელია ისიც რომ იმხა­ნად საქართველოში არაერთი რუსი თუ უცხოელი კოლექციონერი დაეხეტებოდა. ისინი ჩალის ფასად ყიდულობდნენ ქარ­თულ ხელნაწერებს, ნუმიზმატიკურ კოლექციებს რაც სამუდამოდ დაკარგული იყო საქართველოსათვის. კირიონმა ექვთი­მე თაყაიშვილთან, თედო ჟორდანიასთან, მოსე ჯანაშვილთან და ზაქარია ჭიჭინაძესთან ერთად დიდი წვლილი შეიტანა ქართულ სიძველეთა გადარჩენის საქმეში. სასულიერო საქმიანობასთან ერთად კირიონი სადაც არ უნდა ყოფილიყო თავ­დაუზოგავად მუშაობდა წიგნსაცავებში, არქივებში. იგი რუსეთის სინოდისაგან ითხოვდა წმ. ათონის მონასტერში გაშვე­ბაზე ნებართვას, რათა დაწვრილებით შეესწავლა იქ არსებული ქართული ხელნაწერები.

 

კირიონმა დიდი ღვაწლი დასდო საქართველოს საისტორიო და საეთნოგრაფიო საზოგადოებას, იგი ატყობინებდა საზოგა­დოების თავმჯდომარეს ე.თაყაიშვილს, რომ მზად იყო საზოგადოებას დახმარებოდა როგორც ფინანსურად, ასევე მორა­ლურად. ე.თაყაიშვილი იგონებდა:  "ეპისკოპოსმა კირიონმა ჯერ კიდევ ექსორიაში ყოფნის დროს შემოსწირა საზოგადოე­ბის თავისი მდიდარი ბიბლიოთეკა ხელნაწერებისა და ნაბეჭდი წიგნებისა, მრავალი საარქეოლოგო ნივთი, ალბომები, სუ­რათები და დიდი ნუმიზმატიკური კოლექცია. წელიწადი არ გავიდოდა ისე, რომ რაიმე ნივთი, ხელნაწერი თუ ფული არ გამოეგზავნა ახალი საზოგადოებისათვის ".[7] საისტორიო-საეთნოგრაფიო საზოგადოების სახელით ე.თაყაიშვილის რე­დაქციით დაიბეჭდა სამი წიგნი  "ძველი საქართველო " ერთ-ერთში წარმოდგენილი იყო ქართული სალექსიკონო მასალა, რომელიც კირიონის შედგენილი იყო. მანვე ქართული ლექსიკონის გამოსაცემად განყოფილებას გადასცა ასი მანეთი  "1913 წლის 2 ივლისის წლიური კრების N74 ოქმი გვაუწყებს - საბჭოს წინადადების თანახმად კრებამ ერთხმად აირჩია ყოვლადსამღვდელო ეპისკოპოსი კირიონი საისტორიო საზოგადოების საპატიო წევრად. მან საისტორიო საზოგადოებას შესწირა ვეფხისტყაოსნის უცნობი ხელნაწერი, კორიდეთის ოთხთავი, პავლენის ერთი ძველი რედაქცია და სხვა საინტე­რესო საბუთები ".[8]

 

ეპისკოპოს კირიონის ღვაწლით არაერთი ეკლესია-მონასტერის რესტავრაცია ჩატარდა. ამ მხრივ გამორჩეული იყო ალა­ვერდის, შუამთის, ქვათახევის, რუისის, სვეტიცხოვლის ეკლესიების შეკეთება  "ვინც სათანადოდ ვერ შეიგნებს თავის მშობლიურ სიძველეებს და სიყვარულით არ მოუფრთხილდება თავის წინაპრების კულტურულ მემკვიდრეობას, ის მათი არა ღირსეული მემკვიდრეა, შემთხვევითი რგოლია ცოცხალ არსებათა ჯაჭვში, ცუდი მეგზურია, მშობლიური სიძველის ცოდნის გარეშე შეუძლებელია ჩასწვდე წარსულს, გაიგო აწმყო და შეგნებულად იმუშაო მომავალი დიდი ნაციონალურ-კულტურული საქმისათვის ".[9]

 

კირიონი აგროვებდა ხალხური პოეზიის ნიმუშებს. ფშავ-ხევსურული პოეზიის საკითხებზე კონსულტაციებისათვის მიმარ­თავდა ვაჟა-ფშაველას,  ტარასი კანდელაკისადმი გაგზავნილ წერილში იტყობინება: ვაჟა-ფშაველასგან დაწერილი კოპა­ლაზე მაშინ მივიღე, როდესაც კორექტურა გაგზავნილი მქონდაო.

 

საინტერესოა კირიონის აზრი ლაშარის ჯვრის ეტიმოლოგიის შესახებ.  "სახელწოდება ლაშარის ჯვარი რომ მართლაც იყოს წარმომდგარი ლაშასგან, მაშინ ჩვენი ენის კანონით ლაშას ჯვარი იქნებოდა და არა ლაშარის ჯვარი. ლაშარის ჯვარი წარ­მოებს სიტყვიდან  "ლაშქარი " აქედან ლაშარის ანუ ლაშქარის ჯვარი, რომელიც ომიანობის დროს ლაშქარის წინ მიჰქონ­დათ და მშვიდობიანობის დროს კი იმ სალოცავში ესვენა, რომელსაც ხალხი უწოდებს ლაშარის ჯვარს ".[10] საინტერესო იყო კირიონის მიერ შედგენილი  "ბრძნული აზრები ", რომელიც ცხოვრების თითქმის ყველა სფეროს ეხებოდა  "ქართული პოეზია, - წერდა იგი. მაღალია ვით კავკასიონი და ანკარა, როგორც მთის წყარო,  "ვეფხისტყაოსანი~ იალბუზია სხვა და­ბალ ქედებთან და მწვერვალებთან შედარებით ".[11]

 

კირიონი ერთხანს მუშაობდა კავკასიაში ქრისტიანობის აღმდგენელი საზოგადოების სკოლების ინსპექტორად. რუსეთის ხელისუფლებას სურდა ქრისტიანობის აღმდგენელი საზოგადოების სკოლების სასწავლო პროგრამები ისე შეედგინა, რომ დაცული ყოფილიყო იმპერიის ინტერესები. ეს სკოლები უნდა დაეპირისპირებინათ ქართველთა შორის წერა-კითხვის გა­მავრცელებელი საზოგადოების ეგიდით დაარსებული სკოლებისათვის, მაგრამ კირიონისთანა მამულიშვილების დამსახუ­რება იყო კახის, ქვემო ნიქოზის, ვანათის, აწევის ხევის და სხვა სკოლებისათვის ნორმალური სასწავლო პირობების შექმ­ნა, სკოლის მოსწავლეთა და მასწავლებელთათვის მატერიალური დახმარება. იგი განსაკუთრებული მნიშვნელობას ანი­ჭებდა ქართული ენის სრულყოფილ ცოდნას  "დედა-ენა არის უფლის კურთხევით ჩვენ წინაპართაგან აღშენებული უწმი­დესი ტაძარი, რომელსაც სვეტებად უდგანან სამშობლო ქვეყნის მოღვაწენი, დანგრევა მისი ადვილია, ხოლო აღდგენა ფრიად ძნელი...

 

მხოლოდ იმ ერს აქვს უფლება ისტორიულ ასპარეზზედ ცხოვრებისა და მოქმედებისა, რომელიც მუდამ იცავს თავის ენას, ზნესა და ჩვევას ".[12]

 

ცალკე აღნიშვნის ღირსია კირიონის ღვაწლი შიდა ქართლში მცხოვრები ოსების კულტურის, ხალხური სიტყვიერების, ეთ­ნოგრაფიის შესწავლის საქმეში. მან შეკრიბა და ჟურნალ  "მწყემსში " გამოაქვეყნა ოსური ლეგენდები. მანვე დასვა სა­კითხი ოსურ ენაზე წირვა-ლოცვის შემოღების აუცილებლობის შესახებ.

 

XIX საუკუნის 90-იან წლებში რუსეთის იმპერიაში პოლიტიკური რეაქციის გამძაფრების ხანაში კირიონმა გრიგოლ ყიფში­ძესთან ერთად შეადგინა  "ქართული სიტყვიერების თეორია "  "ჩვენი მუშაობა - წერდა კირიონი - დამოკიდებულია იმა­ზე, თუ რა დარი დაუდგება საზოგადოდ ქართულ ენას ჩვენს საშუალო სკოლაში და კერძოდ ამ სახელმძღვანელოს. საჭი­როა სკოლამ მტკიცე ეროვნული ხასიათი მიიღოს და სწავლა საგნებისა ქართულად წარმოებდეს. ხოლო ეს მაშინ მოხდე­ბა, როდესაც მთლიანად საქართველოს ცხოვრება ეროვნულ საფუძველზე მოეწყობა და ქართული ენა უაღრესად საჭირო შეიქმნება ყოველ დაწესებულებაში. ამას კი ვინ იცის როდის მოვესწრებით! და მოვესწრებით კი როდესმე;?... "[13]

 

მოგვიანებით უწმიდესი  და  უნეტარესი  სრულიად  საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქის კირიონ II ტრაგიკულად აღსრულების შემდეგ გრიგოლ ყიფშიძე წერდა - მოვესწარით ჩვენი ნატვრის აღრსულებას, მაგრამ ვაი, რომ ვერ მოესწრო ის, ვინც პირველმა ითავა ამ სახელმძღვანელოს შედგენა.

 

ქართული სიტყვიერების თეორიის გამოქვეყნება კმაყოფილებით აღიქვა იმდროინდელმა ინტელიგენციამ. 1899 წელს აკა­კი წერეთელი წერდა:  "ეს სახელმძღვანელო წიგნი შესანიშნავი მოვლენაა და ქართულ ოჯახებში აუცილებლად განძად შესატანი. ამის შემდგენლებს არ ჰკლებიათ არც ცოდნა, არც ბეჯითობა, არც სხვა რამ, რაც კი საჭიროა ამგვარი სახელმძღ­ვანელოს შესატანად ".[14]

 

კირიონმა დიდი ღვაწლი დასდო ქართული ნუმიზმატიკის საქმეს. გადაუჭარბებლად შეიძლება ითქვას საქართველოს სა­ხელმწიფო მუზეუმში დაცული ნუმიზმატიკური კოლექციის დიდი ნაწილი კირიონის მიერაა შეგროვილი. კირიონმა ყუ­რადღება მიაქცია XIX საუკუნის საქართველოში გავრცელებულ ერთ სამწუხარო ტენდენციას. 1811 წლის შემდეგ, როცა რუსეთის მთავრობამ საეკლესიო სამართლის უხეში დარღვევით საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალია გააუქმა და რუ­სული წირვა-ლოცვა დააწესა ხალხი პროტესტის ნიშნად ეკლესიებს ტოვებდა. ამით სარგებლობდნენ სომხურ-გრიგორია­ნული ეკლესიის მესვეურნი და უკანონოდ იკავებდნენ ქართულ მართლმადიდებლურ ეკლესიებს. მათ ხელში ჩაიგდეს ქართული ეკლესიები თბილისში, გორში, თელავში, დუშეთში. ეპისკოპოსმა კირიონმა ამ საკითხთან დაკავშირებით ვრცე­ლი მოხსენებითი ბარათით მიმართა საქართველოს ეგზარქოსს და მოითხოვა სომხებისგან უკანონოდ მიტაცებული ქართუ­ლი ეკლესიების კანონიერი პატრონისათვის დაბრუნება. იგი აქტიურად ჩაება სომხებთან პოლემიკაში ი.ჭავჭავაძესთან და დ.ბაქრაძესთან ერთად. სომხურმა გაზეთმა  "ნორდარმა " გამოაქვეყნა წერილები, რომელშიც ქართველები უსაქმურ, მკვეხარა ხალხად მიიჩნია, რომელიც მათი აზრით მხოლოდ სომეხთა მოსამსახურეებად გამოდგებიანო. და საბუთად ქარ­თული წყაროები მოიშველია. კირიონმა სომხურ წყაროებზე დაყრდნობით სომხების ასეთი სურათი დაგვიხატა:  "ერი ზა­ვავი, გაუგონარი, უსამართლონი, ტრაბახანი, ზარმაცნი, მძარცველნი, მატყუარანი, ცრუმედიდურნი და კომენტარში აღ­ნიშნა, რომ საისტორიო წყაროებისათვის თვითგვემა ჩვეულებრივი მოვლენაა და მას ადამიანური თვალით უნდა შევხე­დოთ და არა ერის დასამცირებლად გამოვიყენოთო. "[14ა]

 

1910 წელს რუსულ ენაზე დაიბეჭდა ეპისკოპოს კირიონის პოლემიკური წიგნი  "ივერიის კულტურული როლი რუსეთის ისტორიაში~ შეიძლება მეცნიერების განვითარების დღევანდელი დონიდან გამომდინარე კირიონის მიერ წამოყენებული ზოგიერთი დებულებები მოძველებულად მოგვეჩვენოს, მაგრამ იმ დროს თვით რუს სწავლულებსაც უკვირდათ სად მიაკვლია კირიონმა ამდენ დოკუმენტებს, საარქივო მასალებსო.

 

ცალკე აღნიშვნის ღირსია კირიონის ღვაწლი საქართველოს ეკლესიის ისტორიის კვლევის საქმეში. მისი პოლემიკური წე­რილები ეძღვნებოდა საქართველოს სამოციქულო ეკლესიის ისტორიას, მისი ავტოკეფალიის აღდგენის აუცილებლობას. საქართველოს საეგზარქოსოს ისტორიას. ამის გამო მან ოფიციალური ხელისუფლებისგან არაერთი დევნა-შევიწროება გა­ნიცადა, მაგრამ სადაც არ უნდა ყოფილიყო მისი გულისყური, მაინც საქართველოსკენ იყო მიმართული. მან კოვნოში გა­დაიხადა პანაშვიდი ილია ჭავჭავაძის სულის მოსახსენებლად. ძალიან განიცადა ახალგაზრდა ქართველი პუბლიცისტის არჩ.ჯორჯაძის გარდაცვალება  "გუშინ - წერდა იგი - დავესწარი პანაშვიდს არჩილ ჯორჯაძის სულის მოსახსენებლად ყა­ზანის ტაძარში. ქართველი სტუდენტობა ბლომად იყო, მაგრამ ჩვენი აქაური დიდკაცობა არ ჩანდა ".[15]

 

კირიონი იყო ქართველი სტუდენტების მფარველ-მეცენატი. რუსეთის სხვადასხვა უმაღლეს სასწავლებლებში მყოფ ხელ­მოკლე, ნიჭიერ სტუდენტებს იგი სისტემატურად უგზავნიდა ფულად დახმარებას. მისი მხარდაჭერით 300-მდე სტუ­დენტმა მიიღო უმაღლესი განათლება. აკადემიკოსი კ.კეკელიძე მადლიერებით აღნიშნავდა თბილისის სასულიერო სემი­ნარიის დამთავრების შემდეგ როგორ გაგზავნა რეკომენდაციითა და მატერიალური დახმარებით ეპისკოპოსმა კირიონმა კ­იევის სასულიერო აკადემიაში სწავლის გასაგრძელებლად  "ძველად ებრაელებს - წერდა კ.კეკელიძე კირიონს 1905 წელს - ჩვეულებად ჰქონდათ, ყოველნაირ ახალს ანუ პირველ ნაყოფს მადლობის ნიშნად სწირავდნენ ხოლმე ამ ნაყოფის მომცემელ ღმერთს. ამისდა მიხედვით, ნება მიბოძეთ, მეც უმორჩილესად გიძღვნათ პირველი ნიმუში იმ შრომისა, რო­მელსაც მე ხელი მივყავი თქვენი შთაგონებითა და რჩევით."[16] დიდ მოღვაწეს სჯეროდა რომ საქართველოს მომავალ განათლებულ სამშობლოს პატრიოტ ახალგაზრდებზე იყო დამოკიდებული. ჩემი კალო გავლეწე ახლა ახალგაზრდობაზედ არის საქმე. ბევრ სანუგუშოს ვხედავ ახალგაზრდობაში - აღნიშნავდა იგი.

 

კირიონი თერგდალეულთა ტრადიციებზე აღზრდილი თაობის ღირსეული წარმომადგენელი იყო. მასთან მეგობრობდნენ ი­ლია ჭავჭავაძე, აკაკი წერეთელი, იაკობ გოგებაშვილი, ვაჟა-ფშაველა, ნიკო ლომოური. მისი მეცნიერულ საქმიანობას დი­დად აფასებდნენ: აკად. ნ.მარი, ალ.შახმატოვი, ლ.დიმიტრიევი, ივ.სოკოლოვი, გ.ბერგმანი, ივ.ჯავახიშვილი, ე.თაყაიშვი­ლი, მ.ჯანაშვილი, მ.თამარაშვილი.

 

სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქად არჩევის შემდეგ მან დიდი შრომა გასწია ყოფილი საეგზარქოსოს სკო­ლების ეროვნულ ნიადაგზე გარდაქმნისათვის. 1918 წლის 26 იანვარს დავით აღმაშენებლის ხსენების დღეს თბილისის უნივერსიტეტის გახსნის ცერემონიალი დაიწყო უნივერსიტეტში არსებულ ეკლესიაში სრულიად საქართველოს კათალი­კოზ-პატრიარქის უწმიდესი და უნეტარესი კირიონ II საზეიმო წირვით. მან გულთბილი სიტყვით მიმართა ქართველ ხალხს, მიულოცა უნივერსიტეტის გახსნა და ისურვა დასავლეთ ევროპის დიდი უნივერსიტეტების მსგავსად თეოლოგიის ფაკულტეტის შექმნაც, რომელიც დიდ როლს შეასრულებდა ახლადაღორძინებული საქართველოს სამოციქულო ეკლესიის ისტორიაში.

 

უწმიდესი და უნეტარესი სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქი ქართული კულტურის დიდი ქომაგი და პატ­რონი 1918 წლის 27 ივნისს ტრაგიკულად აღესრულა მარტყოფის მონასტერში, მაგრამ მისი საქმენი, მისი ღვაწლი სამ­შობლო ქვეყნის ისტორიაში დაუვიწყარია დღეს ის კიდევ უფრო გაბრწყინდა და მადლიერი შთამომავლობა პატივისცემას და სიყვარულს მიაგებს მგზნებარე მამულიშვილსა და საეკლესიო მოღვაწეს, რომელიც იყო ქართული ინტელექტუალური სამყაროს თვალსაჩინო წარმომადგენელი.

 

უწმიდესი და უნეტარესი სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქი ლეონიდი (ოქროპირიძე) აღიზარდა დიდი ქართველი სასულიერო მოღვაწის ეპისკოპოს ალექსანდრე ოქროპირიძის ოჯახში. ეპისკოპოსი ალექსანდრე XIX საუკუნის იმ გამოჩენილ მოღვაწეთა წარმომადგენელია,  რომელთაც  თავისი საქმიანობის მთავარ მიზნად სამშობლო ქვეყნის სამსა­ხური დაისახეს. ეპისკოპოს  ალექსანდრესთან იკრიბებოდა XIX  საუკუნის  ქართული ინტელიგენციის საუკეთესო წარ­მომადგენლები: ილია ჭავჭავაძე, აკაკი წერეთელი, იაკობ გოგებაშვილი, ვაჟა-ფშაველა, ზაქარია ჭიჭინაძე, ვალერიან გუ­ნია და სხვები. ასეთ გარემოცვაში აღიზარდა ლეონიდი, რომელიც ბიძის, ეპისკოპოს ალექსანდრეს რჩევით სწავლის გა­საღრმავებლად გაემგზავრა კიევის სასულიერო აკადემიაში. ილია ჭავჭავაძემ იმთავითვე იგრძნო, როგორი სამაგალითო მოღვაწე გაიზრდებოდა ალექსანდრე ეპისკოპოსის ახალგაზრდა ძმიშვილი, როცა აღნიშნა:  "ალექსანდრე ეპისკოპოზის უპირველესი ღვაწლი იმაშიც გამოიხატება, რომ მან აღზარდა განძი, რომელსაც ჩვენ შევხარით სასოებითა და იმედით ". (იხ.  "საქართველო " 1919 წ. N42) აკადემიის დამთავრების შემდეგ (1888 წ.) იგი დაბრუნდა სამშობლოში და მუშაობა დაიწყო  "კავკასიის ქრისტიანობის აღმდგენელი საზოგადოების სკოლების ინსპექტორად და მისიონერად ". ლეონიდის ინიციატივით გაიხსნა სკოლები ჯავახეთში, მთიულეთში, საინგილოში.  "ჩემმა ხანგრძლივმა სიცოცხლემ - აღნიშნავდა იგი - განვლო ქართული ერის თვალთა წინაშე, სამსახურში შესვლის პირველი დღიდან მოკიდებული აქამდე განუწყვეტ­ლივ დავდივარ საქართველოს მთასა და ბარში სახარების სიტყვის, ჰუმანიტარული სწავლა-განათლების და ეროვნული შეგნების ხელგაშლით სათესად.... ვცხოვრობ მხოლოდ იმისათვის, რომ შევძინო და რამე შევმატო სათაყვანო სამშობლოს. ეს იყო და არის ჩემი სუნთქვა, ჩემი განუშორებელი ზრახვა, ჩემი ერთად ერთი ლხინი და უაღრესი ბედნიერება ".[17]

 

დიდი ეროვნული მნიშვნელობა ჰქონდა საინგილოში ლეონიდის საქმიანობას. 1890 წელს მისი ინიციატივით საფუძველი ჩაეყარა ქურმუხის წმ. გიორგის ეკლესიის აღდგენას. იგი აღნიშნავდა: ინგილოები საკმაოდ დაიტანჯნენ მაჰმადიანთა სა­სულიერო წოდების სივერაგის გამო. ჩვენს დროში ისინი დგანან უეჭველის დაღუპვის უფსკრულის პირასა და ამის გამო ჩვენი ზნეობითი ვალია, ჭეშმარიტების სამსჯავროს, საკუთრის სინდისისა და ბოლოს ამავე ერისვე წმ. მოწამე წინაპარ­თა წინაშე ვუშველოთ მას, დავიფაროთ იგი, ხელი შევუშალოთ მაჰმადიანობას იმის განადგურების საქმეში, დავკეტოთ მეჩეთებთან არსებული სკოლები, ვითარცა მთესველნი მაჰმადინობისა და შემოვიღოთ სავალდებულო სწავლება მთავრო­ბის მიერ დაწესებულს სკოლებში"[18] ლეონიდის დამსახურება იყო საინგილოში ქრისტიანობის განმტკიცება და მოსახ­ლეობის ქართულ ეროვნულ ცნობიერებაზე მტკიცედ დგომა. მისი ღვაწლით განახლებულ იქნა საინგილოში თასმალოს ეკ­ლესია. ქართლში - თიღვის, მცხეთის, საფარის, სამების, ჯვრის ეკლესიები. ლეონიდი იყო მცხეთის სვეტიცხოვლის ტაძ­რის განმაახლებელი კომიტეტის თავმჯდომარე. მისი მცდელობით ტაძრის განახლებისათვის შეიკრიბა 70 000 მანეთი. ლეონიდმა დიდი ამაგი დასდო საქართველოს საეგზარქოსოს სკოლებში ქართული ენის შესწავლის საქმეს. ლეონიდი გან­საკუთრებულ ყურადღებას აქცევდა ქართული ეროვნული ცნობიერების პრობლემებს და მკაცრად ილაშქრებდა ეროვნუ­ლი ნიჰილიზმის გამოვლინებათა წინააღმდეგ.  "სიყვარული პირველად ქვეყნიერებისა და სამშობლოსი, შორეულისა და არა მახლობელისა, გარეშესი და არა შინაურისა ემსგავსება წაღმა წარწერის უკუღმა კითხვას, მუხის დარგვას კენწერო­თი და გადაბრუნებული ტანისამოსით პამპულობას, ღმერთმა დაიხსნას საქართველო ამ გვარის მანკიერ შვილთგან და სამგზის კურთხეულ იყოს მშობელი ერისა და მამულისათვის თავდადებით მოსიყვარულე ქართველი".[19] იგი მეგობ­რობდა ქართველ ხალხოსან  მწერლებთან:  ნ.ლომოურთან, ს.მგალობლიშვილთან, მწერალ დ.კლდიაშვილთან. ნ.ლომოუ­რისადმი გაგზავნილ წერილში აღნიშნავდა:  "თქვენი პიროვნება მუდამ გაცისკროვნებული იყო ჩემს წარმოდგენაში მად­ლიანი და საყვარელი ადამიანის შარავანდედით, მაგრამ ჩემდა საბედნიეროდ ამ უკანასკნელ დღეებში ერთმა გარემოებამ დიდად გამიცხოველა ესეთი ჩემი წარმოდგენა. დ.კლდიაშვილმა მიამბო, რომ ქართული ენა შემაყვარა და ხელში კალამი ამაღებინა ნ.ლომოურმა. ისეთი თანაგრძნობით იხსენებდა თქვენს სახელს, რომ მეტი სიამოვნებისგან გული ამიჩუყდა".[20]

 

სოფ. მგალობლიშვილის აზრით - ყოვლადსამღვდელო ლეონიდმა 25 წელიწადი ეკლიანი გზით იარა. მისი პირდაპირობა, სიმართლისმოყვარეობა, ტრფიალი სამშობლო ეკლესიისა არავის ეპრიანებოდა და ამიტომ მის სავალ გზას ეკლით უფენდ­ნენ, მაგრამ იგი უდრეკად მოსდევს თავის ვარსკვლავს. ეპისკოპოსი ლეონიდი იყო ბრწყინვალე მქადაგებელი. თავის ქა­დაგებებში, რომელნიც ქართველ წმინდანთა ცხოვრებას ეხებოდა ლეონიდი ამჟღავნებდა საქართველოს ისტორიის ღრმა ცოდნას. მისი აზრით სარწმუნოების ერთგულებამ იხსნა საქართველოს მრავალრიცხოვან მტერთაგან.  "ისტორიაში - წერ­და იგი - იშვიათი იმისთანა მაგალითები, როცა კაცობრიობის რომელიმე ნაწილს თავს დასტეხოდეს სარწმუნოების გული­სათვის იმდენი ძარცვა-რბევა, იმდენი დევნა-ჟლეტა, რამდენიც დაითმინა საქართველომ და იგი კუთხე არ გამხდარიყოს უდაბნოდ და გასულ მხეცთა საცხოვრებელ ალაგად, იგი არ გამქრალიყოს სრულიად საქართველო კი, როგორც ვხედავთ, დღესაც მოჭედილია ცის მსგავსი საოცნებო სვეტიცხოვლით, ალავერდით, გელათით. "[21]

 

ლეონიდი გულისტკივილით შენიშნავდა XX საუკუნის დასაწყისში ქართული პრესისი ფურცლებზე სოციალ-დემოკრატე­ბის მავნე პროპაგანდის მომავალ მძიმე შედეგებზე  "ურწმუნობა, უღვთოება, ათეისტობა ყოველთვის და ყოველგან გამხრწნელი, დამცემი და დამღუპველი ყოფილა საზოგადოებისა "[22] - აღნიშნავდა იგი. მისთვის სრულიად მიუღებე­ლი იყო საზოგადოების ერთ ნაწილში დამკვიდრებული აზრი წარსულის ჩხრეკა მომავალს არაფერს შესძენსო. იგი ცდი­ლობდა წმ. მეფე დავით აღმაშენებლის, წმ. მეფე თამარის ცხოვრების მაგალითებზე დაყრდნობით განემტკიცებინა ქართ­ველობაში ქრისტიანობის რწმენა და სამშობლოს სიყვარული ~თუ თქვენთვის ღირებულებას მოკლებული არ არის თქვე­ნი სამშობლოს აღდგენა-გაძლიერება, თქვენი მშობელი ერის განათლება და ბედნიერება, მოსვენებას არ უნდა გაძლევ­დეთ თამარ დედოფლის აჩრდილი. ასე მიმართავდა იგი თანამემამულეებს და განაგრძობდა - თქვენი ლმობიერი საქციე­ლით უნდა სპობდეთ ცხოვრებაში ფესვგადგმულ ერთი მეორის მტრობას და სიძულვილს, მედგრად უნდა ებრძოდეთ ყვე­ლაფერს, რაც ხალხს აკავებს სიბნელეში და უმეცრებაში, ერთი წამითაც არ უნდა ურიგდებოდეთ თქვენი სამშობლოს ვის­განმე ჩაგვრას "[23] ლეონიდი ფრიად შეწუხებული იყო XX საუკუნის დასაწყისში საქართველოში დამკვიდრებული სამ­წუხარო ტენდენციით, რაც კუთხურობისაკენ სწრაფვაში გამოიხატებოდა, როცა ხალხს არ ემჩნეოდა - სულიერი მთლიანო­ბა, ზნეობრივი ერთობა და გონებრივი განუყოფელობა  "ნაღველი მისივდება და გული შუაზე მეპობა, როდესაც ვუკვირ­დები დღევანდელ ჩვენ ცხოვრებას და მოქმედებას " აღნიშნავდა ლეონიდი. სწორედ  "იმ დღევანდელობას " მსხვერპლი გახდა ქართველი ხალხის სასიქადულო შვილი ილია ჭავჭავაძე, რომლის დაკრძალვაზე ეპისკოპოსმა ლეონიდმა ამ სიტყვე­ბით მიმართა თანამემამულეებს:  "გლოვით შეპყრობილნო, საყვარელნო თანამემამულენო! კავკასიონის ქედის მწვერვალ­ზე მცხოვრებ ჩვენ ძმებს სვანებს ჩვეულებად აქვთ: თუ ვისმეს მათგან უცაბედად კაცი შემოაკვდა, ნიშნად გულითადი სინანულისა გვერდზე იკიდებს მძიმე ლოდს. ჩამოვიკიდოთ ჩვენც დღეიდან მკერდზე ლოდი სინანაულისა ამ ბრწყინვა­ლე ცხედრის წინაშე, ჩვენი პირადი ნებითი თუ უნებლიეთი დანაშაულისა და მივცეთ ჩვენს დიდებულ მიცვალებულს უტყუარი აღთქმა, რომ არ ჩამოვიხსნით ამ ტვირთს, ვიდრე ჩვენც და ჩვენი შვილებიც არ შევითვისებთ სავსებით მისგან ანდერძად დატოვებულ მოძღვრებას ".[24]

 

ეპისკოპოსი ლეონიდი იყო საქართველოს ეკლესიის  ავტოკეფალიის აღმდგენისათვის მებრძოლი პიროვნება, მან ეპისკო­პოს კირიონთან ერთად დიდი როლი შეასრულა 1906 წლის პეტერბურგის სინოდის ცნობილ სხდომაზე, სადაც საქართვე­ლოს ეკლესიის ავტოკეფალიის საკითხი იხილებოდა. ლეონიდის გამოსვლა იყო ფაქტებისა და მოვლენების ბრწყინვალე ანალიზზე დაფუძნებული, რამაც ავტოკეფალიის მოწინააღმდეგე რუს მღვდელმთავრებზეც კი იმოქმედა. მან დიდი რო­ლი შეასრულა 1917 წლის 12 (25) მარტს შემდეგ საქართველოს სამოციქულო ეკლესიის ავტოკეფალიის განმტკიცების საქმეში. იგი იყო პირველი ქართველი მღვდელმთავარი, რომელმაც 14 მარტს საქართველოს ეგზარქოს, პლატონს წაუკით­ხა საქართველოს ეკლესიის დროებითი მმართველობის განჩინება მისი ეგზარქოსობიდან გადაყენების შესახებ. საქართვე­ლოს ეროვნულ-დემოკრატიულ პარტიის წევრებთან, ქართული ინტელიგენციის საუკეთესო წარმომადგენლებთან ერთად დიდი ბრძოლა გადაიტანა ეგზარქოსის ყოფილი სასახლის საქართველოს საკათალიკოზო რეზიდენციად გადაქცევისათვის. რუსი ჯარისკაცებით სავსე ქალაქში, სადაც თვით ამიერკავკასიის  განსაკუთრებული  კომიტეტის წინააღმდეგობის მიუ­ხედავად დაიკავა ეგზარქოსის ყოფილი რეზიდენცია. საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოკიდებულების აღდგენა მისთვის იყო დიდი ოცნების აღსრულება. მან საქართველოსათვის საამაყო და ამავე დროს უმძიმეს დროს სვეტიცხოველ­ში ამ სიტყვებით მიმართა ქართველობას:  "ჩვენი ეროვნული შარავანდედის და სიამაყის სათაყვანებელი ერეკლეს კუბოს წინ ფიცი დავდოთ, რადგანაც ჩვენ საყვარელ სამშობლოს გარეშე მტრები მოსდგომიან კარზე და აკლება დამონებით ემუქ­რებიან ლუკმას პირიდან გამოვიცლით უკანასკნელ პერანგს გავყიდით... ყველაფერს სამშობლოს სამსხვერპლოზე დავ­დებთ ".[25] სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქად ყოფნის პერიოდში (1918-1921 წლებში) უწმიდესი ლეო­ნიდი განცვიფრებული იყო საქართველოს დამოუკიდებელი რესპუბლიკის  ხელისუფლების  ზოგიერთი  წარმომადგენ­ლის  საქართველოს ეკლესიისადმი დამოკიდებულებით. იგი გულისტკივილით წერდა:  "ეკლესიას წაართვეს მოქალაქე­ობრივი უფლება და შეძლება სარწმუნოებრივ-ზნეობრივი ნუგეში ეცა მორწმუნეთათვის ყველა იმ დღესასწაულებში, რო­მელიც შეადგენს წმიდათწმიდას და ისტორიულ ატრიბუტს მათი ქრისტიანული რწმენისას და იძულებულს ხდიან მათ თავისი დღესასწაულები და ტიპიკონი ამქვეყნიურ და ისიც სოციალისტურ ანგარიშებს შეუფარდოს... საქართველოს ეკ­ლესიამ ძველად შექმნა ის ეროვნულ-კულტურული და პოლიტიკური ორგანიზმი, რომელსაც საქართველოს სახელით ვიც­ნობთ ".[26] და რომელიც არაფრად მიაჩნდათ სოციალ-დემოკრატებს.

 

საქართველოში ბოლშევიკური რუსეთის ჯარების შემოჭრა, ქვეყნის ანექსია უწმიდესმა ლეონიდმა ძლიერ განიცადა. იგი 1921 წლის 25 თებერვლიდან 12 აპრილამდე განერიდა დედაქალაქს და ქუთაისში იყო, როცა უკან დაბრუნდა ახალი ხე­ლისუფლების დეკრეტი დახვდა, რომელთაც ეკლესია, როგორც იურიდიული ორგანიზაცია აღარ იქნებოდა, ე.ი. კანონგა­რეშე ცხადდებოდა. ლეონიდი ვერაფრით ვერ შეეგუა ახალ სინამდვილეს. იგი სულ მალე გარდაიცვალა (11 ივლისს 1921 წ.).

 

უწმიდესი  ლეონიდე  თავისი  მოღვაწეობის  მანძილზე  ქართული ინტელიგენციის, მეცნიერების, სასულიერო წარმო­მადგენლების შუაგულში იდგა. მეგობრობდა ე.თაყაიშვილთან, ნ.მართან, მ.ჯანაშვილთან, კ.კეკელიძესთან, პ.ინგოროყ­ვასთან, ზ.ავალიშვილთან. საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენისათვის ბრძოლაში თანამშრომლობდა ეპისკო­პოს კირიონთან, მაგრამ სრულიად საქართველოს პირველი საეკლესიო კრების შემდეგ, როცა სრულიად საქართველოს კა­თალიკოზ-პატრიარქად არჩეულ იქნა კირიონი მათი გზები გაიყარა, რითაც კარგად ისარგებლეს უსინდისო მედროვეებმა და მათ შორის დაპირისპირება აშკარა კონფროტაციაში გადაზარდეს. უწმიდეს ლეონიდეს ხმა უნდა აემაღლებინა იმ დანა­შაულებრივი ჭორის წინააღმდეგ, რომ თითქოს მარტყოფის მონასტერში უცნობი მტარვალის მიერ ტყვიით განგმირული კირიონ კათალიკოზმა თვითმკვლელობით დაასრულა თავისი სიცოცხლე. ისტორიაში მათი ურთიერთდაპირისპირება ფრი­ად სამწუხარო ფაქტია, მაგრამ ეს არ ნიშნავს იმას, რომ შთამომავლობამ სათანადო პატივი არ მიაგოს მის ღვაწლს სა­ქართველოს ეკლესიისა და ქართული კულტურის წინაშე.

 

სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქი უწმიდესი და უნეტარესი ამბროსი (ხელაია) ჯერ კიდევ ყაზანის უნი­ვერსიტეტში სწავლის პერიოდში (1897-1901 წ.წ.) აქტიურად ჩაება საქართველოს ინტერესებისათვის ბრძოლაში. რო­გორც მისი თანაკურსელი იპ.ვართგავა იგონებდა - უნივერსიტეტში სტუდენტთა მცირერიცხოვანი ჯგუფის (ს.გორგაძე, ბ.ხელაია) იკრიბებოდნენ და მსჯელობდნენ საქართველოს მომავალზე.[27] საქართველოში დაბრუნების შემდეგ 1892-1899 წლებში სასულიერო მოღვაწეობას ეწეოდა აფხაზეთში, სადაც რუსეთის სასულიერო და საერო ხელისუფლე­ბის რეაქციული პოლიტიკის წყალობით მზადებოდა ნიადაგი სოხუმის ეპარქიის საქართველოდან ჩამოშორებისათვის. ამბ­როსი ქართული და რუსულ პრესაში ამხელდა რუსეთის ხელისუფლების ვერაგული ჩანაფიქრის არსს. 1902 წლიდან 1904 წლამდე რაჭაში ჭელიშის მონასტრის წინამძღვრად ყოფნის დროს მან აღმოაჩინა  "ქართლის მოქცევის" ჭელიშური ვარიანტი, რომელიც გამოკვლევითურთ შევიდა "ძველი საქართველოს " პირველ ტომში, ხოლო ცალკე გამოიცა 1911 წელს. ამ აღმოჩენით მნიშვნელოვნად გამდიდრდა ქართული წყაროთმცოდნეობა არქიმანდრიტმა ამბროსიმ 1907 წლის 28 დეკემბერს წაიკითხა სპეციალური გამოკვლევა  "ქართლის მოქცევის "  ჭელიშური ვარიანტის შესახებ. მისი აზრით  "ხელნაწერის პირველინაწილი უნდა ეკუთვნოდეს XIII-XIV საუკუნეს. ჩვენ შესაძლებლად ვთვლით განაგრძობდა იგი. ამ ხელნაწერის დედნის გადაწერა დავსდოთ არა უგვიანეს XI საუკუნისა და თუ ეს უკანასკნელი აზრი მივიღეთ, მაშინ ­უთუოდ იმაშიც უნდა დავრწმუნდეთ, რომ ჩვენი ვარიანტი ქართლის მოქცევისა უძველესი დედნიდან უცვლელად არის გადაწერილი "[28] არქიმანდრიტი ამბროსი კარგად ერკვეოდა წმ. ნინოს ცხოვრების სხვადასხვა ხელნაწერ ვარიანტებში იგი ერთმანეთს უდარებდა ახლად აღმოჩენილ ტექსტსა და ცნობილ ვარიანტებს და აზუსტებდა მათ შორის განსხვავე­ბებს. ახლად აღმოჩენილ ტექსტზე მუშაობისას კარგად სჩანდა ავტორის ღრმა განსწავლულობა, საქართველოს ისტორიასა და წყაროთმცოდნეობაში, მართალია იგი ქრისტიანული თავმდაბლობით შენიშნავდა  "ჩვენ როგორც არა სპეციალისტს ის­ტორიულ კითხვებში, არ შეგვეძლო უფრო საბუთიანად შეგვედგინა ეს ჩვენი მოხსენება და ამისათვის შეიძლება ვერ და­ვაკმაყოფილეთ საზოგადოების ცნობისმოყვარეობაო "[29] მაგრამ მის ამ გამოკვლევას მაღალ შეფასებას აძლევდნენ ივ.ჯა­ვახიშვილი, ე.თაყაიშვილი, პ.ინგოროყვა და სხვები. არქიმანდრიტმა ამბროსიმ 1902-1903 წლებში დაწვრილებით აღწე­რა რაჭა-ლეჩხუმის სიძველენი და ამით დიდი სამსახური გაუწია ქართული საისტორიო მეცნიერებას.

 

თავისი მსოფლმხედველობით ამბროსი იყო თერგდალეულთა დიდი თაობის სულისკვეთების გამგრძელებელი.  იგი  სა­ქართველოს  ეკლესიისა  და სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის პროპაგანდისტი იყო. ამიტომაც სასტიკად იდევნებო­და. 1909 წლიდან იგი ფაქტიურად გადასახლებაში იყო, მაგრამ 1917 წლის 12 (25) მარტს საქართველოს ეკლესიის ავ­ტოკეფალიის გამოცხადების შემდეგ აქტიურად მონაწილეობდა საქართველოს ეკლესიის დელეგაციაში ეპისკოპოს ანტონ გიორგაძესთან და დეკანოზ კალისტრატე ცინცაძესთან ერთად პეტერბურგში რუსეთის დროებითი მთავრობისა და სინო­დის წევრებთან მოლაპარაკებაში საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღიარების შესახებ.

 

უწმიდესი და უნეტარესი სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქ ლეონიდის გარდაცვალების შემდეგ მიტროპო­ლიტი ამბროსი კათალიკოზ-პატრიარქად ისე აირჩიეს რომ მისი თანხმობაც კი არ ჰქონდათ, მაგრამ საქართველოს ეკლესი­ის მესვეურთ სწამდათ, რომ შექმნილ ურთულეს ვითარებაში უწმიდეს ამბროსის ქართველ იერარქთაგან ყველაზე უკეთ შეეძლო საქართველოს ბოლშევიკური ოკუპაციის პირობებში ეკლესიისა და ქართველი ერის ინტერესების დაცვა. უწმი­დესმა და უნეტარესმა ამბროსიმ სრულად იტვირთა ეს მისია არა მარტო გენუის კონფერენციაზე გაგზავნილი მემორანდუ­მით, არამედ სასამართლო პროცესზე ბოლშევიკების ანტიხალხური და ანტიეროვნული პოლიტიკის მხილებით. მოსამართ­ლე პროკოფი ოკუჯავას კითხვაზე რაში გამოიხატა საქართველოს დამონება რუსეთის მხრივ;? უწმიდესმა ამბროსიმ უპას­ხუხა - ასოცი წლის თავისუფლების და დამოუკიდებლობის მაძებარ ხალხს თავისუფლების ინტერვენციით წართმევაში, ენის დევნაში, ტერიტორიის სხვის ხელში გადაცემაში და იმაში, როდესაც ხელისუფლება ქართველთა ხელში არ არის".[30]

 

უწმიდესმა და უნეტარესმა ამბროსის ბოლშევიკების მიერ მოწყობილ სასამართლო პროცესზე პიროვნული ვაჟკაცობის მა­გალითი აჩვენა, როცა საბჭოთა  "მოსამართლეებს " მოახსენა, რომ გენუის კონფერენციაზე გაგზავნილი მემორანდუმის ავ­ტორი იყო თვითონ და საკათალიკოზო საბჭოს წევრები უდანაშაულონი იყვნენ ამ საქმეში. ამით მას სურდა საკუთარი თავგანწირვის ფასად რეპრესიებისგან ეხსნა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია  "ვხედავდი ქართველი ხალხის ეროვნული მოსპობის საშიშროებას - აღნიშნავდა უწმიდესი ამბროსი - სასამართლოზე - მოვალე ვიყავი, ხმა ამომეღო, ხოლო ახლა ამ მოვალეობის ასრულებისათვის ვსდგევარ საქართველოს უზენაესი სასამართლოს წინაშე, რომელიც მასა­მართლებს, როგორც  "დამნაშავეს".[31] უწმიდესი და უნეტარესი ამბროსი ვერ გატეხა სასამართლომ და ქართველი სა­ზოგადოების საუკეთესო ნაწილის სიყვარული, პატივისცემა დაიმსახურა. უწმიდესმა ამბროსიმ მთელი თავისი წიგნადი ფონდი საჩუქრად გადასცა თბილისის უნივერსიტეტს. მისი თავგანწირვა ღირსეულად შეაფასა შთამომავლობამ იგი წმინ­დანის შარავანდედით შეიმოსა.

 

სრულიად საქართველოს კათალიკოზ-პატრიარქი ქრისტეფორე III მრავალმხრივი განათლებისა და ინტერესების მატარე­ბელი პიროვნება იყო. თბილისის სასულიერო სემინარიის გარდა მას უსწავლია თბილისის პედაგოგიურ ინსტიტუტში. იგი ისმენდა ივ.ჯავახიშვილის, კ.კეკელიძის, აკ.შანიძის გ.ჩუბინაშვილის ლექციებს. ქრისტეფორე ციცქიშვილი დიდი ხნის მანძილზე ეწეოდა პედაგოგიურ მოღვაწეობას ქართულ გიმნაზიაში, როგორც ქართული ენის მასწავლებელი. ბუნებ­რივია ქართული ენის მასწავლებელი სამშობლოს პატრიოტი უნდა ყოფილიყო და ქრისტეფორეც სიტყვით და საქმით ცდი­ლობდა ქართველი ახალგაზრდობის სამშობლოს სიყვარულის სულისკვეთებით აღზრდას. მისთვის სიტყვით სამშობლო­სადმი მსახურება არაფერს ნიშნავდა ზოგიერთი ქართველი პატრიოტი, რომელნიც რუსეთში ყოფნის დროს სამშობლოზე წუწუნებდნენ, როცა ბრუნდებოდნენ საქართველოს ინტერესებს არად აგდებდნენ. ქრისტეფორე ამხელდა თბილისის სე­მინარიაში მოღვაწე ანტიქართული ორიენტაციის მღვდელ ისიდორეს, რომელიც ქართველებს  "ურწმუნო ველურებს " უწოდებდა. როცა იგი გარდაიცვალა მის დაკრძალვას 50-ზე მეტი კაცი არ დაესწრო.[32] აღნიშნავდა იგი.

 

ქრისტეფორე ციცქიშვილმა მკაცრად გაილაშქრა საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენამდე ქართული ლოცვისა და გალობის მოწინააღმდეგეთა მიმართ. იგი დამფასებელი იყო ქართული სიტყვაკაზმული მწერლობისა თვითონაც წერ­და ლექსებს, სანიმუშოდ მოვიტანთ მისი ერთი ლექსიდან ნაწყვეტს:

 

ნეტავი იმას, ვისაც არასდროს

 

ფიქრი და ნატვრა არა სჩვევია,

 

ვის გულსაც, მუდამ გალაღებულსა

 

ტანჯვა არსადროს არა სწვევია

 

ნეტავი იმას, ვის ტრფობას ალი

 

გულის სიღრმეში არა ნთებია

 

ვისაც ღამენი მოუსვენარი

 

გაშმაგებულსა არ უთენებია"[33]

 

ქრისტეფორე ციცქიშვილის აზრით პატრიოტიზმი ჯანსაღი გრძნობაა, რომელიც ამშვენებს და ხელს უწყობს ობიექტური წარმოდგენების შექმნას მასში. იგი განსხვავდება ფსევდო-პატრიოტიზმისგან, პატრიოტიზმი ჯერ კიდევ ბავშვობის ასაკი­დან ყალიბდება და ამდენად დიდი მნიშვნელობა აქვს მის აღზრდას - გარემოს რომელიც სათავეს იღებს მშობლების, ნა­თესავების, მეგობრების, კუთხის, სოფლის, ქალაქის სიყვარულიდან და შემდეგ მასში ნივთება სამშობლოს სიყვარული. მაგრამ იმისათვის რომ ადამიანი ნამდვილი პატრიოტად ჩამოყალიბდეს საჭიროა ბავშვობიდანვე მიეჩვიოს კარგისა და ცუ­დის გარჩევას, რადგან თავდაპირველად ყველაფერი დადებითად ეჩვენება. პატრიოტულ აღზრდაში დიდი მნიშვნელობა აქვს სხვა ერების პატივისცემის ჩანერგვას ეს კი მათი ისტორიის, კულტურის გაცნობით ხდება."[34]

 

ქრისტეფორე ციცქიშვილს საინტერესო დაკვირვებები ჰქონდა საქართველოს ცალკეულ კუთხეებზე, ისტორიულ-ხუროთ­მოძღვრულ ძეგლებზე. ამ მხრივ აღსანიშნავია მისი წერილები  "ხუნევის საზოგადოება (შორაპნის მაზრა)  "დღეობანი და ხატობანი ხეფნისხევში ", ქრისტეფორე ციცქიშვილს ჩაუწერია ხალხური გადმოცემა თამარ მეფის მიერ ტბეთს ეკლესიის აშენების შესახებ. გადმოცემით მშენებლობის პროცესში ეკლესია რამდენჯერმე დანგრეულა სიზმარი უნახავთ, რომ სა­ძირკვლის ქვები ურმებზე უნდა გადაეტანათ და იმდენ ხანს ეტარებინათ სანამ მიწაზე არ დაეცემოდნენ და ბოლოს ასე შეურჩევიათ ეს ადგილი, სადაც აუგიათ კიდეც ეკლესია.[35]

 

საინტერესოა ქრისტეფორე ციცქიშვილის მიმოხილვა სურამის ახლოს მდებარე ხეფინისხევის ხეობის შესახებ. იგი აღწერს ხეობის სოფლებს მათ საოჯახო და სამეურნეო საქმიანობას, მოსახლეობის ჩაცმულობას, მეტყველების კილოს თავისებუ­რებებს. ქრისტეფორეს დაკვირვებით  "ოქონობის ",  "ხალარჯობის ",  "ვარდობის " დღესასწაულები წინაქრისტიანული ხანისაა რადგან ამ დღესასწაულზე უქმე დღედ ორშაბათი ცხადდებოდა. ქრისტეფორე ციცქიშვილი მკაცრად აკრიტიკებდა საქართველოს საეკლესიო სკოლებში ქართული ენის დევნა-შევიწროების რუსეთის ხელისუფლების ოფიციალურ პოლიტი­კას. საქართველოს ეგზარქოსების მთავარ მიზანს შეადგენდა ისეთი სასულიერო სკოლების შექმნა, სადაც არა ღვთისმეტყ­ველებისა და სასულიერო განათლებას დაეუფლებოდნენ ქართველი მოსწავლეები, არამედ მოხდებოდა მათი გარუსება. მისი აზრით ხელისუფლების გადაწყვეტილება თითქოს იმ მიზეზით განიდევნა საეკლესიო სკოლებიდან ქართული ენა  "თითქოს ქართული ენა აღარ წარმოადგენდა ქართველი მოსახლეობისათვის საერთოს, სხვადასხვა კუთხის ქართველები სხვადასხვა ენაზე (ქართლებად, კახურად, იმერულად, მეგრულად) საუბრობდნენ და მათ ერთმანეთის არაფერი ესმო­დათ. არის სახიფათო, ვერაგული არგუმენტები, რომელიც მიზნად ისახავდა ქართული საზოგადოების დაშლას, ეროვნუ­ლი შეგნების დანაწევრებას, კუთხურობის ზრდას ემსახურებოდა ".  ქრისტეფორე  ციცქიშვილის  ასეთი  პირდაპირობა  მიუღებელი  იყო ხელისუფლებისათვის, მაგრამ იგი რიგითი სასულიერო პირი იყო და მისი დასჯა დიდ რეზონანს ვერ გა­მოიწვევდა, სამაგიეროდ ღვაწლმოსილი ეპისკოპოსი ალექსანდრე ოქროპირიძე 1903 წელს გადააყენეს გურია-ოდიშის მმართველის თანამდებობიდან და იქ მის ნაცვლად რუსეთის იმპერიის ინტერესების ერთგული დამცველი ეპისკოპოსი დიმიტრი (აბაშიძე) გადაიყვანეს. ქრისტეფორე ციცქიშვილმა არაერთხელ ამხილა ის რუსი ეგზარქოსები, რომელიც ჟურ­ნალ  "დუხოვნი ვესტნიკში " ბეჭდავდნენ ანტიქართული სულისკვეთების წერილებს. მისი აზრით ასეთი ვითარება გაგრ­ძელდებოდა მანამ, სანამ საქართველოს ეკლესია ავტოკეფალიას არ აღიდგენდა. 

 

1 2
გვერდის მისამართი : ბიბლიოთეკა / რელიგია / ვარდოსანიძე სერგო / საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია 1932-1952 წლებში