მეტრეველი როინ 

საქართველოს კათოლიკოს–პატრიარქები

 

ნეკერი

2000

 

არსებული (გამოქვეყნებული) დოკუმენტების და ლიტერატურის გათვალისწინებით წიგნში მოცემულია ქართლის, სრულიად საქართველოს, აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოს (აფხაზეთი) კათოლიკოს-პატრიარქთა ქრონოლოგიური რიგი და მათი მოღვაწეობის ამსახველი მასალა.

 

 

წინათქმა

 

    საქართველოს ეკლესიის მამამთავართა გამართული ქრონოლოგიური სიის დადგენა დიდ სირთულეებთან არის დაკავშირებული. დღეისათვის ქართლის კათოლიკოსთა რამდენიმე ნუსხა გაგვაჩნია. მათგან უძველესია «მოქცევაჲ ქრთლისაჲ»-ს ქრონიკაში დაცული სია დაწყებული მცხეთის პირველი ეპისკოპოსით იოანეთი და დამთავრებული ქართლის კათოლიკოს არსენით (მე-10 ს-ის 50–80-იანი წლები). ქართლის ეპისკოპოს-კათოლიკოსთა და საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქთა შესახებ ცნობები გვხვდება «ქართლის ცხოვრების» თითქმის ყველა თხზულებაში, აგრეთვე, ე.წ. შიომღვიმის 1172 წლის ხელნაწერში (ცნობილია 1270 წლის პირი) და ნიკორწმინდის მე-16 ს-ის ხელნაწერის მეფეთა და კათოლიკოსთა მოსახსენებელში. ამას ემატება სომეხი ისტორიკოსის მხითარ აირივანეცის «ქრონოგრაფიულ ისტორიაში» არსებული ნუსხა ქართლის კათოლიკოსებისა მე-4 ს-ის 20-იანი წლებიდან ვიდრე მე-7 ს-ის 30–40-იან წლებამდე.

    არც ერთი ეს ნუსხა არ ეთანხმება ერთმანეთს არც შემადგენლობით და არც ქრონოლოგიურად, ამიტომ მათ სიზუსტესა და სისრულეზე ზედმეტია საუბარი; საჭიროა დიდი სიფრთხილე და განსაკუთრებული კრიტიკული მიდგომა, შეჯერება სხვა საისტორიო წყაროების მონაცემებთან და ა.შ. ამ შემთხვევაშიც კი საქართველოს ეკლესიის მამამთავართა ზუსტი, თანმიმდევრული ნუსხის მოცემა მეტად ჭირს. რთულია, როგორც ადრეული ხანის ეპისკოპოსთა და კათოლიკოსთა, ასევე გვიანი ხანის კათოლიკოს-პატრიარქთა ზეობის ქრონოლოგიის დადგენა, მათი მოღვაწეობის დეტალების გადმოცემა. მაგ., «მოქცევაჲ ქართლისაჲ»-ს ნუსხაში დასახელებულ ზოგიერთ კათოლიკოსს არ იცნობს «ქართლის ცხოვრება» და პირიქით. არც «მოქცევაჲ»-ს ქრონიკა და არც ჯუანშერი ან «ქართლის ცხოვრების» რომელიმე სხვა ავტორი არ ასახელებს კათოლიკოსებს გაბრიელს (მე-6 ს. დასაწყისი) და კირიონს (მე-7 ს. დასაწყისი), მაშინ როდესაც ამ მღვდელმთავრების არსებობა და მათი აქტიური საეკლესიო-საღვთისმეტყველო მოღვაწეობა დასტურდება სომხური წყაროებით. ევსტათის სახელის მქონე კათოლიკოს-პატრიარქის არსებობა დადასტურებულია მხოლოდ ნიკორწმინდის ხელნაწერში. იგივე ხელნაწერი მოიხსენიებს «მატიანე ქართლისა»-ში დასახელებულ კათოლიკოს-პატრიარქებს გიორგი მე-3 ტაოელსა და გაბრიელ მე-3 საფარელს, რომელთა მოღვაწეობა სხვა წყაროებითაც დასტურდება, მაგრამ არ იხსენიებიან შიომღვიმის ხელნაწერში. არც ერთ არსებულ სიაში არ გვხვდება საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქ მიქელის სახელი, რომელიც მოღვაწეობდა მე-12 ს. 40-იანი წლების დასაწყისში, მაშინ როდესაც მისი პატრიარქობა დადასტურებულია 1241 წლის ერთ-ერთი საბუთით და სხვ. ასეთი მაგალითების დასახელება მრავლად შეიძლება, მაგრამ მოყვანილიც საკმარისია იმის ნათელსაყოფად თუ რა წინააღმდეგობებს აწყდება საქართველოს კათოლიკოსთა ზუსტი სიის დადგენა.

    საქართველოს კათოლიკოსთა ქრონოლოგიური რიგის დადგენა სცადა არა ერთმა თუ ორმა ქართველმა ისტორიკოსმა. პირველი ასეთი ცდა ეკუთვნის მე-18 ს-ის მეორე ნახევარში მოღვაწე დავით მესხიშვილს (დავით რექტორს), რომლის სიას შემდეგში იყენებდნენ და აზუსტებდნენ პლატონ იოსელიანი, თედო ჟორდანია, პოლიევქტოს კარბელაშვილი, მიქელ თამარაშვილი. გარკვეული წვლილი კათოლიკოსთა ზეობის ქრონოლოგიის დადგენაში მიუძღვით ექ. თაყაიშვილს, ივ. ჯავახიშვილს და კ. კეკელიძეს, თუმცა ეს პრობლემა არ გამხდარა მათი სპეციალური კვლევის საგანი. მე-13 ს-ის საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქთა ქრონოლოგიური რიგის დადგენას მიეძღვნა ს. კაკაბაძისა და ნ. შოშიაშვილის სპეციალური გამოკვლევები. იგივე საკითხს შეეხო ნ. ბერძენიშვილი. განსაკუთრებული აღნიშვნის ღირსია ბ. ლომინაძის დამსახურება როგორც სრულიად, ისე დასავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქთა რიგისა და მათი ზეობის წლების დადგენაში.

    სწორედ ბ. ლომინაძის მიერ მოცემულ ქრონოლოგიურ რიგსა და საქართველოს ეკლესიის კალენდრებში არსებულ სიაზე დაყრდნობით არის მოცემული სრულიად საქართველოს, აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქთა რიგი და ქრონოლოგიაც (რიგ შემთხვევაში ქრონოლოგია შეცვლილი და დაზუსტებულია, მაგრამ მცირედი გამონაკლისის გარდა ყველა მამამთავრის ზეობის წელი, მაინც დაახლოებით არის მოცემული). ასევე აღსანიშნავია, რომ საქართველოს ეკლესიის კალენდრებში მოცემულ სიაში შეტანილია რამდენიმე მღვდელმთავარი (ეპისკოპოსი მოსე, ეპისკოპოსი იერემია, კათოლიკოსი მიქელ მეორე, კათოლიკოსი ექვთიმე პირველი, კათოლიკოს-პატრიარქი ექვთიმე მეორე, კათოლიკოს-პატრიარქი შიო პირველი), რომელთა შესახებ დოკუმენტური მასალა არ აღმოჩნდა, ისევე როგორც პატრიარქებზე: ევსტათიზე, ნიკოლოზ მეორეზე და ნიკოლოზ მეოთხეზე, მაგრამ მაინც საჭიროდ ჩაითვალა მათი აღნიშვნა (დასახელებული მღვდელმთავრები ტექსტში აღნიშნული არიან ვარსკვლავით). აქვე უნდა ხაზი გაესვას, რომ წყაროებზე დაყრდნობით წინამდებარე ნაშრომში შეტანილია დავითის სახელის მქონე კიდევ ერთი კათოლიკოსი, და, ამდენად ქრონოლოგიურ სიაში კათოლიკოს-პატრიარქი დავით მეხუთე (დევდარიანი) 1972-1977 წწ. წარმოდგენილია დავით მეექვსედ.

    იგივე შეიძლება ითქვას აფხაზეთის (დასავლეთ საქართველოს) კათოლიკოსთა ქრონოლოგიური სიის შესახებაც. ცნობათა სიმწირის გამო განსაკუთრებით ჭირს ადრეულ პერიოდში ანუ მეცხრე-მეთხუთმეტე სს-ში მოღვაწე კათოლიკოსთა ქრონოლოგიური სიის დადგენა, რადგანაც ამ პერიოდის საბუთებში აფხაზეთის (დას. საქართველოს) კათოლიკოსები სახელის გარეშე იხსენიებიან, გარდა ამისა, საბუთები სხვა რაიმე პირდაპირ ცნობას მათ შესახებ არ გვაწვდიან. მაგალითად, «ახალციხური ტყავის სახარების» მინაწერებში რამდენჯერმე მოხსენიებულია სვიმეონ აფხაზეთის კათოლიკოსი, როგორც ამ სახარების «მომგებელის» ვინმე გიორგის აღმზრდელი. მართალია, აღნიშნულ სახარებას პალეოგრაფიული ნიშნების მიხედვით თ. ჟორდანია მეთერთმეტე ს-ის დამლევით ან მეთორმეტე ს-ის დასაწყისით ათარიღებს და აქედან გამომდინარე მის მინაწერებში მოხსენიებულ ისტორიულ პირებს ამავე პერიოდის მოღვაწეებად მიიჩნევს, მაგრამ ნ. ბერძენიშვილი ეჭვ ქვეშ აყენებს ასეთ დათარიღებას და აღნიშნავს, რომ დათარიღება მეტ საფუძვლიანობას მოითხოვს. მიუხედავად ამისა, კათოლიკოსი სვიმეონი ქრონოლოგიურ სიაში მაინცაა შეყვანილი თ. ჟორდანიასეული დათარიღების საფუძველზე.

    აფხაზეთის (დას. საქართველოს) კათოლიკოსთა ქრონოლოგიური სიის დადგენას პირველად შეეცადა მ. ბროსე, რომელმაც აღნიშნულ საკითხს მიუძღვნა სპეციალური გამოკვლევა ფრანგულ ენაზე «ქრონოლოგიური ნარკვევი აფხაზეთის კათოლიკოსთა შესახებ», შემდეგ კი თ. ჟორდანიამ და პ. კარბელაშვილმა თავიანთ ნაშრომებში კათოლიკოსთა ქრონოლოგიურ სიასთან ერთად მცირე ანოტაციებიც წარმოადგინეს. აღნიშნულ კათოლიკოსთა ქრონოლოგიური სია მათ შესახებ არსებულ ზოგიერ დოკუმენტურ მასალასთან ერთად გამოაქვეყნა მ. თამარაშვილმა. მეჩვიდმეტე-მეთვრამეტე სს. აფხაზეთის (დას. საქართველოს) კათოლიკოსთა ქრონოლოგიური სია დაადგინა ბ. ლომინაძემ. აღნიშნულ კათოლიკოსთა მოღვაწეობის შესახებ ცალკეული საკითხები შეისწავლეს ს. კაკაბაძემ, ნ. ბერძენიშვილმა და სხვ.

    ჩატარებულმა მუშაობამ აჩვენა, რომ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქთა ქროლოგიური რიგის საბოლოო დაზუსტება-გამართვა შემდგომ კვლევას საჭიროებს. იმედია წიგნის მეორე გამოცემისას არსებული ხარვეზები შევსებული იქნება. წიგნის ავტორები მკითხველის მიერ გამოთქმულ სურვილს თუ შენიშვნას სიამოვნებით მიიღებენ და გაითვალისწინებენ შემდგომი მუშაობისას.

    ავტორები

 

სარჩევი

 

თავი პირველი – ქართლის (მცხეთის) ეპისკოპოსები და კათოლიკოსები (ეპისკოპოს იოანედან კათოლიკოს არსენ მეორის ჩათვლით) – ისტორიის მეცნიერებათა კანდიდატი ზაზა აბაშიძე (სტატია კათოლიკოს კირიონ პირველზე ეკუთვნის პროფესორ ზაზა ალექსი

 

თავი მეორე – ერთიანი საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქები (კათოლიკოს-იოანე მეოთხედან კათოლიკოს დავით მეხუთის ჩათვლით) – ისტორიის მეცნიერებათა კანდიდატი ზაზა აბაშიძე.

 

თავი მესამე – საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქები ერთიანი სამეფოს დაშლის შემდეგ (კათოლიკოს-პატრიარქ ნიკოლოზ მეხუთედან კათოლიკოს-პატრიარქ ანტონ მეორის ჩათვლით) – ისტორიის მეცნიერებათა კანდიდატი ეკა კაჭარავა (სტატიები ანტონ პირველი, იოსები, ანტონ მეორე ეკუთვნის მეცნიერ-თანამშრომელს ქეთევან ნადირაძეს).

 

თავი მეოთხე – აფხაზეთის (დასავლეთ საქართველოს) კათოლიკოსები და კათოლიკოს-პატრიარქები – მეცნიერ თანამშრომელი თამარ ქორიძე.

 

სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქები ავტოკეფალიის აღდგენიდან (1917 წ.) - დღემდე – მეცნიერ თანამშრომელი ქეთევან ნადირაძე.

 

თავი პირველი

ქართლის (მცხეთის) ეპისკოპოსები და

კათოლიკოსები

 

 

იოანე პირველი

 

    ქართლის ეკლესიის პირველი მამამთავარი. მცხეთის ეპისკოპოსი დაახლ. მეოთხე ს-ის 20-60-იან წწ. «მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს და ლეონტი მროველის მიხედვით მას შემდეგ, რაც მეფე მირიანი ქრისტიანობაზე მოიქცა და აშენდა პირველი ეკლესია, იმპერატორ კონსტანტინესთან გაემგზავრა ელჩობა, რომელიც ითხოვდა სამღვდელოების გამოგზავნას ქართლში. იმპერატორმა კონსტანტინემ «წარმოგზავნა მღდელი ჭეშმარიტი იოვანე ეპისკოპოსად, და მის თანა მღდელნი ორნი და დიაკონნი სამნი. ქართლში ჩამოსული სასულიერო პირები ნათლავენ მეფის ოჯახს, ქართლის წარჩინებულებს და ხალხს: «ეპისკოპოსმან შეამზადა ადგილი ერთი, მიწურვით დიდისა კარსა მოგუეთისასა, სადა ყოფილ იყო სახლი ელიოზ მღდელისა, და მუნ ნათელს-სცემდა წარჩინებულთა თჳთოსა. და ეწოდა ადგილსა მას მთავართა სანათლო. ლეონტი მროველით მეფე მირიანმა ეპისკოპოსი იოანე წარავლინა «წინაშე კოსტანტინე მეფისა, და ითხოვა ნაწილი ძელისა ცხოვრებისა, რომელი მას ოდენ ჟამსა გამოეჩინა ღმრთისმოყუარესა ელენე დედოფალსა? ვითარ მიიწივნეს წინაშე კოსტანტინე კეისრისა, სიხარულით მოანიჭა ნაწილი ძელისა ცხოვრებისა, და ფიცარნი იგი, რომელთა ზედა ფერჴნი დამსჭუალულ იყვნეს უფლისანი და სამსჭუალნი ელთანი. გარდა ამისა, იმპერატორმა კონსტანტინემ ქართლში «წარმოგზავნნა მღდელნი და ხურონი ფრიად მრავალნი... და მოსცა განძი დიდ ძალი ეპისკოპოსსა იოვანეს და უბრძანა: «სადაც ჯერ იჩინო ადგილთა ქართლისათა, აღაშენენ ეკლესიანი სახელსა ზედა ჩემსა; და ნიჭი ესე დაამკჳდრენ ქალაქთა ქართლისათა. ქართლში დაბრუნებულმა იოანე ეპისკოპოსმა ერუშეთს დატოვა «ხურონი განძი დასამსჭუალნი,წუნდას «ხურონი და განძი და შემდეგ მოვიდა მანგლისს, და იწყო ეკლესიასა შენება; და დაუტევნა ფიცარნი იგი უფლისანი. წმიდა ნინოსთან ერთად ეპისკოპოსი იოანე მივიდა მთიულეთს, რათა მოექცია მთის მოსახლეობა. ეპისკოპოსმა იოანემ აზიარა გარდაცვალების წინ წმიდა მოციქულთა სწორი ნინო, რომელმაც იოანეს «დაჰვედრა იაკობ მღდელი: რაჲთა შემდგომად შენსა მან დაიპყრას საყდარი. ეპისკოპოსი იოანე «მოქცევაჲ»-ს თანახმად გარდაიცვალა უკვე მეფე ბაკურის დროს. «დაჯდა მეფედ ბაკურ, ძე რევისი. და მოკვდა იოვანე ეპისკოპოსი და დაჯდა იაკობ?    წყარო: ლეონტი მროველი, ცხოვრება ქართველთა მეფეთა, «ქართლის ცხოვრება», ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 1, თბ., 1955.

    «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილისა და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

 

იაკობი

 

    ქართლის ეკლესიის მეორე მამამთავარი. მცხეთის საეპისკოპოსო საყდარი ეპყრა იოანეს შემდეგ დაახლ. მეოთხე ს. 60-70-იან წწ. ეს ის იაკობ მღვდელია, რომელიც ეპისკოპოს იოანესთან ერთად გამოგზავნა ქართლში იმპერატორმა კონსტანტინემ და რომლის ეპისკოპოსად კურთხევა იოანეს შემდეგ მოხდა წმიდა ნინოს თხოვნით. «მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს მიხედვით წმ. ნინომ ეპისკოპოს იოანეს «დაჰვედრა იაკობ მღდელი: რაჲთა შემდგომად შენსა მან დაიპყრას საყდარი», ხოლო ლეონტი მროველის ცნობით, წმ. ნინომ მეფე მირიანს მიმართა ამ თხოვნით «შევედრა მეფესა იაკობ მღდელი, რათა შემდგომად იოანესსა იგი იყოს ეპისკოპოს
.«მოქცევაჲ გვაუწყებს, რომ მირიანის გარდაცვალების შემდეგ «დაჯდა მეფედ ბაკურ, ძე რევისი. და მოკვდა იოანე ეპისკოპოსი და დაჯდა იაკობ, მღდელი იგი მუნითვე მოსრული. ეპისკოპოს იაკობის დროს «იწყეს ქართველთა სუეტისა ცხოველისაგან ნაწილის გამოღებად და ქმნად ჯუარად, რამეთუ დიდნი სასწაულნი და კურნებანი იქმნებოდეს, სადაცა იყვის ნაწილი სუეტისა ცხოველისა. და არა აყენებდა მირდატ მეფე ნაწილისა გამოღებად, რამეთუ ეპისკოპოსმანცა ჭერშმარიტმან იაკობ ეგრეთ ჯერ იჩინა და თქუა: «მინიჭებულ არს უფლისაგან და ჯერ არს სუეტისა მის ღმრთივ-აღმართებულისა ქმნა სახედ ჯუარისა. და განეფინა ყოველთა ადგილთა ქართლისათა ნაწილი სუეტისა ცხოველისა. ლეონტი მროველის მიხედვით, იაკობი გარდაიცვალა მირდატის მეფობაში: «და მის-ზე მოკუდა იაკობ ეპისკოპოსი, და დაჯდა იობ სომეხი, ნერსე კათოლიკოსისა დიაკონი წყარო: ლეონტი მროველი, ცხოვრება ქართველთა მეფეთა, «ქართლის ცხოვრება», ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 1, თბ., 1955.

    «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილისა და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

 

იობი

 

    ქართლის ეკლესიის მესამე მამამთავარი. ეპისკოპოსად იყო დაახლ. მეოთხე ს. 70-90-იან წწ. «მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს მიხედვით, იობი, რომელიც იყო სომხეთის კათოლიკოსის დიაკონი, ეპისკოპოსად დაჯდა თრდატის მეფობაში, ლეონტი მროველით, მირდატ მეფის დროს. ეპისკოპოსად ჩანს ვარაზ-ბაკურის დროსაც. «მოქცევაჲ ქართლისაჲ-თ ამ იობის ზეობაში «მეფემან რუჲსთვისა რუჲ გამოიღო და ეკლესიისა საფუძველი დადვა. და მის ზევე ნეკრესს კახეთისასა ეკლესიაჲ აღიშენა განსრულებით

    წყარო: ლეონტი მროველი, ცხოვრება ქართველთა მეფეთა, «ქართლის ცხოვრება», ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 1, თბ., 1955.

    «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილისა და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

 

ელია

 

    ქართლის ეკლესიის მეოთხე მამამთავარი. დაახლ. მეოთხე ს-ის 90-იანი წლებიდან- მეხუთე ს-ის დასაწყისამდე. მისი ეპისკოპოსობის დროს მეფობდა ბაკურ თრდატის ძე და აშენდა ბოლნისის სიონი. «ქართლის ცხოვრებით ელია დაჯდა ეპისკოპოსად ვარაზ-ბაქარის სიმამრის თრდატის მეფობისას და გარდაიცვალა ფარსმან ვარაზ-ბაქარის ძის დროს. იგივე წყაროს ცნობით, მის დროს აშენდა რუსთავისა და ნეკრესის ეკლესიები.

 

    წყარო: ლეონტი მროველი, ცხოვრება ქართველთა მეფეთა, «ქართლის ცხოვრება», ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 1, თბ., 1955.

    «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილისა და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

 

სიმონ პირველი

 

    ქართლის ეკლესიის მეხუთე მამამთავარი, დაახლ. მეხუთე ს-ის დასაწყისი-20-იან წლები. ეპისკოპოსად იჯდა ფარსმანის დროს. «ქართლის ცხოვრების მიხედვით, სიმონი ეპისკოპოსად აკურთხეს ფარსმან ვარაზ-ბაქარის მეფობისას. ფარსმანის შემდგომი მეფის მირდატის დროს, რომელიც იყო კაცი «ურწუმუნო და უშიში ღმრთისა და «არა მსახურა ღმერთსა, არცა აღაშენა ეკლესია, არცარა მატა შენებულთა სპარსელნი «მოვიდეს ქართლად, დაიპყრეს ქართლი და განრყუნნეს ეკლესიანი, მირდატი დაატყვევეს და წაიყვანეს ბაღდადს, ხოლო მეფის სახლეულობა დარჩა «ხევსა კახეთისასა, და სჳმონ ეპისკოპოსი მათ თანავე.

 

    წყარო: ლეონტი მროველი, ცხოვრება ქართველთა მეფეთა, «ქართლის ცხოვრება», ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 1, თბ., 1955.

    «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილისა და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

 

მოსე

 

    ქართლის ეპისკოპოსი დაახლ. მეხუთე ს-ის 20-იან წლებში.

 

 

იონა

 

    ქართლის ეპისკოპოსი დაახლ. მეხუთე ს-ის 20-იან წლებში. მეფე არჩილის დროს. «მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს მიხედვით, იონას ეპისკოპოსობის დროს «დაეცა ქუემოჲ ეკლესიაჲ და იონა მოიცვალა გარეუბნისა ეკლესიასა და სუეტი იგი ცხოველი თანა წარმოიღო. იგივე წყაროთი არჩილის მეფობის ჟამს ოთხი ეპისკოპოსი გარდაიცვალა. «ქართლის ცხოვრება მიუთითებს იმ ეპისკოპოსების სახელებს, რომლებიც გარდაიცვალნენ არჩილის მეფობისას: იონა, გრიგოლი და ბასილი.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

    ჯუანშერი, ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა, «ქართლის ცხოვრება», ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 1, თბ., 1955.

 

 

იერემია

 

    ქართლის ეპისკოპოსი დაახლ. მეხუთე ს-ის 20-იანი წლების ბოლოს.

 

 

გრიგოლ პირველი

 

    ქართლის ეპისკოპოსი დაახლ. მეხუთე ს-ის 20-30-იან წლებში. «ქართლის ცხოვრებით ეპისკოპოსად იჯდა მეფე არჩილის დროს. მოხსენიებულია მხითარ აირივანეცის ქართლის ეპისკოპოსთა სიაში.

 

    წყარო: ჯუანშერი, ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა, «ქართლის ცხოვრება», ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 1, თბ., 1955.

    მხითარ აირივანეცი, «ქრონოგრაფიული ისტორია», ლ. დავლიანიძე-ტატიშვილის გამოც., თბ., 1990.

 

 

ბასილ პირველი

        ქართლის ეპისკოპოსი დაახლ. მეხუთე ს-ის 30-იან წლებში, არჩილის მეფობაში.

 

    წყარო: ჯუანშერი, ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა, «ქართლის ცხოვრება», ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 1, თბ., 1955.

    მხითარ აირივანეცი, «ქრონოგრაფიული ისტორია», ლ. დავლიანიძე-ტატიშვილის გამოც., თბ., 1990.

მობიდანი

 

    ქართლის ეპისკოპოსი დაახლ. მეხუთე ს-ის 30-იანი წლების ბოლოს. ეპისკოპოსის კათედრა ეჭირა მეფე არჩილის დროს. «მოქცევაჲ ქართლისაჲ ასეთი სახელის მქონე მღვდელმთავარს არ ასახელებს, ის აღნიშნავს მხოლოდ, რომ მეფე «არჩილის ზე ოთხნი მთავარებისკოპოსნი გარდაიცვალნეს. ჯუანშერის თანახმადაც, მეფე არჩილის დროს მცხეთას ეპისკოპოსობდა ოთხი მღვდელმთავარი. ჯუანშერი ასახელებს მათ: იონა, გრიგოლი, ბასილი და მობიდანი. წარმოშობით სპარსელი მობიდანი ჯუანშერის დახასიათებით იყო საეკლესიო წესთა «შემშლელი და «უსჯულო, მაგრამ «ვერ უგრძნა არჩილ მეფემან და ძემან მისმან უსჯულოება მობიდანისი, არამედ ჰგონებდეს მორწმუნედ, თავად მობიდანი კი «ვერცა განაცხადებდა ქადაგებასა სჯულისა მისისასა შიშისაგან მეფისა და ერისა, არამედ ფარულად წერდა წიგნებსა ყოვლისა საცთურებისასა. ჯუანშერი აღნიშნავს, რომ ყველა ეს წიგნი შემდეგში გაანადგურა «ჭეშმარიტმან ეპისკოპოსმან მიქაელ. თავად მეფე არჩილი ჯუანშერის თხზულების მიხედვით იყო ღრმად მორწმუნე და ეკლესიისთვის დიდად მზრუნველი.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

    ჯუანშერი, ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა, «ქართლის ცხოვრება», ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 1, თბ., 1955.

 

იოველ პირველი

 

    «მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს მიხედვით, განაგებდა მცხეთის კათედრას ვახტანგ გორგასლის მეფობის დასაწყისში დაახლ. მეხუთე ს-ის 40-იან წლებში.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

 

 

გლონოქორ

 

    ქართლის მთავარეპისკოპოსი დაახლ. მეხუთე ს-ის 40-იანი წლების დასაწყისში მეფე მირდატის დროს. «მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს თანახმად გლონოქორს საეკლესიოს გარდა საერო ძალაუფლებაც ჰქონდა: «ესე მთავარებისკოპოსი ერისთვადცა იყო ბარაზბოდ პიტიახშისაგან ქართლს და ჰერეთს. «ქართლის ცხოვრება» ასეთი სახელის მქონე მღვდელმთავარს არ ასახელებს.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

 

მიქაელ პირველი

 

    ქართლის მთავარეპისკოპოსი მეხუთე საუკუნის 50-იანი წლებიდან 60-იანი წლების ბოლომდე. ჯუანშერის მიხედვით ქართლის საეპისკოპოსო კათედრა დაიკავა ეპისკოპოს მობიდანის გარდაცვალების შემდეგ, «მოქცევაჲ ქართლისაჲს თანახმად იოველის შემდეგ, იმ დროს, როდესაც «შეერია ქართლს წურილსა ერსა ცეცხლის-მსახურება, რადგან «ბინქარან, ეპისკოპოსი ცეცხლის-მსახურთა, ასწავებდა ქართველთა სჯულსა თვისსა. ეს მიქაელი იყო «მღდელი ჭეშმარიტი და «წინააღუდგა ბინქარან მაცთურსა, რამეთუ ასწავებდა ყოველთა ქართველთა სჯულსა ჭეშმარიტსა. მიქაელმა ასევე დასწვა «წესთა შემშლელი ეპისკოპოსის მობიდანის წიგნები «ყოვლისა საცთურებისა. ეპისკოპოსმა მიქაელმა მონაწილეობა მიიღო ვახტანგ გორგასლის აღზრდა-განათლების საქმეში: «?ვახტანგ იზარდებოდა და ისწავლიდა მიქაელ ეპისკოპოსისაგან ყოველსა მცნებასა უფლისასა, და სიყრმისავე დღეთა შეიყუარა სჯული ქრისტესი უფროს ყოველთა მეფეთა ქართლისათა.

    მას შემდეგ, რაც ვახტანგ გორგასალმა გადაწყვიტა ქართლში კათოლიკოსად პეტრეს მოწვევა, მეფესა და ეპისკოპოს მიქაელს შორის უთანხმოება ჩამოვარდა, რაც კონფლიქტში გადაიზარდა. ჯუანშერით «ვითარცა ცნა ეპისკოპოსმან, ვითარმედ წარავლინა მეფემან მოციქული მოყვანებად კათოლიკოსისა და ეპისკოპოსთა, დაუმძიმდა მას ზედა. და იწყო რეცა ამბოხებად და მიზეზობად, და მიუვლინა მეფესა და რქუა, ვითარმედ: «შენ დაგიტეობია ქრისტე და ცეცხლსა ესავ ? და კრულ ყო მეფე და ყოველნი სპანი მისნი. კონფლიქტის მოსაგვარებლად ვახტანგი თვით ეახლა მღვდელმთავარს და როდესაც სცადა «შეემთხჳა ფერჴთა ეპისკოპოსისათა ამ უკანასკნელმა ფეხი «მიამთხჳა პირსა მეფისასა ფანდაკითა და შემუსრა კბილი მისი. ვახტანგმა იუდას შეადარა მიქაელი და «ვეცხლის მოყუარე უწოდა მას: «მაშინ გამოჩნდა ცხადად, რაჟამს გესმა უმთავრესისა შენისა ქართლად მოყვანება, და აღეგზენ შურითა ბოროტად, ვითარცა იუდა პეტრესითა? ვეცხლის მოყუარე ხარ შენ, რამეთუ შენცა მეგუადრუცე ხარ ქრისტესი. აწ მიგავლინო შენ პატრიაქისა კონსტანტინეპოლედ და, ვითარცა ჯერ იყოს, განგიკითხოს. კონსტანტინოპოლში გაგზავნილი მიქაელი «ექსორია ყვეს მღვიძარეთა მონასტერში, ხოლო ქართლში ვახტანგის თხოვნის გათვალისწინებით წარმოავლინეს ანტიოქიელი პატრიარქის მიერ კათოლიკოსად ნაკურთხი პეტრე.

    «მოქცევაჲ ქართლისაჲ ბევრად უფრო მოკლედ და განსხვავებული სახით წარმოგვიდგენს მიქაელის ეპისკოპოსობას. ამ წყაროს ცნობით, მიქაელის წინამორბედი იოველია და არა მობიდანი (ამ უკანასკნელის სახელის მქონე ეპისკოპოსს «მოქცევაჲ საერთოდ არ იცნობს), მიქაელი კი ეპისკოპოსი ხდება ვახტანგის სპარსეთში ყოფნის დროს: «? მეფობდა დიდი ვახტანგ გორგასარი, და მთავარეპისკოპოსი იყო იოველ. მაშინ წარიყვანეს ვახტანგ სპარსთა. და შემდგომად რაოდენისამე ჟამისა მოიქცა, და მთავარეპისკოპოსი იყო მიქაელი. და მან მიამთხჳა ფერჴი პირსა მეფისასა ვახტანგს. ხოლო მეფემან წარავლინნა მოციქულნი საბერძნეთა და ითხოვა მეფისაგან და პატრეაქისაგან კათალიკოზი.

 

    წყარო: ჯუანშერი, ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა, «ქართლის ცხოვრება», ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 1, თბ., 1955.

    «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

 

 

პეტრე პირველი

 

    ქართლის პირველი კათოლიკოსი დაახლ. მეხუთე საუკუნის 60-იანი წლებიდან. ჯუანშერის თანახმად, ვახტანგ გორგასალმა «პეტრე მღდელი, მოწაფეთაგან გრიგოლი ღმრთისმეტყუელისათა და მასთან ერთად მონაზონი სამოელი გაიცნო და დაიახლოვა ბიზანტიაში ლაშქრობის დროს. ვახტანგის თხოვნით პეტრე დიპლომატიური მისიით გაემგზავრა კეისრის კარზე და აწარმოებდა საიდუმლო მოლაპარაკებებს, რომელმაც ხელი შეუწყო ბიზანტიასა და ქართლს შორის მშვიდობიანი ურთიერთობის დამყარებას. ისტორიკოსთა აზრით, ვახტანგს, ჯერ კიდევ პეტრეს გაცნობამდე ჰქონდა გადაწყვეტილი ქართლის ეკლესიის ადმინისტრაციულ-სტრუქტურული რეორგანიზაცია და საკათოლიკოსო მმართველობის დაწესება და პეტრესთან დაახლოების შემდეგ საკათოლიკოსოდ სწორედ მის კანდიდატურაზე შეჩერდა. აბაშთა ქვეყანაში ლაშქრობის შემდეგ ქართლში მომავალმა ვახტანგმა ბიზანტიაში «წარავლინა მოციქული წარმოყვანებად ცოლის მისისა, და პეტრესთვის კათოლიკოსისა და სამოელ ეპისკოპოსისა. ეს რომ მცხეთის იმდროინდელმა მთავარეპისკოპოსმა მიქაელმა შეიტყო, განაწყენდა და მოისურვა «შფოთითა დააცადოს საქმე იგი და მოსლვა მათი და კრულ ყო მეფე და ყოველნი სპანი მისნი. მიქაელთან საქმის მოსაგვარებლად მისულ ვახტანგს მიქაელმა ფეხი «მიამთხვია და კბილები ჩაუმტვრია. ვახტანგმა მიქაელი დასასჯელად კონსტანტინოპოლის პატრიარქთან გაგზავნა და დესპანების პირით პატრიარქს ისიც შეუთვალა, რომ «კათალიკოსი და თორმეტნი ეპისკოპოსნი სწრაფით წარმოავლინენ. და მათ შორისმცა არს პეტრე კათალიკოსად და სამოელ ეპისკოპოსად, და სხუანი ვინცა სთნდენ. კონსტანტინოპოლის პატრიარქმა პეტრე და მასთან ერთად სამოელი ანტიოქიას წარავლინა, რათა ანტიოქიელ პატრიარქს ეკურთხებინა პეტრე კათოლიკოსად, ხოლო სამოელი და სხვა პირები ეპისკოპოსებად და ქართლს მიევლინა, რადგან «ქართლი და აღმოსავლეთი და ჩრდილო მაგის წმიდისა საყდრისანი არიან. ანტიოქიის პატრიარქმა აკურთხა პეტრე კათოლიკოსად და კიდევ ცამეტი ეპისკოპოსი, რომლებიც «მოვიდეს კოსტანტინეპოლედ და მეფემან მისცა ნიჭი დიდძალი, და ასული თვისი მისცა, სახელით ელენე, მეფესა ვახტანგს, და გამოავლინა იგი სპითა დიდითა ვიდრე საზღვართამდე სომხითისათა. მღვდელმთავართა ქართლში მოსვლის შემდეგ ვახტანგმა მცხეთას «აღაშენა ეკლესია მოციქულთა სუეტი ცხოველი? და მუნ შინა დასუეს პეტრე კათოლიკოსად და სამოელ ეპისკოპოსად მცხეთასავე საეპისკოპოსასა. დანარჩენმა ეპისკოპოსებმა დაიკავეს ახიზის, არტაანის, წუნდის, მანგლისის, ბოლნისის, რუსთავის, ნინოწმიდის, ჭერემის, ჩელეთის, ხორნაბუჯის და აგარაკის კათედრები.

    ჯუანშერის ცნობით, კათოლიკოსი პეტრე ვახტანგთან ერთად იყო სპარსელებთან ომის დროს და მაშინაც, როდესაც ვახტანგმა «შეიტყო სიკუდილი თავისა თვსისა, და მოუწოდა კათალიკოსსა და ცოლსა თვსსა, და ძეთა და ყოველთა წარჩინებულთა. გარდაიცვალა პეტრე მეფე დაჩის დროს: «და მოკუდა პეტრე კათალიკოსი და დაჯდა სამოელ.

    «მოქცევაჲ ქართლისაჲ გაცილებით უფრო ნაკლებ ცნობას იძლევა პეტრეზე. ამ ქრონიკით მიქაელ მთავარეპისკოპოსთან კონფლიქტის შემდეგ ვახტანგმა «წარავლინნა მოციქულნი საბერძნეთა და ითხოვა მეფისაგან და პატრიაქისაგან კათალიკოზი. ხოლო მან მოსცა პეტრე კათალიკოზი? და აღაშენა ქუემოი ეკლესიაჲ ვახტანგ მეფემან და დასუა პეტრე კათალიკოზი?..

    ვახტანგ გორგასლის დროს საკათოლიკოსო მმართველობის დაწესება მიჩნეულია ქართლის ეკლესიისთვის თვითმმართველობითი (ავტოკეფალური) უფლებების მინიჭებად.

 

    წყარო: ჯუანშერი, ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა, «ქართლის ცხოვრება», ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 1, თბ., 1955.

    «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

 

სამოელ პირველი

 

    ქართლის მეორე კათოლიკოსი პეტრე პირველის შემდეგ მეექვსე საუკუნის დასაწყისში. მღვდელ პეტრეს და მონაზონ სამოელს ვახტანგ გორგასალი ჯერ კიდევ საბერძნეთში ლაშქრობის დროს შეხვდა. აბაშეთის ლაშქრობიდან დაბრუნებისას ვახტანგმა საბერძნეთს «წარავლინა მოციქული წარმოყვანებად ცოლისა მისისა, და პეტრესთვის კათალიკოსისა და სამოელ ეპისკოპოსისა. ჯუანშერის ცნობით, კონსტანტინოპოლის პატრიარქმა პეტრე და სამოელი ანტიოქიის პატრიარქთან გაგზავნა, რომელმაც პეტრე კათოლიკოსად, ხოლო სამოელი და კიდევ სხვა თერთმეტი პირი ეპისკოპოსებად აკურთხა და ქართლს წარმოავლინა. კათოლიკოს პეტრეს გარდაცვალების შემდეგ საკათოლიკოსო ტახტი სამოელმა დაიჭირა, «მოკუდა პეტრე კათალიკოსი და დაჯდა სამოელ და მეფემან მას მიათუალა მცხეთა, რამეთუ ეგრე ებრძანა მეფესა ვახტანგს, ე. ი. სამოელმა შეინარჩუნა მცხეთის კათედრაც, რომელიც მას მანამდეც ეჭირა. კათოლიკოსობდა მეფეების დაჩის და ბაკურის დროს. გარდაიცვალა ფარსმან ბაკურის ძის დროს: «დაჯდა მეფედ ძე მისი (ბაკურის) ფარსმან. და მოკუდა კათალიკოსი სამოელ, და დაჯდა კათალიკოსად თავფეჩაგ. სამოელის კათოლიკოსობის დროს აშენდა წყაროსთავის ეკლესია ჯავახეთს. კათოლიკოსი სამოელი პირადად იცნობდა წმ. დედოფალ შუშანიკს და მოინახულა იგი გარდაცვალების წინ.

 

    წყარო: ჯუანშერი, ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა, «ქართლის ცხოვრება», ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 1, თბ., 1955.

    «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

    «წამებაჲ წმიდისა შუშანიკის დედოფლისაჲ, ძველი ქართული აგიოგრაფიული ლიტერატურის ძეგლები, წ. I, ი. აბულაძის რედაქციით, თბ., 1964.

 

გაბრიელ პირველი

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. 505-507 წწ. ქართულ წყაროებში ასეთი სახელის მქონე კათოლიკოსი არ მოიხსენიება. «მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ის და ჯუანშერის თანახმად, ქართლში ამ დროს კათოლიკოსობს სამოელ პირველი.

ცნობები გაბრიელ კათოლიკოსზე გვხვდება სომხურ წყაროებში («ეპისტოლეთა წიგნი, უხტანესის «ისტორია გამოყოფისა ქართველთა სომეხთაგან), რომელთა მიხედვით გაბრიელი ქართლის სხვა ეპისკოპოსებთან ერთად მონაწილეობდა დვინის 506 წლის სომხეთის, ქართლისა და ალბანეთის გაერთიანებული საეკლესიო კრების მუშაობაში. ამ წყაროებზე დაყრდნობით ქართველ ისტორიკოსებს (ივ. ჯავახიშვილი, ს. ჯანაშია) მიაჩნდათ, რომ დვინის კრება აშკარად მონოფიზიტურ მრწამსს მიემხრო და აქედან გამომდინარე კათოლიკოსი გაბრიელიც მონოფიზიტად გამოცხადდა. დღეს ისტორიოგრაფიაში გარკვეულია (ზ. ალექსიძე), რომ 506 წლის დვინის კრება მოწვეული იყო ბიზანტიის საეკლესიო და საერო ხელისუფლების ინიციატივით (და არა ირანისა, როგორც ფიქრობდნენ) და რომ მას ქალკედონიანობის საკითხი არ განუხილავს. კრებამ დაგმო ნესტორიანელობა და მიიღო კეისარ ზენონის ე. წ. «ჰენოტიკონი (ერთობა). ამრიგად, კათოლიკოს გაბრიელის «აშკარა მონოფიზიტობა არ დასტურდება. ამავე დროს არ არის გამორიცხული, რომ გაბრიელის მიერ დვინის კრებაზე ზენონის «ჰენოტიკონის მიღება მოგვიანებით გახდა იმის მიზეზი, რომ ეკლესიამ მისი სახელი საერთოდ ამოიღო ქართლის კათოლიკოსთა ოფიციალური სიიდან.

 

    წყარო: «ეპისტოლეთა წიგნი, სომხური ტექსტი ქართული თარგმანით, გამოკვლევითა და კომენტარებით გამოსცა ზ. ალექსიძემ, თბ., 1968.

    ზ. ალექსიძე, მასალები დვინის 506 წლის საეკლესიო კრების ისტორიისათვის, «მაცნე (ისტორიის სერია), 1976, #3.

 

 

თავფაჩაგ (თავფეჩაღ) პირველი

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. მეექვსე ს-ის 10-იან წლებში. «მოქცევაჲ-ს და ჯუანშერის მიხედვით, თავფაჩაგ პირველი ქართლის მესამე კათოლიკოსია. საკათოლიკოსო ტახტი ეკავა სამოელ პირველის შემდეგ (რაც შეცდომაა, სამოელის შემდეგ კათოლიკოსად ჩანს გაბრიელი) მეფე ფარსმან ბაკურის ძის დროს.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

    ჯუანშერი, ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა, «ქართლის ცხოვრება», ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 1, თბ., 1955.

 

 

ჩიმაგა (ჩერმაგ) პირველი

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. მეექვსე ს-ის 10-იანი წლების მეორე ნახევრიდან 20-იან წლებამდე. «მოქცევაჲ-ს და ჯუანშერის მიხედვით ქართლის მეოთხე კათოლიკოსი. ისევე, როგორც მისი წინამორბედი თავფაჩაგ პირველი, კათოლიკოსობდა მეფე ფარსმან ბაკურის ძის და ფარსმან «სხუაჲს დროს (ჯუანშერის ცნობით, «ფარსმან, ძმისწული ფარსმან მეფისა).

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

    ჯუანშერი, ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა, «ქართლის ცხოვრება», ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 1, თბ., 1955.

 

 

საბა (დასაბია) პირველი

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. მეექვსე ს-ის 20-30-იან წლებში. ქართლის ეს კათოლიკოსი იყო ეროვნებით პირველი ქართველი კათოლიკოსი, მცხეთის მკვიდრი. «მოქცევაჲ-ს ქრონიკა გვამცნობს: «შემდგომად (ფარსმანისა - ზ.ა.) მეფობდა ფარსმან სხუაჲ, და კათალიკოზი იყო დასაბია, მკჳდრი მცხეთელი. და აქადგან ორთა სახლთა აღიღეს კათალიკოზობაჲ მცხეთელთა მკვიდრთა? იგივე ცნობა აქვს ჯუანშერსაც: «მოკუდა კათოლიკოსი ჩერმაგ, და ამანვე ფარსმან მეფემან დასუა საბა. აქათგან არღარა მოიყვანებდეს კათოლიკოსსა საბერძნეთით, არამედ ქართველნი დასხდებოდეს, წარჩინებულთა ნათესავნი, ხოლო ჩანართი ჯუანშერის თხზულებისა იძლევა განმარტებას «ითხოვეს იუსტინიანესაგან (ბიზანტიის იმპერატორი, ზ. ა.) ქართველთა, რათა დასხდებოდენ კ»ზად ნათესავნი ქართველთანი, რამეთუ მოვიდოდიან კათოლიკოსნი საბერძნეთით. ხოლო იუსტინიანე დაწერა წიგნი და დაბეჭდა თვისთა ბეჭდითა ესრეთ, რათა დასდებოდენ კათოლიკოსად ნათესავნი ქართველთანი, და აქუნდეს უაღრესობა ყოველთა ეკლესიათა მღდელთ-მთავართა ზედა. სომეხი ისტორიკოსის მხითარ აირივანეცის თანახმად, «საბა კათალიკოსად დაჯდა იბერიაში ანტიოქიის პატრიარქის ნებართვის გარეშე.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

    ჯუანშერი, ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა, «ქართლის ცხოვრება», ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 1, თბ., 1955.

    მხითარ აირივანეცი, «ქრონოგრაფიული ისტორია, ლ. დავლიანიძე-ტატიშვილის გამოც., თბ., 1990.

 

 

ევლალე (ევლათი, ევლავიოს) პირველი

 

    ქართლის კათოლიკოსი მეექვსე ს-ის 30-იან წლებში. «მოქცევაჲ-ს ქრონიკის და ჯუანშერის მიხედვით საკათოლიკოსო ტახტზე ავიდა მეფე ფარსმან «სხუას დროს, ეროვნებით პირველი ქართველი კათოლიკოსის საბას შემდეგ. ორივე დასახელებული წყარო აღნიშნავს, რომ მისი კათოლიკოსობის ჟამს საქართველოში მოვიდნენ ასურელი მამები იოანე ზედაზნელის მეთაურობით. მხითარ არივანეცის «ქრონოგრაფიულ ისტორიაში მოიხსენიება როგორც ელთა.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

    ჯუანშერი, ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა, «ქართლის ცხოვრება», ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 1, თბ., 1955.

    მხითარ აირივანეცი, «ქრონოგრაფიული ისტორია, ლ. დავლიანიძე-ტატიშვილის გამოც., თბ., 1990.

 

 

მაკარი

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. მეექვსე ს-ის 30-იანი წლების ბოლოს. კათოლიკოსობდა მეფეების ფარსმანისა და ბაკურის დროს. ბაკურმა «განამრავლნა ეკლესიანი და მღდელნი სამეფოსა შინა თვისსა. და განწმინდა ქართლი ყოვლისა ურწმუნოებისაგან. «მოქცევაჲ-ც და ჯუანშერიც წმ. შუშანიკის მარტვილობას ამ კათოლიკოსის დროს მომხდარ ფაქტად მიიჩნევენ. მეფე ფარსმანის თხოვნითკათოლიკოსმა მაკარიმ მღვდელ-მონაზვნად აკურთხა შიო მღვიმელი.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

    ჯუანშერი, ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა, «ქართლის ცხოვრება», ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 1, თბ., 1955.

    ლიტ.: პ. კარბელაშვილი, იერარქია საქართველოს ეკლესიისა, ტფ., 1900.

 

 

სამოელ მეორე

 

    «მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს მიხედვით ქართლის კათოლიკოსის ტახტი ეჭირა კათოლიკოს მაკარის შემდეგ დაახლ. მეექვსე ს. 40-60-იან წლებში. ამ კათოლიკოსის დროს 541 წელს განძაკიდან მცხეთას მოვიდა სპარსელი მოგვის შვილი გვირობანდაკი, რომელიც გაქრისტიანდა და მოინათლა სამოელ ქართლის კათოლიკოსის მიერ და ეწოდა სახელად ევსტათი. სპარსელების მიერ დაპატიმრებული ევსტათის განთავისუფლებას ქართლის მარზპანს არვანდ გუშნასპს ქართლის მთავრებთან ერთად თხოვდა კათოლიკოსი სამოელიც. ევსტათის სიკვდილით დასჯის შემდეგ მისი გვამი წაიღეს მცხეთას, სადაც კათოლიკოსმა სამოელმა «დაჰმარხა იგი დიდითა დიდებითა და პატივითა წმიდასა ეკლესიასა მცხეთისასა.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

    «მარტვილობაჲ და მოთმინებაჲ წმიდისა ევსტათი მცხეთელისაჲ, ძველი ქართული აგიოგრაფიული ლიტერატურის ძეგლები, წ. I, ი. აბულაძის რედაქციით, თბ., 1964.

 

 

სიმონ მეორე (სვიმონ-პეტრე)

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. მეექვსე ს-ის 60-70-იან წლებში. ჯუანშერის მიხედვით საკათოლიკოსო ტახტი დაიკავა კათოლიკოს მაკარის შემდეგ: «და მოკუდა კათოლიკოსი მაკარი, და მანვე მეფემან (ბაკურ ფარსმანის ძემ) დასუა სვიმონ კათოლიკოსად. «მოქცევაჲ-ს ცნობით მაკარის შემდეგ კათოლიკოსი გახდა სამოელი, ხოლო სვიმონმა ტახტი ამ სამოელის შემდეგ დაიჭირა.

 

    წყარო: ჯუანშერი, ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა, «ქართლის ცხოვრება», ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 1, თბ., 1955.

    «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

 

სამოელ მესამე

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. 575-582 წწ. «მოქცევაჲ-ს და ჯუანშერის მიხედვით სვიმონის შემდეგ კათოლიკოსი ხდება სამოელი: «სპარსნი უფლობდეს ქართლს და სომხითს და სივნიეთს და გუასპურანგს; და კათალიკოზი იყო სამოველ და ნელად-რე შეკრბა ქართლი და განაჩინეს ერისთავად გუარამ და მერმე კურაპალატაცდა. ეს გუარამი «იყო კაცი მორწმუნე და მაშენებელი ეკლესიათა. ამან დაიწყო ეკლესია ჯუარისა პატიოსნისა. ამ დროსვე დაიწყო თბილისის სიონის მშენებლობა.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

    ჯუანშერი, ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა, «ქართლის ცხოვრება», ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 1, თბ., 1955.

 

 

სამოელ მეოთხე

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. მეექვსე ს-ის 80-90-იან წლებში. ეს კათოლიკოსი «სამოელ სხუაჲ საკათოლიკოსო ტახტზე ავიდა სამოელ მესამის შემდეგ გუარამ კურაპალატის დროს. მის დროს გრძელდებოდა მცხეთის ჯვარისა და თბილისის სიონის ტაძრების მშენებლობა. სამოელ მეოთხის შემდეგ კათოლიკოსი გახდა ბართლომე. სამოელ «სხუაჲ-ს დროს ეკურთხა ეპისკოპოსად წმ. მღვდელმოწამე ნეოფიტე ურბნელი.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

    ლიტ.: პ. კარბელაშვილი, იერარქია საქართველოს ეკლესიისა, ტფ., 1900.

 

 

ბართლომე

 

    ქართლის კათოლიკოსი მეექვსე ს-ის 90-იან წლების ბოლოს. საკათალიკოსო ტახტი დაიკავა კათოლიკოს სამოელ მეოთხის შემდეგ ერისმთავარ სტეფანოზის დროს: გუარამის შემდეგ «დაჯდა ძე მისი სტეფანოზ? და მოკუდა სამოელ კათალიკოსი, და ამან სტეფანოზ დასუა ბართლომე კათალიკოსად. «მოქცევაჲ ქართლისაჲ
 შეცდომით აღნიშნავს, რომ ამ დროს «ჩამოვლო ჰერაკლე მეფემან ბერძენთამან. ჯუანშერი უფრო სწორ ცნობებს გვაწვდის. მისი თხზულების თანახმად სტეფანოზის ერისმთავრობის და ბართლომეს კათოლიკოსობის დროს ბიზანტიაში იმპერატორობდა მავრიკი (582-602) და სტეფანოზის დროსვე «იქმნა შფოთი დიდი საბერძნეთს: რამეთუ მავრიკი კეისარსა განუდგა ფოკას მხედარი, და მოკლა მავრიკი კეისარი და შვილნი მისნი და მხოლოდ «შემდგომად ამისა რაოდენთამე წელიწადთა გამოჩნდა საბერძნეთს კაცი ერთი, თჳსი მავრიკ კეისრისა, სახელით ერაკლე.

    «მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს მიხედვით ბართლომე ქართლში ორჯერ კათოლიკოსობდა. საკათოლიკოსო ტახტზე მის მეორედ ყოფნას ეს ქრონიკა განსაზღვრავს ჰერაკლე კეისრის ლაშქრობის დასასრულით (628 წ.). სუმბატ დავითის ძესთან არსებული ცნობა, რომ ჰერაკლეს ლაშქრობიდან ბიზანტიაში დაბრუნების მომენტისათვის ქართლში «კათალიკოსი იყო ბართლომე მეორე, გვაძლევს საფუძველს ვიფიქროთ, რომ მეშვიდე ს-ის 20-იანი წლების მეორე ნახევარში ბართლომემ, შესაძლოა, მართლაც, მეორედ დაიკავა ქართლის ეკლესიის მამამთავრის ტახტი.

    ჯუანშერის თანახმად სტეფანოზ პირველი «იყო ურწმუნო და უშიში ღმრთისა, არა ჰმსახურა ღმერთსა, არცა ჰმატა სჯულისა და ეკლესიათა. კათოლიკოსი ბასილი მესამე თხზულებაში «თხრობაჲ სასწაულთათჳსწმიდისა და ღმერთ-შემოსილისა მამისა შიოსი, მოთხრობილი აქვს, თუ როგორ «მოსტაცნა ორნი აგარაკნი შიომღვიმის მონასტერს სტეფანოზმა, რომელიც «შურითა ბოროტითა აღიძრა კათოლიკოს ბართლომესადმი: «ჟამთა მათ შინა, ოდეს ქართლსა შინა მთავრობდა სტეფანოზ – ნათქვამია ამ თხზულებაში – «ამან ? ინება რათამცა მოვიდა მღჳმედ და აღმოუწოდა კ»ზსა ბართლომეს, რათა იგიცა მოვიდეს კრებისა ყოფად მისთანა, და მოვიდა რა კათალიკოზი, ჰსცნეს მამათა ყოველთა და განვიდეს მიგებებად მის წინაშე ჯუარებითა და ჯეროვნებითა, ვითარცა ჰშუნის მამათმთავარსა და შეასხმიდეს გალობითა ჯერისაებრ? იხილა რა ესე სტეფანოზ განირისხებოდა შურითა, რამეთუ ამას არა რაჲ ესე ვითარი პატივი უყვეს მონათა მათ ღუთისა და რამეთუ იყოცა კაცი ესე ამპარტავან და ბოროტითა შურითა აღსავსე და ეკლესიათა ფრიად ძვირსა უყოფდა.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

    ჯუანშერი, ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა, «ქართლის ცხოვრება», ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 1, თბ., 1955.

    სუმბატ დავითის ძე, ცხოვრება და უწყება ბაგრატონიანთა, «ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც, ტ. 1, თბ., 1955.

    საქართველოს სამოთხე. «სრული აღწერაჲ ღუაწლთა და ვნებათა საქართველოს წმიდათა». გ. საბინინის გამოც., პეტერბურგი, 1882

 

 

კირიონ (კირონ) პირველი

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. 599-614/16 წწ. ძველ ქართულ მწერლობას მის შესახებ ცნობები თითქმის არ შემოუნახავს. სომხური წყაროებით, ქართველი იყო ჯავახეთის სოფ. სკუტრიდან (საქუდრია). სიყმაწვილეში 15 წელი ტყვედ თუ მძევლად იყო სომხეთის ე. წ. ბერძნულ ნაწილში, კოლონიის პროვინციაში, დაბა-ქალაქ ნიკოპოლისში. აქ მან მიიღო ბერძნული განათლება და დიოფიზიტობა. შემდეგ გადავიდა ქალაქ დვინში, სომხურ მონოფიზიტურ საკათოლიკოსო ცენტში, სადაც დაუახლოვდა მონოფიზიტ პატრიარქს მოსეს, თვითონაც აღიარა მონოფიზიტობა და დაიკავა აირარატის გავარის ქორეპისკოპოსისა და დვინის კათოლიკე მონასტრის წინამძღვრის ხარისხები. სომხეთში 5 წლის სამსახურის შემდეგ ქართლის პრომონოფიზიტურად და სპარსოფილურად განწყობილი ძალების ხელშეწყობით იგი მცხეთის საკათოლიკოსო ტახტზე ავიდა. არის ცნობა, რომლის მიხედვითაც კირიონ პირველის სამწყსოში ამ დროს ეგრისის სამიტროპოლიტოც შედიოდა.

    ქართლის ახალი კათოლიკოსის სახელმწიფო, ეროვნული და რელიგიური პოლიტიკა შეესაბამებოდა ქვეყნის წამყვანი სოციალური და პოლიტიკური ძალების განწყობილებას, ამის გამო კირიონ პირველმა დიდი გავლენა მოიპოვა ქართლის როგორც სასულიერო, ისე საერო ცხოვრებაში. მისი აქტიურობითა და წარჩინებულთა მხარდაჭერით ქართლში საბოლოოდ გაიმარჯვა დიოფიზიტობამ, ხოლო ქვეყნის პოლიტიკური ორიენტაციის კურსი ბიზანტიისაკენ წარიმართა. კირიონ პირველმა მარჯვედ გამოიყენა შექმნილი საერთაშორისო პოლიტიკური ვითარება, ქვეყანას იდეოლოგიური დამოუკიდებლობა მოუპოვა და შეუდგა კარგად მოფიქრებული ეროვნული პროგრამის განხორციელებას, რომლის მთავარი იდეა იყო ახლად აღდგენილი პოლიტიკური «ყოველი ქართლის განსამტკიცებლად სასაზღვრო პროვინციების შერეული მოსახლეობის საეკლესიო მსახურებაში ქართლის ენის დამკვიდრება (დენაციონალიზებული ქართველების და არაქართული მოსახლეობის გასაქართველებლად) და სხვადასხვა ქრისტიანული მრწამსის მიმდევართა ქალკედონიტობაზე დასაყოლიებლად უფრო მოქნილი ქრისტიანული დოქტრინის შემუშავება. ამ ნიადაგზე ქართლის კათოლიკოსსა და ცურტავის მონოფიზიტ ეპისკოპოს მოსეს შორის მწვავე კონფლიქტი მოხდა, რომელიც კავკასიის ეკლესიების საბოლოო გათიშვით დამთავრდა. ქართული ეკლესია დიოფიზიტურ მრწამსს დაადგა, სომხური – მონოფიზიტობის ერთგული დარჩა, ხოლო ალბანური ერთხანს მერყეობდა მათ შორის.

    კირიონ პირველი ფართო საერთაშორისო ურთიერთობაში იყო ჩაბმული. მას რელიგიისა და ეკლესიის ორგანიზაციულ საკითხებზე მიმოწერა ჰქონდა რომის პაპთან, იერუსალიმისა და სომხეთის პატრიარქებთან, სპარსეთის სამეფოს უმაღლეს მოხელეებთან. ჩვენამდე მოაღწია რომის პაპის გრიგოლ დიდის ვრცელმა პასუხმა (ლათინურ ენაზე) კირიონ პირველის ერთ-ერთ ეპისტოლეზე. აგრეთვე კირიონ პირველის მიმოწერამ სომხეთის პატრიარქთან და გურგანის მარზპანთან (სომხურ ენაზე). ამ წერილების მიხედვით ჩვენ წინაშე წარმოდგება დიდად განათლებული, დახვეწილი ლიტერატურული გემოვნებისა და სტილის მქონე ადამიანი, თავდაჭერილი პოლემიკოსი, გონიერი და მტკიცე დიპლომატი, გავლენიანი სახელმწიფო მოღვაწე.

    614/616 ახლო აღმოსავლეთში გამარჯვებულმა ირანმა უარი თქვა იდეოლოგიურ საკითხებში შემწყნარებლობაზე და აქტიურად ჩაერია დამოკიდებული ქვეყნების რელიგიურ ცხოვრებაში. მან ბიზანტიის იმპერიის საწინააღმდეგოდ მხარი დაუჭირა მონოფიზიტობას და მოსთხოვა თავისი ქვეშევრდომი ქვეყნების იერარქებს ეღიარებინათ იგი ან ექსორიაში წასულიყვნენ. სავარაუდოა, რომ სწორედ ამ ხანებში დაკარგა ქართლის კათოლიკოსის ტახტი კირიონ პირველმაც. მის მიერ დაწყებული დიდი ეროვნული საქმე დროებით შეფერხდა.

    სპეციალურ ლიტერატურაში გამოთქმულია ვარაუდი კირიონ პირველისა და კიროს ფასისის მიტროპოლიტის (შემდეგში ალექსანდრიის პატრიარქის) იგივეობის შესახებ.

 

    წყარო: არსენი საფარელი, «განყოფისათჳს ქართველთა და სომეხთა», ზ. ალექსიძის გამოც., თბ., 1980.

    ეპისტოლეთა წიგნი, ზ. ალექსიძის გამოც., თბ., 1968.

    უხტანესი, ისტორია გამოყოფისა ქართველთა სომეხთაგან, ზ. ალექსიძის გამოც., თბ., 1975.

    ლიტ.: ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, წიგ. 1, თბ., 1960.

    ივ. ჯავახიშვილი

 

 

იოანე მეორე

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. მეშვიდე ს-ის 20-იანი წლების ბოლოს. ჯუანშერის, «მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს და სუმბატ დავითის ძის მიხედვით, საკათოლიკოსო ტახტი ეჭირა ერისთავ ადარნასეს დროს: «და მოკუდა კათალიკოსი ბართლომე, და ამან ადარნასემ დასუა კათალიკოსად იოანე». «მოქცევაჲ-ს მიხედვით ადარნასეს დროს გარდაიცვალა სამი კათოლიკოსი: «ერისთავობდა ადარნასე, და მისა ზე სამნი კათალიკოზნი იცვალნეს: იოვანე, ბაბილა, თაბორ.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

    ჯუანშერი, ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა, «ქართლის ცხოვრება», ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 1, თბ., 1955.

    სუმბატ დავითის ძე, ცხოვრება და უწყება ბაგრატონიანთა, «ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 1, თბ., 1955.

 

ბაბილა

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. მეშვიდე ს-ის 30-იანი წლების დასაწყისში. მის დროს ერისთავი იყო ადარნასე, რომლის დროსაც «სამნი კათალიკოზნი იცვალნეს: იოვანე, ბაბილა, თაბორ.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

 

თაბორი

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. მეშვიდეს-ის 30-იან წლებში. კათოლიკოსის ტახტი ეჭირა ერისმთავარ ადარნასეს დროს. ჯუანშერის თხზულებაში მურვან ყრუს ლაშქრობაზე თხრობისას აღნიშნულია, რომ «მოსვლასა მისსა კათალიკოსი იყო თაბორ
, რაც შეცდომა უნდა იყოს. ამ დროს მცხეთის საკათოლიკოსო ტახტზე თაბორის სახელის მქონე კათოლიკოსი არ ჩანს.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

    ჯუანშერი, ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა, «ქართლის ცხოვრება», ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 1, თბ., 1955.

 

 

სამოელ მეხუთე

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. მეშვიდე ს-ის 30-იანი წლების ბოლოს – 40-იანი წლების დასაწყისში. საკათოლიკოსო ტახტზე ავიდა კათოლიკოს თაბორის შემდეგ ერისთავ სტეფანოზის დროს. ადარნასეს შემდეგ ქართლში «ერისთავობდა სტეფანოზ, ძე  მისი და ამან განიშორა ჯუარისა ეკლესიაჲ და დადვა კრებაჲ ჯუარს ჯუარობასა ერთ თთუე. და ტფილისსა დაჯდა სტეფანოზ, და კათალიკოსი იყო სამოველ და მისზევე ევნონ.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

ევნონ

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. მეშვიდეს-ის 40-იანი წლებში. კათოლიკოსის ტახტი ეჭირა ერისთავ სტეფანოზის დროს კათოლიკოს სამოელის შემდეგ. ადარნასეს შემდეგ «ერისთავობდა სტეფანოზ ძე მისი და ამან განიშორა ჯუარისა ეკლესიაჲ? და კათოლიკოსი იყო სამოველ და მის ზევე ევნონ.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

 

თავფაჩაგ მეორე

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. მეშვიდე ს-ის 50–60-იან წლებში. კათოლიკოსის ტახტი დაიკავა კათოლიკოს ევნონის შემდეგ. ამ თავფაჩაგიდან მოყოლებული 9 კათოლიკოსი პეტრე მეორეს ჩათვლით ცოლოსანნი იყვნენ. ამ კათოლიკოსთა უმრავლესობის ზეობის ქრონოლოგიის დადგენა ვერ ხერხდება. ვიძლევით იმ ქრონოლოგიას, რომელიც წყაროს მითითების გარეშე მოცემულია საქართველოს ეკლესიის კალენდარში.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

 

ევლალე მეორე

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. 664-668 წწ.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

 

იოველ მეორე

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. 668-670 წწ.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

 

სამოელ მეექვსე

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. 670-677 წწ.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

 

გიორგი პირველი

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. 677-678 წწ.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

 

კირიონ მეორე

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. 678-683 წწ.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

    იზიდ-ბოზიდი

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. 683-685 წწ.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

 

თეოდორე პირველი

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. 685-689 წწ.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

 

პეტრე მეორე

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. 689-720 წწ.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

 

მამაჲ

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. 720-744 წწ. მოხსენიებულია ზედაზნელ მამათა სიაში. კათოლიკოსობამდე იყო ზედაზნის მონასტრის წინამძღვარი და როგორც ჩანს, გამორჩეული სულიერებისა და მოღვაწეობისათვის ქართლის კათოლიკოსად აირჩიეს. საქართველოს ეკლესიამ წმიდანად შერაცხა. მისი, როგორც წმიდანის სახელი, შეტანილია იოანე ზოსიმეს კალენდარში «კრებაჲ თთუეთაჲ წელიწდისათაჲ. ხსენება 3 მაისს.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

    ლიტ.: ქართველ წმიდანთა ცხოვრება, ზუგდიდი, 1998.

იოანე მესამე

 

    ქართლის კათოლიკოსი მერვე საუკუნის 40-60-იან წლებში. იგი, ეფრემ მცირეს მიხედვით, კათოლიკოსად აკურთხა ანტიოქიის პატრიარქმა თეოფილაქტემ (745-751) და ანტიოქიის ეკლესიის სინოდის გადაწყვეტილებით მისცა პროტრეპტიკონი, «რათა თვით მათისა (ქართველების–ზ.ა.) საზღვრისა ეპისკოპოსთაგან ჴელნი დაესხმოდიან ჟამად-ჟამადსა კათალიკოსსა ქართლისასა, რაჲცა საღმრთომან მადლმან უჩუHნოს მათ, და რომელი გამოირჩიონ მოყუასთა მის ეკლესიისათა, თანადგომითა და წამებითა ეპისკოპოსთაჲთა წესთაებრ საეკლესიოთა. ე.ი. ქართლში დაკანონდა ადგილობრივი კრების მიერ არჩეული კათოლიკოსის ადგილზევე ინტრონიზაცია ანტიოქიისაგან ყოველგვარი დასტურის გარეშე. ამავე კათოლიკოსის მიერ უნდა იყოს ხელდასხმული იოანე გუთელი ეპისკოპოსი, რომელიც «თვისისა სამწყოსა და ერისა მიერ მოივლინა ქართლად, და ქართლისა კათალიკოსისა იოანეს მიერ მიიღო ჴელდასხმა მცხეთას, რამეთუ მას ჟამსა საბერძნეთისა კერძონი ხატთა ბრძოლისა წვალებასა დაეპყრნეს.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

    ჯუანშერი, ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა, «ქართლის ცხოვრება», ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 1, თბ., 1955.

    ეფრემ მცირე, უწყებაჲ მიზეზსა ქართველთა მოქცევისასა, თ. ბრეგვაძის გამოც., თბ., 1959.

 

    გრიგოლ მეორე

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. 760-767 წწ. გრიგოლი პირველი კათოლიკოსი იყო, რომელსაც მცხეთის კათედრაზე არჩევის შემდეგ ანტიოქიის საყდრის მხრიდან «დამტკიცება აღარ დასჭირვებია.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

კლემენტოსი

 

    ქართლის კათოლიკოსი მერვე საუკუნის 70-იან წლებში. კათოლიკოსობამდე იყო ჯერ ზედაზნის, ხოლო შემდეგ შიომღვიმის მონასტრის წინამძღვარი. კათოლიკოს კლემენტოსის მიერაა აშენებული იოანე ნათლისმცემლის ეკლესია ზედაზნის მონასტერში. «შემდგომად მრავლისა ჟამისა (იოანე ზედაზნელის შემდეგ–ზ.ა.) წმიდამან კლემენტოს მცხეთისამან აღმოსავლით კერძო ამის ქუაბისა (ზედაზნის) სხუა ეკლესია აღაშენა სახელსა ზედა ნათლისმცემელისა.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

    თ. ჟორდანია, ქრონიკები და სხვა მასალა საქართველოს ისტორიისა, წ. 1, ტფ., 1892.

    ლიტ.: პ. კარბელაშვილი, იერარქია საქართველოს ეკლესია, ტფ., 1900.

 

 

    სარმეანე

 

    ქართლის კათოლიკოსი მერვე საუკუნის 70-იან წლებში. კათოლიკოსობა მოუხდა არაბთა ბატონობის ურთულეს პერიოდში. მისი ცხოვრებიდან ცნობილია ერთი ეპიზოდი: ერთხელ ყველიერის ხუთშაბათს მწირველად იყო შიომღვიმის მონასტერში. წირვის შემდეგ მასთან ძღვენით მივიდნენ ეგვიპტელნი, რომელებმაც ზიარება სთხოვეს. კათოლიკოსმა «გამოუძიებლივ აზიარა სტუმრები, რომლებიც მწვალებელი იაკობიტები ყოფილან. კათოლიკოსს იმ ღამესვე ძილში ზეგარდმოეხილა ასეთი წინდაუხედაობა და გამოღვიძებულმა შეკრიბა მღვდელმთავრები, აუწყა მათ მომხდარი, დაწვა იაკობიტთა მორთმეული ძღვენი და თავად ცოდვის მოსანანიებლად შიომღვიმეს წავიდა, საიდანაც მხოლოდ მაშინ დაბრუნდა, როცა «მიუტევა ღმერთმან ბრალნი მისნი. კათოლიკოსი სარმეანე წმიდანად არის შერაცხილი საქართველოს ეკლესიის მიერ. ხსენების დღე 21 აგვისტო.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეთე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

    საქართველოს სამოთხე, «სრული აღწერაჲ ღუაწლთა და ვნებათა საქართველოს წმიდათა». გ. საბინინის გამოც., პეტერბურგი, 1882.

 

 

თალალე

 

    ქართლის კათოლიკოსი მერვე საუკუნის 70-იანი წლების ბოლოს.

        წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

 

მიქელ მეორე

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. 774-780 წწ.

 

 

სამოელ მეშვიდე

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. 780-784 წწ. მისი კათოლიკოსობის დროს ეწამა წმ. აბო, რომლის შესახებაც თხზულება იოანე საბანისძემ დაწერა სწორედ კათოლიკოს სამოელის ლოცვა-კურთხევით: «მე, სამოელ ქრისტეს მიერ ქართლისა კათალიკოზი, უფალსა იოვანეს საბანისძესა, სულიერად შვილსა წმიდისა კათოლიკე ეკლესიისასა და საყვარელსა ჩვენსა, ლოცვით უფლისა მიერ მოგიკითხავ? და მნებავს რაჲთა დაიწეროს სანატრელისა ამისცა (აბოს) მარტვილობა, ვითარცა პირველთა მათ ქრისტეს მოწამეთა, და დაიდვას იგიცა წმიდასა კათოლიკე ეკლესიასა შინა მოსახსენებლად ყოველთა, ვინ იყვნენ შემდგომად ჩვენსა. სამოელ მეშვიდის შემდეგ კათოლიკოსის ტახტი დაიკავა კირილემ.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

    «წამებაჲ წმიდისა და ნეტარისა მოწამისა ქრისტეჲსისა ჰაბოჲსი, ძველი ქართული აგიოგრაფიული ლიტერატურის ძეგლები, წ. I, ი. აბულაძის რედაქციით, თბ., 1963.

 

 

კირილე პირველი

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. 781-802 წწ.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

 

გრიგოლ მესამე

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. 802-814 წწ.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

 

სამოელ მერვე

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. 814-826 წწ.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

 

გიორგი მეორე

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. 826-838 წწ.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

 

გაბრიელ მეორე

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. მეცხრე ს-ის 30-50-იანი წწ.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

 

ილარიონი

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. მეცხრე ს-ის 50-იანი წლების ბოლოს. გიორგი მერჩულეს მიხედვით, კათოლიკოსობამდე იყო წყაროსთავის მონასტრის წინამძღვარი. «ილარიონ მამაჲ და მაშენებელი წყაროსთავისაჲ, რომელიცა კათალიკოზ იქმნა მცხეთას.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

    გიორგი მერჩულე, «შრომაჲ და მოღვაწეობაჲ ღირსად ცხორებისაჲ წმიდისა და ნეტარისა მამისა ჩვენისა გრიგოლისი, ძველი ქართული აგიოგრაფიული ლიტერატურის ძეგლები, წ. 1, ი. აბულაძის რედაქციით, თბ., 1963.

 

 

არსენ პირველი დიდი (საფარელი)

 

    ქართლის კათალიკოსი დაახლ. 860-887 წწ. არსენ დიდზე ცნობები დაცულია გრიგოლ ხანძთელის «ცხოვრებაში. არსენი 6 წლის ბავშვი იყო, როდესაც ის მშობლების სურვილით «დაიმოწაფეს» გრიგოლ ხანძთელის მოწაფეებმა თევდორემ და ქრისტეფორემ, რომლებიც აფხაზეთში მიდიოდნენ: «ვითარ მოიწინეს სამცხეს, ბრძანებითა ღმრთისაჲთა ძეჲ დიდისა მირვან აზნაურისაჲ დაიმოწაფეს, სახელით არსენი, რომელსაც ეწოდა ღირსად დიდი არსენი, ქართლისა კათალიკოზი და მცხეთისა საყდრისა გვირგვინი დაუჭნობელი. არსენთან ერთად ხანძთის მონასტერში თეოდორესა და ქრისტეფორეს მეთვალყურეობით იზრდებოდა ეფრემიც, შემდგომში დიდი საეკლესიო მოღვაწე და აწყურის ეპისკოპოსი. დაახლ. 860 წელს საეკლესიო კრების დაუკითხავად, სამცხის ერისკაცთა და რამდენიმე ეპისკოპოსის თანხმობით მამამ არსენი საკათოლიკოსო ტახტზე აიყვანა, რასაც ქართველი მღვდელმთავრების და მათ შორის ეფრემ მაწყვერელის გულისწყრომა და პროტესტი მოჰყვა. ამ უკანასკნელთ მხარი დაუჭირა მამფალმა გუარამ დიდმა, რომლის ბრძანებით მოწვეულ იქნა საეკლესიო კრება.

    საკათოლიკოსო ტახტზე კრების გარეშე მღვდელმთავრის დადგინება საეკლესიო კანონების უხეში დარღვევა იყო, ამიტომ არსენს გადაყენება ემუქრებოდა. ვინაიდან კრების მუშაობის დაწყებას გრიგოლ ხანძთელი არ ესწრებოდა, ერუშელმა ეპისკოპოსმა კრებას მოუწოდა, რომ დალოდებოდნენ გრიგოლის მოსვლას, რადგან «ოდეს მოვიდეს ვარსკვლავი უდაბნოთაჲ, მაშინ განემართოს საქმე და განზრახვაჲ ყოველთაჲ და მართლაც, კრებაზე მოსულმა გრიგოლმა ეფრემს უთხრა: «შენ უწყი სულითა შენითა ღმრთის მხილველითა, ვითარ ღმერთსა ებრძანა კათალიკოზობაჲ არსენისი სისრულისა მისისათჳს. არამედ მირეან, მამამან მისმან, აუგიან ყო უჟამოდ შესწრაფებითა, ვითარცა ადამ ჭამა ხილი იგი, რომელ არღა მწიფე იყო. აწ შენ კეთილად ჰყავ სმენაჲ ჩემი, რამეთუ გულისწყრომამან კაცისამან სიმართლე ღმრთისაჲ არა ქმნის. ხოლო ბრალი ესე არსენისი ჩემ ზედა იყავნ. და კრებასაც მიმართა: «ისმინეთ გლახაკისა ამის მოხუცებულისაჲ, რამეთუ არსენი კათალიკოზი ნებითა ღმრთისაჲთა კათალიკოზი არს. და ძვირისმეტყველთა მისთა, რომელთა არა შეინანონ, კდემულ იყვნენ და სრულიად ჰრცხვენეს ამა საწუთროსა და მას საუკენესა. გრიგოლის სიტყვებმა დაარწმუნეს ეპისკოპოსები, რომლებმაც განაცხადეს: «აწ ამიერითგან არსენი იყავნ კათალიკოს ქართლისა ყოვლისა და სულიერად მამა ყოველთა.

    კათოლიკოსმა არსენიმ აკურთხა ძველი ხანძთის ეკლესია «და ქართლისა ეკლესიათა ყოველთა სიხარული მოჰფინა, რამეთუ საყდარი მამათმთავრობისაჲ შეამკო სრულიად და შეიმკო მადლითა.

    «გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრების მიხედვით არსენი 27 წელიწადი კათოლიკოსობდა. ზოგიერთი მკვლევარის აზრით, სწორედ არსენ პირველი ეკუთვნის ისტორიულ-პოლემიკური თხზულება «განყოფისათვის ქართლისა და სომხითისა, რომელიც ეხება ქართველ-სომეხთა სარწმუნოებრივი ურთიერთობის და განხეთქილების ისტორიას. მასვე მიაკუთვნებენ თხზულებას «ცხოვრება და მარტვილობა აბიბოს ნეკრესელისა, რომლის მეტაფრასულ რედაქციაში აღნიშნულია, რომ «ეს «ცხოვრება არის თქმული არსენი დიდისა, ქართლისა კათალიკოსისაჲ.    საქართველოს ეკლესიის მიერ შერაცხილია წმინდანად. ხსენების დღე 25 სექტემბერი.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

    გიორგი მერჩულე, «შრომაჲ და მოღვაწეობაჲ ღირსად ცხორებისაჲ წმიდისა და ნეტარისა მამისა ჩვენისა გრიგოლისი, ძველი ქართული აგიოგრაფიული ლიტერატურის ძეგლები, წ. 1, ი. აბულაძის რედაქციით, თბ., 1963.

    ლიტ.: კ. კეკელიძე, ძველი ქართული ლიტერატურის ისტორია, ტ. 1, თბ., 1980.

 

ევსუქი

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. 887-914 წწ.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

ბასილ მეორე

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. 914-930 წწ.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

    მიქელ მესამე

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. 930-947 წწ.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

 

 

დავით პირველი

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. 947-955 წწ.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

 

 

არსენ მეორე

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. 955-980 წწ. კათოლიკოს არსენ მეორე მიეწერება ასურელ მამათა ცხოვრების აღწერა. ჯუანშერის თხზულების «ცხოვრება ვახტანგ გორგალისა ერთ-ერთი ჩანართი გვამცნობს, რომ ასურელ მამათა მოსვლიდან 420 წლის შემდეგ მათი მოღვაწეობა, «გამოიკითხა და გამოიძია წმიდამან მამამან ჩუენმან არსენი ქართლისა კათალიკოსმან. კ. კეკელიძის აზრით, ეს კათოლიკოსი იყო სწორედ არსენ მეორე, «კაცი განათლებული და მწიგნობარი.

 

    წყარო: «მოქცევაჲ ქართლისაჲ, შატბერდის კრებული მეათე საუკუნისა, ბ. გიგინეიშვილის და ელ. გიუნაშვილის გამოც., თბ., 1979.

    ჯუანშერი, ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა, «ქართლის ცხოვრება», ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 1, თბ., 1955.

    ლიტ.: კ. კეკელიძე, ძველი ქართული ლიტერატურის ისტორია, ტ. 1, თბ., 1980.

 

თავი მეორე

ერთიანი საქართველოს კათოლიკოსები და

კათოლიკოს-პატრიარქები

 

იოანე მეოთხე (ოქროპირი)

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. 980-1001 წწ. მოხსენიებულია 1270 წლის ე. წ. შიომღვიმის ხელნაწერის კათოლიკოსთა მოსახსენებელ ნუსხაში. ეს უნდა იყოს ის იოანე, რომელზედაც მოთხრობილია კათჯლიკოს ბასილ მესამის თხზულებაში «თხრობაჲ სასწაულთათჳს წმიდისა და ღმერთშემოსილისა მამისა შიოსი, სადაც ნათქვამია, რომ იოანეს მშობლებს შვილი არ ჰყავდათ და წმ. შიოს ევედრებოდნენ, რომ მიეცა მათთვის შვილი. ვაჟის დაბადების შემდეგ, იგი მიაბარეს შიომღვიმის მონასტერს, სადაც იზრდებოდა და «ესე ყრმა არს იოანე კათალიკოზი, რომელი ყოვლითურთ იქმნა სწორ იოანე ოქროპირისა, რომლისა სათნოებანი და საქმენი უკეთუ ვისმე უნდენ ცნობად მიიღეთ ხელად მისთვის აღწერილი წიგნი?    საქართველოს ეკლესიამ შერაცხა წმინდანად. ხსენება 3 მარტს.

 

    წყარო: თ. ჟორდანია, ქრონიკები და სხვა მასალა საქართველოს ისტორიისა, წ. 1, თბ., 1892.

    საქართველოს სამოთხე, სრული აღწერაჲ ღუაწლისა და ვნებათა საქართველოს წმიდათა, პეტერბურგი, 1882.

    ლიტ.: ე. თაყაიშვილი, მეფეთა და კათალიკოსთა სულთა მატიანე ნიკორწმინდის ხელნაწერში. «დაბრუნება, ქართული ემიგრანტული ლიტერატურა, გ. შარაძის რედაქციით, ტ. I, თბ., 1991.

    პ. კარბელაშვილი, იერარქია საქართველოს ეკლესიისა, ტფ., 1900.

 

 

სვიმონ მესამე

 

    ქართლის კათოლიკოსი დაახლ. 1001-1010 წწ. კათოლიკოსობდა მეფე ბაგრატ მესამე (975-1014 წწ.) დროს. მის შემდეგ კათოლიკოსი გახდა მელქისედეკ პირველი. მოხსენიებულია 1270 წლის ე. წ. შიომღვიმის ხელნაწერის კათოლიკოსთა მოსახსენებელ ნუსხაში. კათოლიკოს სვიმონის მიერაა ნაკურთხი ქუთაისში ღვთისმშობლის მიძინების ტაძარი (ბაგრატის ტაძარი).

 

    წყარო: მატიანე ქართლისა, «ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. I, თბ., 1955.

    თ. ჟორდანია, ქრონიკები და სხვა მასალა საქართველოს ისტორიისა, წ. 1, თბ., 1892.

    ლიტ.: პ. კარბელაშვილი, იერარქია საქართველოს ეკლესიისა, ტფ., 1900.

    ე. თაყაიშვილი, მეფეთა და კათალიკოსთა სულთა მატიანე ნიკორწმინდის ხელნაწერში. «დაბრუნება, ქართული ემიგრანტული ლიტერატურა, გ. შარაძის რედაქციით, ტ. 1, თბ., 1991.

 

 

მელქისედეკ პირველი

 

    საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი დაახლ. 1010-1033 წწ. საქართველოს ეკლესიის პირველი მამამთავარი პატრიარქის ტიტულით. პატრიარქობდა ბაგრატ მესამე, გიორგი პირველი და ბაგრატ მეოთხე მეფობაში. კათოლიკოსის ტახტი დაიკავა კათოლიკოს სვიმონის გარდაცვალების შემდეგ. «მატიანე ქართლისას ჩანართის მიხედვით მელქისედეკი იყო «დიდებულთა კაცთა შვილი მეყვისი და გაზრდილი ბაგრატ მესამისა. ცნობილია, როგორც მცხეთის სვეტიცხოვლის აღმშენებელ-გამამშვენიერებელი. სვეტიცხოვლის ორ წარწერაში იგი მოიხსენიება, როგორც ტაძრის «მეორედ აღმშენებელი. მელქისედეკი «წარვიდა ბერძენთა მეფისა ბასილის წინაშე კოსტანტინეპოლედ, რათა შეეწიოს. რამეთუ იყო დიდი ესე კათოლიკე სამოციქულო ეკლესია სვეტი-ცხოველი, რომელი ვახტანგ გორგასალს აღეშენა, დაძველებულ იყო და ჟამთა შლოლიბით გარეშემო სტოანი და ბჭენი დაქცეულ იყო და აღარავინ იყო მწე აღშენებად და არცარა-ვის ძალ-ედვა აღშენება მისი. იმპერატორმა ბასილმა შეასრულა მელქისედეკის თხოვნა და მისცა მას «განძი და შესამკობელნი ეკლესიათანი, ხატნი და ჯუარნი, და ყოველივე სამღვდელმთავრო და სამღდელო სამკაული. ბიზანტიიდან დაბრუნებულმა მელქისედეკმა «იწყო შენებად გარეთითა ბჭითა და გარეშემოთა სტოითა მოქმნითა და ზედადაბურვითა, და ყოველი განასრულა. გარდა ამისა, კათოლიკოსმა შეამკო სვეტიცხოველი «ყოვლითა სამკაულობითა, ოქროთა და ვეცხლითა, თუალითა და მარგალიტითა. მელქისედეკ პირველი  რამდენჯერმე ეწვია ბიზანტიას და ამ ვიზიტების მიზანი არ იქნებოდა, მხოლოდ შესაწირის მიღება სვეტიცხოველისათვის. უეჭველია, რომ კათოლიკოსს დიპლომატიური მისია ჰქონდა დაკისრებული. ასევე საფიქრებელია, რომ ამ ვიზიტების (ან ერთ-ერთი ვიზიტის) დროს მიღებულ იქნა აღმოსავლეთის პატრიარქების თანხმობა საქართველოს ეკლესიის საჭეთმპყრობელის საპატრიარქო ხარისხში აღყვანაზე. 1031-1033 წწ. არის შედგენილი მელქისედეკის ანდერძი – «დაწერილი მცხეთის საყდრისადმი, რომლის ცნობებზეც არის დამყარებული «მატიანე ქართლისას თხრობა მელქისედეკზე. სწორედ ამ საბუთშია პირველად მოხსენიებული საქართველოს ეკლესიის მამამთავარი კათოლიკოს-პატრიარქად. «დაწერილი შეიცავს იმ ნივთების, ეკლესია-მონასტრების და სოფლების სრულ სიას, რომელიც კათოლიკოს-პატრიარქმა მელქისედეკმა შეწირა მცხეთის სვეტიცხოველს. ამავე საბუთიდან ირკვევა, რომ მელქისედეკ პირველმა სვეტიცხოველში დასაკრძალი ადგილი გაიჩინა და ჟამისმწირველიც დაიყენა: «ყოველთა ნაქმართა ჩემთა შემდგომად სამხრით სადიაკონოსა, წმიდათა მოწამეთა სამარტუილოსა შიგან შევქმენ საფლავი ჩემი და დავდგი საკურთხეველი და ამა საკურთხეველსა ზედა დავაყენე ჟამისმწირველად ცოდვილისა სულისა ჩემისათჳს გაზრდილი ჩემი იოვანე საფლავსა ჩემსა ზედა.

 

    წყარო: მატიანე ქართლისა, «ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. I, თბ., 1955.

    ქართული სამართლის ძეგლები, ი. დოლიძის გამოც., ტ. 3, თბ., 1970.

    ლიტ.: ლ. მუსხელიშვილი, მცხეთის სვეტიცხოვლის ტაძრის უძველესი წარწერები და მათი დამოკიდებულება მელქიზედეკ კათალიკოსის ანდერძთან, ქართული ხელოვნება, 1, თბ., 1942.

    ნ. ბერძენიშვილი, მცხეთის საბუთი მეთერთმეტე საუკუნისა, საქართველოს ისტორიის საკითხები, წ. 4, თბ., 1967.

 

 

 

იოანე მეხუთე (ოქროპირი)

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი დაახლ. 1033-1049 წწ. საპატრიარქო ტახტზე ავიდა კათოლიკოს-პატრიარქ მელქისედეკის გარდაცვალების (1033 წ.) შემდეგ. «მატიანე ქართლისას მიხედვით მელქისედეკის შემდეგ კათოლიკოს-პატრიარქად დაჯდა მელქისედეკის მიერ შვილად გაზრდილი ოქროპირი «და ამანცა მრავალნი შემატა დიდსა კათოლიკე სამოციქულო ეკლესიასა. და აღაშენა აღსავლის კუთხს სამხრით ეკვდერი, ქვითა წმიდითა და თეთრად შუენიერად გამოქანდაკებულითა, ყოვლითა წმიდისა და კათოლიკე ეკლესიისა. და სხუა შესავალნი რაც იყვნეს მოახსენა ბაგრატ კურაპალატსა და კჳრიკე კახთ მეფესა, დისწულსა კჳრიკე მეფისასა, და შეუვალად გაუხადნეს, და მისცა სიმტკიცე შეუვალობისა; წმინადმან ამან კათოლიკოს-პატრიარქმან ოქროპირმა მრავალნი ეკლესიანი აღაშენნა და განაახლნა.

    ოქროპირი ამტკიცებს კათოლიკოს-პატრიარქ მელქისედეკის 1031/1033 წწ. სვეტიცხოვლისადმი მიცემულ დაწერილს: «ესე ვითა სულდიდებულსა მამასა ჩემსა მელქიზედეკს ქართლისა კათალიკოზსა იოვანესდა დაუწერია და მათისა სულისა მლოცველად ჟამის-მწირველად დაუწესებია, და მისი გასარომელი უჩენია, და თავის ხელითა სიმტკიცე დაუწერია, ადიდენ ღმერთმან? და მეცა გლახაკსა ქრისტეს მიერ ქართლისა კათალიკოზსა ოქროპირს ჩემითა ხელითა დამიწერია და მათი ბრძანებული დამიმტკიცებია.

 

    წყარო: მატიანე ქართლისა, «ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 1, თბ., 1955.

    ქართული სამართლის ძეგლები, ი. დოლიძის გამოც., ტ. 3, თბ., 1970.

 

 

ექვთიმე პირველი

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი 1049-1055 წწ.

 

 

 

ევსტათი

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი, რომელიც მოიხსენიება ნიკორწმინდის ხელნაწერის კათოლიკოსთა სიაში. ზეობის წლები უცნობია. მის სახელს მოსდევს კათოლიკოსების გიორგის, დიმიტრის და ბასილის სახელები, ამიტომ პირობითად მის სახელს გიორგი ტაოელის წინ ვათავსებთ.

 

    ლიტ.: ე. თაყაიშვილი, მეფეთა და კათალიკოსთა სულთა მატიანე ნიკორწმინდი ხელნაწერში. «დაბრუნება», ქართული ემიგრანტული ლიტერატურა, გ. შარაძის რედაქციით, ტ. I, თბ., 1991.

 

 

    გიორგი მესამე (ტაოელი)

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი დაახლ. მეთერთმეტე ს-ის 50–60-იან წწ. მეფე ბაგრატ მეოთხის თანამედროვე. «მატიანე ქართლისას მიხედვით საპატრიარქო ტახტი დაიკავა კათოლიკოს-პატრიარქ იოანე (ოქროპირ) მეორე შემდეგ. «გარდაიცვალა კათოლიკოს-პატრიარქი ოქროპირ და დაჯდა გიორგი ტაოელი. 1057 წელს მეფე ბაგრატ მეოთხე შესწირა შიომღვიმის მონასტერს «მანგილისის ხევს ადგილი ბორცუის-ჯუარი, ყოვლითა მზღვრითა მისითა? და გაათავისუფლა «ყოვლისა შესავალისა და გამოსავალისაგან: სახელმწიფოჲსა, საერისთვოჲსა, სააზნაუროჲსა, საციხისთავოჲსა, საჴევისუფლოჲსა? და ყოვლისა ღმრთისა დაბადებულისა შესავლისა და გამოსავლისაგან. მეფე ბაგრატი ამ სიგელში მიმართავს კათოლიკოს-პატრიარქ გიორგის: «თქუენ ქრისტეს მიერ გიორგი ქართლისა კათალიკოზმან და წმიდათა მღვდელთ მოძღუართა დაწერილი ესე ჩუენი დაამტკიცეთ, ვითა წესი არს, რასაც მოსდევს კათოლიკოს გიორგის დამტკიცება და ხელრთვა.

 

    წყარო: მატიანე ქართლისა, «ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. I, თბ., 1955.

    ქართული სამართლის ძეგლები, ი. დოლიძის გამოც., ტ. II, თბ., 1968.

 

 

გაბრიელ მესამე (საფარელი)

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი ბაგრატ მეოთხის და გიორგი მეორის მეფობის ხანაში. დაახლ. 1065-1080 წწ. «გარდაიცვალა გიორგი ტაოელი, და დაჯდა კათალიკოს-პატრიაქად გაბრიელ. კათოლიკოს გაბრიელის მიერ დამტკიცებულია მეფე გიორგი მეორის შიომღვიმის მონასტრისადმი 1072 წელს მიცემული შეუვალობის განახლების სიგელი.

 

    წყარო: მატიანე ქართლისა, «ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. I, თბ., 1955.

    ქართული სამართლის ძეგლები, ი. დოლიძის გამოც., ტ. II, თბ., 1968.

 

 

დიმიტრი

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი დაახლ. 1080-1090 წწ. მოიხსენიება ნიკორწმინდის კათოლიკოსთა სულთა მატიანეში და შიომღვიმის 1270 წლის ხელნაწერის კათოლიკოსთა ნუსხაში. სხვა ცნობები ამ პატრიარქის შესახებ არ გაგვაჩნია.

 

    წყარო: თ. ჟორდანია, ქრონიკები და სხვა მასალა საქართველოს ისტორიისა, წ. I, თბ., 1892.

    ლიტ.: ე. თაყაიშვილი, მეფეთა და კათალიკოსთა სულთა მატიანე ნიკორწმინდის ხელნაწერში. «დაბრუნება, ქართული ემიგრანტული ლიტერატურა, გ. შარაძის რედაქციით, ტ. I, თბ., 1991.

 

 

ბასილ მესამე

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი დაახლ. 1090-1100 წწ. მეფე დავით აღმაშენებლის თანამედროვე. არის ძე «დიდისა პატრიკისა ვაჩესი. სწავლა-განათლება მიიღო ბიზანტიაში. კარგად იცნობდა ბერძენთა ცხოვრებას და მათ ეროვნულ-კულტურულ და საეკლესიო-ლიტერატურულ მისწრაფებებს. ვარაუდობენ, რომ იყო ეფრემ მცირის ძმა. სამშობლოში დაბრუნების შემდეგ დამკვიდრდა შიომღვიმის მონასტერში. მის კალამს ეკუთვნის თხზულება «თხრობაჲ სასწაულთათჳს წმიდისა და ღმერთ-შემოსილისა მამისა შიოჲსი და «დასდებელი შიოჲსი. «თხრობაჲ სასწაულთათჳს შედგებოდა 18 თავისაგან. თითოეულში მოთხრობილი იყო წმ. შიოს ერთი რომელიმე სასწაული. შემოგვრჩა 1, 7, 8, 9, 11 და 12 თავები. ამ თხზულებაში არის ცნობები ბევრი ისეთი ისტორიული ფაქტის თუ პიროვნების შესახებ, რომელთაც სხვა წყაროებში ვერ ვხვდებით.

 

    წყარო: საქართველოს სამოთხე, სრული აღწერაჲ ღუაწლთა და ვნებათა საქართველოს წმიდათა, გ. საბინინის გამოც., პეტერბურგი, 1892.

    ლიტ.: კ. კეკელიძე, ძველი ქართული ლიტერატურის ისტორია, ტ. I, თბ., 1980.

 

 

იოანე მეექვსე

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი მეთორმეტე საუკუნის პირველ მეოთხედში მეფე დავით აღმაშენებლის თანამედროვე და მისი პოლიტიკური კურსის აქტიური მხარდამჭერი. საპატრიარქო ტახტი დაიკავა ბასილ მესამის შემდეგ. 1104 წელს თავმჯდომარეობდა რუის-ურბნისის საეკლესიო კრებას, რომლის ძეგლისწერის მიხედვით «იოვანე ყოვლადღირსი მთავარეპისკოპოსი, კათალიკოსი და ყოვლისა საქართველოჲსა დიდი მამათმთავარი იყო «სიმშვიდითაცა სულისაჲთა მიმსგავსებული მოსესი, და მსგავსად დიდისა სამოელისა წინა მლოცველი ერისა და მცხებელი მადლით სრულყოფადთაჲ. დავით აღმაშენებლის ისტორიკოსის თქმით, რუის-ურბნისის კრება მოწვეულ იქნა იმ დროს, და იმის გამო, რომ «წმიდანი ეკლესიანი, სახლნი ღმრთისანი, ქუაბ ავაზაკთა ქმნილ იყვნეს, და უღირსთა და უწესოთა მამულობით უფროს ვიდრე ღირსებით დაეპყრნეს უფროსნი საეპისკოპოსონი?». კრებამ გადააყენა უღირსი ეპისკოპოსები და მათ ნაცვლად დაადგინა «ჭეშმარიტნი მწყემსნი და სათნონი ღმრთისანი, აგრეთვე განიხილა სხვა მნიშვნელოვანი საეკლესიო საკითხები. შიომღვიმისადმი 1124 წელს ბოძებულ ანდერძში დავით აღმაშენებელი თავის ძეს დემეტრეს უბარებს, რათა მან კათოლიკოს იოანეს აკურთხებინოს მის მიერ მღვიმის მონასტერში აშენებული ღვთისმშობლის ეკლესია. ამავე ეკლესიაში კათოლიკოს იოანეს სახელი უნდა მოხსენიებულიყო «პირველთა თანა მღვდელისაგან. კათოლიკოს იოანეს განგებით «რომელ საქონებელნი სოფელნი და აგარანი ჰქონან მღჳმესა, საშჯულოჲ სამრებლოჲ არს ყოველგან, და თჳთ მემღჳმისა დიაკონმან მოისამართლოს და ეკლესიისა ზეთად მოიხმაროს. კათოლიკოსი იოანე მეექვსე და მასთან ერთად სხვა ეპისკოპოსები და მეუდაბნოენი მონაწილეობდნენ იმ საღვთისმეტყველო დისპუტ-პაექრობაში, რომელიც დავით აღმაშენებელს ჰქონდა სომეხ მონოფიზიტებთან. კათოლიკოსი იოანე მეოთხე მოხსენებულია 1170 წელს მეფე გიორგი მესამე მიერ შიომღვიმისადმი მიცემულ სიგელში.

 

    წყარო: ცხოვრება მეფეთ-მეფისა დავითისი, «ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. I, თბ., 1955.

    ქართული სამართლის ძეგლები, ი. დოლიძის გამოც., ტ. III, თბ., 1970.

    ქართული ისტორიული საბუთების კორპუსი, ტ. I, თბ., 1981.

 

 

სვიმონ მეოთხე (გულაბერისძე)

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი მეთორმეტე საუკუნის მეორე მეოთხედში. სვიმონი ბიძა იყო პატრიარქ ნიკოლოზ გულაბერისძისა და მღვდელმთავრობამდე ბერად იყო არმაზის წმ. საბას მონასტერში. ამაზე ცნობას გვაწვდის პატრიარქი ნიკოლოზი თავის თხზულებაში «საკითხავი სუეტისა ცხოველისა: «ნეტარი მამის ძმა ჩემი სვიმონი, პირველ პატრიარქობისა მისის, მონასტერსა შინა იყო წმიდისა საბასსა არმაზს. არ არის გამორიცხული, რომ ეს სვიმონი გიორგი ჭყონდიდელის დისწულია, «კაცი ყოვლითურთ სრული და ბრძენი, რომელიც დავით აღმაშენებლის დროს მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელი და შირვანის გამგებელი იყო და ბედიელ-ალავერდიელის კათედრაც ეჭირა.

 

    წყარო: ცხოვრება მეფეთ-მეფისა დავითისი, «ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. I, თბ., 1955.

    საქართველოს სამოთხე, გ. საბინინის გამოც., პეტერბურგი, 1882.

    ლიტ.: ივ ჯავახიშვილი, ისტორიის მიზანი, წყაროები და მეთოდები წინათ და ახლა, თხზ., ტ. VIII, თბ., 1977.

 

 

საბა მეორე

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი დაახლ. მეთორმეტე ს-ის 40-50-იან წლებში. მეფე დემეტრე პირველის თანამედროვე. მოიხსენიება ნიკორწმინდის ხელნაწერში «სკ»ნსმც არს სახსენებელი წმიდისა და ღმერთ შემოსილისა საბაჲ კათალიკოზისა. ასევე იხსენიება შიომღვიმის 1270 წლის ხელნაწერის კათოლიკოსთა ნუსხაში.

 

    წყარო: თ. ჟორდანია, ქრონიკები და სხვა მასალა საქართველოს ისტორიისა, წ. I, თბ., 1892.

    ლიტ.: ე. თაყაიშვილი, მეფეთა და კათალიკოსთა სულთა მატიანე ნიკორწმინდის ხელნაწერში, «დაბრუნება, ქართული ემიგრანტული ლიტერატურა, გ. შარაძის რედაქციით, ტ. I, თბ., 1991.

 

 

ნიკოლოზ პირველი (გულაბერისძე)

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი დაახლ. მეთორმეტე ს-ის 50-იანი წლების მეორე ნახევრიდან. ავტორია ცნობილი თხზულებისა «საკითხავი სუეტისა ცხოველისა, კუართისა საუფლოსა და კათოლიკე ეკლესიისა. ნიკოლოზი წარმოშობით კახეთიდან იყო. მისი ბიძა იყო კათოლიკოს-პატრიარქი სვიმონი. ამაზე თავად გვაწვდის ცნობებს თავის თხზულებაში: «ჟამსა მას სიყრიმისა ჩემისასა? ნეტარი მამის ძმა ჩემი სვიმონი, პირველ პატრიარქობისა მისის, მონასტერსა შინა იყო წმიდისა საბასა არმაზს? მე კახეთით მოვდიოდი და ერთი კაცი თანა მყუანდა. ამავე თხზულებიდან ირკვევა, რომ მისი საპატრიარქო ტახტზე ასვლა ბურდუხან დედოფლის, ე. ი. გიორგი მესამე დროს მოხდა. 1178 წელს «სიმდაბლისა ძალითა ეჯმნა ქართლისა კათალიკოზობისაგან და იერუსალიმს წასვლა გადაწყვიტა. ამ დროს მეტად რთულ ეკონომიკურ მდგომარეობაში აღმოჩნდა ათონის ქართული სავანე – ყადაღა დაედო მის მიწებსა და სოფლებს, იზრდებოდა მონასტრის ვალები და საერთოდ კითხვის ნიშნის ქვეშ დადგა მონასტერზე ქართველთა უფლებები. ამიტომ იერუსალიმამდე ნიკოლოზმა მიაშურა ათონს, სადაც მონასტრის წინამძღვარ პავლესთან ერთად იზრუნა მონასტრის რთული მდგომარეობიდან გამოყვანისა და შემდეგ აღორძინებისათვის. ათონის სააღაპე წიგნში ნიკოლოზის ხელითაა დაწერილი რამდენიმე აღაპი, რომელთა შორის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია თამარ მეფისთვის დადებული ორწევრა აღაპი და იოანე მწიგნობართუხუცესისათვის დადებული აღაპი. დაახლ. 1083 წელს ნიკოლოზი გაემგზავრა იერუსალიმს, სადაც ჯვრის მონასტერში დიდი სამეურნეო საქმიანობა გაშალა და დიდად იღვაწა, რომ მონასტრისათვის დაებრუნებინა ლათინთა მიერ მიტაცებული მიწები. გამეფების შემდეგ თამარ მეფემ იხმო ნიკოლოზი იერუსალიმიდან, როგორც ჩანს, იმ მიზნით, რომ მეფესთან დაპირისპირებული მიქელ კათოლიკოსის ნაცვლად კათოლიკოსის ტახტი კვლავ ნიკოლოზს დაეჭირა. ანტონ ქუთათელთან ერთად თამარის მიერ მოწვეული საეკლესიო კრების მუშაობას სწორედ ნიკოლოზი ხელმძღვანელობდა. «ცხოვრება მეფეთ-მეფისა თამარისი მოგვითხრობს, რომ მეფე თამარმა «პირველად აღმოუწოდა წმიდით ქალაქით იერუსალემით ნიკოლოზს გულაბერისძესა? ესე რა მოიყვანა, შემოკრიბნა ყოველნი სამეფოსა თჳსისა მღვდელი-მოძღუარნი, მონაზონნი და მეუდაბნოენი, კაცნი მეცნიერნი სჯულისა საღმრთოსანი და მოსწრაფე იყო, რათა მართლმადიდებლობასა ზედა შემოთესილნი თესლნი ბოროტნი აღმოფხურნეს სამეფოსაგან თჳსისა? ხოლო შემო-რა-კრბეს ორისავე სამთავროსა ეპისკოპოსნი, რომელთა პირად აქუნდა ზემო მოჴსენებული ნიკოლაოს, მსგავსი სეხნისა თვისისა და ანტონი ქუთათელი საღირის-ძე? მიეგებოდა მათ თამარ დიდითა სიმდაბლითა, ვითარცა კაცნი და არა მეფე, ვითარ ანგელოზთა და არა კაცთა».

    ნიკოლოზ გულაბერისძე და ანტონ საღირის-ძე, «რომელნი ვითარ პირმეტყუელნი მთიებნი უძღოდეს მომრგუალებასა ცაებრისა მის ვარსკულავთა კრებულისასა, არა ინებეს შორის მათსა ყოფად მაშინდელი იგი ქართლისა კათალიკოსი, რამეთუ წინა-უკმო რამე იწყო წესთაგან ეკლესიისათა და ჭყონდიდელ-მაწყუერლობა და მწიგნობართ-უხუცესობა მოევერაგა უფლისაგან.

    მართალია, კრებაზე კათოლიკოს-პატრიარქ მიქელის გადაყენება ვერ მოხერხდა, მაგრამ კრებამ შეცვალა რამდენიმე უღირსი ეპისკოპოსი და «განმართა საეკლესიო წესნი და ამაში დიდი დამსახურება უთუოდ ნიკოლოზ გულაბერისძეს ეკუთვნოდა. გარდაიცვალა ნიკოლოზი დაახლ. 1190 წელს.

 

    წყარო: ბასილი ეზოსმოღვარი, ცხოვრება მეფეთ-მეფისა თამარისა, «ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. II, თბ., 1959.

    საქართველოს სამოთხე, გ. საბინინის გამოც., პეტერბურგი, 1882.

    ლიტ.: ივ. ჯავახიშვილი, ისტორიის მიზანი, წყაროები და მეთოდები წინათ და ახლა, წიგნი I, თხზ., ტ. VIII, თბ., 1977.

    კ. კეკელიძე, ძველი ქართული ლიტერატურის ისტორია, ტ. I, თბ., 1980.

    ე. მეტრეველი, ათონის ქართველთა მონასტრის სააღაპე წიგნი, თბ., 1998.

 

 

მიქელ მეოთხე

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი 1178-1187 წწ. საპატრიარქო საყდარი დაიჭირა კათოლიკოს-პატრიარქ ნიკოლოზის შემდეგ, რომელიც «სიმდაბლისა ძალითა ეჯმნა ქართლისა კათალიკოზობისაგან და იერუსალიმს წავიდა. თამარის გამეფების შემდეგ მიქელ მეოთხე ჭყონდიდელ-მწიგნობართუხუცესობაც იგდო ხელთ. გარდა ამისა, მას სამთავისის და აწყურის კათედრებიც ეჭირა. როგორც ჩანს, მიქაელი თავიდანვე დაუპირისპირდა სამეფო ხელისუფლებას. მეფე თამარი შეეცადა გადაეყენებინა მიქელი პატრიარქობიდან და მოიწვია საეკლესიო კრება, რომელსაც ქუთათელ ანტონთან ერთად უძღვებოდა იერუსალიმიდან საგანგებოდ მოწვეული პატრიარქყოფილი ნიკოლოზ გულაბერისძე. კრებას პატრიარქი მიქელი არ ესწრებოდა, ვინაიდან ნიკოლოზმა და ანტონმა «არა ინებეს შორის მათსა ყოფად მაშინდელი იგი ქართლისა კათოლიკოსი, რამეთუ წინა-უკმო რამე იწყო წესთა ეკლესიისათა და ჭყონდიდელ-მაწყუერლობა და მწიგნობართუხუცესობა მოევერაგა უფლისაგან».

    კრებამ ვერ მოახერხა მიქელის გადაყენება, თუმცა შეცვალა რამდენიმე უღირსი ეპისკოპოსი და «განმართა საეკლესიო წესნი. მატიანეს ცნობით, მიქელი არ სარგებლობდა სიყვარულითა და ავტორიტეტით და მის გარდაცვალებას არ გამოუწვევია სინანული: «მოკუდა ქართლისა კათალიკოსი, ჭყონდიდელ-მწიგნობართუხუცესი, ქართველი, მირიანის ძე მიქელ, რომელსაც აქუნდა სამთავისიცა, და არავინ შეწუხნა მისთჳს, არცა დიდი და არცა მცირე, რამეთუ ყოველნი სძულობდეს – აღნიშნავს ბასილი ეზოსმოძღვარი. მიქელის შემდეგ მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელობა კვლავ ანტონ გნოლისთავისძეს დაუბრუნდა.

 

    წყარო: ისტორიანი და აზმანი შარავანდედთანი, «ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. II, თბ., 1959.

    ბასილი ეზოსმოძღვარი, ცხოვრება მეფეთ-მეფისა თამარისი, «ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. II, თბ., 1959.

 

 

თეოდორე მეორე

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი დაახლ. 1188-1204/1205 წწ. საპატრიარქო ტახტზე ავიდა მიქელ მეოთხის შემდეგ. თამარ მეფის თანამედროვე და მისი მხარდამჭერი. 1191 წელს თამარმა სხვა ეპისკოპოსებთან ერთად გაგზავნა სამეფო ხელისუფლების წინააღმდეგ შეთქმულ დიდგვარიან ფეოდალებთან მოსალაპარაკებლად. თამარის პირველი ისტორიკოსი აღნიშნავს, რომ მეფის მცირერიცხოვან მომხრეთა შორის იყვნენ პატრიარქი თეოდორე და ანტონი ქუთათელი: «ოდესმე თევდორე პატრიარქსა და ანტონი ქუთათელსა, რომელი-იგი ოდენ დარჩა მას ჟამსა ერთგულად ლიხთ-იმერით, სისხლთა დათხევამდის, და სხუათა ეპისკოპოსთა გზავნიდის, ოდესმე შინაურსა ეჯიბსა და მესტუმრესა. პატრიარქმა თევდორემ მეფე თამართან ერთად გააცილა ქართველთა ლაშქარი ბასიანის ბრძოლის წინ (1205 წ.). მას შემდეგ, რაც ქართველი მეომრები «წარემართნეს ბასიანის კერძოსა თამარ მეფე «მოიქცა სამცხეს, და მოვიდა ოძრჴეს, და მოიცალა ლოცვად და მარხვად. მუნ იყო წინაშე მისსა თევდორე, ქართლისა კათალიკოსი, კაცი წმიდა და სახიერი, და მას თანა მრავალნი ეპისკოპოსნი და მონაზონნი? კათოლიკოს-პატრიარქი თეოდორე, როგორც დამამტკიცებელი, მოხსენიებულია 1187 წლის თამარ მეფის გელათისადმი შეწირულების, 1189 წლის მანდატურთუხუცესის და ამირსპასალარის ჭიაბერის მღვიმისადმი და 1189-1200 წლებს შორის შედგენილ მღვიმის კრებულის ტოხაჲსძეებისადმი მიცემულ სიგელებში.

 

    წყარო: ისტორიანი და აზმანი შარავანდედთანი, «ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. II, თბ., 1959.

    ბასილი ეზოსმოძღვარი, ცხოვრება მეფეთ-მეფისა თამარისი, «ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. II, თბ., 1959.

    ლიტ.: რ. მეტრეველი, მეფე თამარი, თბ., 1991.

 

 

ბასილ მეოთხე

 

    ამ კათოლიკოს-პატრიარქზე არავითარი ცნობები არ მოგვეპოვება, გარდა იმისა, რომ ის მოიხსენიება 1270 წლის შიომღვიმის ხელნაწერის კათოლიკოსთა სიაში კათოლიკოს-პატრიარქ თეოდორეს (1188-1205/1206 წწ.) შემდეგ. ამიტომ მისი ზეობა პირობითად უნდა განისაზღვროს 1204/1205 წლით. მის შემდეგ კათოლიკოს-პატრიარქად ჯერ კიდევ თამარის მეფობაში იოანე მეშვიდე ჩანს.

 

    წყარო: თ. ჟორდანია, ქრონიკები და სხვა მასალა საქართველოს ისტორიისა, წ. I, თბ., 1892.

    ლიტ.: ე. თაყაიშვილი, მეფეთა და კათალიკოსთა სულთა მატიანე ნიკორწმინდის ხელნაწერში. «დაბრუნება, ქართული ემიგრანტული ლიტერატურა, გ. შარაძის რედაქციით, ტ. I, თბ., 1991.

 

 

იოანე მეშვიდე

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი დაახლ. 1205/06-1210 წწ. თამარის ისტორიკოსის თხზულებაში «ისტორიანი და აზმანი შარავანდედთანი მოთხრობილია იოანე კათოლიკოსის საღვთისმეტყველო პაექრობაზე სომეხ ვარდაპეტებთან.

    თამარის ისტორიკოსი, რომელიც კათოლიკოს იოანეს «სულმობერულსა (ე. ი. ღვთივშთაგონებულს) და ანგელოზთა მოსაგრეს უწოდებს, აღწერს, თუ კათოლიკოს იოანეს «უსისხლოსა მსხუერპლსა ერთ-ერთი მღვდელმოქმედების შემდეგ, როგორ მიიღო სეფისკვერი «რჯულით სომეხმა ზაქარია ამირსპასალარმა, რის გამოც «კათოლიკოსი, ცეცხლებრ აღტყინებული, ძლიერად ამხილებდა და ეტყოდა: «ნეფსით არავინ მართმადიდებელთაგანი იკადრებს მღდელმოქმედებასა სეფისკუერის თქუენ, შვიდგზის წყეულთა სომეხთა, მოცემად. ზაქარია მხარგრძელს მოუწვევია ვანის სომეხი კათოლიკოსი და ვარდაპეტნი, რომლებთანაც იოანე მეშვიდე ჰქონდა საღვთისმეტყველო პაექრობა და «დგა, ვითარცა გოდოლი შეურყეველი, ტურფად აღშენებული, ესრე მტკიცედ და განშუენებულითა პირითა და იცავდა და ქადაგებდა მართლმადიდებლობას. პაექრობის შემდეგ ზაქარიას ძმა ივანე მსახურთუხუცესი დარწმუნდა, რომ «ქართველთა მართალი სარწმუნოება უპყრიეს და მივიდა და «ნათელ-იღო სარწმუნოებასა ზედა ჩუენსა იოანეს მიერ კათალიკოსისა. და მრავალი სიმრავლე სომეხთა მოვიდა ნათლისღებად. მართალია, ამ დოგმატურ-საღვთისმეტყველო პაექრობის შესახებ თამარის პირველ ისტორიკოსთან მოთხრობილია ბასიანის ომამდე, მაგრამ მას ადგილი უნდა ჰქონოდა ბასიანის ბრძოლის შემდეგ, ვინაიდან ბასიანის ომის დროს კათოლიკოსად თეოდორე იყო. ქართული საეკლესიო ტრადიციით, იოანე მეშვიდე «ანგელოზთა სწორად იწოდება.

 

    წყარო: ისტორიანი და აზმანი შარავანდედთანი, «ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. II, თბ., 1959.

    ლიტ.: ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, წ. II, თხზ., ტ. II, თბ., 1983.

 

 

ეპიფანე (ეტიფანე)

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი დაახლ. 1210-1220 წწ. თამარ მეფისა და გიორგი მეოთხე თანამედროვე. 1218 წელს მის მიერაა შედგენილი ანისის ხუცესთა სარგოს განწესების წიგნი. ამ საბუთით და აგრეთვე ანისის ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის კედელზე არსებული წარწერით ირკვევა, რომ პატრიარქმა ეპიფანემ პირადად მოიარა და აკურთხა ანისის ეკლესიები და მოაწესრიგა ის დავა, რომელიც ჰქონდათ ანელ სასულიერო პირებს და ანისის მართლმადიდებელ მრევლს საეკლესიო საიდუმლოებათა (ნათლისღება, ჯვრისწერა) აღსრულებისთვის გადასახდელის გადიდების გამო. პატრიარქმა ეპიფანემ დაგმო ანელ ხუცესთა საქციელი და შეამცირა საეკლესიო მისაცემელთა ოდენობა. პატრიარქმა ეპიფანემ დაუკვეთა და სვეტიცხოველს შესწირა ძვირფასი ქვებით შემკული სახარება, რომლის ყდაზე მთელი ტანით საპატრიარქო შესამოსელში გამოხატულია თვით პატრიარქი ეპიფანე.

 

    წყარო: ქართული სამართლის ძეგლები, ი. დოლიძის გამოც., ტ. III, თბ., 1970.

    ლიტ.: ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, წ. III, თხზ. 12 ტომად, ტ. III, თბ., 1983.

 

 

ექვთიმე მეორე

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი 1220-1222 წწ.

 

 

არსენ მესამე

 

    საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი მეცამეტე  ს-ის 20-30-იან წლებში. ამავე დროს ეჭირა მწიგობართუხუცესის თანამდებობა. პატრიარქობიდან გადადგა და სიცოცხლის ბოლო წლები შიომღვიმის მონასტერში გაატარა. როგორც ქართლის «კათალიკოზ-მწიგნობართუხუცეს ყოფილი და «მწირობით წმიდასა უდაბნოსა მღუიმისსა შინა მყოფი მოიხსენიება გრიგოლ სურამელის მღვიმისადმი დაწერილში, რომელიც 1247 ან 1249 წლებშია შედგენილი. მოხსენიებულია 1270 წლის შიომღვიმის ხელნაწერის კათოლიკოს-პატრიარქთა სიაში.

 

    წყარო: ქართული სამართლის ძეგლები, ი. დოლიძის გამოც., ტ. III, თბ., 1970.

    ქართული ისტორიული საბუთების კორპუსი, I, თბ., 1984.

 

 

გიორგი მეოთხე

 

    საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი მეცამეტე ს-ის 30-იან წლებში. საკათოლიკოსო ტახტზე უნდა ასულიყო მას შემდეგ, რაც მისი წინამორბედი კათოლიკოს-პატრიარქი და მწიგობართუხუცესი არსენ მესამე გადადგა და შიომღვიმეს დამკვიდრდა. კათოლიკოს გიორგი მეოთხის მიერაა დამტკიცებული «ვაჰანის ქუაბთა განგება. «უფალო იესუ ქრისტე, ღმერთო ჩუენო? მინდობითა შენითა დავსწერ სიმტკიცესა წმიდისა ამის მონასტრისასა ჩუენ, ქრისტეს მიერ ქართლისა კათალიკოზი გიორგი, რომელი ძეგლად ყოველთა მონასტერთაცა კმასაყოფელ არს?

 

    წყარო: ქართული სამართლის ძეგლები, ი. დოლიძის გამოც., ტ. III, თბ., 1970.

 

 

ნიკოლოზ მეორე

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი მეცამეტე საუკუნის 30-იან წლებში.

 

 

მიქელ მეხუთე

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი მეცამეტე საუკუნის 40-იანი წლების დასაწყისში. 1241 წლით თარიღდება მის მიერ მსახურთუხუცესს ვაჩე გუარამაისძისადმი ბოძებული სიგელი, რომლიდანაც ირკვევა, რომ «პირველ ხუარაზმელთაგან და მერმე თათართაგან მოოხრებულ სამეფოში დიდად დაზარალდნენ ვაჩე და მისი ძმა და ეაჯნენ პატრიარქ მიქელს, რომელმაც უწყალობა «ეკლესიისა სასამსახუროდ ხატისოფელი და ორომაშენი, ყოვლითა მისითა მზღვრითა და მიმდგომითა მთითა, ველითა, ტყითა, წყლითა, წისქუილითა? იმავე 1241 ან 1242 წელს არსენ ჭყონდიდელ-მწიგნობართუხუცესის მიერ გაცემულ სიგელს ამტკიცებს უკვე კათოლიკოსი არსენი. საქართველოს ეკლესიის კათოლიკოსთა ოფიციალურ, საეკლესიო კალენდრებში მოცემულ სიაში კათოლიკოს-პატრიარქი მიქელი არ არის შეტანილი. მიქელ მეოთხე მირიანის ძის შემდეგ მიქელის სახელის მქონე კათოლიკოსი გვხვდება მხოლოდ 1325-1330 წწ., რაც შეცდომაა. ამ დროს ამ სახელის მქონე პატრიარქი საბუთებით არ ჩანს.

 

    წყარო: ქართული სამართლის ძეგლები, ი. დოლიძის გამოც., ტ. III, თბ., 1970.

    ქართული ისტორიული საბუთების კორპუსი, I, თბ., 1984.

    ლიტ.: ნ. შოშიაშვილი, მეცამეტე ს-ის საქართველოს ისტორიული ქრონოლოგიის საკითხისათვის, ს. ჯანაშიას სახელობის საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის მოამბე, ტ. XVIII-ე, თბ., 1954.

 

 

    არსენ მეოთხე (ბულმაისიმისძე)

 

    საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი 1241/42-1249/50 წწ. არსენ მეოთხეს პატრიარქობა მოუხდა მონღოლთა მიერ საქართველოს დაპყრობის პერიოდში. მას როგორც უგანათლებულეს სასულიერო მოღვაწეს მჭიდრო ურთიერთობა ჰქონდა იმ დროის ცნობილ მოღვაწეებთან – ერისთავთ-ერისთავ იოვანეს შვილებთან ვარდან და აბუსერ აბუსერიძეებთან. არსენი გამსჭვალული იყო ეროვნული ინტერესებით და იბრძოდა საქართველოს სიმტკიცისა და ძლიერებისათვის. აბუსერიძეების თხოვნით არსენ მეოთხის მიერ შექმნილია რამდენიმე ჰიმნოგრაფიული თხზულება: სვინაქსარი იამბიკური ოთხთა თთუეთანი: თებერვლის, მარტის, აპრილის, მაისის; «უფალო ღაღატვყავსო, სტიქარონნი, წარდგომა, კანონი და «აქებდითი ხელთუქმნელისა და უხილავის ხატისა, ძლისპირნი ზესთაგამოუთქმელისა ხელთუქმნელისა ხატისანი 16 აგვისტოსა – სრული კანონი; საგალობელნი წმ. ნინოსი და საგალობელნი შიო მღვიმელისა და სხვ.

    კათოლიკოს-პატრიარქ არსენ მეოთხის მიერ დამტკიცებულია არსენ ჭყონდიდელ-მწიგნობართუხუცესის მიერ 1241/42 წწ. მგელა აბულახტარისძისადმი ბოძებული სიგელი, რომლითაც ეს უკანასკნელი ღებულობს სოფელ ღურეკს: «ესე, ვითა ქრისტეს სწორსა არსენი ჭყონდიდელ მთავარებისკოპოსსა და მწიგნობართუხუცესსა შეუწყალებია მგელა და შვილნი მისნი და ღურეკი სოფელი სამამულოდ უბოძებია, მოწმე, დამამტკიცებელი ვარ, მეცა გლახაკი, ქრისტეს მიერ ქართლისა კათალიკოზი არსენი. და ვინ შეცვლად ჴელ-ყოს, წყლულ და შეჩუენებულ-მცა არს.

    1241 წლის ახლო ხანებში კათოლიკოს-პატრიარქი არსენი ამტკიცებს მისი წინამორბედი პატრიარქის მიქელის ვაჩე გუარამისძისადმი ბოძებულ დაწერილს, რომლითაც პატრიარქი მიქაელი მსახურთუხუცეს ვაჩეს სამამულოდ აძლევს სოფელ ორომაშენს. 1247/50 წ. კათოლიკოს-პატრიარქი არსენ მეოთხე ამტკიცებს გრიგოლ სურამელის შიომღვიმის მონასტრისადმი დაწერილს. ასევე, მეცამეტე ს-ის 40-იან წლებშია შედგენილი საეკლესიო კრების განჩინება შიომღვიმის მონასტრის შეუვალობის შესახებ, რომელიც «წინა წმიდა მამათმთავართა მიერ შიომღვიმისადმი დამტკიცებულ შეუვალობას და მეფე დავით IV-ის მიერ ბოძებულ ანდერძს შეუცვლელად ტოვებს და ამტკიცებს. განჩინება თვით კათოლიკოსის მიერაა შედგენილი: «მე არსენ ქართლისა კათალიკოზმან ჩემითა ჴელითა დავწერე ყოველი ესე სიმტკიცე. და სახენი მტკიცე მყოფელნი აკურთხნეს ღმერთმან და წმიდამან დედაქალაქმან.

    მკვლევართა ნაწილი (ნ. ბერძენიშვილი, ნ. შოშიაშვილი) არსენ ბულმაისიმისძეს არა ქართლის, არამედ აფხაზეთის კათოლიკოსად მიიჩნევს.

    წყარო:  ქართული სამართლის ძეგლები, ი. დოლიძის გამოც., ტ. III, თბ., 1970.

    ქართული ისტორიული საბუთების კორპუსი, I, თბ., 1984.

    ლიტ.: ნ. ბერძენიშვილი, სავაზირო ფეოდალურ საქართველოში, ენიმკის მოამბე V-VI, თბ., 1940.

    კ. კეკელიძე, ძველი ქართული ლიტერატურის ისტორია, ტ. I, თბ., 1980.

    ნ. შოშიაშვილი, XIII ს-ის საქართველოს ისტორიული ქრონოლოგიის საკითხისათვის, ს. ჯანაშიას სახელობის საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის მოამბე, ტ. XIII-?, თბ., 1954.

 

 

ნიკოლოზ მესამე

 

    საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი დაახლ. 1250-1282 წლებში. ცნობები კათოლიკოს ნიკოლოზ მესამეზე გვხვდება ჟამთააღმწერელთან. მისი დახასიათებით ნიკოლოზი იყო «კაცი მხილველი სულითა, ანგელოზთა მობაძავი, და მრავლითა მოღუაწებათა შინა საკჳრველი, მართლმადიდებელი, ძლიერი და თუალ-უხუავად მამხილებელი მეფეთა და მთავართა. კათოლიკოს-პატრიარქ ნიკოლოზ მესამე მონღოლთა ბატონობის ურთულეს პირობებში მოუხდა მოღვაწეობა. ჟამთააღმწერლის თქმით, «ქუეყანა სამეფო, საყდარნი და მცხეთა და მისი მიმდგომი ქუეყანა და მონასტერნი არავისგან იცვებოდეს, რამეთუ წარჩინებულნი ამის სამეფოსანი თჳსისა ქუეყანისათჳს ზრუნვიდეს. ეკლესიის მდგომარეობის გაუმჯობესების მიზნით, ნიკოლოზ მესამე იძულებული გახდა წასულიყო ურდოში ჰულაგუ ყაენთან, რომელმაც დიდი პატივით მიიღო, დაასაჩუქრა და ერთგულების ნიშნად სიგელიც მისცა. ჟამთააღმწერელთან ვკითხულობთ: «იხილა რა ყაენმან (კათოლიკოსი ნიკოლოზი–ზ.ა.), განკჳრდა წესსა და ხილვასა შესახედავსა მისსა, რამეთუ არა მეცნიერ იყო ნათესავსა ქრისტეანეთასა? და ვითარ პატივ-სცა, დაუწერეს იერლაყი, რომელ არს წიგნი შეწყალებისა, შეუქმნეს და მოსცეს შანად (როგორც ერთგულების საწინდარი, ზ. ა.), ჯუარნი ოქროსანი, და შეუმკუნა თვალითა და მარგალიტითა, და უბოძა ერთ თჳთ კათალიკოსსა და ერთ მოძღუარსა ვარძიისასა, რომელი თანა ჰყვა კათალიკოსსა. და არგანიცა იგი ოქროთა შემკული მოანიჭა კათალიკოსსა ოდენ, ჯუარიანი იგიცა, და ესრეთ პატივითა წარმოავლინეს და დაიცვნა ყოველნი საყდარნი და მონასტერნი.

    მონღოლთა უღელქვეშ საქართველოს მდგომარეობა დღითიდღე უარესდებოდა. პოლიტიკურმა აშლილობამ და ეკონომიკურმა სიდუხჭირემ, მტრის გამუდმებმულმა თარეშმა და ქვეყნის შიგნით ფეოდალთა ქიშპობამ ქვეყანა ზნეობრივი დაცემის გზაზე დააყენა. ჟამთააღმწერელთან აღნიშნულია, რომ დემეტრე მეორე მეფობაში ერთ-ერთ ვნების კვირაში რამდენჯერმე იძრა მიწა «სამხილებელად უსჯულოებათა ჩუენთათვის? და სიმრავლისათვის უსამართლოებათა ჩუენთასა.

    ქვეყნის სულიერი გადარჩენისთვის იბრძოდა ეკლესია და მისი საჭეთმპყრობელი ნიკოლოზ მესამე. ჟამთააღმწერელი აღნიშნავს, რომ ქართველნი «მოდრკეს გზისაგან საღმრთოსა, იწყეს განდგომად, რამეთუ მეფემან მოიყვანნა სამნი ცოლნი, ეგრეთვე სადუნმან მოიყვანა სამი ცოლი, და მთავართა იწყეს ხელის შეხებად საყდართა და მონასტერთა, და იწყეს მიტაცებად სოფელთა და აგარაკთა, უმეტეს მესხთა საყდარსა ზედა დიდებულსა აწყურისასა. დაღათუ ამათ უწესობათა დიდად ამხილებდა ნიკოლოზ კათალიკოსი და ნიკოლოზ მაწყუერელი ჯუანშერის-ძე, გარნა არავინ ყურად იღებდა სიტყუასა მათსა. როდესაც დიმიტრიმ თავისი და სადუნ მანკაბერდელს მიათხოვა, «განწყრა კათალიკოსი ნიკოლოზ, კაცი მოხუცებული და მართლმკუეთელი, გარნა მძლავრებისაგან სადუნისა ვერ უძლო განყენებად, არამედ ფრიად შეაჩუენებდა. კათოლიკოსი მეფესაც განურისხდა, როდესაც ამ უკანასკნელმა სამი ცოლი დაისვა, მაგრამ ვერაფერი გააწყო. ჟამთააღმწერელი აღნიშნავს, რომ «ნიკოლოზ კათალიკოსი განრისხებული უთქმიდავე და ამხილებდა მრავლად (მეფეს), და ვერ არწმუნა. ამისთჳს დაუტევა კათალიკოსობა და ჴელითა თჳსითა აკურთხა ჯუარისმტჳრთველი მეფისა აბრაჰამ კათალიკოსად და თვით წარვიდა მამულად თჳსად, მოხუცებული, და მუნ იყოფოდა, მრავლითა მოღუაწებითა, მარხვითა, მღჳძარებითა და გლახაკთ მოწყალებითა, და სავსე სათნოებათა ტჳრთითა უფლისა მიმართ მიიცვალა.

    კათოლიკოს-პატრიარქ ნიკოლოზის მიერ დამტკიცებულია 1249-1260 წლებს შორის შედგენილი «დაწერილი მღვიმის კრებულისა გრიგოლ სურამელისადმი და 1260 წლით დათარიღებული «დაწერილი კახა თორელისა რკონის ღმრთისმშობლისადმი. ამ დაწერილს ნიკოლოზ მესამე ამტკიცებს, როგორც მეექვსე პატრიარქი ხუთთა პატრიარქთა შემდეგ: «ჩუენცა, გლახაკი, ქრისტეს მიერ შემდგომად ხუთთა პატრიარქთა და უპირველეს მათსა ზეგარდმო მოსულთა უბიწოთა დედისა მისისა ჴელითა შეთელილისა კუართისა საუფლოსა მიერ სუეტის-ცხოველის მეექუსე პატრიაქი და ქრისტეს მიერ ყოვლისა საქართველოს კათალიკოზი ნიკოლაოზ ვამტკიცებ და წავსწერ. 1281/1282 წ. არის შედგენილი ნიკოლოზ მესამის დაწერილი არვანბეგ საბაისძისადმი, რომლითაც პატრიარქი ამ უკანასკნელს უმტკიცებს მცხეთას შეუბანს: «გაქონდეს შეუბანი თქუენ, საბაისძესა არვანბეგს და შვილთა და მომავალთა ყოველთა სახლისა თქუენისათა მკუიდრად, სამამულოდ, ერდგულებითა მსახურებსა შინა კათოლიკე ეკლესიისა და საყდრის მპყრობელთასა. კათოლიკოს-პატრიარქი ნიკოლოზი მოხსენებულია სინას მთის მონასტრის სულთა მატიანეში: «ს»ლსა ქრ»თლისა ქათალიკოზისა ნიკ»ზს შ»ს ღ»ნ».

 

    წყარო: ჟამთააღმწერელი, «ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. II, თბ., 1959.

    ქართული სამართლის ძეგლები, ი. დოლიძის გამოც., ტ. III, თბ., 1970.

    ლიტ.: ნ. შოშიაშვილი, XIII ს-ის საქართველოს ისტორიული ქრონოლოგიის საკითხისათვის, ს. ჯანაშიას სახელობის საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის მოამბე, ტ. XIII-?, თბ., 1954.

    ივ. ჯავახიშვილი, სინის მთის ქართულ ხელნაწერთა აღწერილობა, თბ., 1947.

 

 

აბრაჰამ პირველი

 

    საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი დაახლ. 1282-1310 წწ. კათოლიკოს-პატრიარქ აბრაჰამის წინამორბედმა, მეფე დემეტრე მეორის პოლიტიკითა და ცხოვრების წესით უკმაყოფილო პატრიარქმა ნიკოლოზმა «დაუტევა კათალიკოსობა, და ჴელითა თჳსითა აკურთხა ჯუარისმტჳრთველი მეფისა აბრაჰამ კათალიკოსად?. კათოლიკოსის ტახტის დაკავებამდე აბრაჰამი მოხსენებულია 1278 წლის გუდარეხის წარწერაში: «ადიდენ ღმერთმან ძლიერი და უძლეველი მეფეთ-მეფე დიმიტრი. მე, მიწაჲ მეფობისა მათისაჲ, უღირსი მღდელი ჯუარის მტჳრთველი აბრაჰამ, ღირს ვიქმენ აღშენებად სამრეკლოთა ამათ, სადიდებლად მეფობისა მათისა და სალოცველად სულისა ჩემისა?.

    კათოლიკოს-პატრიარქ აბრაჰამს საპატრიარქო ტახტის დაკავება და მამამთავრობა მოუხდა საქართველოში მონღოლთა ბატონობის მძიმე პირობებში. იგი აქტიურ მონაწილეობას ღებულობდა ქვეყნის საზოგადოებრივ და პოლიტიკურ ცხოვრებაში და «კეთილად მართებდა საჭეთა კათოლიკე ეკლესიისათა, რამეთუ იყო კაცი ესე მართლმოქმედი კეთილთა საქმეთა, და საურავთა სამეფოთა გამგე კეთილი. როდესაც, 1289 წლის ზამთარში, მეფე დიმიტრი მეორე ურდოში დაიბარეს, «მოუწოდა მეფემან კათალიკოსსა აბრაჰამს და ეპისკოპოსთა, მონასტერთა და უდაბნოთა გარესჯისა მღდელ-მონაზონთა, და ყოველთა მთავართა სამეფოსა მისისათა. მეფემ იცოდა, რომ ურდოში წასვლა მის სიკვდილს ნიშნავდა, წაუსვლელობა – ქვეყნის აოხრებას და დარბაზს განუცხადა: «აწ მნებავს, რათა წარვიდე ყაენს წინაშე, და იყოს ნება ღმრთისა: უკეთუ მე მომკლან, ვგონებ რომე ქუეყანა უვნებლად დარჩეს. კათოლიკოსმა აბრაჰამმა მიმართა მეფეს: «არა არს საქმე, მეფეო, განწირვა სულისა შენისა, რამეთუ მრავალთა მეფეთა მიურიდნია, და დაუცავს თავი თჳსი. აწ თუ შენ დასდებ სულსა შენსა ერისათჳს, ჩუენ ყოველნი ეპისკოპოსნი ვიტჳრთავთ ცოდვათა შენთა, არამედ წინაშე ღმრთისა ვწამებთ, რათა მოწამეთა თანა შერაცხილ იქმნე, ვითარცა უფალი სახარებასა შინა ბრძანებს: «უფროს ამისა სიყუარული არა არს, რათა დადვას კაცმან სული თჳსი მოყუსისათვის, და უკეთუ ერთისა მოყუსისათჳს სულისა დადება კეთილ არს, რავდენ ურიცხუთა სულთა ცხოვრება ეგოდენ სარგებელ არს. მეფე გაემგზავრა ურდოში მთავრებისა და კათოლიკოს-პატრიარქ აბრაჰამის თანხლებით. აქ, გასამართლების შემდეგ, მეფე დიმიტრის 1289 წლის 12 მარტს, მოვაკანში მდინარე მტკვრის პირას თავი მოჰკვეთეს. წამებული მეფის ცხედარი კათოლიკოსმა აბრაჰამმა მალულად საქართველოში გადმოასვენებინა.

    დიმიტრის შემდეგ მონღოლებმა აღმოსავლეთ საქართველოს სამეფო ტახტზე აიყვანეს დავით ნარინის ძე ვახტანგი, რომელსაც დიდხანს არ უმეფია. იგი გარდაიცვალა 1292 წელს. მის ნაცვლად სამეფო ტახტზე დაამტკიცეს დიმიტრის შვილი დავითი. «და დასუეს მეფე ტახტსა ზედა, და აკურთხეს კათალიკოსმა აბრაჰამ და ეპისკოპოსთა.

    1297 წელს ყაზან ყაენსა და დავით მერვე შორის უნდობლობა ჩამოვარდა. ყაზანმა დავითი ურდოში დაიბარა, მაგრამ დარბაზის რჩევის მიუხედავად მეფე არ ეახლა ყაენს, აუჯანყდა მონღოლებს და მთიულეთს შეეხიზნა. დავითი მონღოლებს მთელი თავისი მეფობის განმავლობაში ებრძოდა. მონღოლებმა საბოლოო ჯამში ვერც მისი ხელში ჩაგდება და ვერც მასთან დაზავება მოახერხეს, თუმცა მასთან მოლაპარაკებებს აწარმოებდნენ. ქართველთა მხარეს ამ მეტად რთულ და სახიფათო მოლაპარაკებებში წარმოადგენდა კათოლიკოსი აბრაჰამი და მასთან ერთად ივანე ბურსელი და ყადი თბილელი.

    კათოლიკოს აბრაჰამის მიერ დამტკიცებულია დავით მერვის მიერ 1297 წელს გრიგოლ ჭარბაულისათვის მიცემული სოფელ ლაუშას წყალობის წიგნი. კათოლიკოს-პატრიარქი აბრაჰამი მოხსენიებულია სინას მთის მონასტრის სულთა მატიანეში: «ს»ლსა ქრ»თლისა ქათალიკოზისა აბრაჰამს შ»ს ღ»ნ.

 

    წყარო: ჟამთააღმწერელი, «ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. II, თბ., 1959.

    ქართული ისტორიული საბუთების კორპუსი, I, თბ., 1984.

    ლიტ.: ივ. ჯავახიშვილი, სინის მთის ქართულ ხელნაწერთა აღწერილობა, თბ., 1947.

    ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, წიგნი III, თხზ., ტ. III, თბ., 1982.

 

 

ექვთიმე (ეფთჳმე) მესამე

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი დაახ. 1310-იანი წლებიდან 30-იანი წლების მეორე ნახევრამდე. პატრიარქობდა მეფე გიორგი მეხუთე ბრწყინვალეს დროს. მოხსენიებულია გიორგი მეხუთის «ძეგლის დებაში და უეჭველია მონაწილეობდა ამ ძეგლის შექმნაში: «დავსხედით და დავსით წმინდა მეუფე და ქართლისა კათალიკოზი ევფთჳმე და დავსხით ვეზირნი და ებისკოპოზნი და მოურავნი? და ეს განაჩენი დავდევით, – აცხადებს მეფე გიორგი ამ ძეგლის შესავალ ნაწილში. აღსანიშნავია, რომ «ძეგლის დადების» მიხედვით ყველა საეკლესიო საქმე ტრადიციულად კათოლიკოსის და ეპისკოპოსების განსასჯელად რჩებოდა: «სასჯულო საქმე, და საეკლესიო, რისაც გინდა სასაქმოსა კაცის მკვლელთა, ეკლესიის მკრეხველთა, ცოლის დამგდებელთა უბრალოსათა, ანუ წამგვრელთა, სხვა რაც სასჯულო საკითხავი იყოს, იგი კათალიკოზმან და მათ, განაჩენთა მათ ზედა ებისკოპოზა, – მათ ჰკითხონ.

    კათოლიკოს-პატრიარქ ექვთიმეს ბიძა იყო ის ბასილ მონაზონი, რომელიც «მოიწია მთაწმიდით? საღმრთოთა წესითა აღსავსე და წინასწარ ცნობისა მადლითა გაბრწყინებული; მოიწია წინაშე დიმიტრი მეფისა? და ვითარცა მოციქული ძლიერად ამხილებდა და წინააღუდგებოდა მეფესა უწესოსა მისთჳს ქორწინებისა.

    კათოლიკოს-პატრიარქი ექვთიმე მოხსენიებულია სინას მთის მონასტრის სულთა მატიანეში: «ს»ლსა ქართლისა ქათალიკოზისა ეფთმეოზისა შ»ს ღ»ნ.

 

    წყარო: «ძეგლის დადება გიორგი V-ის ბრწყინვალისა, დ. ფურცელაძის გამოც., თბ., 1988.

    ჟამთააღმწერელი, «ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. II, თბ., 1959.

    ლიტ.: ივ. ჯავახიშვილი, სინის მთის ქართულ ხელნაწერთა აღწერილობა, თბ., 1947.

    ი. დოლიძე, გიორგი ბრწყინვალის სამართალი, თბ., 1957.

 

 

ბასილი მეხუთე

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი მეთოთხმეტე საუკუნის 30-60-იან წლებში. ტახტი ვახუშტი ბატონიშვილის მიხედვით დაიკავა ექვთიმე მესამეს გარდაცვალების შემდეგ. ბერი ეგნატაშვილის თანახმად, პატრიარქობდა მეფე დავით მეცხრის დროს. «ახალი ქართლის ცხოვრებით კათოლიკოსი ბასილი «მწყსიდა კეთილად საქართველოს. ბასილის შემდეგ საკათოლიკოსო ტახტი დაიკავა დოროთეოზ პირველი.

 

    წყარო: ბერი ეგნატაშვილი, ახალი ქართლის ცხოვრება, პირველი ტექსტი, «ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. II, თბ., 1959.

    ახალი ქართლის ცხოვრება, მეორე ტექსტი, «ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. II, თბ., 1959.

    ლიტ.: ვახუშტი ბატონიშვილი, აღწერა სამეფოსა საქართველოსა, «ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. IV, თბ., 1973.

 

 

დოროთეოზ პირველი

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი მეთოთხმეტე საუკუნის 60-იან წლებში. ბერი ეგნატაშვილისა და ვახუშტი ბატონიშვილის მიხედვით, საპატრიარქო ტახტი დაიკავა პატრიარქ ბასილი მეხუთის შემდეგ. მისი გარდაცვალების შემდეგ მეფე ბაგრატმა კათოლიკოსად «დასუა გიორგი. კათოლიკოსი დოროთეოზი მოხსენიებულია კათოლიკოს ბასილ მეექვსის მიერ 1516-1535 წლებს შორის მცხეთის საყდრის შვილებისადმი მიცემულ წყალობის სიგელში.

 

    წყარო: ბერი ეგნატაშვილი, ახალი ქართლის ცხოვრება, პირველი ტექსტი, «ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. II, თბ., 1959.

    ახალი ქართლის ცხოვრება, მეორე ტექსტი, «ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. II, თბ., 1959.

    ქართული სამართლის ძეგლები, ი. დოლიძის გამოც., ტ. III, თბ., 1970.

 

 

შიო პირველი

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი 1356-1364 წწ.

 

 

ნიკოლოზ მეოთხე

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი დაახლ. მეთოთხმეტე ს-ის 70-იან წლებში. ამ პატრიარქზე ცნობას იძლევა მხოლოდ ერთი საბუთი – 1377 წლის წყალობის სიგელი გიორგი მერვისა გუგუნი მაყაშვილისადმი, რომელსაც ამტკიცებს «დიდისა მონასტრისა მოძღვარი კათოლიკოზი ნიკოლაოზ.

 

    წყარო: ქართული სამართლის ძეგლები, ი. დოლიძის გამოც., ტ. II, თბ., 1965.

 

გიორგი მეხუთე

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი დაახლ. მეთოთხმეტე ს-ის 80-90-იან წლებში, ბაგრატ მეფისა და გიორგი მეშვიდეს თანამედროვე. პატრიარქობა მოუხდა თემურ ლენგის შემოსევების უმძიმეს პერიოდში, როდესაც დამპყრობლებმა «მოვლეს სრულიად ქართლი, მოაოხრეს და დაწვეს ყოველნივე შენობანი, და უფროსღა წმიდანი ეკლესიანი და მონასტერნი დააქცინნეს და დაწვეს ცეცხლითა. 1393 წელს ამტკიცებს გიორგი მეფის მცხეთისადმი შეწირულების სიგელს. ამავე სიგელში გიორგი მეშვიდე სთხოვს პატრიარქს «უნაკლო აღაპის გარდახდას. 1398 წელს ვინმე სუნღულისძე სთხოვს აღაპის გადახდას ქრისტეშობის დღეს. 1399 წლის ერთ-ერთ საბუთში მოიხსენიება უკვე კათოლიკოსი ელიოზი.

 

    წყარო: ბერი ეგნატაშვილი, ახალი ქართლის ცხოვრება, მეორე ტექსტი, «ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. II, თბ., 1959.

    თ. ჟორდანია, ქრონიკები და მასალა საქართველოს ისტორიის და მწერლობისა, წ. II, ტფ., 1897.

 

 

    ელიოზი (გობირახისძე)

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი მეთოთხმეტე საუკუნის 90-იანი წლების ბოლოდან 1419 წლამდე. საპატრიარქო ტახტზე ასვლა მოუხდა ქვეყნისათვის ურთულეს პირობებში – თემურ-ლენგის შემოსევებისას. ბერი ეგნატაშვილის მიხედვით, ბაგრატის მეფობის ჟამს «იჯდა კათალიკოზი ელიოზ, კაცი საფერი საქმისა. «ახალი ქართლის ცხოვრების მეორე ტექსტიც იგივეს იმეორებს: ბაგრატის დროს «მჯდომარე იყო წმიდასა კათოლიკე ეკლესიისა ხარისხსა ზედა? და მწყსიდა კეთილად მწყემსი იგი კეთილი და სანატრელი და ყოვლად წმიდა კათოლიკოზ, პატრიარქი ელიოზ და მას ჟამსა შინა გამოჩნდა მძლავრი ლანგ-თემურ.

    აღნიშნული თხზულებების მიხედვით, კათოლიკოსი ელიოზი გარდაიცვალა ბაგრატ მეფის გარდაცვალების თითქმის თანადროულად და მის შემდეგ პატრიარქი გახდა გიორგი, რაც შეცდომა უნდა იყოს, რადგან ელიოზი მოქმედ კათოლიკოსად მოხსენიებულია 1399, 1405, 1408, 1411, 1413, 1415 და 1419 წლების საბუთებში. 1400 წელს გიორგი VII-ის დასავლეთ საქართველოში გადასვლის შემდეგ კათოლიკოს-პატრიარქმა ელიოზმა ერისთავ ვირშელთან ერთად თავი შეაფარა ბეხუშის ციხეს: «ხოლო გიორგი მეფე წარვიდა ლიხთიმერით. მაშინ ერისთავი ვირშელი უკუდგა ციხესა ბეხუშისასა დედაწულითა და ჯოგითა, და თანაჰყვა კათალიკოზი ელიაზ ყოვლით საყდრისშვილითურთ და ხიზნითა დიდითა და ჯოგითა და ცხურითა, გვამცნობს «ძეგლი ერისთავთა. იგივე ცნობა გვხვდება «ქართლის ცხოვრებაში.

    გამეფებისთანავე ალექსანდრე პირველი დიდმა ხელი მიჰყო დანგრეული და მტრის მიერ იავარქმნილი ეკლესია-მონასტრების აღდგენა-გამშვენიერებას. თავისთავად ცხადია, რომ ამ დიდ საქმეში მეფეს გვერდში ედგა ეკლესია და მისი საჭეთმპყრობელი კათოლიკოს-პატრიარქი ელიოზი.

    კათოლიკოს-პატრიარქმა ელიოზმა შესწირა სვეტიცხოველს მისი ძმის გრიგოლის მიერ ნაყიდი მამული. აგრეთვე გოროვანს და ახატანს დათუა შალვაშვილისაგან ნაყიდი ვენახი; უწყალობა მცხეთიშვილ იოვანე ცხეონისძეს ბაგრატ და გიორგი მეფეების მიერ ჩამორთმეული მამული თავისი ძმების სააღაპედ. დაამტკიცა გიორგი მეშვიდე მიერ ფალავანდ ფალავანდისშვილისადმი მიცემული მამულის წყალობის სიგელი. ამტკიცებს ხიმშია ამირახორის შეწირულების სიგელს მცხეთის სვეტიცხოვლისადმი.

 

    წყარო: ბერი ეგნატაშვილი, ახალი ქართლის ცხოვრება, პირველი ტექსტი, «ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. II, თბ., 1959.

    ახალი ქართლის ცხოვრება, მეორე ტექსტი, «ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. II, თბ., 1959.

    ქართული სამართლის ძეგლები, ი. დოლიძის გამოც., ტ. II, თბ., 1965.

    ს. კაკაბაძე, ისტორიული საბუთები, წ. II, ტფ., 1913.

 

 

მიქელ მეექვსე

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი 1419-1426 წწ. ბერი ეგნატაშვილი მოიხსენიებს კათოლიკოს-პატრიარქ ელიოზის შემდეგ. იგივეს ამბობს «ახალი ქართლის ცხოვრების მეორე ტექსტი. 1419 წლის მეფე ალექსანდრეს მცხეთისადმი შეწირულების სიგელში მოხსენიებულია კათოლიკოს-მთავარეპისკოპოსად კათოლიკოს ელიოზთან ერთად: «?აჰა თქუენ წმიდანო კათალიკოზნო ელიოზ და აწ მის მიერ შეყუარებულო, ვითარცა პავლე ტიმოთეს მიერ, მკურნალო და ნუგეშინის-მცემელო სულისა ჩემისაო კათალიკოზო მთავარეფისკოპოზო მიქაელ? როგორც ჩანს, ამ დროისათვის უკვე გადაწყვეტილია ელიოზის გადადგომა პატრიარქობიდან და მიქაელის კურთხევა (შესაძლოა, ასულიც იყოს კათოლიკოსის ტახტზე). მეფე ალექსანდრეს 1420 წლის სიგელში სვეტიცხოვლისადმი ხაზგასმულია კათოლიკოს მიქაელის დამსახურება ამ ტაძრის აღდგენის საქმეში: «ეკლესიანი დააქცივნა და მცხეთა დააქცია (თემურ ლენგმა, ზ. ა.) ჩუენის პატრონობისა და მეფობისა უწინარეს, სხუათა მეფეთა ჟამთა შიგან და მე მეფეთა მეფემან ალექსანდრე ოცდაორისა წლისამან სურვილით და წადიერად ხელ-ვყავ შენებად საყდრისა მცხეთისა? და ამავე ჟამსა დაიდგინა პატრიარქად კათალიკოზი მიქაელ, რომელმან მრავალი იღუაწა და ვიდრე დასრულებამდე საყდრისა ამის იღუწის შენობისათუის და სრულქმნის და ამავე კათალიკოზსა მიქაელს შევვედრეთ ჩუენ მიერი სურვილი საწადელი ძე ჩუენი მონაზონი დავით მის მიერვე ხელდასხმულ იქნას. 1424 წლის საბუთში ალექსანდრეს ძე დავითი მოიხსენიება «მცხეთის პატრიარქად განმზადებულ მონაზვნად, ხოლო მოქმედ პატრიარქად მიქაელი ჩანს. 1426 წლის ზედგენიძეებისათვის მიცემულ სიგელში კათოლიკოსად უკვე დავითი მოიხსენიება.

    მეთოთხმეტე საუკუნის ბოლოს სამცხეში თავი იჩინა საეკლესიო სეპარატიზმმა, რომელსაც სათავეში მაწყვერელი ეპისკოპოსები ედგნენ. სამცხის მთავრების მიერ ზურგგამაგრებული მაწყვერლები წირვა-ლოცვაში მცხეთის პატრიარქებს აღარ იხსენიებდნენ, მიისაკუთრეს სამცხეში მცხეთის საკათოლიკოსო საყდრის კუთვნილი ვარძიის მონასტერი და ცდილობდნენ მცხეთის სრულ გამოძევებას სამცხიდან. მეთხუთმეტე ს-ის 20-იან წლებში ალექსანდრე დიდის ენერგიულმა მოქმედებამ და მის მიერ სამცხის დამორჩილებამ დროებით შეაჩერა აღნიშნული პროცესი. მაწყვერელი გერასიმე ფიცის წიგნს აძლევს პატრიარქ მიქაელს, რომელშიც პირობას იძლევა, რომ ერთგული იქნება მცხეთისა და საქართველოს მეფისა. «მეფეთა მლოცველნი ვიყუნეთ და თქვენი მომხსენებელნი ვიყუნეთ. არც პატრიარქი მოვიხსენოთ ანტიოქიისა, არც მისგან გამოგზავნილი კაცი შევიწყნაროთ, არც ვარძიის დიაკონი ვაკურთხოთ.

 

    წყარო: ბერი ეგნატაშვილი, ახალი ქართლის ცხოვრება, «ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. II, თბ., 1959.

    თ. ჟორდანია, ქრონიკები და მასალა საქართველოს ისტორიის და მწერლობისა, წ. II, ტფ., 1897.

    ქართული სამართლის ძეგლები, ი. დოლიძის გამოც., ტ. III, თბ., 1970.

    ლიტ.: ბ. ლომინაძე, XV საუკუნის საქართველოს ქრონოლოგიიდან, კავკასიის ხალხთა ისტორიის საკითხები, თბ., 1966.

 

 

დავით მეორე (მეფე ალექსანდრე პირველის ძე)

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი 1425/26-1428 წწ. 1419 წლის ერთ-ერთ სიგელში მოიხსენიება მონაზვნად და «განმზადებულად «აღსლვად ხარისხისა წმიდათა მღდელთ მოძღუართასა. 1420 წლის მცხეთის სვეტიცხოვლისათვის მიცემულ შეწირულების განახლების წიგნში მეფე ალექსანდრე პატრიარქ მიქაელს სთხოვს მისი ძის ხელდასხმას. «კათალიკოზსა მიქაელს შევვედრეთ ჩუენ მიერი სურვილი საწადელი ძე ჩუენი მონაზონი დავით მის მიერვე ხელდასხმულ იქნას. «მცხეთის პატრიარქად განმზადებულ მონაზვნად მოიხსენიება დავითი 1424 წლის გარეჯისადმი შეწირულების წიგნშიც. 1426 წლის ალექსანდრე მეფის ზევდგინიძეებისათვის მიცემულ წყალობის წიგნში და 1428 წლის სვეტიცხოვლისათვის შეწირულების სიგელში მოიხსენიება, როგორც ქართლის კათოლიკოსი. 1429 წელს მეფე ალექსანდრეს მიერ სვეტიცხოვლისათვის მიცემულ შეწირულების წიგნში კათოლიკოსად უკვე თეოდორეა მოხსენიებული. დავით II-ის პატრიარქობის დროს მეფე ალექსანდრემ შესწირა სვეტიცხოველს საგარეჯოს მთას აქეთი და მთას იქეთი სოფლები, ბარათა ქაჩიბასძემ სომხითს სოფელი ყორანთა. 1435 წლის ერთ-ერთ სიგელში მეფე ალექსანდრე მისი გარდაცვლილი ძის კათოლიკოს დავითის საფლავისათვის შესაწირს აძლევს სვეტიცხოველს: «ქალაქს მექუაბე ჯანდაილა და ქურციკა? ლუკია და ბურჩიხთა მათითა მამულითა და «ტამღით ლიტრანახევარი ზეთი, რათა «წლითი წლად ენთებოდეს კათალიკოზისა დავითისათჳს.

 

    წყარო: თ. ჟორდანია, ქრონიკები და მასალა საქართველოს ისტორიის და მწერლობისა, წ. II, ტფ., 1897.

    ლიტ.: ბ. ლომინაძე, XV საუკუნის საქართველოს ქრონოლოგიიდან, კავკასიის ხალხთა ისტორიის საკითხები, თბ., 1966.

 

 

    თეოდორე მესამე

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი დაახლ. 1429-1435 წწ. მოხსენიებულია კათოლიკოსად 1429, 1431, 1433 და 1434 წლების ალექსანდრე პირველის მიერ სვეტიცხოვლისათვის მიცემულ შეწირულების და შეწირულების განახლების წიგნებში. ასევე სვეტიცხოვლისათვის თაყა ზევდგინიძის მიერ 1433 წ. მიცემულ შეწირულების წიგნში. კათოლიკოს-პატრიარქ თეოდორეს ერთგულების წიგნს აძლევს მის მიერ მაწყვერელ ეპისკოპოსად ხელდასხმული სერაპიონი, აგრეთვე მანგლელ-თბილელი მთავარეპისკოპოსი იოანე, რომელსაც რაღაც მიზეზის გამო პატრიარქი ადრე «გაუწყრა: «ესე წიგნი გკადრეთ და მოგახსენეთ თქუენ? წმიდასა მეუფესა ქრისტეს მიერ მღდელთ-მთავარ-მთავარსა, ქართლისა კათალიკოზსა თეუდორეს მე, მანგლელ-თბილელ მთავარეპბისკოპოსმან იოანე, მას ჟამსა, ოდეს გამიწყერ და ომფორი წამიღე და მერმე კიდევე მიბოძე. და მე ესე საერთგულო წიგნი მოგახსენე: ვიყუნეთ დღეს და დღესისგან წაღმა თქუენნი ერთგულნი და ერთგულად მლოცველი მოსამსახუუნი?»

    1431 წელს მეფე ალექსანდრემ «აგარეანთაგან მოტაცემული ლორე აიღო. ბრძოლის წინ ქართველი მეომრები დალოცა და გამამხნევებელი სიტყვით მიმართა პატრიარქმა თეოდორემ: «ამა უსჯულოთა აგარის ნათესავთა – ამბობდა პატრიარქი – ანდრონიკეს შვილი ალასტანელი გიორგი მოუკლავს და მრავალნი ქრისტიანენი წამებითა აღუსრულებიან და დაუტყუეებიან და ტახტი მეფეთა განურყვნია და საპატიონი და ცამდის მაღალნი საყდარნი შეურაცხ უქმნიან, სახლი სალოცველი ქუაბ-ავაზაკთა უქმნია? აწ ბრძოლეთ ძლიერად, და დაღათუ ვინმე ომსა შიგან აღსასრული მიიღოთ ქრისტესთუის წამებულთა გუერდს მიითუალვით.

    პატრიარქ თეოდორეს ამ სიტყვებს დიდად გაუმხნევებია ქართველები და მათი ლაშქრობა ლორეზე წარმატებული აღმოჩნდა.

    კათოლიკოს-პატრიარქ თეოდორეს დროს მეფე ალექსანდრე დიდმა დაამთავრა სვეტიცხოვლის ტაძრის აღდგენა და განუახლა მას ძველი შეწირულებანი, აგრეთვე შესწირა ვირშის მონასტერი სოფლებითურთ.

 

    წყარო: თ. ჟორდანია, ქრონიკები და მასალა საქართველოს ისტორიის და მწერლობისა, წ. II, ტფ., 1897.

    ქართული სამართლის ძეგლები, ი. დოლიძის გამოც., ტ. III, თბ., 1970.

    ლიტ.: ივ. ჯავახიშვილის, ქართველი ერის ისტორია, წიგნი III, თხზ., ტ. III, თბ., 1982.

    ბ. ლომინაძე, XV საუკუნის საქართველოს ქრონოლოგიიდან, კავკასიის ხალხთა ისტორიის საკითხები, თბ., 1966.

 

 

 

დავით მესამე

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი დაახლ. 1435/36-1438/39 წწ. კათოლიკოს-პატრიარქმა დავით მესამე სვეტიცხოვლის მსახურთუხუცესს დავით ქარცისძეს უწყალობა ლომისგულ სუნღულაძის მიერ მცხეთისთვის შეწირული მამული გორში და იქვე მცხეთის კუთვნილი გლეხები. მის პატრიარქობაში მეფე ალექსანდრე პირველი 1438/1439 წწ. სწირავს სვეტიცხოველს ატენის წინაუბანს ლომიშვილებს მათი მამულით და კათოლიკოს-პატრიარქს მიმართავს: «კათალიკოზო დავით ჩუენთვის წირვასა და ეკლესიის სამსახურსა ნუ დააკლებთ.

    კათოლიკოს-პატრიარქ დავითის ზეობაში, 1438-1439 წწ. მიმდინარეობდა ცნობილი ფერარა-ფლორენციის საეკლესიო კრება, რომლის მთავარი მიზანი იყო კათოლიკეთა და მართლმადიდებელთა დოგმატური უთანხმოების დაძლევა და დასავლეთისა და აღმოსავლეთის ეკლესიებს შორის უნიის დადება. სამხედრო-პოლიტიკური მიზნებით (თურქების აგრესია და დასავლეთ ევროპისაგან დახმარების იმედი) ბიზანტიის ბერძნული საპატრიარქოები (ანტიოქიის გამოკლებით) იძულებული გახდნენ ხელი მოეწერათ უნიაზე. უნიას დაეთანხმა რუსეთის ეკლესიაც. საქართველოს დელეგაციამ – მეფე ალექსანდრე პირველის საერო წარმომადგენელმა და მიტროპოლიტმა გრიგოლმა (ზოგიერთი ცნობით იოანემ) – უნია არ მიიღო. ქართველმა მიტროპოლიტმა საერთოდ დატოვა კრების სხდომები, ხოლო მეფის ელჩი პირადად შეხვდა პაპ ევგენი მეოთხეს და განუცხადა, რომ ქართული ეკლესია მტკიცედ იცავს უფლის თითოეულ მცნებას და მოციქულთა ტრადიციებს და რომ ამისგან არასოდეს არ გადაუხვევია განსხვავებით რომისაგან, რომლის ეკლესიამ მრავალი რამ დაუმატა და საბოლოოდ წმ. მამების სწავლების საზღვრები გადალახა.

 

    წყარო: თ. ჟორდანია, ქრონიკები და მასალა საქართველოს ისტორიის და მწერლობისა, წ. II, ტფ., 1897.

    ლიტ.: ბ. ლომინაძე, XV საუკუნის საქართველოს ქრონოლოგიიდან, კავკასიის ხალხთა ისტორიის საკითხები, თბ., 1966.

    ო. ჟუჟუნაძე, XV საუკუნის პირველი ნახევრის საქართველოს საგარეო პოლიტიკის ისტორიისათვის, «ქართული სამეფო-სამთავროების საგარეო პოლიტიკის ისტორიიდან», I, თბ., 1970.

შიო მეორე

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი დაახლ. 1439-1443/47 წწ. 1440 და 1442 წლებში პატრიარქი შიო ამტკიცებს მეფე ალექსანდრეს მიერ მცხეთის სვეტიცხოვლისათვის შეწირულების სიგელებს. მოხსენიებულია მეფე ალექსანდრეს 1441 წლის ანდერძში, სადაც აღნიშნულია, რომ მეფე ალექსანდრემ მცხეთას «ცალკე ახალი ეკუტერი ააშენა «საუკუნოდ საყოფელად და ოთხი მეეკვდრე მწირველი გაიჩინა. მეფე სთხოვს კათოლიკოს შიოს და «შემდეგთა კათოლიკოზთა, რომ ეს ანდერძი დაამტკიცონ და შეასრულონ. 1441 წელსვე მეფე ალექსანდრემ აღაპი დაიდგინა, ერთი ზუარი ააშენა და მისი ნახევარი სვეტიცხოველს შესწირა. 1443 წელს კათოლიკოსი შიო გარეჯის დოდოს მონასტერს უბრუნებს თოლეჯის მამულს, რომელიც მანამდე მონასტრის იყო, მაგრამ ამ დროისთვის მცხეთას სჭერია. დოდოს მონასტრის წინამძღვარი და კრებული პატრიარქს მადლობას სწირავენ და ჰპირდებიან: «თქუენ კათალიკოზსა შიოსთვის ლოცვასა ვყოფდეთ და კარგაღებულსა აღაპსა გარდაგიხდიდეთ.

    1443 წელს ათაბაგ ივანეს შვილი ყვარყვარე მცხეთას სწირავს გლეხ სამხარაძეს მისი მამულით: «ესე მტკიცე? მოგახსენე თქუენ მცხეთის საყდარსა და ქ»კზსა შიოს მე ათაბაგ ამირსპასალარისა ივანეს შვილმან ყვარყვარე შემოგწირე და მოგახსენე ქორდვას გლეხი სამხარაძე მისითა მამულითა, რისიცა დღეს მქონებელ არს?».

    ამავე წლით თარიღდება ვარამ დიასამიძის შეწირულების წიგნი: «ესე წიგნი გკადრე მცხეთას და ქ»კზსა შიოს ჩვენ დიასამიძემან ვარამ და ჩემთა შვილთა ავთანდილ და დიასამ მას ჟამსა, ოდეს ეშმაკისა ცთუნებითა ასეთი რამე სარჯულო საქმე წამეკიდა, რომე თქუენ გამიწყერით და საპატიჟოდ ყუიბის ერთი გლეხი მოგახსენე მისითა მამულითა.

 

    წყარო: თ. ჟორდანია, ქრონიკები და მასალა საქართველოს ისტორიის და მწერლობისა, წ. II, ტფ., 1897.

    ლიტ.: ბ. ლომინაძე, XV საუკუნის საქართველოს ქრონოლოგიიდან, კავკასიის ხალხთა ისტორიის საკითხები, თბ., 1966.

 

დავით მეოთხე (ჭავჭავაძე)

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი 1443/47-1459 წწ. «ახალი ქართლის ცხოვრების ცნობით, «მოკუდა კათალიკოზი შიო და დაჯდა კათალიკოზად ძე მეფისა ალექსანდრესი დავით, რაც არ არის სწორი. 1435 წლის მეფე ალექსანდრეს ერთ-ერთ სიგელში მისი ძე კათოლიკოსი დავითი (დავით მეორე) გარდაცვლილად მოიხსენიება და მეფე მისი საფლავისათვის სვეტიცხოველს შესაწირს აძლევს. კათოლიკოს შიოს შემდეგ საპატრიარქო ტახტზე, მართლაც, დავითი ადის, მაგრამ არა მეფის ძე ბაგრატიონი, არამედ ჭავჭავაძე. დავით მეოთხე მოიხსენიება 1447 წლის დეკემბერში მეფე გიორგი მერვის ბრძანებით შედგენილ ქართლ-კახეთის საკათოლიკოსო მამულების სითარხნის გუჯარში. ამ საბუთში მეფე გიორგი მერვე ამტკიცებს მამის, მეფე ალექსანდრეს მიერ სვეტიცხოვლისადმი ბოძებულ სიგელს, რომლითაც სვეტიცხოვლის კუთვნილი მამულები კახეთსა და ქართლში თავისუფლდებოდნენ გადასახადებისაგან და მიმართავს კათოლიკოს-პატრიარქ დავითს «და აჰა თქუენ, წმიდაო მღდელთ-მთავართ მთავარო, პატიოსანო და მიმსგავსებულო და თანამერაბამეო წმიდათა მღდელთ-მოძღუართა ბასილი და გრიგოლისო, ქართლისა კათალიკოზო დავით, რაგუარაცა ჩუენგან ასრე დამტკიცებულსა და განთავისუფლებულსა მართებს, ეგრეთ მვედრებელ იქმენ ღმრთისა მიმართ მოსატევებლად ცოდვათა ჩუენთა და ნუმცა დავიწყებულ ვიქმნებით ლოცვათა და ვედრებათა შინა თქუენთა. მისი კათოლიკოსობის დროს მეფე გიორგი მერვე შესწირა მცხეთის სვეტიცხოველს ნიაბის ბოლოს სოფელი გობნი და დაიწესა თავისთვის და თავისი ძმის დიმიტრისათვის ექვსი აღაპი; მოლარეთუხუცესმა თაყა ზევდგინიძემ ალექსანდრე მეფის მიერ სამკვიდროდ ნაბოძები აბულახტარისეული ქვეში ეკლესიითა და ყმა-მამულით და დაიწესა აღაპი და ჟამისწირვა ლაზარეს შაბათს. 1454 წლის იანვარში კათოლიკოს-პატრიარქმა დავით მეოთხე კულუხის გამოსაღების წიგნი მისცა და საწყაოს ოდენობა განუსაზღვრა ჯვარში მცხოვრებ მეკულუხეებს.

    კათოლიკოს-პატრიარქ დავით მეოთხის დროს დაიწყო ერთიანი ქართული სამეფოს რღვევის პროცესი, ბიზანტიის იმპერიის დაცემის შემდეგ (1453 წ.) გართულდა ქვეყნის საგარეო-პოლიტიკური მდგომარეობა. ამას თან ერთვოდა საეკლესიო სეპარატიზმი. სამცხის ათაბაგები ცდილობდნენ არა მარტო პოლიტიკურად, არამედ ეკლესიურადაც მოეწყვიტათ ეს მხარე საქართველოსთვის. საქართველოს სამეფო ხელისუფლებასთან ერთად ამ პოლიტიკას აქტიურად უპირისპირდებოდა ეკლესია და საქართველოს პატრიარქები. კათოლიკოს-პატრიარქ დავით მეოთხესადმი კუმურდოელი მღვდელმთავრის იოვანეს და ანჩელი არქიმანდრიტის ქერობინის მიერ მიცემული «ერთგულების წიგნებიდან ირკვევა, რომ მაწყვერელი და სამცხის სხვა ეპისკოპოსები კათოლიკოს დავითისაგან «უჯუარო და შეუნდობელნი იყუნეს საფარისა თავზედა. კუმურდოელი ეპისკოპოსი იოვანე პირობას აძლევს პატრიარქს: «აწ დღესითგან წაღმა ჩემად დღედ სიკუდილამდი ვიყო თქუენი და თქუენისა საყდრისა ერთგული, მეფეთა მლოცველი და ყოველთა წირვათა და ლოცვათა შინა თქუენ მოგიხსენებდეთ? და თუ ყუარყუარე მაწყუერლობა ან სხუა რამე ჴელი გუაძლიოს და დაგუპატიჟოს კურთხევისა მიზეზითა, სადამდის თქუენსა საყდრისა წესით იგი ისრევე არა დაგეურვოს, რაგვარაც თქუენ და თქუენსა საყდარსა გმართებს, მით წესითა, სხუა ჴელი არ გამოვართო და არცა რა ვინდომო თქუენად დაუმოწმებლად და შეუნდობლად». ასეთივე შინაარსისაა ანჩელი არქიმანდრიტის ერთგულების წიგნიც.

    საქართველოში შექმნილი მძიმე პოლიტიკური და ეკონომიკური მდგომარეობით ხშირად სარგებლობდნენ სხვადასხვა ბერძნული საპატრიარქოების (კონსტანტინოპოლის, ანტიოქიის, იერუსალიმის) მღვდელმთავრები, რომლებიც ხელს უწყობდნენ საეკლესიო სეპარატიზმს და აქეზებდნენ ქართველ მღვდელმთავრებს (განსაკუთრებით მესხეთ-ჯავახეთის), რათა ეს უკანასკნელნი გამოყოფოდნენ მცხეთის საყდარს და აღარ მოეხსენებინათ საქართველოს პატრიარქები წირვა-ლოცვაში. ასეთ შემთხვევას, როგორც ჩანს, ადგილი ჰქონდა დავით მეოთხის პატრიარქობაშიც. პატრიარქის მტკიცე პოზიციამ უკან დაახევინა ვარძიელ და საფარელ ბერებს, რომლებიც განუდგნენ მცხეთას: « ესე წიგნი გკადრეთ თქუენ ქკზ»სა დავითს მეუფესა პატრონსა? დაგიდევით აღთქმა ჩუენ საფარისა და ვარძიისა ძმათა მას ჟამსა, ოდეს მცბიერი ბერძენი მოვიდა, ცრუ წინასწარმეტყუელი და მცირითა რათმე სიტყჳთა მიგჳზიდნა. აწ თქუენ გაგუიწყერით და კიდეც უმართლე  იყვენით, ამად რომე დღეთა მისთა ვითარცა წესითა ყოფილ ვართ, მითვე წესითა ვიყვნეთ. არც მიტროპოლიტი ბერძნისა შემოუშვათ, არც მისი წიგნი ვნახოთ, არცა მისი მცნება გავიგონოთ და არას თანა მისი არა ვირწმუნოთ; არც უმცხეთოდ ჩუენ მღრდელი და დიაკონი იკურთხეოდეს; არცა რამ ჯავახეთს და წალისყურს ვისაქმოთ სამწყსობისა პირზედა და ვიყუნეთ თქუენისა ბრძანებისა მორჩილნი.

    ივ. ჯავახიშვილის მართებული აზრით, «მესხეთის ეკლესიებში საქართველოს მეფისა და კათალიკოსის სახელების მოხსენიება წირვის დროს სრულიად საქართველოს მთლიანობისა და განუყოფელობის თუმც გარეგანი, მაგრამ მაინც დიდმნიშვნელოვანი სიმბოლური გამოხატულება იყო და საქართველოს ეკლესიის საჭეთმპყრობელები ყოველთვის «მთელი თავიანთი ძალღონით სრულიად საქართველოს დანაწილებისა და ქვეყნის დაშლის მომხრეთა წინააღმდეგ იბრძოდნენ».

 

    წყარო: თ. ჟორდანია, ქრონიკები და მასალა საქართველოს ისტორიის და მწერლობისა, წ. II, ტფ., 1897.

    ქართული სამართლის ძეგლები, ი. დოლიძის გამოც., თბ., 1970.

    ლიტ.: ბ. ლომინაძე, XV საუკუნის საქართველოს ქრონოლოგიიდან, კავკასიის ხალხთა ისტორიის საკითხები, თბ., 1966.

    ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, წიგნი III, თხზ., ტ. III, თბ., 1982.

 

 

მარკოზი

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი 1460-1466 წწ. პატრიარქობდა მეფე გიორგი მერვეს დროს. 1460 წელს კათოლიკოსი მარკოზი ამტკიცებს მეფე გიორგი მერვე მიერ შალვა და ლარგუელ ერისთავებისადმი მიცემულ წყალობის წიგნს. 1464 წლით თარიღდება კათოლიკოს-პატრიარქ მარკოზის ბერინასშვილისადმი მიცემული წყალობის წიგნი, რომლითაც კათოლიკოს-პატრიარქი მარკოზი მეჯინიბეთუხუცეს ბერინასშვილს მამისას უმტკიცებს «ფოსუის და ოროტს მისითა შესავლითა, კუტალას აბნაშვილებს და ჯუარის ბოლოს ვენახს. 1465 წელს ამტკიცებს არაგვის ერისთავის ვამიყ შაბურის ძის მცხეთის სვეტიცხოვლისადმი შეწირულების სიგელს.

 

    წყარო: თ. ჟორდანია, ქრონიკები და მასალა საქართველოს ისტორიის და მწერლობისა, წ. II, ტფ., 1897.

    ქართული სამართლის ძეგლები, ი. დოლიძის გამოც., თბ., 1970.

    ლიტ.: ბ. ლომინაძე, XV საუკუნის საქართველოს ქრონოლოგიიდან, კავკასიის ხალხთა ისტორიის საკითხები, თბ., 1966.

 

 

დავით მეხუთე

 

    კათოლიკოს-პატრიარქი 1466-1479 წწ. გაერთიანებული ქართული სახელმწიფოს ბოლო კათოლიკოს-პატრიარქი. საპატრიარქო ტახტი დაიკავა ერთიანი ქართული სამეფოს დაშლის დროს. იბრძოდა ეკლესიური ერთიანობის შენარჩუნებისა და მცხეთის საპატრიარქო მფლობელობის აღდგენისათვის. 1470 წელს წყალობის წიგნს აძლევს მახარებელ მაღალაძეს; დაახლოებით იმავე დროს ოქროპირ მაღალაშვილს. კათოლიკოს დავითის მიერ დამტკიცებულია ბაგრატ მეფის მიერ გიორგი ჟურულისათვის 1472 წელს მიცემული სასისხლო სიგელი. მისი კათოლიკოსობის დროს ბაგრატ მეფემ შესწირა სვეტიცხოველს სოფელ დიღომს მცხოვრები გლეხები ესაბერ მზეოსძე და გეგელისშვილი მათი მამულებით, კახეთს მეფე ალექსანდრემ 1479 წელს ვეჟინის პირას სოფლები ახალშენი და თორღიანი, ხოლო დავით ქაჩიბასძემ განუახლა სვეტიცხოველს სოფელ ყორანთას 1428 წლის შეწირულება.

    დავით მეხუთე პატრიარქობაში დასავლეთ საქართველოში მყოფმა ანტიოქიისა და იერუსალიმის პატრიარქმა მიქაელმა აფხაზეთის (დასავლეთ საქართველოს) კათოლიკოსად აკურთხა ცაიშელ-ბედიელი მთავარეპისკოპოსი იოაკიმე და შექმნა ე.წ. «მცნებაჲ სასჯულოჲ, რაც ხელს უწყობდა პოლიტიკურად დაშლილი საქართველოს ეკლესიურ გათიშვასაც. საეკლესიო სეპარატიზმმა, როგორც ჩანს, თავი იჩინა კახეთშიც. კათოლიკოს-პატრიარქ დავით მეხუთეს ერთგულების წიგნს აძლევს ალავერდელი ეპისკოპოსი გაბრიელი: «ესე წიგნი და პირი მოგახსენეთ თქუენ, ქრისტეს ღმრთისა მიერ ქართლისა კათალიკოზსა დავითს ჩუენ, ამბა ალავერდელმან გაბრიელ, ვიყვნეთ დღეს და დღესითგან წაღმა თქუენი და თქუენისა საყდრისა ერდგული. და ვინცა თქუენ და თქუენმან საყდარმან უჯვარო და შეუნდობელ ქმნათ, ჩუენცა შეუნდობელი და უჯვარო ვქმნათ. ასევე ერთგულების წიგნს დავით მეხუთეს აძლევენ უცნობი პირები, რომ არ უორგულებენ და არც სხვა ბერსა თუ მონაზონს ინდომებენ კათოლიკოსად.

 

    წყარო: თ. ჟორდანია, ქრონიკები და მასალა საქართველოს ისტორიის და მწერლობისა, წ. II, ტფ., 1897.

    ქართული სამართლის ძეგლები, ი. დოლიძის გამოც., თბ., 1970.

    ლიტ.: ბ. ლომინაძე, XV საუკუნის საქართველოს ქრონოლოგიიდან, კავკასიის ხალხთა ისტორიის საკითხები, თბ., 1966.

    ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, წიგნი III, თხზ., ტ. III, თბ., 1982.

 

თავი მესამე

საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქები

ერთიანი სამეფოს დაშლის შემდეგ

 

 

ნიკოლოზ მეხუთე

 

    აღმოსავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი დაახლ. 1479-1488 წწ.

    ნიკოლოზ კათოლიკოსის შესახებ მწირი მასალა მოგვეპოვება. ბერი ეგნატაშვილის ცნობით, ნიკოლოზს საკათოლიკოსო ტახტი დავით კათოლიკოსის შემდეგ დაუკავებია: «მას ჟამსა იყო კათალიკოზი დავით და მოკუდა და დაჯდა ნიკოლოზ. ვახუშტი ბაგრატიონის თანახმად «კუალად გარდაიცვალნენ ჟამსა კონსტანტინე მეფისასა კათალიკოზნი დავით და ნიკოლაოზ და დასუა მეფემან აბრაამ.

 

    წყარო: ბერი ეგნატაშვილი, ახალი ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. II, თბ., 1959.

    ბატონიშვილი ვახუშტი, აღწერა სამეფოსა საქართველოსა, «ქართლის ცხოვრება», ტ. IV, თბ., 1973.

    ლიტ.: ბ. ლომინაძე, XV საუკუნის საქართველოს ქრონოლოგიიდან, «კავკასიის ხალხთა ისტორიის საკითხები, თბ., 1966.

 

 

ევაგრე

 

    აღმოსავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი დაახლ. 1488-1492; 1500/1503 წწ.

    ევაგრე კათოლიკოსის შესახებ არსებული ცნობები მეტად მწირია. მოგვეპოვება მხოლოდ ორი საბუთი, სადაც მისი კათოლიკოსობაა დადასტურებული. ევაგრე მოიხსენიება კონსტანტინე მეორის (1478/79-1505) 1488 წლით დათარიღებულ შეუვალობის სიმტკიცის წიგნში. ამ საბუთით მეფე ათარხნებს და ათავისუფლებს «საცა? მცხეთისა? მამულნი არიან. ამასთანავე თავისი შვილის, დავითის, ბარათაშვილის ქალზე «უხვედრი ქორწინების გამო, როგორც საკანონოს, საკათოლიკოსო საყდარს წირავს ხატებს, ყმებსა და მამულს, ათავისუფლებს სვეტიცხოვლის სავაჭროებს ბაჟისაგან, ხოლო მამულებს მალისაგან.

    ევაგრეს კათოლიკოსობა საქართველოს ისტორიის ერთ-ერთი მძიმე ეტაპის თანადროულია. ქართლის მეფე კონსტანტინე მეორე მთელი ძალისხმევით ცდილობს ქართული სახელმწიფოს გამთლიანებას. ამავე მიზანს ემსახურება მის მიერ 1490 წლისათვის მოწვეული დარბაზი. კონსტანტინე მეორემ «შემოკრიბნა კათალიკოზი, ეპისკოპოსნი და წარჩინებულნი თჳსნი და განიზრახვიდა, თუ რაჲ ჰყონ განდგომილებისათვის ქუეყანათა და ვითარ მოაგონ კუალად მეფობასავე თვისსა. თუ ჩავთვლით, რომ 1488-1492 წლები ევაგრეს კათოლიკოსობის პერიოდია, მაშინ 1490 წელს სათათბიროდ მოწვეულ კათოლიკოსად ევაგრე უნდა ვიგულისხმოთ. როგორც ჩანს, ამ მნიშვნელოვანი პოლიტიკური გადაწყვეტილების მისაღებად მოწვეული თათბირის ერთ-ერთი აქტიური მონაწილე კათოლიკოსია.

    მრავალმხრივ საინტერესოა 1500/1503 წლებით დათარიღებული კუმურდოს ეპისკოპოს გერასიმეს ევაგრე კათოლიკოსისადმი გაცემული ერთგულების ფიცის წიგნი. ახლად დადგენილი კუმურდოს ეპისკოპოსი, არსებული ტრადიციის თანახმად, აძლევს რა კათოლიკოსს ერთგულების პირობას, თავის მაკურთხეველ მღვდელმთავრად მოიხსენიებს: «?ესე პირი და წიგნი გკადრეთ და მოგახსენეთ თქუენ, ქრისტეს ღთის მიერ ქართლისა კზსა ევაგრის მე, კუმურდოელ მთავარებისკოპოზმან გერასიმე, მას ჟამსა ოდეს პატრონმა მზეჭაბუკ შემიწყალა და კუმურდოსა საყდარი და ჴელი მიბოძა და თქუენს წინაშე საკურთხევლად გამოგუზავნნა და თქუენ შემიწყალეთ და მაკურთხეთ. აწ დღესითგან წაღმა ჩემად დღედ სიკუდილამდე ვიყო თქუენი და თქუენისა საყდრისა ერთგული და მეფეთა მლოცველი და ყოველთა წირვათა და ლოცვათა შინა თქუენ მოგიხსენებდეთ».

    აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველოს ეკლესიური ურთიერთმიმართება ქართული ეკლესიის ისტორიის ერთ-ერთ მნიშვნელოვანი საკითხთაგანია. აღნიშნული ფიცის წიგნი ნათელს ხდის ამ ურთიერთობის ხასიათს მოცემულ პერიოდში. ნიშანდობლივია, რომ შემდგომში აქტიური სეპარატისტული პოლიტიკის გამტარებელი, სამცხის მთავარი მზეჭაბუკი, თავისი მმართველობის საწყის ეტაპზე საქართველოს ცენტრალური საერო და სასულიერო ხელისუფლებისადმი მორჩილებას აღიარებდა. ზემოდამოწმებული საბუთის თანახმად, ათაბაგი კუმურდოს საეპისკოპოსო კათედრის მეთაურად შერჩეულ კანდიდატს თავისი ინიციატივით აგზავნის მცხეთაში კათოლიკოსის კურთხევის მისაღებად. ასევე, გერასიმე კუმურდოელი თავის მხრივ დებს აღთქმას, წირვა-ლოცვისას როგორც კათოლიკოსის, ისე მეფის მოხსენიების თაობაზე.

 

    წყარო: თ. ჟორდანია, ქრონიკები და სხვა მასალა საქართველოს ისტორიისა და მწერლობისა, წ. II, ტფ., 1897.

    ქართული სამართლის ძეგლები, ი. დოლიძის გამოცემა, ტ. III, თბ., 1970.

    ბატონიშვილი ვახუშტი, აღწერა სამეფოსა საქართველოსა, «ქართლის ცხოვრება», ტ. IV, თბ., 1973.

    ლიტ.: ბ. ლომინაძე, XV საუკუნის საქართველოს ქრონოლოგიიდან, «კავკასიის ხალხთა ისტორიის საკითხები, თბ., 1966.

    ქრ. შარაშიძე, სამხრეთ საქართველოს ისტორიის მასალები (XV-XVI სს.), თბ., 1961.

 

 

აბრაამ მეორე აბალაკი

 

    აღმოსავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი 1492-1497 წწ.

    აბრაამ აბალაკი მოქმედ კათოლიკოსად ჩანს 1492, 1493 და 1497 წლებით დათარიღებულ საბუთებში. მის მიერ საკათოლიკოსო ტახტის დაკავების დროისათვის ერთიანი ქართული სახელმწიფოს დაშლა ოფიციალურად გაფორმებულია. 1491-1492 წლებში მეფეებმა და სამცხე-საათაბაგოს მთავარმა ხელი მოაწერეს საზავო ხელშეკრულებას და სახელმწიფოს საზღვრები დააწესეს. ამ იძულებითი ხასიათის ღონისძიებას ქართლის მეფე კონსტანტინე მეორე (1478/79-1505) არ ურიგდებოდა.

    1497 წლით დათარიღებული საბუთიდან ირკვევა, რომ აბრაამ აბალაკს განუახლებია მეტეხის ღვთისმშობლის მონასტრის თამარ მეფის დროინდელი წისქვილი და აუშენებია ორი ახალი წისქვილი, ამავე მონასტრისათვის შეუწირავს საზეთედ ორი წისქვილი და ვენახი.

 

    წყარო: თ. ჟორდანია, ქრონიკები და სხვა მასალა საქართველოს ისტორიისა და მწერლობისა, წ. II, ტფ., 1897.

    ქართული სამართლის ძეგლები, ი. დოლიძის გამოცემა, ტ. III, თბ., 1970.

    ლიტ.: ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, წ. IV, თბ., 1948.

    ბ. ლომინაძე, საქართველო XV ს. მეორე ნახევარში. ერთიანი საქართველოს საბოლოო დაშლა სამეფოებად და სამთავროებად, იხ. საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტ. III, თბ., 1979.

 

 

ეფრემ პირველი

 

    აღმოსავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი 1497-1503 წწ.

    ეფრემ კათოლიკოსი 1500-1502 წლებით დათარიღებულ ორ საბუთში მოიხსენიება. მისი კათოლიკოსობა 1497-1503 წლებში ივარაუდება.

    ეფრემ კათოლიკოსისადმი 1500-1502 წლებით დათარიღებული საბუთის გამცემი კახთა მეფე ალექსანდრე პირველი (1476-1511) და «ძენი მისნი – გიორგი და დიმიტრი არიან. საგარეჯო მამულების შემოსავლის ნაწილი საუფლისწულო მფლობელობაში ყოფილა, რაც აღნიშნული საბუთით საკათოლიკოსო საკუთრებაში გადადის. ამასთანავე კახთა მეფე და უფლისწულები კათოლიკოსს უმტკიცებენ სამცხეთო-საკათოლიკოსო მამულს კახეთში: «რაცა მცხეთის მამული არის საჩუენოშიგა ისიც თქუენთჳს მოგჳხსენებია უკლებლად. თუ ვინმე მცხეთის მამულსა ძალი უყოს? თუ თქენ არ შეგეძლოს გავლენაჲ, ჩუენ გაუვლენთ საჩუენოშიგა და საძალოთ არ ვის დავანებოთ.

    1502 წლის საბუთით ეფრემ კათოლიკოსი უწყალობებს მაღალაძეს ივანიასძეთა ნაქონ მამულსა და სამცხეთიშვილო წილს.

 

    წყარო: თ. ჟორდანია, ქრონიკები და სხვა მასალა საქართველოს ისტორიისა და მწერლობისა, წ. II, ტფ., 1897.

    ქართული სამართლის ძეგლები, ი. დოლიძის გამოცემა, ტ. III, თბ., 1970.

 

1 2 3
გვერდის მისამართი : ბიბლიოთეკა / რელიგია / მეტრეველი როინ / საქართველოს კათოლიკოს–პატრიარქები