გულის დამახასიათებელი თვისებები

 

წინა პარაგრაფში მსჯელობის მიხედვით ნათელია, რომ სულიერ გულს ზუსტად ვერ განვმარტავთ, თუმცა შეიძლება ითქვას, გული იხსნება მადლისმიერი ღვაწლით და მასში თვით ღმერთი მეუფებს. ამ ადგილის (ანუ გულის) შეგრძნება შესაძლებელია იმისთვის, ვინც მართლმადიდებლური ტრადიციით ცხოვრობს.

 

წმინდა მამები, რომლებმაც თავად განიცადეს ეს რეალობა, გამოყოფენ გულისმიერი ცხოვრების დამახასიათებელ ნიშნებს. ჩვენ შევჩერდებით ამ საკითხზე და ვნახავთ, რომ ნათლად გამოიკვეთება გულის როლი სულიერ ცხოვრებაში. გულში უფალი სუფევს "დამკჳდრებად ქრისტე სარწმუნოებითა გულთა შინა თქუენთა" (ეფ. 3.17) "რამეთუ სიყუარული ღმრთისაჲ განფენილ არს გულთა შინა ჩვენთა სულითა წმიდითა (რომ. 5.5). "ნაკვერცხალი ცეცხლს ანათებს, მის მსგავსად ნათლობის შემდეგ ჩვენს გულში მყოფი უფალი განწმენდილ და გონებით დაცულ გულში აღვივებს და ანათებს გონიერ ძალას ჭვრეტისას ისე, როგორც ცეცხლის ალი ეკიდება ცვილის სანთელს"371. გულში სუფევს უფალი და ამიტომ იქ არის დაფუძნებული ფარულად ყველა სიბრძნისა და ჭვრეტის საგანძური: "ყველაფერი გულში იხსნება თვით გულის სიწმინდის შესაბამისად, იმის მიხედვით, თუ როგორ იცავს (გული ე.დ.) მცნებებს"372. სულის სიღრმეში "უნდა აღვიბეჭდოთ და სინათლედ დავისახოთ იესო ქრისტე, რომელიც არის მამაღმერთის სიბრძნე და ძალა". გულში უწყვეტად უნდა ვეძებოთ ზეციური სასუფეველი "მარცვალი, მარგალიტი, და სხვა" გულში შეიძლება ღვთიურობის მოპოვება. "ამიტომ გვეუბნება უფალი იესო ქრისტე: "სასუფეველი ღმრთისაჲ შორის თქუენსა არს" (ლუკ. 17.21), და გულისხმობს გულის სიღრმეში შემოსულ ღვთაებრიობას"373.

 

გულში შემოსული უფალი გვასწავლის დოგმებს და კანონებს და გვიწერს გულში. იქ აღიბეჭდება ღვთის მცნებები. პავლე მოციქული ამბობს: "გამოაჩინებენ საქმესა სჯულისასა, დაწერილსა გულითა შინა მათთა" (რომ. 2.15). გულიდან შეიცნობს ადამიანი საგანთა არსს და ჭვრეტს თვით უფალს"374. ასეთ გულში მყოფი უფალი "სული წმინდის მადლს მიჰფენს მას და ღირს ჰყოფს, დაწეროს თავისი მცნებები მასზე"375. აქედან გამომდინარე, წმინდანები რომელთა გულში ღმერთია, იძენენ ქრისტეს გონებას მოციქულის სიტყვების მიხედვით: "ჩუენ გონებაჲ ქრისტესი გუაქუს" (1 კორ. 2. 16). ქრისტესმიერ გონებას "ჩვენი საკუთარი გონების ხარჯზე კი არ ვიღებთ, ან ღვთიური უერთდება მას,... იგი თავისი განმანათლებელი ძალით ანათებს ჩვენს გონებას და თავისკენ მიმართავს [ჩვენი] გონების ქმედებას.

 

ჩვენი გონების ძალა არ იკარგება, ქრისტესმიერი მოქმედებით ნათდება. მაქსიმე აღმსარებლის სიტყვებით, ქრისტესმიერი გონება აქვს მას, ვინც სული წმინდით აზროვნებს და ყველა აზრით უფალს უკავშირდება"376. ღვთის ნების თანახმად აზროვნებს ადამიანი, არ ივიწყებს უფლის სახელს. იგივე ეხება სურვილსაც - ადამიანს ის სურს, რაც ღმერთს უნდა. წმინდა პეტრე დამასკელს მოჰყავს ბასილი დიდის სიტყვები, რომ ღმერთი პოულობს ადამიანის გულს, რომელიც მიწიერი საგნებისგან გათავისუფლდა "და წერს თავის მცნებებს დაუწერელ ფიცარზე"377. ამგვარ მდგომარეობაში მყოფ ადამიანზე შეიძლება ითქვას, რომ აქვს "დოგმატური შემეცნება". თავის გამოცდილებაზე დაყრდნობით ადამიანი შეიცნობს ეკლესიის დოგმატებს. უნდა ვიღვაწოთ მისთვის, რომ ქრისტე ჩასახლდეს ჩვენს გულში, რადგან ამ დროს ღმერთი თავად "გვასწავლის მისი ცნებების ურყევად დაცვას"378.

 

გული ჯოჯოხეთია, რომელშიც უფალი სულის გამოსახსნელად ჩადის. ის "შთახდა ჯოჯოხეთში" მართალთა სულების გადასარჩენად და ახლაც იმ ჯოჯოხეთში ჩადის, გულის სიღრმე რომ ეწოდება. წმინდა მაკარი დიდი გვასწავლის, რომ მაცხოვრის ჩასვლა ჯოჯოხეთში ისე არ უნდა გავიაზროთ, თითქოს ეს უწინ და ჩვენგან შორს მოხდა. საფლავი გულია. "უფალი მიდის მისკენ მხმობელთა სულებთან ჯოჯოხეთში, სულებთან, რომლებიც უხმობენ მას", ანუ გულის სიღრმეში და სიკვდილთან საუბრის შემდეგ სულზე დაწოლილ მძიმე ლოდს გადასწევს, გახსნის სამარხს და ჭეშმარიტად აღმდგარი მკვდრეთით სულს სიბნელისგან გამოიხსნის"379.

 

გული ნიადაგია, სადაც უფალი მდოგვის მარცვალს თესავს. მაქსიმე აღმსარებელს დავესესხები: "მდოგვის მარცვალი თავად უფალია, რომელიც ითესება მორწმუნეთა გულებში"380. გული ტაძარია და საკურთხეველი, წმინდა ადგილი, სადაც უფალს ადიდებენ. პეტრე მოციქული მოგვიწოდებს: "უფალი ღმერთი წმიდა ყავთ გულთა შინა თქუენთა" (1 პეტრ. 3. 15). მაკარი დიდის სიტყვებით ყველა ხილული საგანი დაფარულთა ჩრდილია. ხილული ტაძარი გულის ტაძრის სახეა. მღვდელი, რომელიც ევქარისიტიას ასრულებს, ქრისტეს მადლის ჭეშმარიტი მღვდელმსახურია"381. ხელახლა დაბადებული გულის სიღრმეში არსებულ ამ სულიერ და ჭეშმარიტ ტაძარში სრულდება უწყვეტი ღმრთისმსახურება, "ეტყოდეთ თავთა თჳსთა ფსალმუნითა და გალობითა და შესხმითა სულიერითა, უგალობდით და აქებდით გულითა თქუენითა უფალსა" (ეფ. 5. 19). სული წმინდით მოქმედი, მაცდუნებელი აზრების არმქონე გული, არის "ჭეშმარიტი მსახურება, ჯერ კიდევ მომავალ ცხოვრებამდე"382. იოანე სინელი გვასწავლის: "სხვა არს ხედვა ზედას - ზედა გულისა და სხვა არს ეპისკოპოსობა გულისა გონების მიერ მთავრისა" პირველ შემთხვევაში ადამიანი აკვირდება გულს, მეორეში კი ის ეპისკოპოსია და "და მღვდელთ-მოძღვარი შემწირველი სიტყვიერთა მათ მსხვერპლთა ქრისტესდა"383. გული ლამპარია, სადაც ცეცხლი ანთია384. სწორედ ეს შეიგრძნეს მოწაფეებმა, როცა ქრისტე შეხვდა მათ ემმაუსკენ მიმავალ გზაზე და უთხრა: "ანუ არა გულნი ჩუენნი განჴურვებული იყვნეს ჩუენ შორის, ვითარ-იგი მეტყოდა ჩუენ გზასა ზედა" (ლუკ. 24. 32). გული "უფლის მისაღები დარბაზია"385.

 

გული ზეთიანი ჭურჭელია, ანუ სავსე ღვთიური მადლით. მაკარი დიდის სიტყვებით "ხუთი მღვიძარე ქალწული, რომლებსაც მათთვის უცხო ლამპრები უჭირავთ გულის ჭურჭელში ჩასხმული ზეთით და ეს არის სული წმინდის მადლი. შევლენ სიძესთან ერთად "ქორწილსა მას"386.

 

ამრიგად, გული ჭურჭელია, სადაც ბრძენი ადამიანი სული წმიდის მადლს ინახავს, რათა შევიდეს სიძესთან ერთად "ქორწილსა მას" (მათ. 25.10) და ხარობდეს, გული მინდორია, სადაც საგანძურია დამალული და მისი მპოვნელი ადამიანი ყველაფერს ყიდის მის შესაძენად387.

 

გული ახალი აღთქმის სახეა, უფრო სწორად, ახალი აღთქმა არის გულის სიწმინდე, გონების ყურადღება და დაცვა388 გარეგნული და გრძნობიერი სხეულებრივი ღვაწლი ძველი აღთქმისა, წმინდა სახარება - ახალი აღთქმა, გულის სიწმინდის ხატია"389.

 

გული ზეცაა, სადაც "მორჩილება, ფხიზელი ხსოვნა უფლისა და მტრის წინააღმდეგ ხშირი ლოცვაა. იქ არის ღვთის ადგილი და გულის ზეცა"390. გულს ეძლევა "წინდი"391. "მომცა წინდი იგი სულისაჲ გულთა შინა ჩუენთა" (2 კორ. 1.22).

 

გული ფიცრებია, რომლებზეც უფალი თავის ეპისტოლეს წერს: "არა წიგნ ჩუენდა თქუენ ხართა უფლისა მიერ, დაწერილი გულთა შინა ჩუენთა... დაწერილი არა მელნითა, არამედ სულითა ღმრთისა ცხოველისაჲთა, არა ფიცართა შინა შინა ქვისათა, არამედ ფიცართა შინა გულისა ჴორციელისათა" (2 კორ. 3. 2-3). გულში ანათებს ღვთიური სანთელი: "ღმერთმა გამოაბრწყინა გულთა შინა ჩუენთა, განსანათლებელად მეცნიერებისა დიდებისა ღმრთისა წინაშე პირსა იესუ ქრისტესსა (2 კორ. 4.6).

 

გულში რწმუნდება ადამიანი, რომ იშვილეს და ესმის ღმერთის ხმა: "ხართ შვილნი, გამოავლინა ღმერთმან სული ძისა თჳსისაჲ გულთა შინა ჩუენთა, რომელ ვღაღადებთ: "აბბა, მამაო!" (გალ. 4.6). უფალი სუფევს გულში და მიმართავს ადამიანს იქ ნათლად ესმის ხმა ღმერთისა. განწმენდილ გულში არის თვალებიც, რითაც ღვთის საიდუმლო იხილვება. "რაჲთა ღმერთმან და მამამან უფლისა ჩუენისა იესო ქრისტესმან. ღმერთმან დიდებისამან, მოგცეს თქუენ სული სიბრძნისა... და განანათლეს თუალნი გულისა თქუენისანი, რაჲთა იცოდეთ თქუენ, რაჲ-იგი არს სასოებაჲ ჩინებისა მისითაჲ..." (ეფ. 1. 17-18)

 

გულში მეუფებს უფლისმიერი მშვიდობა: "და მშვიდობაჲ იგი ღმერთისაჲ განმტკიცენით გულთა შინა თქუენთა" (კოლ. 3.15).

 

გული კითარაა392, რომლის სიმები გრძნობებია, კლავიატურა კი აზროვნებაა და უკრავს კლავიატურას, რაც ღვთის ხსოვნის ალეგორიაა, მისგან "გამოუთქმელი სიტკბოება ავსებს სულს და გონება განწმენდილი ღვთიური სინათლით ბრწყინდება"393.

 

გული წყაროა, რომელიც მხურვალე ლოცვისას, მოედინება "ცხოველისმყოფელი სულის" წყალივით394.

 

გული ჩვენი შინაგანი ადამიანია395.

 

ამ და სხვა სახეებს წმინდა მამები მიმართავენ გულის არსის დასახასიათებლად. მოკლედ შევაჯამოთ: გული "ჩვენი შინაგანი ადამიანია", იგი იხსნება მადლიანი მოღვაწეობით, მასში ცხადდება ღმერთი და მეუფებს. სულიერ ტაძარში უწყვეტი ღმრთისმსახურება სრულდება, უწყვეტი დოქსოლოგია მიეძღვნება უფალს. გული ბევრისთვის უცნობი რამ არის, მაგრამ მას კარგად იცნობენ წმინდანები, ვინც აცოცხლებენ ადამიანს.

 

 

გულის სნეულება

 

ბიბლიურ წიგნთა და წმინდა მამათა ნაწერების მიხედვით ადამიანის გული თუ ღვთის ნების აღსრულებას წყვეტს და ეშმაკის ტყვეობაში ექცევა, მაშინ ის სნეულდება და კვდება. სნეულებაში იგულისხმება გულის გაქვავება, უწმინდურება და სულიერი სიკვდილი მისი. ამგვარი სნეულების ზოგიერთ ნიშანს წარმოგიდგენთ და განვიხილავთ.

 

ეშმაკი შეაღწევს ადამიანის გულში და იმორჩილებს მას. "და ვითარცა სერობაჲ იგი იყო და ეშმაკი შესრულ იყო გულისა იუდაჲსსა, რაჲთა განსცეს იგი. (იოან. 13.2). ამ მოვლენას წინ უსწრებდა მრავალწლიანი ტყვეობა გონებისა. "ერთი შესასვლელში ვერ გავა ცეცხლი და წყალი, ასევე ცოდვა ვერ შეაღწევს გულში, თუ მანამდე არ დააკაკუნებს გულის კარზე ეშმაკეული წარმოსახვებით"396. წარმოსახვებს მიჰყავს გული ეშმაკისკენ. დაცემის შემდეგ ფიქრზე უფრო თხელი და აზროვნების სქელი ფანტაზია იქცა ბოროტების სათავედ, ამიტომ წმინდა მამები გვირჩევენ, რომ წარმოსახვა სუფთა გვქონდეს ან უკეთესია ფანტაზიის გარეშე ვიცხოვროთ. დიდი სინანულია და ცრემლით შეიძლება წარმოსახვა დაგმოს და მაშინ გახდეს ადამიანი ღმრთისმეტყველი. წმინდა მამები წერენ გულის დაკარგვის შესახებ. ეს იმას ნიშნავს, რომ გულში ქრისტეს მადლი აღარ მოქმედებს და იგი ზებუნებრივიდან ბუნებრივის საწინააღმდეგო ცენტრად იქცევა. გულის დაკარგვა - ხსნის დაკარგვაა.

 

გულის ერთ-ერთი სნეულება უცოდინარობა და დავიწყებაა. ქრისტეს მადლს მოკლებული გული ღრუბელით არის დაფარული. ეს შეეხება იუდეველებს და მწვალებლებს, ვისთვისაც წმინდა წერილი (თუმცა კი კითხულობენ) გაუგებარია. რადგან მათი გული დაბურულია "რაჟამს აღმოიკითხვის მოსესთჳს, საბურველი გულისა მათსა ძეს" (2. კორ. 3. 15).

 

ადამიანი ღმერთისგან დასტურს იღებს, უფალი გულში იხსნება, გულში განმარტავს თავის სიტყვას. თუ გული დახურულია, ადამიანი უკუნ სიბნელეში იმყოფება. უცოდინარი გული ჯოჯოხეთია. "ჯოჯოხეთი არის უცოდინარობა.უცოდინრობა სიბნელეა. დაღუპვა კი დავიწყებაა; რადგან ორივეში იკარგება რაღაც არსებული"397.

 

გულის სნეულებაა გაუხეშება (სიფიცხე) და გაქვავება. ღვთის მადლს თუ არ იღებ, გული უხეშდება. "ქედფიცხელნი და წინადაუცუეთელნო გულითა და სასმენელითაო" (საქმ. 7. 51). ასე მიმართა სტეფანე პირველმოწამემ იუდეველებს. გულის "გაქვავება" წარმოშობს მრისხანებას, რის გამოც ადამიანი განისჯება, ხოლო სიფიცხლითა მაგით სენითა და შეუნანებელთა გულითა იუნჯებ თავისა შენისა რისხვასა დღეს მას რისხვისა და გამოჩინებისა და მართლმსაჯულობისა ღმრთისასა" (რომ. 2.5). ადამიანები განისჯებიან გულის "სიფიცხლისათვის", დაუნდობელი გული "ბჭეა რკინისა, რომელი შევიდოდა ქალაქად" (საქმ. 12-10). დახურული კარიბჭე ქალაქში შესვლას შეუშლის ხელს. "მწუხარე და ნეტარ ადამიანს თავისით გაეღება კარი, პეტრე მოციქულის მსგავსად"398. ჩვენი მოვალეობაა, რომ არ შევქმნათ ისეთი პირობები გულის გასაქვავებლად "ნუ განიფიცხებთ გულთა თქუენთა, ვითარცა-იგი განმწარებასა მას დღისა (ებრ. 3.8).

 

გაუხეშებულ გულს გაქვავებული ეწოდება. უფალი ბევრჯერ შეხვდა ასეთ გაქვავებულ გულებს. ხუთი პურისა და ხუთი თევზის გამრავლების სასწაულის შემდეგ "იყვნეს გულნი მათნი დასულებული" (მარკ. 6. 52). სახარებაში სხვა ადგილას უფალი ამბობს: "დაბრმობილნი გულნი გქონან თქუენ? (მარკ. 8. 17). ქრისტე მრისხანებით უყურებდა ადამიანებს, რომლებიც ყურადღებას აქცევდნენ იმას, შაბათს კურნავდა თუ არა იგი ერს. "მიმოიხილა მათი რისხვით და მწუხარედ სიბრმისათჳს გულითა მათთაჲსა (მარკ. 3.5). და განუკურნა ერთ კაცს გამხმარი ხელი.

 

გულის სნეულება უწმინდურობაა. ღვთის მადლის დაკარგვისას ეშმაკის ზემოქმედებით დაზიანებული გული უწმინდურია. ნიკიტა სტითატის სიტყვებით სულის უწმინდურობა არა მარტო ის არის, რომ ადამიანს ბილწი აზრები აქვს, არამედ ისიც, როცა კაცი გადამეტებულად იღვწის სათნოების მოსაპოვებლად და ბევრს ფიქრობს თავის სიბრძნეზე და ღვთიურ ცოდნაზე ანუ ამით ამაყობს და განიკითხავს ზარმაც და უსაქმურ მოძმეს. "ეს მეზვერისა და ფარისევლის მაგალითით ჩანს"399.

 

გულში წარმოშობილი ყველა სურვილი,.მათ შორის გამოუვლენელიც კი უწმინდურება და ღალატია. უფალი ამბობს: "რომელ ხედვიდეს დედაკაცსა გულისთქუმად მას, მუნვე იმრუშა მის თანა გულსა შინა თჳსსა" (მათ. 5. 28). ყველა სხვა სურვილი ხორციელიც რომ არ იყოს (ამ სიტყვის ზუსტი მნიშვნელობით) და ღვთის ნებას ეწინააღმდეგებოდეს, გულის დაბინძურება ანუ სნეულებაა. ამ დროს გული სნეულია.

 

უგულისხმო გულიც სნეულია. კერპთაყვანისმცემლები, რომლებიც კერპებს ეთაყვანებიან და არა შემოქმედს. "დაუბნელდა უგულისხმოჲ იგი გული მათი" (რომ. 1. 21).

 

გული დაავადებულია მაშინ, როცა სიწრფელე არ არსებობს. ეშმაკის ნების აღსრულებისას გული უმართებულოა, რადგან ის ღვთის სამყოფელი არ არის. პეტრე მოციქული განიკითხავს სიმონ მოგვს, ვისაც ფულით სურდა ღვთის მადლის მოპოვება ჲგული შენი არ არის წრფელი წინაშე ღმრთისა" (საქმე. 8.21).

 

უხეშობაც გულის უძლურებაა. ვნებები აუხეშებს მას და ვლინდება კიდეც. აი, რატომ არის საუბარი მართლმადიდებლურ ტრადიციაში არა მარტო გარეგნულ, არამედ შინაგან კეთილშობილებაზე. გული უბრალო უნდა იყოს, ნაზი. უბრალო გულის ადამიანი კეთილშობილია. არსებობს გარეგნული კეთილშობილება, რაც ეწინააღმდეგება შინაგან გულს უხეშობით. არის ნაზი გარეგნული სათნოება, შინაგანად მომღიმარე. არქიმანდრიტი სოფრონი ბერ სილუანზე წერს: "ყველაზე ფაქიზი ინტუიციის ადამიანიც მასთან საუბრისას სხვადასხვა სიტუაციაში ვერ შეიძლებდა შეენიშნა მისი გულის უხეში მოქმედება: ანტიპათია, უყურადღებობა, გულგრილობა, თვალთმაქცობა და სხვა. მართლა იყო ის კეთილშობილი კაცი, როგორიც შეიძლება იყოს მარტო ქრისტიანი"400. აშკარაა, რომ თვალთმაქცობა, ირონია, გულის სნეულებაზე მეტყველებენ და მისთვის უხეში ქმედებებია დამახასიათებელი. შინაგანი სიამოვნების მოყვარება გულის დაავადებად ითვლება. გულის სიამოვნება უფალს არ მიემართება და არ ხარობს მისით. ხორციელი საგნებით კმაყოფილება, იმით, რაც უფლისთვის არ არის მისაღები. სიამოვნების მიღება (φιληδονία) სულის საპყრობილეა, განსაკუთრებით მისი სხეულისგან განშორების დროს. მარკოზ მოღვაწის სიტყვების მიხედვით "სიამოვნების მოტრფიალე გული სულის განტევებისას სულის საპყრობილედ იქცევა"401.

 

სანამ სხეული არსებობს, სულის ვნებები კმაყოფილებას იღებენ. სულის სხეულიდან განთავისუფლების შემდეგ ვნება ვეღარ კმაყოფილდება, რადგან ნივთიერი საგნები მისთვის აღარ არსებობენ. ვნებები სულის სიამოვნების მომგვრელნი არიან, და თუ ვერ რეალიზდებიან, სულს ახრჩობენ. სწორედ ამას ეწოდება საზვერე, რაზეც საუბარია წმინდა მამათა ქადაგებებში. აქედან გამომდინარე სიამოვნებისმოყვარული გული სულის ჯაჭვი ხდება, როცა იგი სხეულს ტოვებს.

 

დასნეულებული და მკვდარი სული თავის სნეულებას გადასცემს ადამიანს ფსიქოსომატურ არსებას. ყველაფერი, რასაც ფიქრობს და რაც სურს ადამიანს, მკვდარია. ამბა დოროთე ამბობს, სანამ ჩვენ ვნებიანები ვართ, გულს არ უნდა დავუჯეროთ, რადგან სწორსაც გამრუდებულად დავინახავთ402. მარკოზ მოღვაწე კი ასკვნის "ცოდვისგან გათავისუფლებამდე შენ გულს ნუ მოუსმენ"403.

 

სნეული გული უნდა განიკურნოს. თუ ის არ გამოჯანმრთელდა, ადამიანის მთელი ორგანიზმი სნეული იქნება.

 

 

გულის კურნება

 

ადამიანის უმაღლესი მიზანია ღვთიური ცოდნის მოპოვება, რადგან მასში მდგომარეობს მისი გადარჩენა. ღვთიურ ცოდნაზე საუბრისას ვგულისხმობთ არა გონებრივ შემეცნებას, არამედ "ურთიერთობას არსებობაში (ἐν ὑπάρξει)". ანუ ღმერთის ცოდნა ნიშნავს ადამიანის ურთიერთობას უფალთან. ასეთი კონტაქტი თუ მიიღწევა, მაშინ ადამიანი გადარჩება. ურთიერთობა გულის სიღრმეში სრულდება. აქ ხვდება უფალი თავის ქმნილებას და ანიჭებს ცოდნას. გულში შეიგრძნობს ადამიანი ღმერთის არსებობას. ამგვარი ურთიერთობისათვის გულის განწმენდაა საჭირო. ამას ამბობს უფალი: "ნეტარ იყვნენ წმიდანი გულთა, რამეთუ მათ ღმერთი იხილონ" (მათ. 5.8). დასნეულებულ და მკვდარ გულს კურნება და განწმენდა სჭირდება. განწმენდილი გული შემეცნების, მართლმადიდებელი გნოსეოლოგიის ორგანოა.

 

ახლა ვისაუბროთ იმაზე, თუ როგორ იკურნება გული. პირველი განმკურნებელი საშუალებაა სინანული. გულმა უნდა მოინანიოს და დაუბრუნდეს თავის ბუნებრივ მდგომარეობას. თუკი ცოდვამ დაკარგა გულის ეს მდგომარეობა, სინანული დაუბრუნებს მას. იოანე სინელი სინანულის ზუსტ განმარტებას იძლევა: `სინანული განმაახლებელ-არს ნათლისღებისა, სინანული აღთქმა-არს ღვთისა - მიმართ ახლისა ცხოვრებისა. სინანული ვაჭარი არს სიმდაბლისა მომსყიდველი. სინანული არს მოწყვეტა სრულიადი ხორციელთა ნუგეშინის ცემისა. სინანული არს თავისა თვისისა დამსჯელი: გულის - სიტყვა და უზრუნველობა ყოვლისაგან და ზრუნვა სულისა თვისისა... სინანული დაგება არის ღვთისა მიმართ ... სინანული განწმენდა არს სვინდისისა"404. წმინდა მამა ამბობს აგრეთვე, რომ ნათლობის შემდეგ კვლავ შებილწული ადამიანი "უნდა განიწმინდოს გულის ცეცხლით და ღვთის წყალობით"405.

 

ღვთიური მოწყალება და გულის ცეცხლი სნეულებისგან კურნავს ადამიანს. რაც მეტია სინანული, უფრო მეტად იგლოვს და მდაბლდება გული. დავით მეფსალმუნე ამბობს: "მსხვერპლი ღმრთისა არს სული შემუსვრილი, გული შემუსვრილი და დამდაბლებული, ღმერთმან არა შეურაცხ-ყოს" (ფს. 1. 50. 19).

 

შემუსვრილ გულში ივანებს უფალი. იმ ადამიანის გულში, ვინც შესთხოვს უფალს ცოდვების შენდობას. ღმერთს "შემუსვრილი" გულით უნდა ვევედროთ. ნიკიტა სტითატის სიტყვებით "ჭეშმარიტება არ ხასიათდება არც სახით, არც გარეგნობით და არც სიტყვებით და არც მათშია უფალი, ღმერთი სუფევს დამდაბლებულ გულებში, სულებში, რომლებიც ღვთიური ცოდნით არიან განათლებულნი"406. რას ნიშნავს გულის გლოვა, გულის "შემუსვრილება?" მარკოზ ასკეტი ამბობს, რომ "გულის დამდაბლების გარეშე შეუძლებელია ბოროტებისგან გათავისუფლება", გულს კი ამდაბლებს: "სამი რამ: თავშეკავება ძილისგან, საჭმელისგან და სხეულის განსვენებისგან"407.

 

ადამიანი თუ სამივესგან იკავებს თავს, გულსაც ამდაბლებს. სხეულის განსვენება სიამოვნების ტრფიალებას განაგებს, რადგან მას მოჰყვება ცბიერი აზრები. გული,,შემუსვრილია" "განმარტოებისას და მდუმარებისას"408. მარკოზ მოღვაწე შენიშნავს, რომ "მღვიძარება, ლოცვა, მოთმინება (უსიამოვნების, უბედურების, მწუხარების) გულის დამამდაბლებელია. ეს ჭრილობებია, მაგრამ სასარგებლო გულის შემუსვრისათვის"409. სხეულის გადაღლა და აუცილებელ საგანთა (ნივთთა) მოკლება იწვევს გულის ტკივილს, რაც სასარგებლოა ადამიანის გადასარჩენად. ფილოთეოს სინელი აღნიშნავს, რომ ყოველგვარი ზრუნვა უნდა დავუტევოთ" და დავიმდაბლოთ გული და აღწერს თუ როგორ უნდა მივაღწიოთ ამას. გული მდაბლდება მაშინ, როცა ადამის დროინდელ (დაცემამდელ) სიცოცხლეს ვიხსენებთ, ვიხსენებთ ბავშვობიდან ჩადენილ ცოდვებს (სხეულის ცოდვების გარდა, რადგან მათი "გახსენება სახიფათოა"). ცოდვების ხსოვნა და ცრემლი წარმოშობს ჩვენს მადლიერებას ღვთისადმი, აგრეთვე სიკვდილის მარადიული ხსოვნა ღვთისადმი მიმართულ მწუხარებას ბადებს. სულს ამდაბლებს მაცხოვრის ვნებათა გახსენება და მისი (ღმერთი) უსაზღვრო მოწყალება ჩვენდამი"410. ღმერთისგან დაშორებული ადამიანი უხეშობით და დაუნდობელი გულით გამოირჩევა. ვნებებისგან თუ განთავისუფლდა, მგრძნობიარე და ლმობიერი ხდება.

 

წმინდა მამები აღწერენ ისეთ შემთხვევებსაც, როცა დამდაბლება ზიანის მომტანია. მარკოზ ასკეტი ამბობს, რომ "არსებობს გულის დამდაბლება სწორი და სასარგებლო, მისი მოთვინიერებული და დამამშვიდებელი და არსებობის უწესო და საზიანო"411.

 

სასარგებლო დამდაბლება ხოორციელდება სიმშვიდის და ლოცვის ატმოსფეროში, ანუ დამდაბლებული გული უწყვეტად ლოცულობს ღვთის წინაშე. ის სასოწარკვეთილი არ არის, იმედი აქვს ღვთის კაცთმოყვარეობისა და სიყვარულისა. ამ დამდაბლების ნიშანი სასოებაა. სვიმონ ახალმა ღმრთისმეტყველმა, გამოცდილმა სულიერმა მკურნალმა იცის, რომ "უსაზღვრო და უდროო დამდაბლება გულისა აბნელებს და აშფოთებს გონებას. სულიდან განდევნის სუფთა ლოცვას და სიმშვიდეს, და სიმძიმით ავსებს. აქედან გამომდინარე, წარმოიქმნება უსაზღვრო უგრძნობელობა და უხეშობა. ამგვარად ახორციელებს ბოროტი მიზანს და ბადებს სასოწარკვეთილებას"412. ასე რომ, ლოცვას და სიმშვიდეს თუ არ ახლავს გულის დამდაბლება, გული უფრო მეტად ბნელდება და ეშმაკი სასოწარკვეთილებით ეპატრონება. მას. ჭეშმარიტი სიმდაბლე ლოცვაა, უფლისათვის მინდობაა. გულის დამდაბლება ლოცვის დროს ხდება და ბევრი კეთილი შედეგი აქვს. ანონიმი ისიხასტი( დაყუდებული) ბერი ასე აღწერს ამ სულის მხსნელ ქმედებას: "დაიმდაბლე, მონაზონო, გული ლოცვით, რათა სატანის ძალა სამუდამოდ "შეიმუსროს" შენს გულში ... როგორც ადამიანს ეშინია გაცეცხლებული რკინის ხელით შეხება, ასევე ეშინია ეშმაკს დამდაბლებული გულისა, რადგან სიმდაბლე თავზე ამსხვრევს მის ცბიერებას. თუ დაუმდაბლებელ გულში ეშმაკისეული წარმოსახვა აღმოჩნდა, ის ღრმად ჩაიბეჭდება, მაგრამ დამდაბლებულ გულში ოცნებას ადგილი არა აქვს. დამდაბლებული გულიდან გარბის ყოველგვარი სატანური ცბიერება, იწვის ეშმაკეული ქმედება...

 

დაიმდაბლე გული ლოცვით, რათა შეიმუსროს ცოდვა შენი გულიდან. ეშმაკმა დაინახა ლოცვით დამდაბლებული გული, მას გაახსენდა კაცობრიობის გამოსახსნელად ჯვარცმული ქრისტეს ჭრილობები და შეეშინდა. ეშმაკის შემმუსვრელი დამდაბლებული გულით, სიყვარულით აღსავსე გამარჯვებული შეხვალ უფლის სასუფეველში. დაიმდაბლე გული ლოცვით, რომ დაიკუწოს უთვალავ ნაწილებად შენი მაცდუნებელი სატანა"413.

 

გულის დამდაბლების გასაგებად გულის ტკივილზე ვილაპარაკოთ. (ვგულისხმობთ, რა თქმა უნდა, სულიერი გულის ტკივილს). ტკივილს სწორედ სულიერი გული განიცდის. თუ ეს ღვთის მადლისგან მომდინარეობს, მას ტრაგიკული შედეგი ხორციელი გულისთვის არ ექნება, ეს ნიშნავს, რომ როცა სულიერი გული სინანულით მდაბლდება, იგლოვს, გახარებული სევდიანობს და ხორციელი გული მიჰყვება ამ ბუნებრივ პროცესს, მაშინ ამ უკანასკნელს საფრთხე არ ემუქრება. ასეთ შემთხვევებში კარდიოლოგები სნეულების ნიშანს ვერ პოულობენ, რადგანაც სულიერი გულის ტკივილი არ ასნეულებს ხორციელ გულს. გულის ტკივილი აუცილებელია, რადგან მის გარეშე "ყალბი და ამაო" იქნება უმკაცრესი ღვაწლიც"414. სულიერი ცხოვრებისთვის მარგებელი და საჭირო გულის ტკივილი არსებობს მაშინ, როცა ადამიანი ხორციელი საზრდოთი არ ნაყრდება. მარკოზ ასკეტი ამბობს; "ისე, როგორც მგელისა და ცხვრის შეჯვარებით ნაყოფი არ იბადება, ასევე ნაყროვანებისა და გულის ტკივილით არ ჩაისახება სათნოება"415. გულის ტკივილით ისახება ყველა სიკეთე. ქრისტიანული ცხოვრება კი ტკივილის გარეშე ყალბია.

 

გულის ხსნისათვის გულის ტკივილია საჭირო. "უნდა ვიცოდეთ, რომ ღვაწლის უტყუარი მაჩვენებელი და მისი მიღწევის ნიშანი ტკივილია, მწუხარება. უფრო ზუსტად, საკუთარი ცოდვილიანობის შეგრძნება, როცა მწუხარებით და ცრემლით ვეცემით იესო ქრისტეს წინაშე, ცოდვილი ქალის მსგავსად სვიმონ კეთროვნის სახლში (ბეთანიაში) მაცხოვარს ფეხები რომ მოსწმინდა ცრემლით", უტკივილო გულს ნაყოფი არა აქვს, რადგანაც, როგორც ისააკ ასური ამბობს: "ლოცვა ტკივილის გარეშე მკვდარი ნაყოფია უფლისთვის". გულის გლოვა და სხეულის ღვაწლი გამოაჩენენ სული წმიდის მადლს, რომელიც ყველა მორწმუნეს ეძლევა წმინდა ნათლობისას და ჩვენი უგულისხმობით და ღვთის მცნებების უგულებელყოფით ვნებებში იფარება. უფლის უსაზღვრო მოწყალების გამო კი მონანიებებისას კვლავ აღდგება. ნუ შედრკები ღვაწლის წინაშე, რათა არ განისაჯო უნაყოფობის გამო და არ გითხრას უფალმა "მოუღეთ მაგას ქანქარი" (მათ. 25. 28). ნებისმიერი ღვაწლი სულიერი და ხორციელი, თუ მას არ ახლავს ტკივილი, უნაყოფოა: "სასუფეველი ცათა იიძულების; და რომელი აიძულებდენ, მათ მიიტაცონ იგი" (მათ. 11,.22). მრავალნი იღვწოდნენ დიდხანს, მაგრამ ტკივილის განცდის გარეშე არც წმინდა იყო და არც სული წმიდის მადლით მოსილი ამგვარი მოღვაწეობა. წინასწარმეტყველის სიტყვებით, თუკი ჩვენი თირკმელები არ შეიმუსრება, მძიმე მარხვის (შრომის) გამო, თუ ჩვენს გულში არ დაისადგურებს მწუხარება ცოდვების, ბილწი განცდების და აზრების გამო და მშობიარობის ტკივილის მსგავს ტკივილს არ შევიგრძნობთ, შეუძლებელია მხსნელი სულის დაბადება ჩვენს გულში, რადგან დაწერილია: "მრავალთა ჭირთა ჯერ არს ჩუენდა შესლვაჲ სასუფეველსა ღმრთისასა" (საქმ. 14.22)416.

 

სულიერი გულის ტკივილს თუ განიცდის ხორციელი გული და მართლმადიდებლური ტრადიციის მიხედვით ვითარდება. ეს მდგომარეობა საჭიროა ჩვენი გადარჩენისთვის, რადგან გვეხმარება სულიერი ძალების მოკრებაში. ამ დროს გონება გულისკენ მიბრუნდება. სულიერი გულის ტკივილი გარკვეული თვალსაზრისით ტირილის გამომწვევი ჭრილობაა. წმინდა მამათა თხზულებებიდან ცნობილია, რომ ეს ჭრილობა მგრძნობიარე სხეულის ჭრილობაზე მეტია. გულის დამდაბლებისას ("შემუსვრისას") ადამიანი ფიზიკურ ტკივილზე ძლიერ ტკივილს განიცდის. სულიერი გულისტკივილი გამოუთქმელი ნეტარების მომნიჭებელიც არის.

 

საგულისხმოა თეოფანე დაყუდებულის სიტყვები ამგვარ ჭრილობაზე, რაც ზებუნებრივ ტკივილს წარმოშობს; "იზრუნეთ იმაზე, რომ თავში კი არ გქონდეთ ყურადღება, არამედ გულში და დარჩით გულში არა მარტო ლოცვის დროს, არამედ ყოველთვის. ეცადეთ გულში რაღაც ჭრილობა გქონდეთ... მუდმივი ღვაწლი ამას გამოასწორებს. არა აქვს მნიშვნელობა რომ ჰქვია ჭრილობა, ის ტკივილია, მწუხარება, ეს ჭრილობა ბუნებრივი ტკივილი არ არის. ის არ ემუქრება სიცოცხლეს. გულისმიერი ტრფობით და მათრობელი სიყვარულით მონანიებული სული ესწრაფვის ღვთაებრივთან შერწყმას, "უძღები შვილის" მსგავსად. არის ტკივილი ნათელი, სიტკბოება, საიდუმლო ჭვრეტა გამოუთქმელი, უფლის ნებასთან განუყოფელი შერწყმა ამქვეყნიურ ცხოვრებაშივე და უფალთან სიყვარულით საუბარი. ეს ჭრილობა სულის ყველა ძალას კრებს და ღმერთი ხედავს რა მის მისწაფებას, თხოვნას უსრულებს, მაშინ გულში ცვლილებები ხდება და ღვთაებრივი წესრიგი მყარდება"417.

 

იოანე სინელი საკუთარი გამოცდილების მიხედვით ამტკიცებს, რომ ზოგიერთები (ასკეტები) სულიერი გულის იმგვარ ტკივილს განიცდიდნენ, რომ ბაგეზე სისხლი სდიოდათ. "ვიხილე მე ვითმე თანა სრული იგი საზღვარი გლოვისა, რამეთუ ტკივილისგან გულისა მათისა, სისხლისა აღმოჰყრიდეს პირთა ცემითა მკერდისათა, და მომეხსენა სიტყვა იგი, რომელ იტყვის ვითარმედ: იგვემა ვითარცა თივა და განხმა გული ჩემი"418.

 

ტკივილის გამოვლინება ცრემლთა დენაა. უფალი ეუბნება მტირალთ: "ნეტარ იყვნენ მგლოვარენი გულითა, რამეთუ იგინი ნუგეშინისცემულ იქმნნენ" (მათ. 5,4).

 

ამგვარად, უფლის წინაშე ცრემლთა დენა ქრისტეს მცნების მიხედვით ხდება. ცრემლი ცხოვრების წესია. თუკი ცხოვრების წესს ვუწოდებთ მონანიებას და გლოვას, იგივე შეიძლება ვთქვათ ცრემლზეც, რომელიც "შემუსვრილი გულიდან" მოედინება. აქვე შევნიშნავთ, რომ არსებობს გულის ცრემლი და ხორციელი ცრემლი. გულში ხშირად მოედინება ცრემლის ნაკადი. სულიერი ცხოვრებით მოღვაწე ასკეტი (მართლმადიდებლური ტრადიციის მიხედვით მცხოვრები) ხშირად "აიძულებს" გულს, რომ იტიროს. გულის ცრემლები ზოგჯერ ვლინდება, ბევრჯერ კი ფარულია. ვნახოთ რა მნიშვნელობა აქვს ცრემლს. წმინდანები ქრისტიანებს ტირილისკენ მოუწოდებენ, რადგან ამ დროს გული იწმინდება და მგრძნობიარე ხდება, თავისუფლდება უხეშობისაგან. წმინდა ისააკი ამბობს: "ღაწვები დაისველე ცრემლებით". "მარიამისა და მართასგან ვისწავლოთ "ცრემლის ხმა"419. წმინდა ნილოსი გვასწავლის, პირველ რიგში ვილოცოთ იმისთვის, რომ ცრემლი გვდიოდეს "უპირველეს ყოვლისა, ილოცე, რომ ცრემლთა დენა შეძლო", "ცრემლი საჭიროა ყველა ჩვენი თხოვნის შესასრულებლად"420.

 

ცრემლს დიდი ღირსება აქვს. საყურადღებოა ცრემლის შესახებ წმინდა მამათა მოსაზრებები. მათ თავად გამოსცადეს ტირილიანი ღვაწლი.. ცრემლი ნათლობაა: "წყარონი ცრემლთანი უდიდეს ნათლისღებისა არიან, შემდგომად ნათლისღებისა; დაღაცათუ კადნიერ არს სიტყვა ესე"421.

 

ცრემლი ადამიანის ხელახლა შობის ნიშანია. ამბა პიმენის სიტყვებით, "ცრემლი არის გზა, რომელიც წმინდა წერილით და წმინდა მამებისაგან გადმოგვეცა, ისინი ამბობდნენ: იტირეთ, სხვა გზა არ არსებობს"422. ეს გზა კი, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, ცხოვრების წესია. საკუთარ თავს ვერ შევიცნობთ უცრემლოდ. თუკი ჩვენს ცოდვილიანობას შევიცნობთ, (რაც ჩვენში ღვთიური მადლის არსებობაზე მეტყველებს) თვითგანსჯის და თვითშემეცნების მადლს თუ ვეზიარებით, მაშინვე ცრემლი წამოგვივა. "რადგან ვერავინ ვერ დატოვებს თავის მიცვალებულს და სხვისას ვერ იტირებს"423.

 

ცრემლი მაჩვენებელია იმისა, რომ ქრისტე შეეხო ადამიანის თვალებს და გონებრივად მომწიფდა"424. სულის თვალებს ახელს ცრემლი წმინდა. არსენის სწავლებით, ვინც აქ (ამქვეყნად) ტირის თვით ნებით, არ იტირებს იმქვეყნად" და პირიქით, ვინც აქ არ ტირის, `მარადიულად იტირებს იქ"425.

 

სვიმეონ ახალი ღმრთისმეტყველი, რომელსაც ცრემლების ღმრთისმეტყველს უწოდებენ, ამბობს, რომ ცრემლი სიცოცხლის ნიშანია. დედის საშოდან გამოსული ჩვილი ტირის, რაც მის დაბადებას გვაუწყებს. იგივე ეხება სულიერ დაბადებას. ცრემლი ხელახლა შობის ნიშანია. თუ ჩვილი არ იტირებს, ე.ი ის მკვდარი დაიბადა. ტირილი ცრემლით თანსდევს ადამიანურ ბუნებას დაბადებიდან"426. სვიმონ ღმრთისმეტყველი ამ სიტყვებს ამბობს იმიტომ, რომ მის ეპოქაში არსებობდა ასეთი აზრი: ყველა ადამიანი განსხვავებულია და ყველას არ შეუძლია ტირილი, მაგრამ ეს ასე არ არის. თეოლოგი წერს: საჭმელი და სასმელი აუცილებელია სხეულისთვის, ასე სჭირდება ცრემლი სულს. ვინც არ ტირის ყოველდღე "შიმშილი ასუსტებს სულს"427. როცა ადამიანი მოიპოვებს სიბეჯითეს, მოთმინებას, მორჩილებასა და ღვთისადმი სიყვარულს, მაშინ "გაქვავებული სული ცრემლის ნაკადად გადაიქცევა"428. იქვე შენიშნავს ღმრთისმეტყველი, რომ ზრდასრულ ასაკში მონათლული ადამიანები ტიროდნენ არა "ტკივილისგან გამოწვეული ცრემლით, არამედ სული წმინდის ზემოქმედებით, თაფლზე უტკბესი ცრემლით, ასე უმტკივნეულოდ მოედინებოდა თვალებიდან ცრემლი"429. ყოველივე ზემოთქმულიდან ნათელია, რომ ცრემლი საჭიროა ჩვენი სულიერი ცხოვრებისთვის და ის არის სულის საზრდო. ცხადია ისიც, რომ არსებობს მრავალნაირი ცრემლი. ამ საკითხზე შევაჩერებ მკითხველის ყურადღებას.

 

ნიკიტა სტითატი წერს: "მონანიებისას სხვა ცრემლი სდის ადამიანს, ღვთიური სიმშვიდის დროს კი - სხვა. პირველ შემთხვევაში ნაკადად მოედინება და რეცხავს ცოდვებს, მეორე ცრემლი კი მინდორზე მოსულ წვიმას ჰგავს და ბალახზე დადებულ თოვლს "რაც ბალახს ასაზრდოებს"430. წმინდა ღმრთისმეტყველი აგრძელებს, რომ ცრემლი ხან გულისტკივილს იწვევს, ხან კი სიხარულს. სინანულის ცრემლები ტკივილს წარმოშობენ, განწმენდილი გულის ცრემლი კი, როცა გული ვნებებისგან დაცულია, ნეტარების მომგვრელია431. თითქმის იგივე შეიძლება ითქვას ღვთის შიშით და ღვთიური სიყვარულით (ἔρωτος) გადმოდენილ ცრემლზე432.

 

ცრემლს ბევრი შედეგი მოჰყვება. ისინი ადამიანის გულს ცოდვის სიბილწისგან განწმენდენ და შემდეგ გაანათლებენ მას. მამები გვასწავლიან, რომ ეშმაკი ადამიანის სულში აღბეჭდავს ცოდვის სახეებს, თვითონ კი უჩინარდება. ცოდვის ეს ხატი ნადგურდება ცრემლით. ცრემლი განბანს გულის საუნჯეს. ანუ ცრემლით განიბანება ცოდვა. ამბა პიმენი გვასწავლის, რომ "ცოდვისგან განთავისუფლების მსურველმა უნდა იტიროს"433. წმინდანი მოგვაგონებს "ვიტიროთ ღვთის წინაშე ტკივილით იქამდე, სანამ არ მოგვიძღვნის თავის წყალობას"434. ამიტომ, სადაც არსებობს ტირილი, იქ ავი სიტყვის ნაკვალევი არ არის"435. მართლაც, დამტკიცებულია ეკლესიის გამოცდილებით, რომ როგორც წყალი რეცხავს ნივთებს, ასე ცრემლს შეუძლია განწმინდოს ცოდვები"436. "ცრემლის წყალობით მოდის სული წმინდა და დაივანებს გულში, განგვწმენდს, ბოროტის სიბილწისგან გვათავისუფლებს"437. ცრემლი განწმენდს და ანათლებს სულს. სინანულით ღვთის მადლი აშუქებს ადამიანის გულს. უსაზღვრო წუხილს სასოება მოსდევს. ცრემლით მიიღწევა გულის უბიწოება, სუფთა გული კი გაბრწყინდება. "გაბრწყინება გამოუთქმელი ქმედებაა, გაუცნობიერებლად შესამეცნებელი და უხილავად სახილველი". ქრისტეს "ნეტარებათა" მიხედვით ტირილს მოაქვს ნუგეშისცემა. ნუგეშისცემა "არის სნეული სულის განსვენება... შეწევნა მწუხარე სულის განახლებაა, სულისა, რომელიც სასწაულებრივად გადააქცევს ტკივილის ცრემლებს სიხარულად438.

 

ნიკიტა სტითატი გვასწავლის, რომ ადამიანი თავისი შესაძლებლობით ვერ მიემსგავსება უფალს "თუ ის უწინ ცრემლთა ნაკადით არ განბანს ცოდვას და არ შეუდგება ღვთის მცნებათა აღსრულებას". ამგვარად ის თავისუფლდება "უსახურობისგან" (ἀμορφία) და შეუძლია ღვთიური დიდება იგემოს.

წმინდა მამები მაცდუნებელ ცრემლზე წერენ. ზოგჯერ ცრემლი შეიძლება ეშმაკისგან მომდინარეობდეს. თუ ადამიანი ტირის და შემდეგ ამაყობს, ცდება. ამიტომ მამები გვასწავლიან, ნუ ვიამაყებთ თუ ჩვენს ლოცვას ცრემლები მოჰყვება. "ნუ ქედმაღლობ, ლოცვისას, თუ აგეტირება"439 არავინ არ უნდა ფიქრობდეს, რომ სხვებზე აღმატებულია. ცრემლი ვნებებისგან განმწმენდელია, ამ მიზანს თუ დავივიწყებთ, შეიძლება გავგიჟდეთ კიდეც. "მრავალნი ცოდვებზე ტირილის დროს ივიწყებდნენ ცრემლის მიზანს და ცდუნდებოდნენ (ჭკუიდან იშლებოდნენ ან გზას სცდებოდნენ)"440.

 

მრავალნაირი ცრემლი არსებობს. თანაგრძნობის, ეგოისტური, სატანური, ღვთიური და ა.შ. ჩვენ უნდა ვიღვაწოთ მარტო იმისთვის მაინც, რომ თანაგრძნობის ცრემლი გვქონდეს. ეკლესიის მამები ცრემლთა დენას გვასწავლიან. თუნდაც ცრემლში ეგოიზმის ელემენტი იყოს, მან შეიძლება სახე იცვალოს და წვლილი შეიტანოს ცხონებაში. თვითგანსჯით, თუ ჩვენ ყურადღებას ჩვენივე თავისკენ მივმართავთ. ჩვენს ცოდვებზე ვიფიქრებთ, შევწყვეტთ საუბარს სხვებთან და დავიწყებთ ლაპარაკს ღმერთთან, შევიგრძნობთ საკუთარ უძლურებას.

 

დარწმუნებული ვარ, ხშირ შემთხვევაში ადამიანთა მძიმე მდგომარეობა გამოწვეულია იმით, რომ არ შეუძლიათ ტირილი. ჩვენ არ ვტირით. ამიტომ, როცა სირთულეებით დატვირთული ვართ, დაძაბული გვაქვს ნერვები, შინაგანი სამყარო დაცლილი, მაშინ უნდა განვსაჯოთ საკუთარი თავი და ვიტიროთ. ამგვარი მცდელობისას უფალი მადლს მოგვიძღვნის. ასე რომ, ცრემლები ცხოვრების წესად გვექცევა და გული ვნებებისგან განიწმინდება. სინანული, ტირილი, "შემუსვრა" მჭიდროდ უკავშირდება ცეცხლს, რომელიც გულში იბადება. სინანული საგრძნობი ხდება, როცა სული წმინდა ცეცხლს ანთებს. ამ ცეცხლის შესახებ ამბობს უფალი: "ცეცხლისა მოვედ მიფენად ქუეყანასა ზედა და რაჲ მნებავს რაჲთა აწვე აღეგზნეს" (ლუკ. 12.49). გულთან ქრისტეს მიახლებით, შეხებით, ვნებათა არსებობის შემთხვევაშიც გული აენთება. ეს ის მწველი ცეცხლია, რაც ემმაოსკენ მიმავალმა მოწაფეებმა შეიგრძნეს: "არა გულნი ჩუენნი განჴურვებულ იყვნეს ჩუენ შორის, ვითარ-იგი მეტყოდა ჩუენ გზასა ზედა და ვითარ-იგი გამომითარგმნებდა ჩუენ წიგნთა?" (ლუკ. 24.32).

 

ცეცხლი რომ გაანადგურებს გულის ვნებებს, სინათლედ იქცევა. პავლე მოციქული, რომელსაც ამგვარი გამოცდილება ჰქონდა, ამბობს: "განანათლოს დაფარული იგი ბნელისაჲ და განაცხადნენ ზრახვანი იგი გულთანი" (1 კორ. 4.5). ამავე გამოცდილებას პეტრე მოციქული გამოხატავს სიტყვებით: "ვიდრემდის დღე განათლდეს, და მნათობი აღმობრწყინდეს გულთა შინა თქუენთა" (2 პეტრ. 1.19).

 

თავდაპირველად გული ღვთის მადლს ცეცხლივით იღებს, ეს ცეცხლი წვავს ცოდვას და ვნებებს. შემდეგ კი, როცა ვნებები დაიწვება, ღვთიური მადლი სინათლედ ინთება და ჩვენს სულს ანათებს.

 

ეს სწავლება, რომ ჯერ ღვთის მადლი ცეცხლია და შემდეგ სინათლედ იქცევა, გვხვდება იოანე სინელის,,კლიმაქსში". "რომელთამე მორავიდეს ცეცხლი იგი წმიდა ზეცისა შესწვავს, ხოლო შესწვავს მათ ნაკლულევანებისათვის სიწმიდისა: და კვალად რომელთამე განანათლებს საზომისათვის სისრულისა, რამეთუ მასვე ცეცხლი შემწველცა, და ნათელგანმწმენდელცა ეწოდების, ამისთვისცა ვიეთნამე გამორავიდოდიან ლოცვისაგან, ვითარცა სახმილისაგან გამოვლენ განწმედილნნი ნივთისა მისგან ცოდვათასა; და სხვანი ვითარცა ნათლისაგან განათლებულნი და ზეციერთა სიმდაბლისათა და სიხარულითა შემოსილნი"441. ადამიანის გულთან ერთად ღვთიურ ცეცხლს, სხეულიც შეიგრძნობს. ისეთი გრძნობაა, თითქოს ჯოჯოხეთის ცეცხლში იწვის კაცი. ეს მხსნელი განცდაა, რადგან ასეთი სინანული სულს კურნავს. მონანიების ცეცხლი რაც ძლიერად იგრძნობა, მით მეტია შესაძლებლობა უქმნელი სინათლის ხილვისა. პავლე მოციქულის სიტყვებით: "ღმერთი ჩუენი ცეცხლი განმლეველი არს" (ებრ. 12.29).

 

იოანე სინელი წერს: "ესე არს შრომა წინაშე ჩუენსა, რათა შემთვირდეს სიწმიდესა ჩუენსა ცეცხლი ღვთისა, რამეთუ მიერითგან არღარა არს ჩუენ შორის ბრძოლა ჩვეულებათა პირველთა, რამეთუ ღმერთი ჩუენი ცეცხლ-არს შემწველი ყოვლისა მხურვალებისა ბოროტისა და სიბნელისა და აღძვრისა ჩვეულებათა შინაგანთა და გარეგანთა, ხილულთა და უხილავთა"442. სინანული მადლის ქმედებაა, მაგრამ ჩვენც უნდა შევუწყოთ ხელი ჭეშმარიტი სინანულის გაჩენას, ანუ ღვთის ცეცხლის ანთებას გულში. მთელი ასკეტური მოღვაწეობა ღვთიური და ადამიანური ნების სინერგიაა. წმინდა მამები გვასწავლიან, რომ ვნებებისგან ვიწმინდებით "ნებაყოფლობითი შრომით ან არანებაყოფლობითი ტვირთით". ნებაყოფლობით შრომა ცრემლთა დენაა ღვთის წინაშე, ანუ სინანული, სინანულის ცეცხლის შეგრძნებაა. არანებაყოფლობითი ტვირთი კი განსაცდელები, რაც ჩვენს ცხოვრებაში გვხვდება. როცა ნებაყოფლობით საჭიროს აკეთებ, არანებაყოფლობითის ქმნა არ არის საჭირო"443. სწორედ ამიტომ უნდა ვიღვაწოთ, რათა სულში სინანული დაიბადოს, ღვთიური ცეცხლი აენთოს და განვთავისუფლდეთ არანებაყოფლობითი ტვირთისგან. სინანულის ცეცხლი და მისგან მომდინარე სითბო გულში უნდა შევინახოთ. ეშმაკს ისე ეშინია ცრემლით მცხოვრები მონაზვნისა, რომ არც კი უახლოვდება მას. წრფელი და ბრძენი მონაზონი არის "რომელმან მხურვალება თავისი დაიცვა დაუშრეტელად, ვიდრე დღემდე განსლვისა მისისა ხორცთაგან, და მარად დღე არა დასცხრა დართვად ცეცხლი ცეცხლისა ზედა, და სურვილი სურვილსა ზედა, მხურვალება მხურვალებასა ზედა, და მოსწრაფება მოსწრაფებასა ზედა"444. განწმენდილი ლოცვა იმ გულში იბადება, სადაც ცეცხლი ანთია. ჩვენი ლოცვით სათხოვარი უნდა იყოს ამ ცეცხლის აგზნება, ცეცხლისა, რომელიც ერთი მხრივ სწვავს ჩვენს ცოდვებს და ვნებებს და მეორე მხრივ გვასწავლის წრფელ ლოცვას". ეს კურთხეული ცეცხლი ჩვენს გულში რომ ენთება მადლის წყალობით, სინანულთან და ცრემლთან ერთად სულიერად აგვაღორძინებს. ამ ცეცხლის დახმარებით იცვლება მთელი შინაგანი მდგომარეობა და ფიზიკური ქმედებაც კი. თეოფანე დაყუდებული წერს: "როცა თქვენი გული ღვთიური სითბოთი თბება, მაშინ იწყება შინაგანი ცვლილება. ცეცხლი ყველაფერს გადაწვავს, სხვაგვარად რომ ვთქვათ, სულის ქმნას (πνεοματοποίησις) იწყებს. ცეცხლის მოსვლამდე სულისქმნადობა არ დაიწყება, რაც არ უნდა ვეცადოთ. ე.ი. მთავარია ცეცხლის მოპოვება. ამისკენ მიმართეთ თქვენი ძალისხმევა. იცოდეთ, ცეცხლი არ გამოჩნდება, სანამ ვნებებს ძალა აქვთ. ვნება იგივეა, რაც ნესტი შეშისთვის. ნესტიანი შეშა არ იწვის. საჭიროა გარშემო გამომშრალი ხის ნაჭრები მოვუწყოთ და ცეცხლი წავუკიდოთ. ისინი გამოაშრობენ ნესტიან შეშას და მასაც გადასდებენ ცეცხლს. ასე ნელ-ნელა მოედება ალი. შეშა ჩვენი სულის ძალებია და სხეულის ქმედებები. ადამიანი სანამ თავის თავს ყურადღებას არ აქცევს, ნესტია ანუ ვნებებით სავსეა, ვიდრე ვნებები არ დათრგუნულა და ეწინააღმდეგებან სულიერ ცეცხლს. ვნებები სულსა და სხეულში გაივლიან, მოატყუებენ სულს შემეცნებას და თავისუფლებას და მეუფებენ მთლიანად ადამიანზე. ვნებები ეშმაკისგან მომდინარეობს, ამიტომ მათი საშუალებით ეშმაკი ბატონობს ადამიანზე და ეს უკანასკნელი ცდება ამ დროს, ჰგონია, რომ თვით არის საკუთარი სულისა და სხეულის განმგებელი.

 

ამ ბორკილებიდან თავდაპირველად ღვთიური მადლით თავისუფლდება ადამიანის სული. ღვთის მადლით აღსავსე სული ღვთის შიშით წყვეტს კავშირს ეშმაკთან და ვნებებთან და წარსულზე სინანულით მტკიცედ გადაწყვეტს შეიყვაროს მხოლოდ ღმერთი და იცხოვროს მხოლოდ მისთვის, მისი მცნებებით"445.

 

წმინდა მამა ღვთიური ცეცხლის შესახებ წერს კიდევ: "ამბა ბარსანოფის სიტყვებით ცეცხლი ინთება უფლის მიწაზე მოსვლის დროიდან, და ამ ცეცხლში იწვის ადამიანური ბუნებისთვის დამახასიათებელი ვნებები. თუ ბევრი ხახუნით ძლიერ ცეცხლს ავანთებთ და შეშას წავუკიდებთ, ალი და კვამლი აუვა, დამწვარი შეშა კი მინავლებულ ცეცხლში იწვის, სასიამოვნო უკვამლო შუქი აქვს. მსგავსი რამ ხდება ადამიანის სულშიც. ცეცხლი ინთება და გადაიწვება შინაგანი სამყარო. ვისაც ეს განუცდია, იცის რანაირი კვამლი ახლავს ამგვარ წვას. ყველაფერი რომ გადაიწვება, რჩება მხოლოდ მკრთალი ნათელი. ეს სიწმინდის მდგომარეობაა. იქამდე გრძელი გზაა.

 

ერთი რამ ცხადია, ვინც მიიღო ცეცხლი უფალთან საუბრისათვის, კი არ ისვენებდა, არამედ დიდი ღვაწლისა და შრომის ფასად მოიპოვა. მაგრამ ეს შრომა ტკბილია და ნაყოფიერი. ეს იმიტომ, რომ უფალი მრავალმოწყალეა და ყოვლადძლიერი; მანამდე კი შრომა მწარე, მცირე ნაყოფიანი და უნაყოფოც იყო"446. რაც უფრო მეტად სწვავს ცეცხლი ვნებებს, მით მეტად აღიქმება იგი სინათლედ, რომელიც გულს ანათებს. ისიხიოს პრესვიტერი გვასწავლის, რომ ისე "როგორც ადამიანს მზის ყურებისას უბრწყინავს სახე, ასევე ნათდება ისიც, ვინც გულში იყურება"447. გული თუ არ იღებს მაცდუნებელ წარმოსახვებს, ოცნებებს, წარმოშობს ნათელ აზრებს. ნახშირი ცეცხლს აჩენს "ნათლობის შემდეგ ჩვენს გულში დავანებული უფალი თუკი ხედავს ბოროტი ქარებისგან განთავისუფლებული გულის ჰაერს, რომელსაც გონება აკონტროლებს, მთელ ჩვენს აზროვნებას ჭვრეტისკენ მიმართავს"448. "წარმოსახვების მიმართ სრულად გაუცხოებული გული ღვთიურ და საიდუმლო აზრებს წარმოშობს"449. გული სული წმინდის იარაღად იქცევა და ღვთის ჭვრეტა შეუძლია. წარმოსახვებისგან და ვნებებისგან განთავისუფლებული ადამიანის ყველა ფიქრი და ქმედება ღმრთისმეტყველურია. მთლიანად ეს ადამიანი არის ღმრთისმეტყველება. თეოლოგიით არის სავსე მისი სიტყვა, მდუმარება, ქმედება. განწმენდილ გულში, "ღვთის ადგილას", "გულის ზეცაში"450 ბრწყინავს მზე სიმართლისა. უკვე ვისაუბრეთ გულში შემავალ ცეცხლზე, გულში, რომელიც "ღვთის საკურთხეველია". უფლის არსებობა გულსა და სხეულს ათბობს. ცეცხლის თვისება ხომ გათბობაა. დიადოხოს ფოტიკელი განმარტავს ამგვარ სითბოს. "როცა სული თავის თავს შეიცნობს, მაშინ თავად გამოსცემს ღვთივსაყვარელ სითბოს. ეს სითბო ადვილად სუსტდება, მაგრამ სული წმიდისგან მომდინარე სითბო მშვიდობიანია და უწყვეტი. ის არ განიბნევა გულიდან. ადამიანს უსაზღვრო სიყვარულით და სიხარულით ავსებს და ახარებს. პირველი სითბო ბუნებრივია, მეორე კი სულიერი"451. სწორედ ეს სითბო ახდენს გონების კონცენტრაციას და სუფთა ლოცვა აღესრულება. გონიერ ღვაწლს შემდგარმა ასკეტმა უნდა იცოდეს, რომ სულიერი სითბო მარჯვნიდან ან მარცხნიდან, ზემოდან ან ქვემოდან კი არ მოდის "გულში მოედინება წყაროსავით სული წმინდისგან. "ის ერთადერთი აღმოაჩინე და შეინარჩუნე, დაიცავი გონება წარმოსახვებისგან, და მაცდუნებელი აზრებისგან"452. ჩვენს გულში ამ სითბოს არსებობას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს, რადგან მისი წყალობით სული იკრებს ძალას და უწყვეტ ლოცვას წარმოთქვამს. თეოფანე დაყუდებული ამბობს: "ეს ცეცხლი ღვთის მადლის ქმედებაა, მაგრამ არა გამონაკლისი, არამედ ყველასთვის საერთო. სითბოს იღებს ყველა ადამიანი სიწმინდის და ზნეობრიობის მიხედვით ლოცვისას. როცა აღეგზნება ეს ცეცხლი და გულში სითბო დაისადგურებს, მაშინ წარმოსახვები და მაცდუნებელი აზრები იფანტება, მაშინ სულს სისხლმდინარე ქალის მსგავსი რამ ემართება "...მეყსეულად დასცხრა წყაროჲ იგი სისხლისა" (ლუკ. 8. 44).

 

 

ამგვარ მდგომარეობაში ლოცვა მეტ-ნაკლებად უწყვეტია. ამ დროს ითქმის იესოს ლოცვა. და არის საზღვარი, სადამდეც შეუძლია მიაღწიოს ადამიანმა თავისით წარმოთქმული ლოცვით. ვფიქრობ. აქამდე ყველაფერი გასაგები იყო მკითხველისთვის. შემდგომ ადამიანი სხვა მდგომარეობაში გადადის და "ღვთიური მადლით დადგენილ" და არა თავისით წარმოქმნილ ლოცვას წარმოთქვამს453. სული წმინდა ივანებს გულის სიღრმეში და მართავს მას. ამ მდგომარეობაში სული ღვთიური ძალის მატარებელი ხდება, ეს ძალა მასშია და მასზე მეუფებს, რითაც სული ხარობს. ამგვარი ღვთიური ქმედების ორ საფეხურს ვიცნობ. პირველ ეტაპზე სული ხედავს ყველაფერს, შეიგრძნობს თავის თავს და მდგომარეობას, შეუძლია საუბარი და არსებული მდგომარეობიდან გამოსვლაც. მკითხველთათვის ესეც გასაგები უნდა იყოს. წმინდა მამები, განსაკუთრებით ისააკ ასური, მიუთითებენ ლოცვის სხვა საფეხურებზე. ამ ლოცვას ეწოდება ღვთიური ექსტაზი ანუ თვალით ჭვრეტა და ითვლება წინა ეტაპის ლოცვაზე აღმატებულად"454. დიადოხოსის ზემოთ მოყვანილი სიტყვების მიხედვით არსებობს ერთგვარი ბუნებრივი სითბო. ამრიგად, ორნაირი სითბო არსებობს: ბუნებრივი და ზებუნებრივი. ამ საკითხზეც მსჯელობს თეოფანე დაყუდებული: ნამდვილი სითბო ღვთის წყალობაა, მაგრამ არის "ბუნებრივი" სითბოც, ჩვენი ღვაწლისა და თავისუფალი მდგომარეობის ნაყოფი, ეს ორი სითბო ისეა დაშორებული ერთმანეთისგან, როგორც ცა და დედამიწა. თქვენ რომელი მათგანი გაქვთ, ჯერ არ ჩანს. მოგვიანებით გამოჩნდება. წერთ, რომ "დაიღალეთ თქვენი აზრებით და არ შეგიძლიათ უფალს მიაპყროთ ყურადღება." ეს ნიშნავს, რომ სითბო ღვთიური არ არის, თქვენი საკუთარია, ბუნებრივი. ღვთიური სითბოს პირველი ნაყოფი მშვიდობაა და აზრების მტკიცედ მიმართვა უფლისკენ. ამ დროს სისხლმდინარის მსგავსი რამ ხდება: მას სისხლისდენა შეუჩერდა, თქვენ ფიქრთა ნაკადი გიჩერდებათ. რა უნდა გააკეთოთ? ბუნებრივი სითბო გაქვთ, მას განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ნუ მიანიჭებთ, ჩათვალეთ, რომ ეს ღვთიური სითბოს მიღების წინაპირობაა. შემდეგ დამწუხრდით ღვთიური ქმედების ნაკლებობის გამო და ევედრეთ უფალს: "შემიწყალე მე! ნუ მიმდრეკ მე სახისაგან შენისა! აღბეჭდე ჩემზე ნათელი პირისა შენისა!" ამავე დროს შეამცირე ხორციელი სურვილები, საკვები, ძილი და სხვ. ყველაფერი მიანდე უფალს"455.

 

აქვე უნდა მივუთითოთ, რომ ეშმაკს შეუძლია ადამიანს გულში სითბო გაუღვივოს და მისი ყურადღება უფალს მოაშოროს. ასეთი სითბოთი ლოცვის სიწმინდე იკარგება და ადამიანი შეიძლება გაამაყდეს, სწორედ ეს არის ეშმაკეული სითბოს ნიშანი. ბრძენი და კეთილი ასკეტი არ არის აღტაცებული საკუთარი თავით, გონებას არ აძლევს უფლებას დაკარგოს ცოდვილიანობის შეგრძნება, სინანული, უფლის მარადი ხსოვნა და მორჩილება.

 

ნებისმიერ შემთხვევაში ლოცვის სითბო გადაეცემა სხეულსაც. გრიგოლ პალამა ვარლაამის საწინააღმდეგოდ (რომელიც ამტკიცებს, რომ ლოცვაში არ მონაწილეობს სხეული და საკმარისია მხოლოდ სულის ვნებიანი ნაწილის დათრგუნვა). ამბობს, რომ მართლმადიდებლური ეკლესიის წმინდა მამათა სწავლება სხვანაირია. "მომავალი სიკეთის მიმღები არის არა მარტო სული, არამედ სხეულიც"456. სულის აღორძინებას მოსდევს სხეულის განახლებაც. გლოვობს არა მარტო სული, არამედ ის გადაეცემა სხეულს და სხეულებრივ გრძნობებსაც"457. სულის ღვთიური მადლი სხეულებზეც გადადის. წმინდა მამას მოჰყავს ბიბლიური მოსეს (რომლის სახეც გაბრწყინდა) და სტეფანეს (მისი სახე ანგელოზისას ჰგავდა) მაგალითები458. იგივე შეიძლება ითქვას სითბოზეც; სულის სითბო სხეულსაც გადაეცემა. "დაძაბულ ლოცვაში, როცა გონების შუქურა ინთება და გონება სულიერი ჭვრეტის ცეცხლით აღეგზნება, მაშინ "სხეულიც საოცრად შემსუბუქდება და თბება ისე, რომ გრძნობათა ღუმელიდან გამოდინებული გეგონება"459. ამას გრძნობს ყველა, ვინც ამ ადამიანს შეხედავს. ჯერ კიდევ ქრისტეს ოფლი "მეტყველებს იმაზე, რომ ღვთისადმი დაძაბული ლოცვით სხეული თბება"460. ამგვარი სითბო საჭიროა სულიერი ცხოვრებისათვის, იოანე სინელი გვირჩევს: თუ დავკარგეთ ეს ნეტარი სითბო, მოვიძიოთ მიზეზი და მთელი ჩვენი შრომა ამისკენ მივმართოთ461.

 

ღვთის მადლის არსებობას გულში ე.წ. გულის შეხტომა ადასტურებს. ის სიჯანსაღის ნიშანია, გრიგოლ პალამას ბასილი დიდის და ათანასე დიდის მაგალითები მოჰყავს. წმინდა მამა ამბობს, რომ გულის შეხტომა ნიშნავს, როცა "გული ხტის სიკეთის სიყვარულით"462. გრიგოლ პალამა წერს ასევე: "როცა სული თრთის ღვთისადმი სიყვარულით, მაშინ მოძრაობს გულიც, წარმოაჩენს სულიერ ერთობას მადლთან და თითქოს სხეულით ღრუბლებზე ადის, ღმერთთან შეხვედრას ესწრაფვის"463.

 

ამრიგად, გული ხტის უფალთან შესახვედრად, როცა ის (ღმერთი) ღრუბლებზე გამოჩნდება. ემზადება ზეციური მეუფესთან სანახავად. ამგვარად შეიძლება გულის განწმენდა და განკურნება ცოდვისაგან. ვნებები სახეს იცვლიან. ისინი ეშმაკს და ცოდვას კი არ მსახურებენ, არამედ უფალს. ადამიანის გული იწმინდება და ემზადება ღვთის სახილველად. ქვემოთ განვიხილავთ გულის განწმენდის პროცესს და მის შედეგებს. უფალი ამბობს: "ნეტარ იყვნენ წმიდანი გულისა, რამეთუ მათ ღმერთი იხილონ" (მათ. 5.8). იაკობ მოციქული მოგვიწოდებს: "უბიწო ყუენით გულნი ორგულნი (იაკ. 2.8) და პეტრე მოციქული გვირჩევს: "ურთიერთას იყუარებოდეთ განმარტებულად" (1. პეტრ. 1.22).

 

განწმენდილი გული ხედავს ღმერთს "და საუნჯეთა მისთა"464, ხედავს ღმერთს, რომელიც არის "სათნოებითა უკიდურესი საზღვარი"465. გარეგნული, სხეულის ასკეზა ძველი აღთქმის სახეა, გულის განწმენდა ახალი აღთქმის, სახარების სახეა. მარხვა, თავშეკავება, უხეში სარეცელი, ფეხზე დგომა, მღვიძარება და სხვა სხეულებრივი ღვაწლი კარგია, რადგან სხეულის ვნებებს თრგუნავს და ეწინააღმდეგება ცოდვიან ქმედებას. ეს არის ჩვენი შინაგანი ადამიანისთვის სწავლება და ვნებიანი ქმედებისაგან დამცველი. ყველა ზემოთ ჩამოთვლილი ღვაწლი გააზრებული ცოდვისაგანაც არის დამცველი. "გულის სიწმინდე, მღვიძარება და გონების დაცვა ... ამას ემსახურება ახალი აღთქმა. ყველა ვნებას და ბოროტებას გულიდან ამოძირკვავს და ანიჭებს მას (გულს) სიხარულს, სასოებას, დამდაბლებას, ცრემლს, თავის თავისა და ცოდვების შეცნობას, სიკვდილის ხსოვნას, ჭეშმარიტ მორჩილებას ღვთისადმი და ადამიანებისადმი უსაზღვრო სიყვარულს და ღვთიურ ტრფიალებას"466.

 

წმინდა მამები ფიზიკურ ღვაწლთან ერთად განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობენ შინაგან სიწმინდეს, გულის სიწმინდეს. გარეგნული ღვაწლი ამზადებს ნიადაგს სულიერი ღვაწლისათვის. თუ ადამიანი გარეგნული ღვაწლიდან შინაგანზე არ გადადის, ის ძველი აღთქმის პერიოდში ცხოვრობს. გულის განწმენდის მცდელობა ნიშნავს გულიდან ცბიერების ღრუბლების გაფანტვას, რომ ვიხილოთ მზე სიმართლისა, ქრისტე და "განგვიბრწყინდეს გონება მისი (ღმერთის) დიდებულებით"467.

 

როგორია განწმენდილი გული? ასეთ გულს ახასიათებს წმინდა სვიმონ ახალი ღმრთისმეტყველი. იგი წერს, რომ სუფთაა გული, რომელიც არ შფოთავს არანაირი ვნებისაგან და არ ფიქრობს ცბიერებაზე და ცხოვრებისეულზე. მასში მუდმივად ცოცხლობს ღმერთის ხსოვნა მის უსაზღვრო სიყვარულთან ერთად"468. განწმენდილი გული "წმინდანების მადლს და თვით მარადიულ სიკეთეს ხედავს, იმდენად, რამდენადაც ადამიანურ ბუნებას შეუძლია ეს"469. სხვა მამებიც წერენ გულის სიწმინდეზე. განწმენდილ გულში არანაირი ბუნებრივი ქმედება არ არის, იქ ღმერთი, როგორც ფიცარზე, ისე წერს თავის კანონს"470. განწმენდილი გული მაცდუნებელ აზრებს სულში შეღწევის უფლებას არ აძლევს471. გულით განწმენდილია ის, ვისი გულიც არ განიკითხავს ღვთის მცნების დარღვევას, უყურადღებობას, მაცდუნებელ აზრებს"472.

 

გულის სიწმინდე არსებობს მაშინ, როცა ადამიანი იღვწის იმისთვის კი არა, რომ განიკითხოს მეძავი, ცოდვილი ან უწესო, არამედ ყველას უყუროს განწმენდილი თვალებით. "არავინ არ დაამციროს, განსაჯოს, შეიძულოს და არ განარჩიოს ადამიანები"473. წმინდა მაკარი ეგვიპტელი გამოარჩევს გულის სიწმინდის ნიშანს: "თუ ცალთვალა ადამიანს დაინახავ, ნუ განსჯი მას შენს გულში, ჯანმრთელივით შეხედე; ხელმოკვეთილსაც ისე უყურე, თითქოს არ ჰქონდეს მოჭრილი ხელი, კოჭლსაც გამართულად მოსიარულესავით შეხედე, დამბლადაცემულს ჯანსაღივით"474. როგორ განიწმინდება გული? ეს რეალურად ვნებებისგან განწმენდაა! გრიგოლ პალამა როცა განიხილავს სწავლებას, რომლის მიხედვითაც სულის ენერგია აზრებშია, ხოლო არსება - ლოცვით. ამ დროს არ უნდა ვიფიქროთ, რომ სრულყოფილად განვიწმინდეთ. უნდა განიწმინდოს სულის ყველა ძალა და გონების არსება (გულში მყოფი). ვინც ასე არ ფიქრობს, ცდება. ადამიანი თავისი გულის განუწმენდაობას როცა ხედავს, ლოცვასთან ერთად სხვა საშუალებებსაც უნდა მიმართოს. საქმით იწმინდება ქმედების ნაწილი, ცოდნით შემეცნებითი ნაწილი, ლოცვით - ჭვრეტითი და ასე "გულში და გონებაში სრულყოფილი, ერთადერთი და ჭეშმარიტი სიწმინდე ივანებს". ამიტომ არის საჭირო ქმედება, მუდმივი დამდაბლება, ჭვრეტა და ჭვრეტითი ლოცვა"475. სვიმონ ახალი ღმრთისმეტყველის თანახმად გულის სიწმინდე მიიღწევა არა მხოლოდ ერთი, არამედ უფლის ყველა მცნების დაცვით, მაგრამ მაშინ არ განიწმინდება გული თუ მასში სული წმინდა არ ამოქმედდა. მჭედელი იყენებს სამუშაო იარაღებს და სჭირდება ცეცხლიც, რადგან ამის გარეშე ვერაფერს ვერ გააკეთებს, ასევე, "ადამიანი მოქმედებს, იარაღების ნაცვლად იყენებს სათნოებებს, სულიერი ცეცხლის გარეშე კი უმოქმედო და უსარგებლო ხდება, ვერ განწმენდს სულის ჭუჭყს"476.

 

ამბა პიმენი ღვთის სიტყვის მოქმედებაზე ამახვილებს ყურადღებას. წყლის წვეთები ნელ-ნელა ხვრეტს ქვას, ასევე ღვთის სიტყვა რბილია, გული კი მყარი. "თუკი ადამიანი ხშირად ისმენს უფლის სიტყვას, მისი გული იხსნება ღმერთის შიშით"477.

 

წმინდა მამები გამოარჩევენ ლოცვის ძალას, განსაკუთრებით ერთსიტყვიან ლოცვას. ადამიანი იწმინდება ლოცვით, სული წმინდის მოქმედებით. ისიხიოს პრესვიტერი ამბობს, რომ "გულს ვნებებიანი აზრებისგან ვერ განვიწმენდთ და ვერ განვაგდებთ გონების მტრებს მისგან, თუ ხშირად არ მოვუხმობთ იესო ქრისტეს სახელს"478.

 

იესო ქრისტეს სახელის მოხმობით გულის ჰაერში სიხარული და სიმშვიდე ისადგურებს, მისი სრული განწმენდა კი ქრისტეს ძალით ხდება. "გულის სრულად განწმენდის მიზეზი იესო ქრისტეა. ძე ღმრთისა და უფალი, მიზეზი ყოვლისა კეთილისა და შემოქმედი"479. გულის განწმენდაში და ვნებებისგან გათავისუფლებაში ლოცვის მნიშვნელობაზე წერენ სხვა მამებიც480.

 

გრიგოლ სინელი ამბობს, რომ გონებითი ლოცვის და გულისა და გონების ერთობის ორი სახეობა არსებობს. უფრო სწორად, ორმხრივი შესასვლელი გულში, სადაც სული წმინდის ქმედებით აღსრულდება ლოცვა. ერთია, როცა იესოს სახელის მოხმობით და ხილული სითბოთი ხდება მოქმედება გულში და ვნებების დამორჩილება. მეორე კი - როცა "სული წმიდას გონება თავისკენ მიჰყავს, გულის სიღრმეში ათავსებს და მისთვის დამახასიათებელი გაფანტულობისაგან იცავს"481. ნებისმიერ შემთხვევაში ცხადია რომ, როცა გული განიწმინდება, მასში მუდმივად სრულდება საღმრთო ლიტურგია და გალობა აღევლინება უფლისადმი. აღესრულება ის, რაზეც საუბრობს პავლე მოციქული: "ეტყოდეთ თავთა თჳსთა ფსალმუნითა და გალობითა და შესხმითა სულიერითა, უგალობდეთ და აქებდეთ გულითა თქუენითა უფალსა" (ეფეს. 5. 19). ასეთი ლოცვა უფლისათვის სათნოა. ადამიანი არ უნდა გაამაყდეს მაშინაც, როცა გულს განიწმენდს. ვერც ერთი ქმნილება ვერ იქნება უსხეულო არსებებზე, ანუ ანგელოზებზე წმინდა; და მაინც ლუციფერი სიამაყის გამო ეშმაკი გახდა და "მისი აღმატებული გონიერება უფლისგან უწმინდურებად იქცა"482.

 

ამრიგად, გულის სიწმინდე ფაქიზი რამ არის და დიდი ღვაწლითა და ძირითადად უფლის შეწევნით მიიღწევა. ამაყი აზრებისგან განუწმენდელი გულიც კი ბრმაა. წმინდა გულს მრავალი კეთილი ნაყოფი აქვს. შევჩერდებით რამდენიმეზე. ვინც იღვწის გულის სიწმინდისათვის, მისი "მოძღვარი თავად იესო ქრისტეა, გულის სჯულისმდებელი, რომელიც ფარულად ასწავლის ადამიანს თავის ნებას"483. განწმენდილი გული განიცდის ე.წ. გულის სიმშვიდეს484, უფლისმიერი მშვიდობით ცხოვრებას. "და მშვიდობაჲ იგი ღმრთისაჲ განმტკიცენინ გულთა შინა თქუენთა" (კოლ. 3. 15). წმინდა გული იმარჯვებს შიშზე. "ვინც მოიპოვა გულის სიწმინდე, მან სძლია შიშს"485.

 

განწმენდილ გულს არაფრის არ ეშინია, თვით სიკვდილისაც, რადგან სიკვდილის შიში - გულის განუწმენდელობის შედეგია. ის თავისუფალია "ეშმაკეული აზრების, სიტყვებისა და საქმეებისგან"486, მოიპოვებს შინაგან გულისმიერ მდუმარებას და სიმშვიდეს, სხვადასხვა აზრებისგან თავისუფლდება487. მთელი გული სული წმიდით ივსება" და სარკესავით გამჭვირვალედ და სუფთად იხილვება უფალი"488. გული თავისუფლდება შფოთისგან, მიწიერი ზრუნვისაგან და იხსნება, ეს ნიშნავს ღმერთისადმი მინდობას. "გულის გაფართოება ღმერთის იმედია, მისი სივიწროვე კი ცხოვრებისეული ზრუნვა"489. განწმენდილი გულის ადამიანს სახეზე სიხარული აქვს აღბეჭდილი, კეთილხმოვანი ლოცვისას და საუბრისას მისი ენა ტკბილმოუბარია, "გულში სიკეთესა და უკვდავ მცენარეებს აღზრდის ადამიანი, მას სახე მომღიმარი აქვს, ლოცვისას კეთილხმოვანია და ყველასთან სასიამოვნოდ საუბრობს"490.

 

წარმოსახვებისგან გათავისუფლებული, განწმენდილი გული არ სცოდავს. გულის განწმენდის ნაყოფი, რაზეც ვისაუბრეთ, მიუთითებს, რომ ის არის კურნება. სნეულება ანუ ვნებები იდევნება. გული გაჯანსაღდება. წმინდა მამები შენიშნავენ, რომ გულის განწმენდამდე და განწმენდის დროსაც ჩვენგან ყურადღება და სიფრთხილეა საჭირო. აუცილებელია მუდმივი მღვიძარება და გულის დაცვა. გულს ყურადღებით უნდა მოვექცეთ, რადგან მისმა ჭრილობამ შეიძლება მთელი სხეული გაახმოს, ისე, როგორც, როცა მცენარის გულს დავაზიანებთ, ის მთლიანად გახმება"491. ამბა ისაია მოგვიწოდებს, რომ ყოველდღე გამოვცადოთ გული და ყველანაირი ცდუნება განვდევნოთ: "ყოველდღიური გამოცდით, ძმაო, შეამოწმე შენი გული, ღვთის წინაშე და განდევნე, რაც კი მასში ვნებაა, რათა ცბიერი გადაწყვეტილება არ დაგეუფლოს. ყურადღება მიაქციე გულს, ძმაო, და ფხიზლად იყავი შენ მტრებთან, რომლებიც თავიანთი ბოროტებით ცბიერნი არიან"492.

 

ამგვარი ყურადღება მაშინაც საჭიროა, როცა ადამიანი ძალიან ცოდვილია, რადგან ცოდვების მიტოვებისას და ღმერთისკენ მობრუნებისას "სინანული ხელახლა შობს ადამიანს და განაახლებს"493. "საღმრთო წერილში, ძველსა და ახალ აღთქმაში, ყველგან არის საუბარი გულის დაცვაზე"494. და ამბა ისაიაც ეყრდნობა ასეთ ადგილებს.

 

ვინც თავის გულთან შინაურია, მისთვის უცხოა ცხოვრების მშვენიერება, სულით მოსიარულეს არ შეუძლია ხორციელი სურვილების ხილვა"495. გარდა იმისა, რომ გონების სიწმინდე დავიცვათ, წარმოსახვები განვაგდოთ, და გული სუფთა გვქონდეს, საჭიროა ენისა და კუჭის მოთოკვა. მრავალსიტყვაობა და გემოთმოყვარეობა აბინძურებენ გონებას და შემდეგ გულს, რადგან გონება გულის მასაზრდოებელია. ერთმა ბერმა ჰკითხა ამბა ტითოეს: "როგორ დავიცვა ჩემი გული? და მამამ უპასუხა; "როგორ დავიცავთ ჩვენს გულს, როცა ღია გვაქვს ენა და კუჭი?"496. იმედი მაქვს, ყოველივე ზემოთქმულიდან გამოჩნდა, რომ შეგნებული ქრისტიანული ცხოვრებისათვის და ცხონებისათვის გულის ადგილი უნდა ვიპოვოთ. ერთი ასკეტი ადამიანების სხვადასხვა შეკითხვებზე პასუხობდა: ჰკითხე შენს გულს. რას გეუბნება იგი? მოყვანილი მსჯელობიდან ნათელია, რომ გული მარტო გრძნობადი არ არის, ის არის ადგილი, რომელსაც ღვთიური, მადლიანი ღვაწლით აღმოვაჩენთ და რომელშიც ვიპოვით ღმერთს.

 

უნდა შევძლოთ გულის შეგრძნება. ამისკენ არის მიმართული მთელი ქრისტესმიერი ღვაწლი და ასკეზა. თუკი გულს აღმოვაჩენთ, ყველანაირი ძალისხმევით უნდა ვეცადოთ მისი სულიერი სნეულებისგან განკურნება. ჩვენ ყველას გვტკივა გული და განკურნება გვჭირდება. გულის პოვნა და მისი კურნება ცხონების პოვნის ტოლფასია.

 

გ) აზროვნება (λογική) და აზრები

 

სულის სნეულებასა და მის კურნებაში უმთავრესი ადგილი უჭირავს აზროვნებას (λογική) და აზრებს. მათში იჩენს თავს ცბიერი. მარტივი აზრები რთულდება და ჩნდება სურვილი, რაც ადამიანს ცოდვისკენ უბიძგებს. ამიტომ მართლმადიდებლური მკურნალობის კურსი უნდა ითვალისწინებდეს აზრების და აზროვნების (λογική) მნიშვნელობას, განვიხილავთ ერთი მხრივ აზროვნებას (λογική) და მეორე მხრივ აზრებს და ვნახავთ, როგორ მიიღწევა ჩვენი სულის განკურნება.

 

 

აზროვნება (λογική)

 

ჩვენ შევნიშნეთ, რომ ღვთისგან შექმნილი სული მოაზროვნეა და გონიერი (λογική καὶ νοερά ). წმინდა თალასე წერს: "მოაზროვნე და გონიერი არსება შექმნა ღმერთმა და მას შეუძლია შეცნობა ყველაფრის და თავად მისი (ღმერთის), ხოლო გრძობები და გრძნობიერი მისცა თავის (ადამიანის) სასარგებლოდ"497. ანგელოზს თუ აქვს გონება და აზროვნება (λογική), ადამიანი არის მიკროკოსმოსი, რომელიც თავის თავში ატარებს მთელ შექმნილ სამყაროს, აქვს აზროვნება (λογική), გონება და გრძნობები. აქედან გამომდინარე ადამიანი ღმერთს შეიცნობს გონებით და აზროვნებით (λογική. სულის მოაზროვნე ენერგია (λογική ἐνέργεια ) უერთდება გონების ენერგიას (νοερά ἐνέργεια). ისინი ერთი და იგივე არ არის. გონებას (νοῦς) და აზროვნებას (λογική) აქვთ სხვადასხვა საქმე. სულზე მსჯელობისას ვნახეთ, რომ იგი ღვთის ხატად არის შექმნილი. ღმერთი სამჰიპოსტასურია: გონება, აზროვნება (λογική) და სული. იგივე ითქმის სულზეც. მას აქვს გონება, აზროვნება (λογική) და სული. სულთან მიმართებით გარკვეული წინაპირობები არსებობს. პირველი წინაპირობა: გრიგოლ პალამას სწავლების მიხედვით, ადამიანში გაცხადებულ სამების საიდუმლოში იგულისხმება ის, რომ ტრიადოლოგია არ არის "ანთროპომორფული" (ανθρωποµόρφος), არამედ ანთროპოლოგია არს "სამებას შემსგავსებული" (τριαδοµόρφος)"498. სამება ღმერთს ადამიანით ვერ განვმარტავთ, პირიქით თვით ადამიანი შეიძლება განვმარტოთ სამების საფუძველზე. ამგვარი განმარტება ფსიქოლოგიური ან ადამიანური არ არის. ის გამოცხადებისეულია (აპოკალიფსური), ეს იმას ნიშნავს, რომ მხოლოდ მაშინ, როცა ადამიანს ღვთის გამოცხადების მადლი ეძლევა, (როგორც ამას იღებდნენ წმინდანები) შეუძლია ეს რეალობა შეიცნოს.

 

მეორე წინაპირობა: მართალია, ადამიანს აქვს გონება, აზროვნება და სული, სამების მსგავსი, მაგრამ მისი გონება, აზროვნება და სული არ არის ჰიპოსტასები, ისე როგორც ეს წმინდა სამებაშია. ადამიანის გონება, აზროვნება და სული (πνεύµα) სულის ენერგიებია. ეს უკანასკნელი სამი განუყოფელია, მაგრამ არ აქვთ ჰიპოსტასური ხასიათი"499.

 

გონება სულის თვალია, ზოგიერთი მამა მას გულს უწოდებს. აზროვნება (λόγος) არის "გონების თანდაყოლილი, მისი ცოდნა"500.

 

ქრისტე ლოგოსი არის ის, ვინც განაცხადებს გონების ანუ მამის ნებას,, ასევე ადამიანის აზროვნება აცხადებს იმას, რასაც გრძნობს და განიცდის გონება. "ვერ ვიგულისხმებთ ლოგოსს სულის (πνεῦµα) გარეშე, ასევე ადამიანშიც აზროვნება დაკავშირებულია სულთან (πνεῦµα)"501. სული წმინდა, რომელიც ერთი ჰიპოსტასია და არის "შემოქმედის გამოუთქმელი სიყვარული გამოთქმულად შობილი ლოგოსისადმი"502, ასევე ადამიანში სული არის გონების მისწრაფება "ჩვენს აზროვნებასთან (λόγος) ერთად დროში გაწელილი და არასრულყოფილებიდან სრულყოფილებისაკენ მოსწრაფე"503. ეს ყოველივე ითქვა იმიტომ, რომ ადამიანის სულში აზროვნების (λόγος) ადგილი და ღირსება წარმოგვეჩინა. სწორედ აზროვნება (λόγος) გამოხატავს გონების გამოცდილებას და სიცოცხლეს და ეს სულში აღესრულება.

 

ბევრი წმინდა მამა მაგ., მაქსიმე აღმსარებელი აზროვნებას უწოდებს ლოგოსურ საწყისს. ადამიანური სიტყვა (λόγος) არის შინაგანიც და გამოთქმულიც. ეწოდება შინაგანი, მაგრამ აქვს გარეგნული გამოხატულებაც; გარეგნული მდუმარება არ ნიშნავს შინაგანი ლოგოსის (სიტყვის) არ არსებობას, წმინდა მამათა ნაწერების შესწავლის საფუძველზე სიფრთხილით შეიძლება დავასკვნათ, რომ შინაგანი და წარმოთქმული სიტყვა დაკავშირებულია გონებასთან, მაშინ, როცა აზროვნება (λογική) გადაჯაჭვულია შემეცნებასთან და ის (აზროვნება) არის ორგანო, რომლითაც გამოითქმება სიტყვა. ამგვარად, შეიძლება ითქვას, რომ მცირე განსხვავებაა სიტყვასა და აზროვნებას (λογική) შორის, ისევე როგორც სიტყვასა და შემეცნებას შორის. წმინდა თალასე გვასწავლის, რომ მოაზროვნეობა (λογική) ნიშნავს აზროვნებისადმი მორჩილებას"504. მოაზროვნე ადამიანი უნდა დაემორჩილოს აზროვნებას.

 

შემეცნება, გრიგოლ პალამას სიტყვებით, არ არის სულის თვალი. სულის თვალი გონებაა. შემეცნება გრძნობად საგნებს შემეცნებადს ხდის. წმინდა მამა წერს: "სულიერ თვალზე გაგონებისას, რომლითაც ზეციური საგანძურის შეცნობა ხდება, ნუ იფიქრებ, რომ ეს შემეცნებაა. ის (შემეცნება) გრძნობადს შემეცნებადს ხდის"505. ეს სიტყვები ნიშნავს შემდეგს: "ადამიანის შემეცნება კი არა, გონება შეიცნობს ზეციურ საგანძურს. შემეცნება შემეცნებადს ხდის იმას, რასაც გონება განიცდის. უფალი გონებაში ცხადდება და შემეცნება გამოხატავს ამ გამოცდილებას სიტყვიერად.

 

ამბობენ, რომ ადამიანი მოაზროვნე (λογικός) არსებაა, აქვს აზროვნება (λογική) და ფიქრობს. წმინდა მამათა ღმრთისმეტყველებაში მოაზროვნედ ითვლება არა მარტო ის ადამიანი, რომელიც აზროვნებს და გამოთქვამს სიტყვას, არამედ, ის, ვინც აზროვნებით (λογική) "და მოაზროვნე ძალით ეძებს უფალს და მას უერთდება"506. მოაზროვნეა ის, ვინც განიწმენდს გონებას, სადაც უფალი ცხადდება და შემდეგ ამ შინაგან გამოცხადებას სიტყვით და შემეცნებით გამოხატავს. სხვა შემთხვევაში ადამიანი არ არის მოაზროვნე და არ განსხვავდება პირუტყვი ცხოველებისგან. ცხადია, ასეთ ადამიანს აქვს აზროვნების შესაძლებლობა და აზროვნება, მაგრამ ვერ შეუერთდება ღმერთს, ის მკვდარია. მკვდარი სული აზროვნების სიკვდილის მაჩვენებელია.

 

ცოდვით დაცემამდე ადამიანის გონება შეიგრძნობდა ღმერთს და აზროვნება გამოხატავდა გონების გამოცდილებებს. "განწმენდილი გონება საგნებს სწორად ხედავს. "გაწვრთნილი აზროვნება ნანახს სხვების თვალწინ წარმოადგენს"507.

 

წმინდა თალასეს ღმრთისმეტყველებაში, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, მოაზროვნეობის ნიშანია აზროვნებისადმი მორჩილება, ასევე სხეულის დამორჩილება, მაშინ, როცა "მოაზროვნესთვის შეურაცხყოფაა არამოაზროვნისადმი (ἄλογο) მორჩილება, ანუ სხეულისადმი და ფიქრი მხოლოდ სამარცხვინო სურვილების დაკმაყოფილებაზე". მოაზროვნე სულისთვის "დამღუპველია შემოქმედის მიტოვება და სხეულის თაყვანისცემა"508. ამგვარად, ცოდვით დაცემამდე ადამიანის გონება უფალთან იყო დაკავშირებული და აზროვნება ცხოვრებისეულ გამოცდილებას შემეცნებით გამოხატავდა, დაცემის შემდგომ სული მოკვდა, რის შედეგადაც სულის შინაგანმა სამყარომ დაკარგა ბუნებრივად ქმედების უნარი. ადამიანის გონება დაბნელდა, დაიფარა ვნებებით და უკუნი სიბნელე გაბატონდა მასზე. აზროვნებას აღარ შეეძლო გონების გამოცდილების გამოხატვა და ის (აზროვნება) გაიგივდა შემეცნებასთან. ასე აზროვნება(λογικό) გონებაზე ამაღლდა და დაცემის შემდეგ ის მეუფებს ადამიანში. სინამდვილეში ეს აზროვნების სნეულებაა. აზროვნება იპერტროფული (ზედმეტად დიდი) გახდა და დაიმორჩილა გონება. ასეთი აზროვნება იქცა სულიერ ორგანიზმში ანომალიის წყაროდ. სწორედ მასში გაბატონდა ამპარტავნება და ეგოიზმის ყველანაირი გამოვლინება. ეს არის სწორედ ანომალია. საგულისხმოა არქიმანდრიტ სოფრონის სიტყვები დაცემული ადამიანის აზროვნების შესახებ. მოვიყვანთ სრულად მის ნათქვამს: "სულიერი ბრძოლა მრავალნაირია, მაგრამ ყველაზე მძიმეა ამპარტავნებასთან ბრძოლა. ამპარტავნება ღვთიური კანონის მტერია. ღვთაებრივი წესრიგის დამრღვევს (ამპარტავნებს) ყველგან განხეთქილება და სიკვდილი მოაქვს. ის სხეულში ვლინდება, მაგრამ უფრო მეტად სულიერ საფეხურზე ჩნდება. ამპარტავნება პირველ ადგილზე დგება და იწყებს ბრძოლას ყველაფერზე გასაბატონებლად, ამ ბრძოლაში მისი მთავარი იარაღი აზროვნებაა (λογική, ratio), აზროვნება თავისი არგუმენტებით გამოდის, ქრისტეს მცნებებს, განსაკუთრებით ერთს: "ნუ განიკითხავთ, რაჲთა არა განიკითხნეთ" (მათ. 7.1) უგულებელყოფს. ამპარტავანი აზროვნებით ადამიანს განკითხვა შეუძლია და ამით სურს ბატონობა მთელ სამყაროზე, მისი წყალობით შეუძლია იმეფოს.

 

იგი საკუთარი აღმატებულების დასამტკიცებლად ასახელებს თავის მიღწევებს, თავის კულტურას, მოჰყავს მრავალი არგუმენტი, თითქოსდა ისტორიული ცხოვრების გამოცდილებაზე დაფუძნებული და აცხადებს, რომ მხოლოდ და მხოლოდ მას ეკუთვნის გადაწყვეტილების მიღებისა და სიმართლის თქმის უფლება. ის თავის თავს ასახელებს აზროვნებით წესრიგის დამამყარებლად. ამპარტავნება სინამდვილეში ადამიანური არსებობის ერთ-ერთი გამოვლინებაა, მისი ერთ-ერთი ენერგიაა. იმ შემთხვევაში თუ მას (ამპარტავნებას) მიეცემა უპირატესობა ადამიანის სულიერ ცხოვრებაში, აზროვნება იწყებს ბრძოლას თავის საწყისთან, ანუ პიროვნულობასთან. წარმოსახვით მაღლდება მწვერვალამდე და ეცემა უფსკრულამდე. ცდილობს, გადალახოს საზღვრები და ყველაფერს თავისი (ლოგიკური) "განსაზღვრება" მისცეს. ამას ვერ აღწევს და ძალაგამოცლილი გადაწყვეტს: "ღმერთი არ არსებობს".

 

ამის შემდეგ აზროვნება აგრძელებს ბრძოლას დამორჩილებისთვის და გამბედავად და ნოსტალგიით ამბობს: "ღმერთი რომ არსებობდეს, როგორ დავთანხმდები იმას, რომ ეს ღმერთი მე არ ვარ?" (გამოთქმა ეკუთვნის კონკრეტულ ადამიანს, ვინც ამ გზას დაადგა). ამგვარი აზროვნება ვერ მიაღწევს ამქვეყნიური არსებობის საზღვრებს და საკუთარ თავს უსაზღვრობას მიაკუთვნებს. ამაყად ამბობს: "მე ყველაფერი გამოვიკვლიე და ჩემზე აღმატებული ვერ ვიპოვე. ასე რომ მე ვარ ღმერთი". და სინამდვილეში, გონება - აზროვნება, თუ მასზეა ორიენტირებული ადამიანის არსებობა, მეუფებს (ადამიანზე) იმდენად, რომ საკუთარ თავზე აღმატებული არავინ მიაჩნია და აღიარებს თავის თავს ღვთიურ საწყისად.

 

ეს არის შემეცნებითი ფანტაზიის უკიდურესი საზღვარი და ამავე დროს უღრმესი დაცემა და სიბნელე"509.

 

არც ერთ ბრძენ510 ადამიანს, ვინც ღმერთისგან შორს დგას, არ ექნება განწმენდილი აზროვნება და აზრობრივი საწყისი. მხოლოდ წმინდანები არიან ბუნებით მოაზროვნენი. გრიგოლ სინელი ეხება ამ საკითხს: "ბუნებით მოაზროვნენი ისინი არიან, ვინც სიწმიდით ხედავდა, ანუ წმინდანები. ბრძენთაგან არავის არ ჰქონდა წმინდა აზროვნება (λόγος) სიტყვაში, რადგან ისინი დაბადებიდან ფანტავდნენ მას მაცდუნებელ აზრებში"511.

 

დაცემის შემდეგ ადამიანის აზროვნების განსხვავებისა და მისი ქმედების დასანახად განვიხილოთ სამი ეტაპი, რომლებზეც ხვდება დაცემული აზროვნება (λογική).

 

პირველი არის ჩვენი ურთიერთობა ღმერთთან. თუ უწინ გონებამ ღვთის შემეცნების უნარი მოიპოვა, ახლა ამას აკეთებს აზროვნება (λογική). აზროვნება ცდილობს არგუმენტების მოყვანას ღმერთის არსებობის დასამტკიცებლად და ცხადია, სრულად დამაკმაყოფილებელ არგუმენტებს ვერ წარმოადგენს, რადგან ღვთის არსებობის ერთადერთი დამადასტურებელი არის განწმენდილი გონების გამოცდილება. აი, რატომ მარცხდება აზროვნება, (λογική) როცა ღვთის შემეცნების გზას ადგება. ის ან საერთოდ ვერ პოულობს ღმერთს ან მის ნაცვლად ცდომილ ხატებს აწყდება და ამ ხატებს თავად ქმნის. აქედან გამომდინარე, სხვადასხვა ეპოქაში შეიქმნა ფილოსოფიური სწავლებები ღმერთის შესახებ და სხვადასხვა რელიგია. ქრისტეს ეკლესიაში შფოთის აღმძვრელი მწვალებლები წარმოიშვნენ სწორედ აზროვნების (λογική) ამპარტავნული მისწრაფებისგან. წმინდა მამები აღნიშნავდნენ, რომ წმინდანები ღმრთისმეტყველებენ არა არისტოტელურად, ფილოსოფიის და ლოგიკის შემწეობით, არამედ როგორც მეთევზეები, ანუ მოციქულები საკუთარი გამოცდილების მიხედვით, შინაგანი სამყაროსა და გონების განწმენდით.

 

ამ საკითხთან დაკავშირებით საყურადღებოა გრიგოლ პალამასა და ფილოსოფოს ვარლაამის კამათი. ვარლაამი ამტკიცებს, რომ მხოლოდ აზროვნება (λογική) არის ერთადერთი ღირსება ადამიანისა, რომელსაც შეუძლია ღმერთის შეცნობა. ის ამტკიცებს, რომ ძველი აღთქმის წინასწარმეტყველებისა და მოციქულების მიერ თაბორზე ღმერთის ხილვა სიმბოლური იყო. მისი აზრით ფილოსოფოსებს ჰქონდათ უფრო მეტად უტყუარი ცოდნა ღმერთზე, ვიდრე წინასწარმეტყველებს და მოციქულებს. ვარლაამი თვლიდა, რომ უქმნელი სინათლის ხილვა "ჩვენს შემეცნებაზე (νοήσεως) უარესია", ამის პასუხად გრიგოლ პალამა წერს, რომ წმინდანების ხილვა გარეგნული არ არის, შინაგანია და სრულდება შინაგანი ფერისცვალებითა და განწმენდით. აქედან გამომდინარე, სინათლე ეს არა მხოლოდ გარეგნული და მატერიალური სიმბოლოა, არამედ ბუნებრივი სიმბოლო, ანუ უქმნელი მადლის ქმედება (ἐνέργεια). უქმნელი ნათელი ისეთი ხილვა და სიმბოლო კი არ არის, რომელიც ჩნდება და ქრება და რა თქმა უნდა, არც ჩვენს შემეცნებაზე უარესი "ქმედებაა". უქმნელი ნათელი არის "გამოუთქმელი, უქმნელი, მარადიული, ზედროული, მიუწვდომელი, განუზომელი, განუსაზღვრელი, უხილავი ანგელოზთათვის და ადამიანთათვის. პირველყოფილი და უცვლელი მშვენიერება, ღვთის დიდება, ქრისტეს დიდება, სულიწმიდის დიდება, ღვთაებრივი სხივი"512.

 

ვარლაამის მოსაზრებაზე, რომ უქმნელი სინათლე "ჩვენს შემეცნებაზე უარესია". გრიგოლ პალამა ამბობს "შემეცნებაზე უარესი? - მიწა და ზეცა! ყველანი მასში ღვთის სამეუფოს, დიდებას, მომავალ საუკუნის მშვენიერებას, ღვთიური ბუნების დიდებას ხედავენ?"513.

 

ვარლაამის მოსაზრებით ფილოსოფია ღვთის ხილვაზე მაღლა დგას (ამიტომ უწოდებს მას გრიგოლ პალამა ფილოსოფოსს). ეს დამახასიათებელი იყო მწვალებელთათვის, რომლებსაც სურდათ გამოცხადება ფილოსოფიით შეეცვალათ, უფლის ჭვრეტა კი ლოგიკურ აზროვნებაზე დამოკიდებული ცოდნით. სინამდვილეში ადამიანურ ლოგიკას მიჰყავს ადამიანი სხვადასხვა ერეტიკულ თეორიებამდე. ჩემი აზრით, სწორედ ამაში ვლინდება ფილოსოფიასა და ღმრთისმეტყველებას შორის განსხვავება. პირველნი ფილოსოფოსობენ ღმერთზე და მეორენი, რომელთაც განიწმინდეს გონება, ჭვრეტენ უფალს. პირველთ აქვთ დაბინდული გონება და ყველაფერს ცალმხრივად განმარტავენ ლოგიკით, წმინდა მამები კი, ჭეშმარიტი ღმრთისმეტყველები, გონებით მოიპოვებენ ღვთისჭვრეტის გამოცდილებას და აზროვნება მათი გონების მსახურია იმისთვის, რომ გამოთქვას სიტყვით ეს შინაგანი გამოცდილება.

 

ღვთის შემეცნების გზა წმინდა მამათა ღმრთისმეტყველებაში სხვაა და ფილოსოფოსებისთვის სხვა. ღვთის შემეცნების ღვაწლი დამდაბლებას ემყარება. "ნეტარ იყვნენ გლახაკნი სულითა, რამეთუ მათი არს სასუფეველი ცათაჲ" (მათ. 5.3). აგრეთვე, გულის განწმენდას "ნეტარ იყვნენ წმიდანი გულითა, რამეთუ მათ ღმერთი იხილონ" (მათ. 5.8). უფლის მცნებათა დაცვას: "ყოველივე, რომელი გარდაჰჴდებოდეს და არა ეგოს მოძღურებასა ზედა ქრისტესსა, მის თანა ღმერთი არა არს, ხოლო რომელი ეგოს მოძღურებასა ზედა ქრისტესსა, მის თანა ძეცა და მამაჲცა არს (2. იონ. 9). და სიყვარულს: "ხოლო რომელსა უყუარს ღმერთი, იგი ცნობილ არს მის მიერ" (1 კორ. 8.3). ადამიანური სიბრძნით, ანუ მდიდარი აზროვნებით და შემეცნებით ვერავინ ვერ შეიცნობს ღმერთს. ღვთის სიბრძნეს, რომელი-იგი არავინ მთავართაგან მან ამის სოფლისამან იცნა: რამეთუ უკუეთუმცა ეცნა, არამცა უფალი იგი დიდებისაჲ ჯუარს-ეცუა" (1 კორ. 2.80. მართლაც "მშჳნვიერი კაცი არა შეიწყნარებს სულისა ღმრთისაჲსა" (1 კორ. 2, 14).

 

მეორე ეტაპი არის ადამიანის ურთიერთობა საკუთარ თავთან ანუ თავის თავის შეცნობა. მრავალნი პითაგორიზმის გავლენით ცდილობენ აზროვნებით შეიცნონ საკუთარი "მე". გრიგოლ პალამას სიტყვებით ეს პითაგორელებისა და ფილოსოფოს სტოიკოსების მწვალებლობაა. ადამიანი, როცა ცდილობს აზროვნებით შეიცნოს თავის თავი, ადვილად შეიძლება შიზოფრენიამდე მივიდეს. შინაგანი პრობლემების მიზეზად სხვებს მიიჩნევს და მელანქოლია დაეუფლება. მართლმადიდებლური კურნების გზა და მართლმადიდებლური თვითშემეცნება ნიშნავს გონების განთავისუფლებას ამპარტავნებისგან და ცბიერებისგან, მაგრამ არა ანალიტიკური, გააზრებული (სილოგისტური)514, გარჩევითი მეთოდით, არამედ სინანულით და ბეჯითი ღვაწლით (ასკეზით), როგორც ამბობს გრიგოლ პალამა და რაზეც ჩვენ შესაბამის ადგილას აღვნიშნეთ515. ამგვარად ჩვენ საკუთარ სულიერ სამყაროს შევიცნობთ არა აზროვნებით, არამედ მღვიძარებით, გონების განწმენდით, მოღვაწეობით და სინანულით. ადამიანი, როცა ცდილობს დაიცვას გონება წმინდად, იგი თავის შინაგან პრობლემებსაც შეიცნობს და ხედავს იქ გაბატონებულ ვნებებს.

 

მესამე ეტაპი ადამიანის ურთიერთობაა სხვებთან. აზროვნების დარღვევა გამოიხატება იმაში, თუ როგორ ვექცევით სხვა, ჩვენსავე მსგავს ადამიანებს. ჩვეულებრივ ფსიქიატრები თვალყურს ადევნებენ პაციენტების ფიქრებს, რომ გაარკვიონ მათი სნეულება. ამისთვის საჭიროა ლოგიკური მსჯელობა, რითაც შეიძლება მცდარ შედეგამდე მივიდნენ. ამგვარი ქმედება დამღუპველია პიროვნულ ურთიერთობაში. ის აღვივებს განკითხვის კანონებს, რაც უფლისთვის არ არის სათნო. ჩვენი უერთიერთობა სხვა ადამიანებთან ლოგიკას კი არა, სიყვარულს უნდა ეფუძნებოდეს, ასეთ დროს თავს ვარიდებთ სხვების განსჯას, მათ დაყოფას სხვადასხვა კატეგორიებად, ანუ ვცდილობთ გავაკეთოთ ადამიანური ლოგიკის საწინააღმდეგო რამ. ვცდილობთ არ შევნიშნოთ მოყვასის ცოდვა და უგნური საქციელი და მის მიმართ სიყვარულით და დიდსულოვნებით განვიმსჭვალოთ. მაკარი ეგვიპტელის თანახმად "ქრისტიანი უნდა იღვწოდეს, რომ "არავინ არ განიკითხოს, არც მეძავი, არც ცოდვილი, არც უზრდელი, არამედ სუფთა თვალებით უყუროს ყველას". ისე უნდა მოვიქცეთ. თუკი ვინმე სხეულის სნეულებით იტანჯება, არ შევნიშნოთ და არ განვიკითხოთ ის"516.

 

ჩვენ, სულიერი მოძღვრებიც, ადამიანში პიროვნებას უნდა ვხედავდეთ, ყოველგვარი წარმოდგენისა და დახასიათების გარეშე და ვეცადოთ, რომ ღმერთმა ადამიანის ნამდვილი პრობლემა დაგვანახოს და გაგვინათოს გონება, რომ სწორი მკურნალობა დავუნიშნოთ. თითოეული ადამიანი გვაინტერესებს, როგორც პიროვნება. ამგვარად, ჩვენ გავურბივართ სულით სნეული ადამიანის განკითხვას, არ მივაკუთვნებთ მას რომელიმე კატეგორიას და ვცდილობთ ვუჩვენოთ მას სწორი, პირადად მისთვის სასარგებლო, კურნების გზა. ეს ნიშნავს იმას, რომ აღსარებაზე მისული ადამიანები პიროვნებები არიან ჩვენს წინაშე.

 

ყოველივე ზემოთქმულიდან ნათელია, რომ ცოდვით დაცემული ადამიანი ემორჩილება აზროვნების (λογική) ძალას როგორც ღმერთთან, ისე ადამიანებთან ურთიერთობაში და ცდილობს კიდეც საკუთარი თავის შეცნობას. აზროვნების (λογική) მეუფება (ლოგიკოკრატია), რაც დასავლური კულტურის საფუძველია, არის ყველანაირი შინაგანი თუ გარეგანი ანომალიის სათავე. მართლმადიდებლური ეკლესიის წიაღში მყოფნი ვცდილობთ აღვადგინოთ სწორი მდგომარეობა. ჩვენი მიზანი ორმაგია. ერთი მხრივ ვიბრძვით აზროვნების ძალაუფლების შემოსაზღვრაზე და მეორე მხრივ საკუთარი გონების გახსნაზე. დაცემული ადამიანის გონება დაბნელებულია და აზროვნება არსებობის ერთადერთი წყაროა. დაცემამდელ მდგომარეობაში დასაბრუნებლად და ბუნებრივი ცხოვრების წესის აღსადგენად უნდა გადანაცვლდეს ტერმინები, ე.ი. გონება და აზროვნება (λογική) თავიანთ ბუნებრივ ადგილებზე მოთავსდეს, როგორც ზემოთ აღვწერეთ. უფრო ზუსტად, აზროვნება შემოიფარგლოს და გონება განვითარდეს, რათა აზროვნება დაიბადოს განათლებული გონებისაგან და შემდეგ აზროვნებამ (λογική) აღბეჭდოს სიტყვებსა და წინადადებებში გონების ცოდნა.

 

აზროვნების შემოსაზღვრაში განსაკუთრებულ როლს ასრულებს ღვთის ნების მორჩილება. ჩვენ ვიღვწით იმისთვის, რომ არ ვენდოთ აზროვნების შედეგად წარმოქმნილ საკუთარ აზრებს. ამბა დოროთე ამბობს: "ჩემს ყველა საქმეში არასოდეს არ მინდოდა ადამიანური სიბრძნით მემოქმედა. ყოველთვის ძალისაებრ ჩემისა ვაკეთებდი და ყველაფერს ღმერთს მივანდობდი"517. ჩვენ გავურბივართ საკუთარი აზრით ქმედებას. ამბა დოროთემ ამ საკითხს ერთი თავი მიუძღვნა სათაურით: "იმის შესახებ, რომ არ უნდა მივენდოთ საკუთარ აზრს"518. ეშმაკი როცა ადამიანში გარკვეულ სურვილსა და თვითგამართლებას ხედავს "ამგვარად იპყრობს მას"519. საჭიროა განსჯის გარეშე დავემორჩილოთ ღვთის ნებას. წმინდა წერილისა და წმინდა მამათა ნააზრევის თანახმად მართლია, აზროვნება წინააღმდეგობას გაგვიწევს, მაგრამ ის ღვთიურ ნებას უნდა დავუმორჩილოთ. ყოველდღიური ცხოვრების დეტალებში შეუძლებელია ღვთის ნება შევიცნოთ, ამიტომ სულიერ მოძღვარს უნდა მივმართოთ. ის წარგვიმართავს სულიერ გზას. ამბა დოროთეს მიხედვით "არ არსებობს იმაზე უფრო საცოდავი და დაღუპული ადამიანი, ვისაც არ ჰყავს ღვთისკენ მიმავალი გზის მაჩვენებელი"520. აქედან გამომდინარე, დაუმორჩილებლობა სიკვდილია, მორჩილება - სიცოცხლე. საგულისხმოა იოანე სინელის მოსაზრება მორჩილებაზე. "მორჩილება არს უარის-ყოფა სულისა თჳსისა, სრულიად ხორცთა მიერ გამოჩინებული განცხადებულად, გინა თუ ესრეთ; მორჩილება არს მოკვდინება ასოთა გონებითა ცხოველითა. მორჩილება არს გამოუწვლილველი აღძვრა და ნებსით სიკვდილი, განუკითხველი ცხოვრება, უზრუნველი ჭირი... მორჩილება საფლავი არს ნებისა და აღდგომა სიმდაბლისა... განშორება სიმდიდრეთა სიბრძნისა და გულისხმისყოფისა"521.

 

მორჩილება საკუთარი ნების მოკვდინებაა, საკუთარი აზროვნების უარყოფაა არა იმისთვის, რომ ვნება მოკვდეს, არამედ ფერისცვალებისთვის. თუ მორჩილება ეკლესიის სწავლებას ეფუძნება, იგი კი არ ანადგურებს აზროვნებას, არამედ კურნავს და აბრუნებს თავის ბუნებრივ ადგილას. ეს არის სიცოცხლე. ეკლესიის მრავალსაუკუნოვანმა გამოცდილებამ წარმოაჩინა, რომ ვისაც მორჩილება შეუძლია, ის იკურნება სულიერი სნეულებისგან და შეუძლია სულიერი ფერისცვალება განიცადოს. მორჩილება ადამიანის განვითარების გზაა.

 

აზროვნების შემოსაზღვრასთან ერთად სინანულით და ეკლესიური ასკეტური ცხოვრებით ვესწრაფით გონების განწმენდას. ეს მიიღწევა გონებისმიერი, გულისმიერი ლოცვით და მთელი პრაქტიკული და თეორიული ცხოვრებით.

 

მართლმადიდებლური ტრადიციის ყველა საშუალებით გონება მადლიანი ხდება, ცოცხლდება, თავის ადგილას მაღლდება და შემდეგ მადლს გადასცემს აზროვნებასაც. ამგვარად, აზროვნება "მიმადლებული" გონების მსახური ხდება და ადამიანი უბრუნდება თავის ბუნებრივ მდგომარეობას.

აზროვნება როცა არ ემორჩილება "მიმადლებულ" გონებას, იგი სნეულია და ჩვენს ცხოვრებაში ანომალიებს წარმოშობს. გონების მორჩილი აზროვნება ჯანსაღია და ბუნებრივი. სწორედ ეს არის ეკლესიის ასკეტური, მაკურნებელი მოძღვრების მიზანი.

 

 

მაცდუნებელი აზრები (გულისთქმანი)

 

სულის მოაზროვნე ნაწილში მოქმედებენ ე.წ. მაცდუნებელი აზრები, რომლებიც აღაგზნებენ სურვილებს და ცდილობენ გონების დატყვევებას, მის მიმართვას ცოდვის ჩადენისკენ. ცოდვის ჩადენა მაცდუნებელი აზრებიდან იწყება. ვისაც სურს შინაგანი სამყაროს განწმენდა, ცოდვისგან განთავისუფლება, გონების დახსნა ტკივილებისგან უნდა დაიცვას სულის მოაზროვნე (λογιστικό) ნაწილი მაცდუნებელი აზრებისგან. სწორედ ამიტომ განვიხილავთ ამ პარაგრაფში თუ რა არის მაცდუნებელი აზრები, რა იწვევს მათ, რა შედეგები მოჰყვება მათ ჩვენი სულიერი ორგანიზმისთვის და ბოლოს, როგორია კურნების მეთოდები. ჩვენს მიერ ჩამოთვლილი საკითხები განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან ადამიანის სულიერი ცხოვრება და სულიერი სიკვდილი ამ მაცდუნებელ აზრებთან ბრძოლაზეა დამოკიდებული. ქვემოთ ვნახავთ აგრეთვე, რომ მრავალი სხეულებრივი ანომალია და სხეულის სნეულება აზროვნების ტყვეობიდან მომდინარეობს.

 

 

რა არის მაცდუნებელი აზრები (გულისთქმანი)

 

წმინდა მამები, როცა მაცდუნებელ აზრებზე საუბრობენ, ისინი არ გულისხმობენ მხოლოდ ფიქრს, არამედ სურათებსა და სცენებს, რომლებიც თითოეულ ფიქრს შეესაბამება. სურათს ფიქრთან ერთად ეწოდება მაცდუნებელი აზრი. "სურათებს ზოგჯერ ხილვითი ხასიათი აქვს, ზოგჯერ გააზრებითი და ყველაზე ხშირად შერეული". რადგან ხილვითი სურათები იტაცებენ ამა თუ იმ ფიქრს, ამიტომ ასკეტები ყველა სურათს "მაცდუნებელ აზრს" უწოდებენ"522. სხვადასხვა ეშმაკეული აზრი ზოგჯერ შეგრძნებებით აღწევს გონებაში, ზოგჯერ ადამიანის წარმოსახვაზე და ხსოვნაზე ზემოქმედებს და შემდგომში ატყვევებს კიდეც მას.

 

ისიხიოს პრესვიტერის სიტყვებით, ადამიანებმა არ იციან, რომ მაცდუნებელი აზრი სხვა არაფერია, თუ არა შეგრძნებადი და ამქვეყნიური ნივთების წარმოსახვა"523. აქედან ცხადია, რომ წარმოსახვა მთავარ როლს ასრულებს ჩვენს სულში ფანტაზიის შესაბამისი სურათის შესაქმნელად. ამგვარად, შეიძლება ვინმემ თქვას, რომ მაცდუნებელი აზრი მხატვარია, რომელიც აზროვნებაში ხატავს სხვადასხვა სურათს და სცენას, რომელთაგან უმრავლესობა წარსულის ხსოვნაა. ერთი ბერი იტანჯებოდა წარსულის ხსოვნით და ამბობდა: ჩემი მაცდუნებელი ფიქრები ძველი და ახალი მხატვრები არიან. ისინი მაშფოთებენ მოგონებებით და ქალების წარმოსახვით"524. ყველა საგანს საკუთარი მეტყველება აქვს, რითაც ესაუბრება და მიმართავს ადამიანს. გრიგოლ სინელის სიტყვებით, წმინდა წერილი ამ მეტყველებას მაცდუნებელ აზრს უწოდებს. საგანთა მეტყველებას ეწოდება აზრი და პირიქით აზრების ქმედება "თავისთავად ნივთიერი არ არის, მაგრამ საგანთა საშუალებით სახეს იღებს და შესაბამისი სახელწოდებაც აქვს"525.

 

საგანთა მეტყველებით სარგებლობს ეშმაკი, ამიტომ მათ შეიძლება ეშმაკის სიტყვები დავარქვათ"526. გრიგოლ სინელი მაცდუნებელ აზრებს "მდინარ დინებას" უწოდებს, იგი უერთდება ცოდვას, წყალდიდობად იქცევა და გულს შთანთქავს"527.

 

აზრებზე საუბრისას, უნდა შევნიშნოთ მათი კლასიფიკაციის შესახებაც. ამაზე მაქსიმე აღმსარებელი წერს, რომ აზრები არის მარტივი და რთული. მარტივი ვნებებისგან დაცული, "ხოლო რთული ვნებიანი, ანუ ვნებით განპირობებული აზრი"528.

 

მოგონება ვნებასთან ერთად ქმნის ვნებიან, რთულ აზრს, ვფიქრობ, აქ უნდა განვასხვავოთ საგანი, გააზრება (διανόημα) და ვნება. მაქსიმე აღმსარებელი წერს: საგანი არის ოქრო, ქალი, მამაკაცი და სხვა. გააზრება (νόημα) არის საგნის მოგონება, ე.წ. ოქროს, ქალის, მამაკაცის გახსენება. ვნება კი "საგნებისადმი უსიტყვო სიყვარული ან სიძულვილი მაგ. ჩამოთვლილი საგნებისა".

 

ვნებიანი გააზრება (νόημα) "არის რთული აზრი, რომელიც შედგება ვნებისგან და აზრისგან. ამიტომ, უნდა ვიღვაწოთ, რომ ვნება აზრისგან გამოვყოთ და აზრი მარტივი გახდეს. ეს გამოყოფა კი სულიერი სიყვარულით და თავშეკავებით ხდება"529.

 

ვნებიანი აზრები აღაგზნებენ სულის სურვილიან ნაწილს, აშფოთებენ მრისხანე და მოაზროვნე ნაწილს"530.

 

ევაგრე აღნიშნავს, რომ არსებობს "აზრები, რომლებიც ჭრილობას გვაყენებენ, რომლებიც თავად იჭრებიან. ბოროტი აზრებით იჭრება კეთილი და ისევ კეთილი აზრებით იჭრება ბოროტი". აზრი შეიძლება ბოროტისგან იღებდეს სათავეს, მაგრამ ჩვენი მცდელობით და სული წმინდის მადლით კეთილად გარდაიქმნება,მაგრამ ხდება პირიქითაც, კეთილი აზრი ბოროტად იქცევა. ამ საკითხს შევეხებით აზრებისგან კურნებაზე საუბრისას. მოკლედ, ერთი რამ ნათელია, რომ არსებობს ბოროტი და კეთილი აზრები.

 

 

გულისთქმათა მიზეზი

 

აზრთა რაობა მათ მიზეზებსაც წარმოაჩენს, გრიგოლ სინელის თანახმად აზრთა საწყისი და მიზეზი არის ადამიანის დანაშაულის გამო ერთიანი და მარტივი ხსოვნის გახლეჩა"531. დანაშაულის ჩადენამდე ადამიანის ხსოვნა იყო მარტივი, ვნებისგან განთავისუფლებული და სრულად ღმერთს მინდობილი. უფალი იდგა სულიერი ძალების ცენტრში. დანაშაულის შემდეგ ერთიანი ხსოვნა გაიხლიჩა. წმინდა თალასე გვასწავლის, რომ "არსებობს სამი წყარო, საიდანაც გამომდინარეობენ აზრები: გრძნობა, ხსოვნა და სხეულის ტემპერამენტი". ყველაზე ცუდი აზრები ხსოვნიდან იღებენ სათავეს"532. უფრო ნათლად რომ დავინახოთ აზრების წარმომავლობა და მათი მიზეზები. მოვიხმობთ ისააკ ასურის ნაწერს: "აზრთა ქმედება ადამიანში ოთხი მიზეზით ხდება: პირველი - ხორციელი მოთხოვნილებისგან, მეორე - ამქვეყნიური საგნების (რომლებსაც ხედავს და რაზეც ესმის ადამიანს) წარმოსახვისგან, მესამე - უწინდელი შთაბეჭდილებებისაგან და სულიერი მიდრეკილებებისგან, რაც გონებაში აქვს და მეოთხე _ ეშმაკის ზემოქმედებისგან, რომლებიც ყველა ვნების სახით გვებრძვიან, აქედან გამომდინარე, სანამ ადამიანი ამქვეყნად ცოცხლობს, შეუძლებელია, რომ არ ჰქონდეს მაცდუნებელი აზრები533.

 

მაცდუნებელი აზრების ძირითადი მიზეზი ეშმაკის ბრძოლაა და უმრავლესობა აზრებისა ეშმაკეულია: ეშმაკის მიზანია აზრებით ადამიანი გააზრებულ ან ქმედით ცოდვამდე მიიყვანოს. ასე დაესხა ის თავს იესო ქრისტესაც. მაგრამ ვერაფერს ვერ გახდა. ეშმაკი მუდმივად ეძებს სულს ვნებიანი აზრებით, რომ ცოდვა ჩაგვადენინოს"534. ადამიანი თუ ბოროტს ჩაიფიქრებს, მაშინ გააზრებით სცოდავს, თუკი ეშმაკის ნებით ახორციელებს და თავის სურვილს იკმაყოფილებს, მაშინ ჩადის ცოდვას. სატანა მუდმივად თესავს მაცდუნებელ აზრებს გონების დასატყვევებლად. წმინდანებმა იციან რა არის "ეშმაკის თესლი" და ადამიანებს მასთან ბრძოლის რჩევებს აძლევენ"535.

 

გრიგოლ სინელის სიტყვებით მაცდუნებელი აზრები ეშმაკის სიტყვებია და წინამორბედი ცოდვისა536. ილია პრესვიტერი ამბობს, რომ ეშმაკი ჯერ ებრძვის სულს მაცდუნებელი აზრებით და საქმეებით. სატანა ბილწ და სამარცხვინო აზრებს თესავს. ყველა ვნებას ჰყავს შესაბამისი დემონი, ამიტომ მიუთითებს იოანე სინელი "დავიდებ გონებასა ჩემსა განცდად ეშმაკისა ცუდად მზვაობრიობისასა, ვიხილე, რამეთუ მოაგონა მან ძმასა ერთსა გულისსიტყვანი და წარვიდა და გამოუცხადა სხვასა ძმასა, რაჲ იგი მოაგონა მას, და მერმე მიავლინა პირველი იგი ძმა მეორისა მის, რაჲთამცა უთხრნა გულის სიტყვანი იგი და მერმე ვითარცა დაფარულთა მცნობელსა ნეტარითა მათ"537. სატანა უმრავლეს შემთხვევაში ჩვენს სულში არსებული ვნებებით წარმართავს ბრძოლას. მან იცის მათი არსებობა და სულს ასე აღაგზნებს.

 

ამგვარად, ეშმაკმა ამაო ამპარტავნებით ორი ბერი აცდუნა. ეშმაკის ბრძოლა აზრებით საქმეებით ბრძოლაზე უარესია"538. "სულზე დადებული ვნებებით აღძრავს ეშმაკი ჩვენში მაცდუნებელ აზრებს"539. რადგანაც უმთავრესი ვნება არის თავმოყვარეობა, ამიტომ მისგან იბადება სამი მაცდუნებელი აზრი"540. თუ ადამიანის გული სიტკბოების ტრფიალია, ის ბოროტი აზრების წყაროდ იქცევა. "სიამოვნების ტრფიალებით აღსავსე გულიდან გადამდები მაცდუნებელი აზრები ამოიზრდებიან"541. აზრები არის ნებსითი და უნებლიე. უნებლიე აზრები იბადება ცოდვის ჩადენისას, ხოლო ნებსითი - ჩვენი საკუთარი ნებით, ამიტომ შეიძლება ითქვას, რომ ნებსითი აზრები უნებლიეთა მიზეზია"542. "მაცდუნებელი აზრების მიზეზი ცოდვაა, ცოდვისა კი ყველა ცოდვიანი საქმე"543. ზოგადად შეიძლება ითქვას, რომ ეშმაკისგან მომავალი აზრები მიმართავენ ადამიანს გააზრებული და ქმედითი ცოდვისაკენ. ეს ცოდვა თუ მეორდება რამდენჯერმე და ჩვეულებად იქცევა, აღიძვრება ვნება. შემდეგ ვნებებისგან, რომლებიც სულის ჭრილობებია, წარმოიქმნება მათი შესაბამისი აზრები. ასევე ემართება სხეულს. მისი ჭრილობა იწვევს გართულებას და ტკივილი და პრობლემა ძლიერდება.

 

უფალი ბევრგან ამბობს, რომ მაცდუნებელი აზრები გულიდან მოდის "რამეთუ გულისაგან გამოივლენ გულის-სიტყუანი ბოროტნი, კაცის-კლვანი, მრუშებანი, სიძვანი, პარვანი, ცილის-წამებანი, გმობანი (მათ. 15.19). ლუკა მახარებელი ამბობს, რომ ქრისტეს მოწაფეებს მოუვიდათ ასეთი აზრი: "ვინ-ძი უდიდეს იყოს შორის მათსა? ხოლო იესუ იცოდა გულის ზრახვანი მათნი და მოიყვანა ყრმაჲ და დაადგინა წინაშე მათსა" (ლუკ. 9. 46-47). აღდგომილი მაცხოვარი გამოეცხადა მოციქულებს და უთხრა: "რაჲსა შეძრწუნებული ხართ, და რაჲსათჳს გულის-სიტყუანი მრავალნი მოვლენან გულთა თქუენთა?" (ლუკ. 24.38).

 

მოყვანილი ციტატები მეტყველებენ იმაზე, რომ აზრები გულიდან იღებენ სათავეს. მართალია, თავიდან აზრი გონებაშია, მაგრამ რადგან გულში მოქმედებენ ვნებები და ეშმაკი თავისი აზრის წარმოსაქმნელად ამ ვნებებს იყენებს, ამიტომ ამბობენ, რომ მაცდუნებელი აზრები გულიდან გამოდის. ასეთივეა დიადოხოს ფოტიკელის სწავლება. გული კეთილ და ბოროტ აზრებს შობს, მაგრამ ბოროტს თავისი ბუნების მიხედვით კი არ წარმოშობს, არამედ ბოროტის ხსოვნით, პირველი ცოდვის ხსოვნით. გული ბოროტ აზრებს ეშმაკის ზემოქმედებით წარმოშობს. ჩვენ კი ყველაფერს გულიდან გამომდინარედ შევიგრძნობთ". ადამიანის გონება, რომელსაც ფაქიზი შეგრძნება ახასიათებს, ითავსებს ეშმაკისგან თავსმოხვეულ აზრებსაც. იგივე ემართება სხეულს. მას "უყვარს ხიბლით ტკბობა" და სხეულსა და სულს შორის ერთობა არსებობს, ამიტომ "ეშმაკეული აზრები გულიდან მომდინარედ გვეჩვენება"544. გონება გულის მასაზრდოებელია და მას (გულს) გადასცემს მეყსეულად ყველაფერს, ავსაც და კარგსაც. რადგან ჩვენ არ გვაქვს საკმარისი სულიერი გამოცდილება, ეს გადაცემა ძალიან სწრაფად ხდება და გვგონია, რომ აზრები პირდაპირ გულიდან იბადება. ეშმაკისა და ვნებების გარდა მაცდუნებელი აზრი მატერიალური საგნისგანაც შეიძლება მომდინარეობდეს. გრიგოლ სინელი გვასწავლის: "საგნები მარტო აზრებს ბადებენ, ხოლო ეშმაკის ზემოქმედებით ეშმაკეული აზრები იბადება"545. წყლის წისქვილის მსგავსად, რომელიც არ ჩერდება და მუდმივად მოძრაობს და ფქვავს სიმინდის და პურის მარცვალს, ასევე გონებაც არ ჩერდება. ჩვენზეა დამოკიდებული გონებას სულის მიმართულებით ვამოქმედებთ თუ ხორცის. ამიტომაც, როცა მიწიერი ზრუნვით ვართ დაკავებულნი და ამაო საუბრებს ვეძლევით, მაშინ "მათი შესაბამისი ავი აზრები წარმოიქმნება"546. ასე რომ ცუდი ამქვეყნიურ სამყაროს არსებობა და მასთან ურთიერთობა კი არ არის, ჩვენი პირადი დამოკიდებულება და სურვილია მთავარი.

 

ბოროტი აზრების გვერდით ღმერთისგან გამომავალი კეთილი აზრებიც არსებობს. როგორ უნდა ამოვიცნოთ ისინი? მივმართოთ სულიერი გამოცდილების მქონე მამებს, მათ, ვისაც სულთა გარჩევის მადლი აქვს. ზოგადი სწავლება კი ის არის, რომ რაიმე აზრის გაჩენით ჩვენში სიხარული იბადება, ე.ი. ეს ღვთისგან არის. ეშმაკეული აზრები კი სავსეა მწუხარებით და შფოთით. წმინდა ბარსანოფი გვასწავლის: "თუ შენს აზრს სიხარული ახლავს და მწუხარებისგან შორს არის, მაშინ იცოდე, რომ ეს აზრი ღმერთისგანაა. ეშმაკეული აზრები აღსავსეა შფოთითა და დარდით. შემოსილნი არიან ცხვრის ტყავით, თითქოს სამართლიანობას ეფარებიან, სინამდვილეში კი მტაცებელი მგლები არიან"547. აქვე შევნიშნავთ, რომ სიხარული გულის ამაოებიდან და სიამოვნების ტრფიალებიდან შეიძლება მომდინარეობდეს. ამიტომ აზრთა გარჩევა მხოლოდ იმას შეუძლია, ვინც იგემა სული წმინდის მადლი და სულის ვნებებისგან განიწმინდა. ვისაც არა აქვს ამგვარი სულიერი გამოცდილება, უნდა მიმართოს სულიერ მამებს, რადგან უსამართლო ეშმაკი სამართლიანობას შეფარებული ზემოქმედებს მასზე.

 

ვნახოთ მოკლედ, რამდენნაირი აზრი არსებობს. რამდენი ვნებაც არის, იმდენი აზრია. წმინდა იოანე კასიანე რომაელი გამოყოფს რვა ვნებას და რვა ბოროტ აზრს. ესენია: ნაყროვანება და სიძვა, ვერცხლისმოყვარეობა, მრისხანება, მწუხარება, გულგრილობა, პატივმოყვარეობა და ამპარტავნება"548. წმინდა თალასე ამბობს, რომ არსებობს სამი ძირითადი მაცდუნებელი აზრი: "ნაყროვანება, პატივმოყვარეობა და ვერცხლისმოყვარეობა, რასაც მოსდევს სხვა ვნებიანი აზრები"549. ამ სამ აზრს შეესაბამება სამი დიდი ვნება სიამოვნებისმოყვარება, დიდებისმოყვარება და ვერცხლისმოყვარება (ქონების მოყვარება), რითაც უნდოდა ეშმაკს ქრისტეს ცდუნება.

 

ყურადღებას შევაჩერებთ ერთ ყველაზე სამარცხვინო და საშინელ აზრზე - გმობაზე. წმინდა იოანე სინელმა, იცოდა მგმობელი აზრების სიმძიმე, რაც სულიერ მოღვაწეებს ხვდებათ და წერს, რომ გმობის მიზეზი ამპარტავნებაა. გმობა ადამიანს "მრავალ გზის წმიდისა ჟამის წირვისა მოგვიხდის და ჟამსა მას, წმიდითა საიდუმლოთა ზიარებისა გვბრძავნ გმობად უფლისა და შესაწირავისა მის წმიდის; ლოცვად რა დავდგით, არა წმიდანი იგი და გამოუთქმელნი გულის სიტყვანი ზედა აღგვიდვიან. ნუ ვინ ჰგონებს გულის სიტყვათა მათ გმობისათა თუ მისგან არს მიზეზი მათი რამეთუ გულთ მეცნიერ არს უფალი. მრავალნი ლოცვისგან დააბრკოლნა და მრავალნი ზიარებისგან წმიდათა საიდუმლოთა უკან აქცინა"550. ეშმაკის ჩვენთან ბრძოლის დასაწყისი აზრებია. ეშმაკისგან დათესილი მაცდუნებელი აზრი ვითარდება იქამდე, სანამ ცოდვას არ ჩავიდენთ და ცოდვა ვნებად არ იქცევა. წმინდა მამათა გამოცდილების მიხედვით განვიხილავთ როგორ ვითარდება ეშმაკეული აზრი.

 

მაქსიმე აღმსარებელი ამბობს, რომ სულში არსებული ვნებებისგან წარმოქმნილი აზრები ებრძვიან გონებას და ცოდვისკენ მიდიან. გონება რომ დამარცხდება ამ ბრძოლაში, ბოროტი აზრი ცოდვის ჩადენას გაააზრებინებს და შემდეგ უკვე ჩაადენინებს". ამის შემდეგ სული დაცარიელდება ბოროტი აზრებით და ეშმაკი სცილდება მას, მაგრამ მასში ცოდვის კერპი რჩება"551. ამ კერპს კი თუ არ დაანგრევს მუდმივი წრფელი სინანული, მაშინ ადამიანის სულიერი ორგანიზმი მძიმედ სნეულდება.

 

ამგვარად ვითარდება აზრი და ცოდვამდე გზას გადის. ურიგო არ იქნება თუ ისევ და ისევ წმინდა მამების ნაწერებით გავყვებით ამ გზას. აზრი სულის მოაზროვნე ნაწილში შეღწევით ცდილობს გონების დატყვევებას. ამისთვის მაცდუნებელი აზრი ცდილობს ვნებით ტკბობის შეგრძნება გააღვივოს სულში. ამ სტადიას ეწოდება განსაცდელი და ჯერ კიდევ არ არის ცოდვა"552. "ვნებაჲ გამოწვეული სიამოვნება იპყრობს გონებას"553. თუკი ადამიანი არ მოსწყვეტს გონებას სიამოვნებას, მაშინ მისკენ მიიდრიკება, სასიამოვნო საუბარს გააბამს, დაუკავშირდება და შეუერთდება. მზარდი სიამოვნება მთლიანად იპყრობს გონებას და მის ნებას. ამგვარად ადამიანის წინააღმდეგობა სუსტდება და შედეგად ცოდვის ჩადენა მოჰყვება. თუ დატყვევება მეორდება, მაშინ ადამიანის მთელი არსება ამ ვნების მსახური ხდება"554. სიამოვნების არსებობა და მასზე წარმოდგენა მნიშვნელოვანია იმისთვის, რომ გონება დატყვევდეს და ვნება ამოქმედდეს. ამიტომ წმინდა მამები გვაფრთხილებენ, რომ სიამოვნების გრძნობა, როგორც შევძლებთ, უნდა ჩავკლათ. ან უკეთესია სიამოვნება შევცვალოთ, რადგან სწორედ სიამოვნებაა ადამიანის გონების დამპყრობი. ამბა დოროთე ამბობს, რომ როცა სულში ვნებიანი აზრები იღვიძებენ, მაშინ იღვიძებენ ვნებებიც თავად"555. ისიხიოს პრესვიტერი წერს, რომ სულის მაცდუნებელი აზრები ეშმაკის ზემოქმედებას ერევა წარმოსახვების საშუალებით "(სული) ერევა აზრებით ეშმაკეულ ფანტაზიას და მიემართება ქმედებისაკენ"556. ამ შემთხვევაში წარმოსახვა განსაკუთრებულ როლს თამაშობს, უფრო მეტად მაშინ, როცა პიროვნება ან საგანი, ჩვენგან შორს არის, იმ დროსაც კი, თუკი პერსონა და ნივთი ხილულია ანუ წარმოსახვა შეგრძნებასთან დაკავშირებულია, ის (წარმოსახვა) ზრდის და კაზმავს ნივთებს გონების დასატყვევებლად. ამ თვალსაზრისით შეიძლება ითქვას, რომ ვნებიანი აზრები აშფოთებენ გონებას, ავსებენ მას ბილწი კერპებით და შემდეგ მისი ნების საწინააღმდეგოდ ცოდვისკენ წარმართავენ"557.

 

როგორც ვხედავთ, ადამიანი თავისუფალი ნებით მოქმედებს არა მარტო განსაცდელის ჟამს, როცა ეშმაკის ზემოქმედებას განიცდის, არამედ მანამდეც, თავისი ნებით იზიანებს სულიერ თვალს და ყურს. ფილოთეოს სინელის სწავლებით, "ვინც დაცემული უყურებს სამყაროს, მისი სულიერი თვალი დაცემული და დაბნელებულია. ასევე სიბილწის მოსმენის სურვილი ნიშნავს იმას, რომ დემონების ჩურჩულს ყურადღებით ვუსმენთ"558. ადამიანი იცვლება შინაგანად, ეცემა გულის თვალი და იცვლება სხეულის გარეგნული შეგრძნებებიც. ამიტომ ადამიანის ღვაწლი თავდაპირველად შინაგანი სამყაროსკენ უნდა იყოს მიმართული. აგრეთვე თუ ადამიანი ინახავს მაცდუნებელ აზრებს, მაშინ ძლიერდება სიამოვნების შეგრძნება და გონება უშვებს ცოდვის ჩადენას. "როგორც კვერცხი თბება ფრთების ქვეშ, ასევე სულიერი მოძღვრის წინაშე აღუარებელი აზრები საქმეებად იქცევა"559. ჩვენი მსჯელობიდან ნათელია რა შედეგი მოსდევს მაცდუნებელ აზრებს და მათ კონკრეტულად ახლა ჩამოვთვლით.

 

 

გულისთქმათა შედეგები

 

თუკი ადამიანი გულისთქმისკენაა მიდრეკილი, ნიშნავს, რომ მის ტყვეობაშია. "მაცდუნებელი აზრისკენ მიდრეკილება ავლენს ადამიანის მისწრაფებას"560. მისწრაფება კი გამოხატულია ყოფითი საგნების მოპოვებაში. ზეციურ საზრდოსა და ზეციურ სამყაროს მოკლებული გონება მუდმივად ისწრაფვის გრძნობადი და მატერიალური საგნებისაკენ. ამას ეწოდება მისწრაფება. მისკენ მიმართავს გონება აზრებს. ადამიანი თავშეუკავებელი ხდება. "თავშეუკავებელი ის არის, ვინც მაცდუნებელი აზრებით საზრდოობს"561.

 

ადამიანი, როცა უშფოთველად აძლევს მაცდუნებელ აზრს თავისუფლებას, იძულებული ხდება განახორციელოს კიდეც იგი. "ვინც აზრით არ ებრძვის ცოდვას, სხეულითაც ჩადის მას"562. როცა მაცდუნებელი აზრის არსებობა გარკვეული დროით ჩერდება გონებაში და მას არ შევებრძოლებით, ის ხორციელდება, მაშინ ვნება ძლიერდება და უფრო მეტად დასტანჯავს გონებას563. მაცდუნებელი აზრები გვაწვალებს და ზოგჯერ გვირთულებს პირად ურთიერთობებსაც. "ამგვარი აზრებით ერთმანეთს ვეწინააღმდეგებით და საკუთარ თავსაც ვტანჯავთ"564. გულისთქმები სულს ბილწავენ, წამლავენ `ასეთია ეშმაკის ცბიერება, შხამიანი ისრებით წამლავს ყველა სულს"565.

 

მაცდუნებელი აზრებით დატყვევებული ადამიანი კარგავს მხედველობას და ცოდვიანი ქმედებების ხილვისას ვერ იგებს მის მიზეზს. "ამ აზრებით გატაცებული ბრმავდება, ცოდვის მოქმედებას ხედავს, მაგრამ მიზეზის დანახვა არ ძალუძს"566.

 

ეშმაკი ძლევამოსილია ამ დროს და შეიძლება ადამიანი თვითმკვლელობამდეც მიიყვანოს. ასეთი ადამიანი ეშმაკს ვერ გაუწევს წინააღმდეგობას. გარყვნილი აზრი უფსკრულში აგდებს სულს567. ვნებიანი აზრები "აღაგზნებენ სულის სურვილიან ნაწილს, აშფოთებენ მრისხანე ნაწილს და აბნელებენ მოაზროვნეს ისე, რომ გონება ბრმა არის სულიერი ჭვრეტისათვის და ლოცვის აღსადგენად"568. ეს მდგომარეობა იმაზე მეტყველებს, რომ სულის თვალი სნეულია და არ შეუძლია სულიერის ხილვა და ლოცვა. ადამიანი ღმერთის გარეშე მკვდარია. ვინც მუდმივად შფოთავს გულისთქმებისგან და სხეულის წვას გრძნობს, ის დაშორებულია სული წმინდის კეთილსურნელებისგან"569. ამის გამო ადამიანი უფალთან სიახლოვეს და სული წმინდის კეთილსურნელებას კარგავს და ღმერთს შორდება. "ბილწი აზრები აშორებენ ადამიანს ღმერთისგან". მზაკვრული გულისთქმებით დატყვევებულ ადამიანს უფალი არ უხსნის თავის საიდუმლოს570.

 

მართალია ამბა დოროთე, როცა ამბობს: "ერთ აზრსაც შეუძლია დააშოროს ღმერთს ადამიანი, როგორც კი მას (აზრს) მიიღებს და დაემორჩილება"571. ღმერთისგან დაშორებას ადამიანისთვის ცუდი შედეგები მოჰყვება. შეინიშნება ფსიქოსომატური მოშლილობები. ფსიქოთერაპიული მეთოდით უნდა განიკურნოს ბოროტი აზრებით შეპყრობილი ადამიანი. სწორედ ამ საკითხზე გადავდივართ ახლა.

 

 

გულისთქმათაგან განკურნება

 

სულიერ და სხეულებრივ სნეულებასთან ერთად აზრებსაც სჭირდება პროფილაქტიკა, ხოლო უკვე არსებულ სნეულებებს კონკრეტული მკურნალობა. განვიხილავთ ორივე შემთხვევას.

 

პროფილაქტიკა ითვალისწინებს მაცდუნებელი აზრის გონებაში შემოსვლის წინააღმდეგობას. ამის მიღწევა შეიძლება სიფხიზლით, ყურადღებით, მდუმარებით და ავი აზრების მოშორებით. პავლე მოციქული მოუწოდებს ტიმოთეს მუდმივი სიფხიზლისკენ: ხოლო შენ ფრთხილი იყავ ყოველსა შინა" (2ტიმ. 4,5). ეს ღვაწლი წმინდა მამათა ნაწერებში დაწვრილებით არის განხილული.

 

სიფხიზლე აზრების დაცვაც არის. იოანე სინელი გვასწავლის: "სხვა არს დაცვა გულის სიტყვათა და სხვა არს დაცვა გონებისა... უმაღლეს არს მეორე ესე პირველისა მის დაღაცათუ უძნელეს არს"572.

 

აქ იგულისხმება ის მდგომარეობა, რომელზეც ზემოთ ვისაუბრეთ. უფრო ზუსტად, გონება არის სულის თვალი, გული და აზრი კი მოქმედებენ ადამიანის შემეცნებაში. ერთია, როცა ადამიანი ცდილობს აზრის სიწმინდის დაცვას, და მეორე - გონების ანუ გულის სიწმინდის შენარჩუნება. აზრების განწმენდა აუცილებელია, რადგან ცბიერი გულისთქმით "ადამიანის შინაგანი სამყარო განწმენდილი ვერ იქნება"573. მამათა ტრადიცია მოითხოვს, რომ გონება მოვიკრიბოთ (ანუ სულის ენერგია და არსება), ყურადღება მივაქციოთ და შევებრძოლოთ ვნებიან აზრებს". "მოიკრიბე შენი გონება და ყურადღება მიაქციე გულისთქმას, თუ ვნებიანს აღმოაჩენ, შეებრძოლე მას"574. გონება წმინდა რომ იყოს და მუდმივად ახსოვდეს ღმერთი, კეთილი აზრებისგანაც უნდა დავიცვათ., რადგან მათი მეშვეობით გონება თანდათან ეჩვევა ღვთისგან განშორებას. ბერი სილუანი გვასწავლის, რომ წმინდანებმა ისწავლეს მტერთან ბრძოლა, მათ იცოდნენ, რომ მტრები ცდუნებით აზრების საშუალებით მოქმედებენ, და ამიტომ მთელი ცხოვრების განმავლობაში ებრძოდნენ გულისთქმებს. გულისთქმა თავდაპირველად კეთილი სახით მოდის, შემდეგ ლოცვას განაშორებს გონებას და იწყებს მის არევას. ამიტომ აუცილებელია ყველანაირი გულისთქმის უკუგდება, კეთილიც რომ იყოს, და მხოლოდ უფლისმიერი წმინდა გონების შენარჩუნება"575.

 

გულში არანაირი აზრი არ უნდა გვქონდეს. "არც უაზრო და არც კეთილი576. სულის თვალი დავიცვათ ნებისმიერი აზრისგან ისე, როგორც ხორციელ თვალს ვიცავთ დაზიანებისგან.

 

მას შემდეგ, რაც ადამიანი შეეჩვევა წმინდა ღვაწლს - გულისთქმასთან ბრძოლას, მისი გონება ღვთის მადლს იგემებს და განიწმინდება, შეძლებს გულისთქმათა გარჩევას "კეთილისა და ღვთისგან მომდინარეს გონების საგანძურში შეინახავს, ბოროტს და ეშმაკეულს განაგდებს"577.

 

ამგვარ სულიერ მღვიძარებას და აზრების მოთოკვას გონებითი სიმშვიდე ეწოდება. ამიტომ მართლმადიდებლურ სწავლებაში სიმშვიდე ნიშნავს არა მარტო გარეგანი გამაღიზიანებელი მოვლენებისგან განშორებას (თუმცა ეს უკანასკნელი მდგომარეობა არის დამწყები მოღვაწისთვის სიმშვიდის საწყისი), არამედ გულის სიმშვიდეს. წმინდა თალასე მოგვიწოდებს: გრძნობები მოთოკე მშვიდი განმარტოებით და დაუქვემდებარე გულში აღძრული აზრები მკაცრ სამსჯავროს"578. იოანე სინელი კი წერს: "დაყუდება ხორცთა არს, წესთა და საცნობელთა დაწყნარება; ხოლო დაყუდება სულისა არს, გულის სიტყვათა გულის - ხმის ყოფაჲ და გონება წარუპარველი. გულის - სიტყვა მხნე და ახოანი მოყუარე არს დაყუდებისა, რომელი იგი დგან აზრთა ზედა გულისათა დაუცადებელად, და დაუძინებლად, და მომავალთა მათ მტერთა რომელთამე მოაკვდინებენ, და რომელთამე იოტებენ"579. "თუ ადამიანი შეეჩვევა ღვაწლს და გონებას ღვთის სასუფევლის განცდა აქვს, მაშინ ყველა მაცდუნებელი აზრი ისე იფანტება, როგორც ვარსკვლავები ქრებიან მზის ამოსვლისას"580.

 

სიფხიზლისა და გონებითი სიმშვიდის გარდა გონების დაზიანებისგან დაცვა მაცდუნებელ აზრთა გამომწვევი მიზეზებისგან თავის დახსნაა. წმინდა მაქსიმეს მოჰყავს მაგალითი თუ როგორ უნდა დავიცვათ გულის სიწმინდე. ცნობილია, რომ ვნებიანი აზრები სულის სურვილიან ნაწილს აშფოთებს და აბნელებს მოაზროვნე ნაწილს". ამიტომაც ბერმა "ყურადღება უნდა მიაქციოს გულისთქმას და მოიკვეთოს მისი გამომწვევი მიზეზები.

 

საკვებისა და სასმელისგან თავშეუკავებლობა, ქალებთან ამაო საუბარი ის მიზეზებია, რომლებიც ვნებიანი წარმოსახვებით აღიზიანებენ სულის სურვილებს. შიმშილი, წყურვილი, სიფხიზლე და განმარტოება ეხმარება ადამიანს ამგვარი აზრებისა და მოგონებებისგან განთავისუფლებაში. სიამოვნებისმოყვარეობა, პატივმოყვარეობა და მატერიალური საგნების სიყვარული იწვევს "ვნებიან მოგონებებს იმ ადამიანებზე, ვინც გვაწყენინა". ვნებიანი ადამიანი წუხს თუ რაიმე ვერ მოიპოვა ან დაკარგა. ამიტომაც ამგვარი წუხილის გამომწვევი მიზეზების უგულებელყოფა შეიძლება ღვთის სიყვარულით"581.

 

აზრებისგან განთავისუფლების გარდა ვნებებს უნდა ვებრძოლოთ, რადგან ვნებებს იყენებს ეშმაკი მაცდუნებელი აზრის ჩასაგონებლად. წმინდა მაქსიმე სიძვის ცოდვისგან გასათავისუფლებლად გვირჩევს; "იმარხულე, იფხიზლე, იშრომე და განმარტოვდი" მრისხანებისა და მწუხარებისაგან თავდასაცავად უგულებელყავი დიდება, და უპატივცემულობა და სხვა მიწიერი საგნები, გულღრძოობის საწინააღმდეგოდ: "ილოცე მისთვის, ვინც გაწყენინა და განთავისუფლდები"582.

 

სხვა ღვაწლი გულის სიამოვნებისგან განთავისუფლებაა. მაცდუნებელი აზრები აღძრავენ სიამოვნებას და მისკენ მიდრეკენ გონებას. გულის სიამოვნებასთან ერთად სხეულის სიამოვნებასაც უნდა ვებრძოლოთ. მოღვაწემ (ასკეტმა) საჭიროა განაგდოს სიამოვნების გამომწვევი ყველა მიზეზი. თუ ადამიანი ხორციელ სიამოვნებას ეძლევა, მაშინ "ის იძულებულია წავიდეს ასურეთში და დაემონოს ნაბუქოდონოსორს"583. ვინც მკაცრად არ მიუდგება სიამოვნების განცდას, ვერ იქნება თავშეკავებული და ვერ მოიპოვებს შინაგან თავისუფლებას.

 

ზემოთ შევნიშნეთ, რომ უნდა განვერიდოთ მაცდუნებელი აზრების გამომწვევ ადამიანებს და აზრებს. ერთმა ასკეტმა ქალისა და წარსულის მოგონებებით შეწუხებულ ბერს უპასუხა: "მიცვალებულების ნუ გეშინია, ცოცხლებს გაექეცი, და ლოცვა გააძლიერე"584. მართალია, ყველას ვერ განვერიდებით. ამის გაკეთება მხოლოდ ცოტას თუ შეუძლია. ეს მხოლოდ ისეთ ადამიანს ძალუძს, ვინც სრულყოფილი განწმენდისაკენ მიისწრაფვის, მთელი არსებით ღმერთს უძღვნის თავს. უნდა განვერიდოთ ცდუნების მომტან ადამიანებს, არა იმიტომ, რომ ისინი ცუდები არიან, არამედ ჩვენი უძლურების და სისუსტის გამო. ჩვენ ხომ სნეულებისკენ ვართ მიდრეკილნი. გონებით ფხიზლად მყოფი ადამიანი მიხვდება რა ვნება აწუხებს მას"585.

 

ღვთის შიში გვეხმარება მაცდუნებელ აზრებთან ბრძოლაში. იგი ღვთისგან ბოძებული მადლია და ვისაც ეს მადლი ეძლევა, მთელი დღის განმავლობაში ცდილობს ღვთისათვის არასათნო არაფერი არ გააკეთოს. ღვაწლი მარტივი არ არის, ღვთის შიში ცეცხლით ალღობს ყველა მაცდუნებელ აზრს. თუკი არ გვაქვს ამგვარი შიში, იმისთვის მაინც უნდა ვიღვაწოთ, რომ ღვთის მყოფობა და მომავალი სამსჯავროს შიში შევიგრძნოთ. "როგორც ცვილი დადნება ცეცხლზე" (ფს. 67,3) ისე ბილწი აზრი გაქრება უფლის შიშით"586. ღვთის შიში მწყემსია, რომელიც მწყემსავს ფარას ანუ აზრებს. მწყემსის შიშის გარეშე ფარა აირევა."587

 

კურნების სხვა მეთოდიც არსებობს; ეს არის შრომა და ასკეტური ცხოვრება. მარხვა, მღვიძარება, ლოცვა ეხმარება გონებას მაცდუნებელი აზრების უკუგდებაში. "დათრგუნე ხორცი მარხვით და მღვიძარებით და განაგდებ მტანჯველ სიამოვნების მოტრფიალე აზრს"588. მარკოზ მოღვაწე გვასწავლის: "თუ გვსურს, რომ არ შეგვაწუხოს ბოროტმა აზრებმა სულით დამდაბლებული და სხეულით დამწუხრებული იყავი. ეს ზოგჯერ კი არ უნდა მოხდეს, არამედ "ყოველთვის, ყველანაირი საშუალებით და ყველა საქმეში"589. ადამიანმა პროფილაქტიკისთვის შეიძლება გამოიყენოს ჩამოთვლილი საშუალებები იმისთვის, რომ არ დასნეულდეს მავნე აზრებით. მოდით, დაწვრილებით განვიხილოთ, როგორ განიკურნება აზრებით სნეული გონება. უპირველეს ყოვლისა, არ უნდა არსებობდეს შფოთი. ეშმაკის მიზანია ადამიანის სულში შფოთი აღძრას, შემდეგ შეიჭრას და დაატყვევოს, მარკოზ ასკეტი ამბობს: "მამაცურად აიტანე აზრების ტალღები და განსაკუთრებით ისინი, რომელსაც მწუხარება და გაუგებრობა მოაქვთ"590.

 

აზრებთან ვაჟკაცური წინააღმდეგობა მეორე პირობაა განკურნებისთვის. წმინდა მამა გვირჩევს, რომ ნუ შევშფოთდებით ეშმაკურ აზრებთან ბრძოლაში. წმინდა ბარსანოფი მოგვიწოდებს: "თუ დაგეუფლა აზრი, ნუ შეშფოთდები, მაგრამ გაერკვიე რა უნდა მას და საწინააღმდეგო გააკეთე უშფოთველად უფლის სახელის მოხმობით". ცუდი სახლში ქურდის შემოსვლა კი არ არის, ცუდია გაქურდვა591.

 

ზოგი ადამიანი გულისთქმას უშვებს გონებასა და გულში სასაუბროდ და ქრისტეს ძალით მის დასამარცხებლად: ამგვარად ცოტანი იქცევიან, ისინი, ვისაც ქრისტეს მადლი აქვთ მონიჭებული. მათ სურთ ეშმაკთან პირდაპირ ბრძოლა და მისი დამარცხება. ასეთი რთული და სახიფათო ბრძოლა მრავალი ქრისტიანისთვის მიუწვდომელია მათი უძლურების გამო. ბევრმა ჩვენგანმა უნდა უკუვაგდოთ მაცდუნებელი აზრები.

 

შევნიშნავთ, რომ რაც ნაკლები სულიერი გამოცდილება გვაქვს, მით უფრო გვიან ვამჩნევთ აზრის შემოსვლას გონებაში; ღვაწლში მყოფი ადამიანები გულისთქმას სულის მოაზროვნე ნაწილში შემოსვლამდე ამჩნევენ. ზოგიერთნი გულისთქმის არსებობას ხვდებიან მაშინ, როცა აზროვნებასთან მისი შეერთება ხდება ან იგი ამოქმედდება, ან კიდევ ცოდვის ჩადენის შემდეგ. "სულიერად გამოცდილი ადამიანი ჩვეულებრივ ცოდვიან აზრს მაშინ ხვდება, როცა ეს უკანასკნელი განვითარების საწყის ეტაპებს გაივლის, ანუ მაშინ, როცა აზრი ძალას შეიძენს და უფრო მეტიც, როცა უკვე ახლოსაა ცოდვის ჩადენის საფრთხე"592. სადაც არ შეხვდება ადამიანი მაცდუნებელ აზრს, დაუყოვნებლივ უნდა შეებრძოლოს მას. ღვაწლის სიმტკიცის შესაბამისად შეუძლია კაცს გულისთქმის შემჩნევა მისი განვითარების ადრეულ ეტაპზე.

 

მაცდუნებელ აზრებთან საუბრისგან თავის დაღწევის საუკეთესო საშუალებაა მათი უგულებელყოფა და განკვეთა. არქიმანდრიტი სოფრონი წარმოადგენს ბერი სილუანის სწავლებიდან მაცდუნებელ აზრთან ბრძოლის ერთ კარგ მეთოდს: "მამა (სილუანი) მამათა გამოცდილების მიხედვით, ამბობდა, რომ არსებობს ბრძოლის სხვადასხვა გზა, მაგრამ საუკეთესოა თუ სრულებით არ გავესაუბრებით მაცდუნებელ აზრს. თუკი გონება ჩაერთვება მასთან (აზრთან) საუბარში, მის (აზრის) განვითარებასაც მიჰყვება. გაიტაცებს და ღმერთს დაშორდება, რაც არის სწორედ ეშმაკის მიზანი. ღვთისგან განშორებულ გონებას გაფანტავს იგი (ეშმაკი) და მაცდუნებელ აზრთან მოსაუბრე გონება აღარ იქნება სუფთა.

 

სტეფანე მეუდაბნოე, რომელიც ლეოპარდს ხელიდან აჭმევდა (კლემაქსი. სიტყვა 7), სიკვდილის წინ "გაესაუბრა" გულისთქმებს და ეშმაკს შეებრძოლა პირისპირ.. თრაკიის მთაზე მოღვაწე წმინდა მარკოზ ათენელი, ამქვეყნიდან გასვლის წინ იმშვიდებდა სულს თავისი უამრავი ღვაწლით, ამის გამო ჰაერში გაჩერდა მისი სული ერთი საათის განმავლობაში. ეს "ერთი საათი" ასე დარჩენის საშიშროებას ნიშნავდა...

 

სხვა მამები სულიერ ღვაწლში უფრო მეტად განბრძნობილნი იყვნენ"593 სწორედ ამიტომ საფრთხილოა, განსაკუთრებით სულიერი ცხოვრების დასაწყისში, აზრის შემოშვება გულში. აზრის შემჩნევისთანავე საჭიროა მისი მოკვეთა"594. აზრთა უგულებელყოფა საუკეთესო რჩევაა მათთვის, ვინც სულიერი ღვაწლის საწყის ეტაპზეა. მაცდუნებელი აზრი რომ არ დაგვეუფლოს, უნდა უარვყოთ ის, რასაც იგი (აზრი) გვთავაზობს; ამით ძალა ეცლება ვნებას: "ღვთის შემწეობასაც ვგრძნობთ და ვთრგუნავთ თვით ვნებას"595. ამას ეწოდება აზრისთვის წინააღმდეგობის გაწევა. ერთმა მორჩილმა უთხრა ამბა პიმენს: "ამბა, ბევრი აზრი მაწუხებს და მათგან საფრთხეში ვარ". ბერმა გარეთ გაიყვანა და უთხრა: "გაშალე შენი სამოსელი და დაიჭირე ქარი", მორჩილმა, რა თქმა უნდა, "ქარი ვერ დაიჭირა" და მიუგო ამბას, რომ ეს შეუძლებელია. წმინდა მამამ კი უპასუხა: "შენ თუ ამის გაკეთება არ შეგიძლია, მით უმეტეს, ვერ შეძლებ აზრების შეკავებას, შენი საქმეა მათთან ბრძოლა"596. ამრიგად, ქარის დაჭერასავით რთულია აზრს დავუშალოთ ჩვენს სულში შემოსვლა. მაცდუნებელ აზრებთან ბრძოლა აუცილებელია ერთი მხრივ მათი უგულებელყოფით და მეორე მხრივ მათი მოთხოვნების შეუსრულებლობით. "თუ აზრების მოთხოვნებს სხეულით არ შევასრულებთ, თანდათან დასუსტდებიან და გაქრებიან"597. როგორც ჭურჭელში ჩაკეტილი გველი ან ღრიანკალი დროთა განმავლობაში მოკვდება, ასევე ეშმაკისგან დათესილი ცბიერი აზრები ჩვენი მოთმინების წყალობით მიგვატოვებენ"598. ამბა აგათონს, როცა დაეუფლა განკითხვის აზრი, თქვა: "აგათონ, არ გააკეთო ეს და აზრიც დაითრგუნა"599. ამბა თეოდორე და ამბა ლუკიოსი დასცინოდნენ ორმოცდაათი წლის მანძილზე ცბიერ აზრებს. აზრს, რომელიც მათ მოუწოდებდა სამოღვაწეო ადგილის დატოვებისკენ, პასუხობდნენ: ზამთარი რომ გავა, წავალთ აქედან". ზაფხულში კი ამბობდნენ: "ზაფხული გავა და გადავალთ აქედან". ასე იქცეოდნენ ბერები, დასცინოდნენ ეშმაკს600. აზრის დაკმაყოფილებას თუ გადავდებთ, დავეხმარებით ჩვენს თავს მისგან განთავისუფლებაში.

 

გულისთქმასთან ბრძოლის სხვა მეთოდია ღვაწლისას თუ არ დავუშვებთ აზრის დიდხანს დაყოვნებას. მარტივმა აზრმა არ უნდა გააღვიძოს ვნება და ვნებიანმა აზრმა ცოდვისკენ არ გვიბიძგოს. "ბრძოლის ორივე გზა არ აძლევს აზრს შეყოვნების საშუალებას"601. დაყოვნებული აზრი სულში სხვა ფიქრებს წარმოშობს, სულიერ სამყაროში სირთულეს შექმნის და ისე დაიპყრობს გონებას, რომ ვერც შევნიშნავთ.

 

არ ვაცალოთ მარტივ აზრს ვნებიანად და რთულად გარდაქმნა და პირიქით რთული აზრიც გავამარტივოთ. რთული აზრი შედგება ვნებისგან და ფიქრისგან. სულიერი სიყვარულით და თავშეკავებით ვნება ფიქრისგან უნდა გამოვარჩიოთ და დარჩება მარტივი "აზრი"602. ცბიერი აზრი სიამოვნების გაღვიძებისკენ ისწრაფვის, რაც დაიპყრობს გონებას. ამიტომ გონება უნდა მოვაშორით შემოთავაზებულ სიამოვნებას"603. წმინდა მაქსიმე მოგვიწოდებს, რომ დავთრგუნოთ სხეულის ვნებები და სულის ვნებიანი აზრებიც"604. მაცდუნებელი აზრების უგულებელყოფასთან ერთად საჭიროა მათი განდევნა. ეს კი ლოცვის დახმარებით ხდება. გრიგოლ სინელი ამბობს, რომ დამწყები ასკეტი ვერ განაგდებს აზრებს, თუ მას უფალი არ დაეხმარება. ძლიერებს შეუძლიათ აზრთა გაფანტვა, მაგრამ მხოლოდ ღმერთის შემწეობით. შენ მოუხმე იესო ქრისტეს სახელს ხშირად და მოთმინებით, როცა აზრები მოგეახლება. ისინი (მაცდუნებელი აზრები) ლოცვისგან გამომდინარე გულის სითბოს ვერ იტანენ და ცეცხლისგან დამწვართა მსგავსად იფანტებიან. ლოცვაში იესო ქრისტეს სახელი წარმოითქმება, რაც ეშმაკისთვის წამებაა და ღვთიური მადლით გულში სითბო ისადგურებს. ასე იწვება გულისთქმა და განიდევნება გონებიდან. "ვის ლოცვასაც ძალა არ აქვს, მიბაძოს მოსეს; აღაპყროს ხელები და თვალები ზეცისკენ და მაშინ თვით უფალი განდევნის აზრებს"605. ჰაერში გაფანტული კვამლის მსგავსად გაქრებიან აზრები იესო ქრისტეს სახელის ხსენებით"606.

 

ეშმაკეული აზრებისგან ადამიანური აზრების დახმარებით ვერ გავთავისუფლდებით. გონიერმა ადამიანმაც თავისი სასოება მთლიანად უფალს უნდა მიანდოს და თქვას: "უფალო, როგორც შენ გსურს და ხედავ, ისე გადაწყვიტე ეს საქმე"607. ეს სიტყვები მნიშვნელოვანია, რადგან ხშირად განსაცდელის ჟამს ადამიანი ცდილობს პრობლემას ადამიანური ლოგიკით დაუპირისპირდეს. რაც არ უნდა ძლიერი იყოს ადამიანის აზროვნება (λογική), ეშმაკეულ აზრზე ძლიერი ვერ იქნება. ცბიერ აზრთან ბრძოლისას, ჩვენ სინამდვილეში ეშმაკს აღვუდგებით წინ და არა ერთ უბრალო აზრს.

 

მღვიძარებით აღვლენილი ლოცვა - გონებას წარმოსახვისგან წმენდს და ადამიანი მოწინააღმდეგეს შეიცნობს და ლოცვისა და მღვიძარების ძალასაც"608.

 

ლოცვისას სულიერ ცხოვრებით მოღვაწე შეიცნობს აზრებს, წარმოსახვის გარეშე მოკვეთს მათ, ცოდვის ჩაუდენლად გაიგებს ცბიერი აზრების შედეგებსაც. აი რატომ არის, რომ ასკეტმა, რომელიც ცბიერ აზრს გონებაში არ უშვებს, შესანიშნავად იცის ცოდვიანი ადამიანის ცხოვრება, თუმცა კი საკუთარ თავზე ცოდვის შედეგები არ გამოუცდია. თუკი მტრის მარცვალი ცეცხლია, ღმერთისადმი მინდობილი იმედი წყალია, რომელიც აქრობს ცეცხლს609.

 

ამბა იოვანე კოლოვოსი ამბობს: "ვზივარ კელიაში და ვხედავ ჩემს თავზე მოხვეულ ცბიერ აზრებს; როცა უძლური ვარ მათთან ბრძოლაში, უფალს მივეახლები ლოცვით და მტრისგან თავს ვიხსნი"610.

 

ცბიერი აზრებისგან განთავისუფლების ნაყოფიერი მეთოდია მათი აღიარება გამოცდილი სულიერი მოძღვრის წინაშე. წმინდა კასიანე რომაელი ამბობს, რომ "როგორც ბნელი სოროდან გამოგდებული გველი ცდილობს დამალვას, ასევე აღსარებით აღიარებული ცბიერი აზრები, ადამიანს შორდებიან"611. "ისე არაფერი ვნებს მონაზონს და ახარებს ეშმაკს, როგორც სულიერი მოძღვრის წინაშე უთქმელი მაცდუნებელი აზრები612. ასეთ შემთხვევაში სულიერი ცხოვრება ინგრევა და ადამიანი ეშმაკის ხელში იქცევა სათამაშოდ, რომელსაც, როგორც უნდა, ისე მოექცევა. წმ. იოანე კასიანე გვასწავლის, რომ არ არსებობს ცხონების სხვა გზა, გარდა ერთისა. ჩვენი ცბიერი აზრები გარჩევის უნარის მქონე, სულიერად გამოცდილ მოძღვართან ვაღიაროთ და მივიღოთ მისგან რჩევა, ჩვენი ლოგიკით არ ვიმოქმედოთ"613. ვინც თავის აზრებს არ აღიარებს მოძღვართან, ის ვერ განიკურნება: "ვინც დუმს თავის გულისთქმების შესახებ, განუკურნებელი რჩება"614. "შეყოვნებული" აზრები უნდა ვაღიაროთ სულიერ მამასთან, ვინც ჩვენს ცხონებაზე პასუხს აგებს. "შენთან მებრძოლი აზრი უთხარი ამბას და ის ღვთის შემწეობით განგკურნავს"615. "შეყოვნებულ" აზრებში ვგულისხმობთ "აზრს", რომელიც მიუხედავად ჩვენი წინააღმდეგობისა და ლოცვისა, არ გვტოვებს და აგრძელებს შემოტევას. ეს ეხება ვნებიან აზრსაც, რომელიც ვნებითაა გადაჯაჭვული. იოანე სინელს ერთი მონაზვნის მაგალითი მოჰყავს. მას ქამარზე დაკიდებული წიგნაკი დაჰქონდა და ყოველდღე იწერდა თავის გულისთქმებს, რომლებსაც სულიერ მოძღვრის წინაშე აღიარებდა616.

 

გამოცდილი მოძღვარი შეიძლება ამქვეყნიურ საქმეთა უცოდინარი იყოს, არ იცოდეს ამა სოფლის სიბრძნე, მაგრამ ღვთიურ სიბრძნესთან იყოს ზიარებული. ამბა არსენიც თავის აზრებზე ერთ ასეთ მოძღვარს ეკითხებოდა. მოძღვარი წერა-კითხვის უცოდინარი და უწიგნური იყო. სხვა ბერმა ჰკითხა მამა არსენს: მამაო, შენ ხომ ბერძნული და რომაული განათლება გაქვს მიღებული, აზრების შესახებ სხვას ეკითხები? მამა არსენმა უპასუხა: "მე რომაული და ბერძნული განათლება მივიღე, მაგრამ მარტივი ადამიანობის ანაბანაც არ მისწავლია"617. თუ ადამიანმა სულიერი მოძღვრის საშუალებით უფლის წინაშე გულის გახსნა ისწავლა და გამოავლინა გულისთქმები და მათით მიყენებული ჭრილობები, მაშინ იგი ემორჩილება მოძღვრის რჩევას. ეს ადამიანი განთავისუფლდება ყველაფრისგან და დამშვიდდება სულიერად, შეიცნობს თუ რა არის ქრისტესმიერი მშვიდობა.

 

აღსარებასთან ერთად სულიერ მოძღვარს ვთხოვთ ლოცვას და კურთხევას. იოანე ოქროპირი იხსენებს სახარების ეპიზოდს, როცა მოციქულები ერთ-ერთ სახლში შედიოდნენ და უფალი ეუბნებოდა, რომ მშვიდობა ესურვებინათ ოჯახისთვის. წმინდა მამა ამბობს, გარეგნული სიმშვიდის მიუხედავად, ხშირად შინაგანი ბრძოლა გვაქვს აზრებთან და ვშფოთავთ. ჩვენს სულში ცბიერი სურვილები იღვიძებს. ასეთ ბრძოლას აქრობს წმინდანების სიტყვა. ანუ მათი კურთხევა და ეს გვამშვიდებს. "საკმარისია მან (წმინდანმა) წარმოთქვას სიტყვა, რომ ყველანაირი ეშმაკეული მოგონება და აზრი სულიდან გაიქცევა"618.

 

ცბიერ აზრთაგან განთავისუფლება, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, კიდევ სათნოებათა აღსრულებით შეგვიძლია. თავშეკავება და სიყვარული ვნებიანი აზრებისგან გვიხსნის619. გვეხმარება მღვიძარებაც "მონაზონი მღვიძარე მონადირე არს გულისსიტყვათა და ადვილად შეუძლოს მყუდროებასა შინა ღამისასა ხედვად და შეპყრობად მათდა"620.

 

საღმრთო სჯულის და წმინდანთა ცხოვრებების კითხვა ბოროტ აზრებს მოკვეთს, რადგან მოციქულთა და წმინდა მამათა სიტყვებს, ისე როგორც მათ ცხოვრებას დიდი ძალა აქვს და სულს ამშვიდებს. კიდევ სხვა საშუალება არის კეთილი აზრების დაბადება. მართალია, ზემოთ შევნიშნეთ, რომ ყველანაირი აზრი უნდა მოვიკვეთოთ, ეს აუცილებელია ლოცვის დროს, მაგრამ სხვა დროს, განსაკუთრებით სულიერი ღვაწლის საწყის ეტაპზე, შეიძლება კეთილი აზრები განვავითაროთ. ყოველთვის საჭიროა სიფრთხილე და ყურადღება, აზრით წარმოსახვა არ დაგვეუფლოს, საიდანაც ეშმაკეული სულიერება წარმოიშობა. ყველა საგანს კეთილი აზრით უნდა ვუყუროთ. ცუდიც რომ იყოს საგანი, მივიღოთ კეთილად, მაშინ უფალი მის სიავეს შეცვლის. "კეთილის და ბოროტის ხლართი მიიღე ერთნაირი აზრით და მაშინ ღმერთი გაანადგურებს საგანთა და მოვლენათა სიავეს"621. შეიძლება აგრეთვე, ბოროტი აზრები კეთილად გადავაქციოთ. ცბიერი აზრებისგან განთავისუფლების და განკურნების ერთ-ერთი საშუალებაა, გონება გვქონდეს ჯოჯოხეთში და მისი ცეცხლით იწვოდეს. ბერი სილუანი გვასწავლის "მაკარი დიდი ჰაერში მაღლდებოდა, არ წყვეტდა თავის დამდაბლებას, როცა უკვე მისგან გაქცეული ეშმაკი შორიდან ეძახდა, წმინდა მამა პასუხობდა: ჯერ არ განშორებულხარო. ასე პასუხობდა იმიტომ, რომ შეეჩვია გონების ჯოჯოხეთის ცეცხლში წვას, რითაც ჭეშმარიტად გაურბოდა ეშმაკს". ეშმაკთან ბრძოლაში გამოცდილმა პიმენ დიდმა იცოდა, რომ ყველაზე საშიში მტერი ამპარტავნებაა, იგი მთელი სიცოცხლის მანძილზე თვითდამდაბლებისთვის იღვწოდა და ასწავლიდა მოწაფეებს: "სადაც სატანაა, იქ ვარ მეც" სულის სიღრმეში სწამდა უფლის მრავალმოწყალება და მისგან გადარჩენას ელოდა.

 

ამრიგად, თვითდამდაბლება შესანიშნავი საშუალებაა იმისთვის, რომ გონება ვნებებისგან დავიცვათ. გონების წვა ჯოჯოხეთის ცეცხლში - ეს ის მდგომარეობაა, რომელიც დიდი სინანულის დროს მოდის და ღვთის მადლია. თუკი ამ მადლს ვერ მოიპოვებს ადამიანი, მაშინ მუდამ უნდა იხსენებდეს თავის მოკვდავობას და უფლის წინაშე სამსჯავროს. ესეც საკმარისია ცბიერი აზრების შემოტევების შესაჩერებლად. მას შემდეგ, რაც ადამიანი ასკეტური მეთოდით განთავისუფლდება აზრების თავდასხმებისგან, გული და გონება განიწმინდება, მაშინ სული წმიდის მადლით აივსება და სული განკურნებას იგრძნობს. განთავისუფლდება ყველა ჭრილობისგან და გადაიქცევა სამება ღმერთის ტაძრად. ადამიანი უფლის მადლის ჭეშმარიტი მსახური ხდება და იგემებს ზეციური სასუფევლის წყალობას. ასეთია ნამდვილი, ბუნებრივი ადამიანი, მადლმოსილი ღმერთკაცი.

 

მეოთხე თავი

მართლმადიდებლური ფსიქოპათოლოგია

 

იოანე მახარებელი მაცხოვრის მიერ განრღვეულს განკურნების ეპიზოდშივე აღწერს ბითეზდას საბანელს და იქაურ მდგომარეობას. "ამას შინა ისხა სიმრავლე უძლურთაჲ, ბრმები, მკელობლები, განჴმელები, რომელნი მოელიედ წყლისა მის აღმღურევასა" (იო. 5.3)

 

ეკლესია ერთგვარი საბანელია, სულიერი ბითეზდა. ჩვენ ეკლესიის წევრები, ხრწნასა და სიკვდილს დამორჩილებულნი ამ საბანელში ვართ და ველოდებით სულიერ განკურნებას.

 

იოანე ოქროპირი განრღვეულის კურნების სასწაულის განმარტებისას სვამს შეკითხვას: რა კურნებაა ეს? რა საიდუმლოზეა მინიშნება?" და პასუხობს, რომ საბანელი გამოხატავს იმას, რაც მომავალში მოხდებოდა, ეს წმინდა ნათლობაა. "მოგვემადლა ნათლობა, რომელსაც უდიდესი ძალა და მადლი აქვს, ნათლობა ცოდვათაგან განწმენდილი და მკვდრეთით აღმდგენელი"622. ნათლობა არის "შესავალი საიდუმლო", რომლითაც ეკლესიაში შევდივართ და თუ განვავრცობთ ნათლობის სიმბოლიზმს, მაშინ შეიძლება ვთქვათ, რომ ეკლესია ჭეშმარიტად ბითეზდაა, სულიერი საავადმყოფო. ყველა ქრისტიანი, ვინც უფლის კაცთმოყვარეობას და სიყვარულს შეიგრძნობს, იმავდროულად საკუთარ სულიერ უძლურებას ხედავს. ვინაიდან ღვთის მადლი სულიერ სამყაროს ანათებს, შეგვიძლია, დავინახოთ საკუთარ სულში ცოდვების ძალა და სხეულში ცოდვის კანონი. ამიტომაც ვგრძნობთ თავს ავად. ეს შეგრძნება კურნების დასაწყისია, უფრო სწორად, უფლის ჭვრეტის დასაწყისი, რადგან სინანული და ტირილი "ხორციელ" ადამიანს არ შეუძლია623. მხოლოდ ღვთიურ მადლთან ზიარებულს ძალუძს ამგვარი სულიერი რეალობის განცდა.

 

საავადმყოფოებში არსებობს ცალკეული განყოფილებები, რომელთაც პათოლოგიური (παθολογκή) ეწოდება624. ამგვარი განყოფილება არის ეკლესიაშიც, სულიერ სამკურნალოში. მე არ ვაპირებ სხვადასხვა ტერმინის აღრევას, მაგრამ ღრმად მწამს, რომ ვნებების (πάθος) შესახებ მეცნიერება არის პათოლოგია. ვისაუბრებთ მათზე დაწვრილებით. განვსაზღვრავთ რა არის ვნებები, დავაჯგუფებთ მათ და უფრო ზუსტად განვიხილავთ მათგან განკურნების მეთოდებს. ასეთი თანმიმდევრობა საჭიროა, რადგან მართლმადიდებლურ წესს ემყარება. ჩვენი აზრით მოძღვრებას მართლმადიდებლური რომ ვუწოდოთ, ის რამდენიმე თვისებით გამორჩეული უნდა იყოს. პირველ ყოვლისა მასში (მოძღვრებაში) უნდა აღინიშნოს ადამიანის ღვთიური ცხოვრებიდან განდგომა და მისი დაცემის შემდგომი ტრაგიკული მდგომარეობა. შემდეგ ადამიანის ნათლობით ხელახალი დაბადება და რომ ეს "ხელახალი დაბადება" გრძელდება ეკლესიის წიაღში. ხელახლაშობის შესახებ მოძღვრებას ვერ დავარქმევთ მართლმადიდებლურს თუ მასში ვიგულისხმებთ ქრისტეს გარეგნულ რწმენას, რადგან ხელახლაშობა, განახლება, მთელი ცხოვრების მანძილზე გრძელდება და სრულყოფილების ზღვარი არ არსებობს. მოვიყვანთ მაგალითად პეტრე მოციქულს, რომელმაც იხილა მაცხოვრის ფერისცვალება და მისმა თვალებმა იხილეს უფლის დიდება. პეტრე მოციქულმა იხილა უქმნელი ნათელი თაბორის მთაზე. რამდენიმე დღის შემდეგ კი უარყო ქრისტე. მოგვიანებით მოციქული ღვთის ხილვის (Θεοφανία) გახსენებამ სინანულით აავსო და აატირა. პეტრეს დაცემა უფრო საშინელი იყო დიდებული ხილვის შემდეგ. აქ უნდა აღვნიშნოთ, ცოდვის ძალა იმდენად ძლიერი აღმოჩნდა, რომ ადამიანი (პეტრე) დაცემამდე მიიყვანა მას შემდეგ, რაც მან ქრისტეს ღვთაებრიობა იხილა. არსებობს პეტრეს დაცემის შემამსუბუქებელი არგუმენტი. მან ღმერთი იხილა მანამდე, სანამ მოინათლებოდა. ნათლობა ხომ სულთმოფენობის დღეს შესრულდა. მოციქულის არსება ჯერ არ იყო განმტკიცებული სული წმინდის მოქმედებით.

 

1 2 3 4
გვერდის მისამართი : ბიბლიოთეკა / რელიგია / მიტროპოლიტი იეროთეოს ვლახოსი / მართლმადიდებლური ფსიქოთერაპია