ფანჯიკიძე თეიმურაზ 

რელიგიური პროცესები საქართველოში მეოცე და ოცდამეერთე საუკუნეთა მიჯნაზე

 

ანოტაცია

 

წიგნში შეტანილია ავტორის მიერ სხვადასხვა დროს გამოქვეყნებული ყველაზე უფრო აქტუალური და მძაფრი წერილები, დიალოგები, პოლემიკური სტატიები და ინტერვიუები, რომლებშიც ასახულია საქართველოში მიმდინარე წინააღმდეგობრივი რელიგიური პროცესები მეოცე საუკუნის ბოლოსა და ოცდამეერთე საუკუნის დასაწყისში.

მსოფლიოში განვითარებული სოციალური და რელიგიური მოვლენების ფონზე ყურადღება მახვილდება რელიგიურ ცხოვრებაზე საქართველოში, მის სპეციფიკაზე, ეროვნულისა და რელიგიურის მიმართებაზე, რელიგიური ფაქტორის როლზე საქართველოს საგარეო პოლიტიკური კონცეფციის ჩამოყალიბებაში, ქართველთა ტოლერანტულ ბუნებაზე, თანამედროვე საზოგადოების და მართლმადიდებელი სამღვდელოების ურთიერთობაზე, რელიგიური უმცირესობების ბედზე საქართველოში, ამ საკითხებთან დაკავშირებულ პოლემიკურ წერილებზე, ინტერვიუებზე როგორც სხვადასხვა აღმსარებლობის ღვთისმეტყველებთან, ასევე თვით ავტორთან.

წიგნში თანამედროვეობასთან კავშირში ქვეყნდება საინტერესო მასალები იესო ქრისტეზე, ბუდაზე, მუჰამედზე და იმ ისტორიულ პირებზე, რომლებიც თავისი თავის ღმერთად გამოცხადებას ცდილობდნენ (ალექსანდრე მაკედონელი, იულიუს კეისარი).

 

რედაქტორი: პროფესორი რ. ბალანჩივაძე

რეცენზენტები: პროფესორი ო. გაბიძაშვილი

დოცენტი თ. ყანდარელი

 

 

შესავალი

 

სასტიკი, შფოთიანი და სისხლიანი XX საუკუნე სულ ცოტა ხნის წინ ისტორიის კუთვნილებად იქცა. წარსულს ჩაბარდა კაცობრიობის ცხოვრების ასწლეული, რომელიც სხვა საუკუნეებთან შედარებით გამოირჩეოდა საოცარი დინამიურობით, მეცნიერებისა და ტექნიკის არნახული წინსვლით, ატომური ენერგიის აღმოჩენით, ხელოვნური თანამგზავრების შექმნით, მთვარეზე პირველი ადამიანების დაჯდომით, ტელევიზიის არნახული ბატონობით, მოწინავე ქვეყნების სრული კომპიუტერიზაციით, მეცნიერებისა და ტექნიკის სხვა საოცრებებით.

ამასთანავე, XX საუკუნე იყო სისხლიანი რევოლუციების, უსასტიკესი ომების, კოლონიური სისტემის მსხვრევისა და ახალი მსოფლიოს შექმნის ხანა.გაბედულად შეიძლება ითქვას, რომ არცერთ სხვა საუკუნეში მსოფლიოში არ მომხდარა ისეთი სწრაფი სოციალური ცვლილებები, არ დაღვრილა იმდენი სისხლი, როგორც გასულ საუკუნეში.

 

გარდა ამისა, სპეციალისტთა აღიარებით, XX საუკუნე იყო რელიგიის კრიზისის საუკუნეც, რადგან სწორედ ამ ასწლეულში შეირყა ყველაზე მეტად რელიგიისა და ეკლესიის ყოვლისშემძლეობის იდეა, მნიშვნელოვნად დაეცა სასულიერო პირთა ავტორიტეტი, მათი გავლენა კაცობრიობაზე და ადამიანთა ცხოვრების წესზე.

ნდობაშერყეული რელიგიური ფასეულობების ნაცვლად ადამიანთა ერთმა ნაწილმა წამოაყენა ახალი ფასეულობები, რომლებიც ათეისტურ შეხედულებებს ეყრდნობოდა. ამ დროს წარმოქმნილმა სოციალისტურმა ქვეყნებმა კი სცადეს სულაც რელიგიისა და ღმერთის გარეშე ეცხოვრათ. მართალია, საბოლოო ჯამში, აქედან არაფერი გამოვიდა, მაგრამ თვით ასეთი მცდელობაც კი დამაფიქრებელი ფაქტი გახდა საზოგადოებისათვის.

ადამიანთა ცხოვრებაში ასეთი უმნიშვნელოვანესი ძვრებისა და ცვლილებების მიუხედავად, XX საუკუნის ბოლოს ისევ მოხდა შემოტრიალება რელიგიის სასარგებლოდ. ათეისტური საზოგადოების შექმნის იდეამ იმედები ვერ გაამართლა.ადამიანთა დიდი ნაწილი მაინც იმ დასკვნამდე მივიდა, რომ კაცობრიობას, ყოველ შემთხვევაში ამ ეტაპზე, რელიგიისა და ღმერთის გარეშე ცხოვრება არ შეუძლია, რომ იგი იოლად ვერ გადის რელიგიური ზნეობისა და სულის უკვდავების იდეის გარეშე. ცხადია, ეს არ არის იმ დონის რელიგიურობა, რომელიც შუა საუკუნეებისთვის იყო დამახასიათებელი, მაგრამ ჩვენს დროში რელიგიის საჭიროებასა და მოთხოვნილებაზე აშკარად მიუთითებს.

აქედან გამომდინარე, ბევრი თეოლოგი თავგამოდებით ამტკიცებს, რომ კულტურულ-ისტორიული თეზა რელიგიის აღსასრულის შესახებ აშკარად ყალბია, და რომ ვერც ლ. ფოიერბახის ჰუმანიზმმა, ვერც კ. მარქსისა და ფ. Eენგელსის ათეისტურმა სოციალიზმმა, ვერც ზ. ფროიდისა და ბ. რასელის ათეისტურმა მეცნიერებამ ვერ მოახერხა რელიგიის შეცვლა. და რომ დღეს ლაპარაკობენ პოსტიდეოლოგიური და არა პოსტრელიგიური საუკუნის შესახებ...

ძნელია, ყველაფერში დაეთანხმო ამ მოსაზრებას, რადგან საუკუნეთა მანძილზე რელიგია თვით გამოდიოდა ერთადერთი იდეოლოგიის როლში, მაგრამ ის, რომ თანამედროვე ხანაში რელიგია ძალას იკრებს (განსაკუთრებით პოსტსოციალისტურ

სივრცეში), უტყუარი ფაქტია. თუმცა, როგორც ყველა მოვლენას, რელიგიის ძალის მოკრებას თან სდევს საწინააღმდეგო ქმედებებიც, რომლებიც უპირისპირდება სამყაროს რელიგიურ გაგებას და რელიგიური ცხოვრების წესს.

და მაინც, შეიცვალა თუ არა რელიგია XX საუკუნეში? ამ მნიშვნელოვან კითხვაზე დადებითი პასუხი უნდა გავცეთ: რასაკვირველია, შეიცვალა. რაც უნდა თავგამოდებით ამტკიცოს ზოგიერთმა თეოლოგმა, რომ რელიგია მარადიულია, ერთხელ და სამუდამოდ არის მოცემული და მასში არაფერი იცვლებაო, ცხოვრებას მაინც თავისი მიაქვს. ახალი პირობები, ისტორიული მოვლენები და გარემოებები დიდ გავლენას ახდენს როგორც ადამიანთა ცხოვრებაზე, ისე რელიგიურ პროცესებზე.

ამიტომ, ჩვენ უფრო იმ ღვთისმეტყველთა მოსაზრებას ვეთანხმებით, რომლებიც აღიარებენ, რომ ქრისტიანობა არის გარდაქმნისუნარიანი და ნებისმიერი ყოფისადმი შეგუებისუნარიანი რელიგია.

და თუ, რომელიმე რელიგიური მიმდინარეობა იგნორირებს ახალ გარემოებებს, ადამიანთა სოციალურ მოთხოვნებს და შორდება რეალობას, მაშინ იგი აშკარად კარგავს გავლენას მოსახლეობაზე. მის ყოფილ მორწმუნეთა ბაზაზე წარმოიშობიან ახალი მიმართულებები, დენომინაციები თუ სექტები, რომლებიც საზოგადოების გარკვეული ფენების სასიცოცხლო ინტერესებსა თუ მოთხოვნებს გამოხატავენ. სწორედ ამიტომ მოიცვა მსოფლიო XX საუკუნეში ათასი ჯურის სექტანტურმა მოძრაობამ და ბევრ ქვეყანაში, განსაკუთრებით სოციალურად დაუცველ ხალხებში, გავრცელებისათვის მეტად ნოყიერი ნიადაგი პოვა.

თანამედროვე მსოფლიოში რელიგია მჭიდრო კავშირშია პოლიტიკასთან. იგი ხშირად განსაზღვრავს სხვადასხვა ქვეყნებისა თუ ხალხების სიმპათია-ანტიპათიას, ურთიერთდამოკიდებულებას, სიყვარულსა თუ სიძულვილს. იგი კვლავაც დიდ როლს ასრულებს სახელმწიფოთაშორის ურთიერთობებში.

სამწუხაროდ, როგორც წარსულ საუკუნეებში, ასევე ჩვენს ცხოვრებაშიც, რელიგიათა როლი ხშირად უკავშირდება უარყოფით, დამანგრეველ როლს ამ ურთიერთობაში.

უდაოდ ტრაგიკული ფარსია, - წერენ ახალი რელიგიური მიმდინარეობების წარმომადგენლები, - რომ ორგანიზებული რელიგია, რომლის არსებობის ჭეშმარიტი მიზეზიც ძმობისა და მშვიდობის საქმისადმი მსახურებას გულისხმობს, მეტისმეტად ხშირად იქცევა ერთ-ერთ ყველაზე რთულად გადასალახ წინააღმდეგობად. ამგვარ განსაკუთრებულ მტკივნეულ ფაქტად შეიძლება ჩავთვალოთ ის, რომ მისი კეთილი სახელის ქვეშ დიდხანს იყო შეფარული ფანატიზმი. ორგანიზებული რელიგია მეტწილად მომავლის ზღურბლთან პარალიზებულ მდგომარეობაში დგას, იმავე დოგმებითა და ჭეშმარიტების წვდომის პრეტენზიებით შეპყრობილი, რომლებიც ზოგიერთ ძალიან მწვავე კონფლიქტის გაჩაღებაზე, პლანეტის მკვიდრთა შორის განხეთქილების ჩამოგდებაზეა პასუხისმგებელი.

ამას მოჰყვება ადამიანთა კეთილდღეობის დამანგრეველი შედეგები. არავითარი აუცილებლობა არ არსებობს, დაწვრილებით იქნას ჩამოთვლილი ფანატიზმის გამოხდომების გამო უმწეო მოსახლეობისათვის თავს დატეხილი საშინელებანი, ეს ხომ რელიგიის სახელს არცხვენს და ამგვარი გამოვლინებანი ახალი როდია. მრავალრიცხოვანი მაგალითებიდან გავიხსენოთ თუნდაც XVI საუკუნეში ევროპაში გაჩაღებული რელიგიური ომები, რაც ამ კონტინენტს დაახლოებით მოსახლეობის 30%-ის ფასად დაუჯდა. საჭიროა, დავფიქრდეთ, რა მოსავალი მოიმკო ადამიანთა

შეგნებაში სექტანტური დოგმატიზმის ბრმა ძალების მიერ დათესილმა თესლმა, ამგვარი კონფლიქტები რომ აღმოაცენა..

დაახლოებით იგივე აზრი აქვს გამოთქმული გერმანელ-შვეიცარიელ კათოლიკე თეოლოგს ჰანს კიუნგს, რომელიც შენიშნავს, რომ რელიგიას ნგრევის საქმეში უსაშველოდ ბევრი რამ შეუძლია მოიმოქმედოს და დღესაც ჩადის. უეჭველია, ამდენი დავა, სისხლიანი კონფლიქტები, თვით რელიგიური ომებიც~ მათ ანგარიშზე მოდის. რელიგიები იყვნენ მრავალი ეკონომიკური, პოლიტიკური და სამხედრო კონფლიქტის გაჩაღებისა და გაღვივების თანამონაწილენი და მათ ლეგიტიმური გახადეს ორივე მსოფლიო ომი.

მრავალი ომი და მასობრივი მკვლელობა ახლო აღმოსავლეთსა და სხვა რეგიონში მარონიტ ქრისტიანთა, სუნიტ და შიიტ მუსულმანთა, სირიელთა, პალესტინელთა, დრუზთა და ისრაელიტთა, აგრეთვე ირანსა და ერაყს, ინდოელებსა და პაკისტანელთ, ინდუსებსა და სიკჰებს, სინგალის ბუდისტთა და ტამილელ ინდუსებს, ადრე აგრეთვე ბუდისტ ბერებსა და ვიეტნამის კათოლიკურ რეჟიმს შორის, ხოლო დღეს კვლავ ჩრდილოეთ ირლანდიელ კათოლიკეთა და პროტესტანტთა შორის იყო და არის უკიდურესად ფანატიკური, სისხლიანი და უმოწყალო, რადგან მათ რელიგიური საფუძველი ჰქონდათ. ლოგიკა? თუ თავად ღმერთი ჩვენთანაა, ჩვენს რელიგიასთან, კონფესიასთან, ეროვნებასა და ჩვენს პარტიასთან, მაშინ ჩვენი დაპირისპირებული მხარის წინაღმდეგ, რომელიც, თანახმად ლოგიკისა, ეშმაკეული უნდა იყოს, ყველაფერი ნებადართულია. მაშინ უკვე ღმერთის სახელით შეიძლება დაუნდობლად ანგრიო, დაწვა, დახოცო."(ჰანს კიუნგი )

მსოფლიო ზნეობა" (პროექტი), გამომცემლობა ჯისიაი", 1998, #124).

თუმცა ჰ. კიუნგი ასახელებს საპირისპირო მაგალითებსაც. კერძოდ, საუბრობს გერმანიაში, საფრანგეთსა და პოლონეთში მომხდარ ამბებზე,როდესაც რელიგიებმა პოზიტიური კონსტრუქციული თვალსაზრისით მრავალი რამის გაკეთება შეძლეს, რითაც ხელი შეუწყვეს ეთიკურ რელიგიურად პირობადებული ვიზიონის ხორცშესხმას, რათა ამიერიდან სამუდამოდ მოეღოს ბოლო ომებს ევროპის სახელმწიფოთა შორის....

მაგრამ, ყოველივე ეს, მაინც ძალიან ცოტაა იმ დაპირისპირებებთან და კონფლიქტებთან შედარებით, რომლებიც რელიგიური მიზეზებით, მოტივაციითა თუ საბაბით ხდება დღეს მსოფლიოში.

მართლაც, ზემოთ ჩამოთვლილ რელიგიურ დაპირისპირებებს, ცხადია, უნდა დაემატოს სხვა კონფლიქტებიც, რომლებიც ჰ, კიუნგის წიგნის გამოსვლის შემდეგ მოხდა. მათ შორის _ იუგოსლავიაში, ისრაელში, ამერიკის შეერთებულ შტატებში,. ამ ამბებს, როგორც ცნობილია, მსხვერპლი მოჰყვა, უამრავი ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა. შემდეგ იყო საომარი ოპერაციები ავღანეთში, ტერორისტთა სულიერი მამის, ბინ-ლადენის და მისი მომხრეების ძებნა და დევნა ამ ქვეყნის მთელი მოსახლეობის მაშტაბით; ერაყთან მოსალოდნელი ომი, მუსულმანური სამყაროს გააქტიურება, ჩეჩნებთან დაკავშირება, ავღანელი ექსტრემისტების მიერ ბუდისტური რელიგიის კულტურის ძეგლების განადგურება და სხვა მრავალი ფაქტი.

ყოველივე ამას უკავშირდება საქართველოში მიმდინარე პროცესებიც: პანკისის ხეობის ამბები, ვაჰაბიზმის გავრცელება და ისლამთან დაკავშირებული სხვა პრობლემები.

ყველა აღნიშნულმა ფაქტმა რელიგიის მკვლევარები და ეთიკოსები მიიყვანა სავსებით სწორ დასკვნამდე, რომ ქვეყნად საყოველთაო მშვიდობა ვერ გაიმარჯვებს,

თუ რელიგიები არ დაზავდნენ და არ შერიგდნენ. მაგრამ ამისთვის, პირველ რიგში, აუცილებელია, მათ შორის დაიწყოს კონსტრუქციული დიალოგი, ამის საფუძველზე კი შეიქმნას თანამედროვე მსოფლიო ზნეობა, რომელიც ყველა ხალხის მოთხოვნებს და ინტერესებს გაითვალისწინებს.

ახლა საით მივდივართ? რა როლს იტვირთავს და შეასრულებს რელიგია XXI საუკუნეში? ამის შესახებ ჩვენ მხოლოდ ვარაუდების გამოთქმა შეგვიძლია, მაგრამ სწორი დასკვნების გაკეთებისათვის აუცილებელია წარსული საუკუნეებისა და განსაკუთრებით XX საუკუნის რეალიების გათვალისწინება.

დღევანდელი მსოფლიოს რელიგიურ მოძრაობაში, სპეციალისტთა საყოველთაო აღიარებით, ორი ტენდენცია იკვეთება. ერთია მისწრაფება პოსტკონფესიური და ინტერრელიგიური მსოფლიოსაკენ, რისი ნათელი გამოხატულებაც არის ეკუმენისტური მოძრაობა და ამის საპირისპირო მეორე ტენდენცია _ რელიგიათა მისწრაფება, ჩაიკეტონ საკუთარ თავში, თავი დაიცვან გლობალიზაციის უარყოფითი შედეგებისგან.

ცალკეული კონფესიის ინსტიტუტების, სტრუქტურებისა და იერარქიის სურვილი, ჩაიკეტონ საკუთარ თავში, ზოგიერთი რელიგიათმცოდნის აზრით, მიზნად ისახავს ძალაუფლების შენარჩუნებას. ამის მისაღწევად, ისინი მკაცრად მისდევენ თავის ტრადიციებს, იცავენ დოგმებსა და რიტუალურ წესებს, რისთვისაც იყენებენ საკუთარი რჯულთმოძღვრებიდან აღებულ უამრავ მცნებებს, წესებს, კანონებსა და პარაგრაფებს.

მსოფლიოს ქვეყნების დაძაბული რელიგიური ცხოვრების ფონზე მეტად საინტერესო პროცესები მიმდინარეობდა საქართველოშიც. XX საუკუნეში აღდგა მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალია, რომელიც XIX საუკუნის დასაწყისში დაიკარგა, რის შედეგებიც დამანგრეველი აღმოჩნდა ჩვენი ეკლესიისათვის. შემდეგ ქართულმა ეკლესიამ მეტად მძიმედ განიცადა კომუნისტური მმართველობა, მისი იდეოლოგია, რომელიც ქადაგებდა უეკლესიოდ ცხოვრებას და რელიგიურ რწმენას წარსულის მავნე გადმონაშთად აცხადებდა. ქართულმა მართლმადიდებელმა ეკლესიამ დიდი გაჭირვებით დააღწია თავი ამ საშინელ განსაცდელს.

მას შემდეგ, რაც სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობა აღვიდგინეთ, ქართულმა ეკლესიამ ბევრი რამ გააკეთა თავისი სავალალო მდგომარეობის გამოსასწორებლად, მაგრამ, ჩვენს ქვეყანაში, დღესაც დაძაბული რელიგიური პროცესები მიმდინარეობს სხვადასხვა კონფესიებს შორის. მართლმადიდებელი ეკლესია იბრძვის მრევლის დასაბრუნებლად და თავისი ტრადიციული ადგილის დასაკავებლად, რაც შეცვლილ ისტორიულ ვითარებაში არც ისე იოლი აღმოჩნდა.

წინამდებარე წიგნი წარმოადგენს XX საუკუნის ბოლოსა და XXI საუკუნის დასაწყისში შესრულებული შრომების კრებულს რელიგიის საინტერესო და აქტუალურ თემებზე. მათ, ცხადია, ეტყობათ თავისი დროის ანაბეჭდი, შესაბამისი ელფერი და სულისკვეთება. აღნიშნულ პუბლიკაციებში ჩვენ შეგნებულად არ შეგვიცვლია არაფერი. ისინი იმ სახით დავტოვეთ, როგორც გამოქვეყნდა სხვადასხვა ფილოსოფიურ კრებულებში, ჟურნალებსა და გაზეთებში, რადგან ამ სახით ისინი უფრო ზუსტად გვიჩვენებენ, თუ რა რწმენით ცხოვრობდა ხალხი საქართველოში, ასახავენ იმ რელიგიურ პროცესებს, რომლებიც მიმდინარეობდა ამ პერიოდში, იმ ფაქტებს და ნიუანსებს, რომლებიც თან ახლდა ამ პროცესებს.

როგორც ადრეც აღვნიშნეთ, რელიგია განვითარების ახალ სტადიაში შევიდა. მას ბევრად განსაზღვრავს მსოფლიოში მიმდინარე სოციალური პროცესები, ადამიანთა ინტერესების ჭიდილი, ახალი პოლიტიკური რეალიები. მიუხედავად იმისა, რომ

მსოფლიოში ბევრი რამ შეიცვალა, რელიგია და რელიგიური მსოფლმხედველობა ისევ ბატონობს ადამიანთა გულებსა და გონებაზე.

სამწუხაროდ, უკან დაბრუნებულმა რელიგიამ ჯერჯერობით ვერ მოიტანა ის, რისი დიდი იმედიც გვქონდა _ სათნოება და სიყვარული, მაღალი ზნეობა და მიმტევებლობა. ძალზე სამწუხაროა, რომ ცალკეული კონფესიები, დენომინაციები, სექტები თუ რელიგიური ჯგუფები, რომლებიც ერთ ღმერთს და ერთსადაიმავე ღვთითშთაგონებულ წიგნებს ეყრდნობიან, ესოდენ მტრობენ ერთმანეთს და ოდნავ განსხვავებული შეხედულების გამოთქმასაც არ ჰპატიობენ.

და მაინც, გვინდა, დავიტოვოთ იმედი, რომ ეს დროებითი მოვლენაა. კაცობრიობა აუცილებლად მოძებნის გამოსავალს, მდგომარეობა გამოსწორდება და ამ საქმეში რელიგიები, რომლებიც სიკეთისა და სიყვარულისკენ არიან მიმართული, ურთიერთსიყვარულისა და ურთიერთმიმტევებლობის გარანტად მოგვევლინებიან. მანამ კი ვილაპარაკოთ იმაზე, თუ რა ხდებოდა საქართველოს რელიგიურ ცხოვრებაში XX საუკუნეში, როგორ შეხვდა ჩვენი ქვეყანა XXI საუკუნეს და რა პერსპექტივებია ამ მხრივ მოსალოდნელი.

თ ა ვ ი პ ი რ ვ ე ლ ი რელიგია ქართველთა ცხოვრებაში

თავი პირველი

რელიგია ქართველთა ცხოვრებაში

I. რელიგიური ცხოვრება საქართველიში

ზეცა! - თქვა ოსტაპ ბენდერმა, - ზეცა ახლა გავერანებულია!

ძალიან არ მინდოდა ჩემი წერილი საქართველოში რელიგიური ცხოვრების შესახებ ი. ილფისა და ე. პეტროვის ცნობილი ნაწარმოების, ოქროს კერპის", მთავარი გმირის სიტყვებით დამეწყო, მით უმეტეს, რომ იგი სხვა დროსა და სხვა პირობებში იყო ნათქვამი. თანაც ჩვენი მდგომარეობა კომიკური კი არა, ტრაგიკულია, მაგრამ ეს გამოთქმა ზუსტად გადმოსცემს ჩვენში შექმნილ რელიგიურ სიტუაციას. თუმცა ის ვითარება, რაც ოსტაპ ბენდერის დროს იყო, რადიკალურად განსხვავდება დღევანდელისაგან. იმ დროს, დიდი კომბინატორის სიტყვებით, ანგელოზებსაც კი დედამიწისაკენ ეჭირათ თვალი...", ახლა კი პირიქით, სწორედ ზეცაა გადაჭედილი ნაირ-ნაირი ღმერთებით.

პოსტსაბჭოურ სივრცეში ყველგან ასეა, ასეა ჩვენშიც. მართლაც, ვიღას არ ნახავთ ქართულ ზეცაზე - ქრისტიანულ სამებას, მუსლიმურ ალაჰს, ინდუისტურ-

კრიშნაიტურ კრიშნას, იუდაურ იაჰვეს, იეღოველთა იეჰოვას, სხვადასხვა დენომინაციების მიერ თავისებურად გაგებულ ღმერთებს, მრავალს და მრავალს. თითოეულ მათგანს ზეცაში აქვს მიჩენილი ბინა და მათზე მათი თაყვანისმცემლები აღავლენენ ლოცვას...

თუმცა, ზოგი ამტკიცებს, ღმერთი ერთია, მხოლოდ სახელები აქვთ სხვადასხვაო, მაგრამ ჩვენს რელიგიურ პეიზაჟში ეს ბევრს არაფერს ცვლის... რელიგიური ქაოსი ადამიანთა გონებაში არნახულ მასშტაბებს აღწევს...

არადა, არც თუ ისე დიდი ხნის წინ, ასეთი რამ რომ გეთქვა და გეწინასწარმეტყველებინა, რელიგიის რეამინირება ასეთი სახით და ასეთი დოზით მოხდებაო, ამას სერიოზულად არავინ მიიღებდა და არც არავინ დაგიჯერებდა. თვით ყველაზე თამამი პროგნოზითაც კი ასეთი რელიგიური ბუმი წარმოუდგენელი ჩანდა. მაგრამ მოსახდენი მაინც მოხდა. ყოფილი საბჭოთა კავშირის ტერიტორიაზე, მარქსიზმისა და ათეიზმის 70 წლიანი ბატონობის ყოფილ სივრცეში, რელიგიური მსოფლმხედველობა და კულტი უმოკლეს ვადაში აღდგა თავის უფლებებში. ახლა ყველაფერი ეს მომხდარი ფაქტია, მაგრამ 25-30 წლის წინ ყველაფერი სხვანაირად ჩანდა. მაშინ ჩვენში, უმეტესობა, რელიგიურ წარმოდგენებს არასწორ, არამეცნიერულ, ბნელ, შუასაუკუნეობრივ მსოფლმხედველობად მიიჩნევდა, რომელსაც მასების ოპიუმის ფუნქციასაც მიაწერდნენ. ყველაფერი თითქოს სრულიად ნათელი იყო. ბევრის აზრით, რელიგია თავისი არსებობის უკანასკნელ წლებს ითვლიდა, ზოგს კი იგი უკვე საბოლოოდ ჩამოწერილად მიაჩნდა. იმ პერიოდში რელიგიას ითმენდნენ მხილოდ იმდენად, რამდენადაც ეს რწმენა მოსახლეობის ერთ ნაწილში ჯერ კიდევ მყარად იყო შენარჩუნებული.

ასეთი თვალთახედვით საჭირო იყო მხოლოდ გარკვეული დროის გასვლა, ახალი თაობის მოსვლა, მოსახლეობაში განათლების შეტანა, ახსნა-განმარტებითი მუშაობის ჩატარება, ახალი ტრადიციების, წეს-ჩვეულებების, ახალი ცხოვრების წესის დანერგვა და ყველაფერი დამთავრდებოდა. როგორც ვარაუდობდნენ, რელიგია აღიგვებოდა პირისაგან მიწისა... საბჭოეთის მასშტაბით უკვე მიმდინარეობდა სერიოზული მსჯელობა ცალკეული რესპუბლიკების ათეისტურ რესპუბლიკებად გამიცხადების შესახებ, სადაც ხალხი, ამ საქმის მოთავეთა აზრით, იცხოვრებდა ღვთის რწმენის გარეშე, ახალი მსოფლმხედველობით და ახალი ცხოვრების წესით.ასეთ მოსალოდნელ კანდიდატებს შორის პირველ ნომრად საქართველოს ასახელებდნენ. ეს არც იყო გასაკვირი, რადგან, როგორც საქართველოს იმდროინდელი კათალიკოს-პატრიარქიც აღნიშნავდა, არცერთ ხალხს არ აუღია ხელი სარწმუნოებაზე იმ დოზით, როგორც ქართველებმაო..."

ცხადია, რელიგიისაგან განდგომის ეს პროცესი მარტო საქართველოში და მარტო საბჭოთა კავშირში არ ხდებოდა. XX საუკუნის შუა ხანებში ოფიციალური ქრისტიანული ეკლესიების მძაფრმა კრიზისმა მთელ მსოფლიოს გადაუარა და საგრძნობლად შეარყია იგი.

ამ პერიოდში მეცნიერების დიდმა წარმატებებმა, კოსმოსის ათვისების დაწყებამ, პირველმა ხელოვნურმა თანამგზავრებმა, უფრო გვიან კი მთვარეზე ადამიანის ფეხის დადგმამ დიდი შთაბეჭდილება მოახდინა და თავისი საქმე გააკეთა.

მართალია, ამერიკელები მსოფლიოს ხალხებს ხელოვნური თანამგზავრებიდან ბიბლიურ ტექსტებს უკითხავდნენ, მაგრამ ამავე პერიოდში, იმავე მოვლენის გამო საბჭოთა კავშირში, მეორე, ძალზე გულუბრყვილო, მაგრამ მაინც საწინააღმდეგო შეხედულება გაჩნდა: აი, იური გაგარინი ზეცაში გაფრინდა, მაგრამ იქ არავითარი ღმერთი არ უნახავსო..."

ბევრ ქვეყანაში განსაკუთრებით მწვავე იყო რელიგიური მსოფლმხედველობის კრიტიკა იმ მიმართულებით, რომ მან ვერ შეძლო სოციალური პრობლემების, სოციალური უკუღმართობების დაძლევა. გარდა ამისა, მსოფლიოში მიმდინარე პროცესებმა, განსაკუთრებით კი მეორე მსოფლიო ომმა, თავისი უამრავი მსხვერპლით, გეტოებით, საკონცენტრაციო ბანაკებით და ათასგვარი საშინელებებით აჩვენა, რომ კაცობრიობა, მიუხედავად ქრისტიანობის ოცსაუკუნოვანი ქადაგებისა, ზნეობრივად უკეთესი როდი გახდა...

იმ პერიოდში ოფიციალური რელიგიური კულტების კრიზისს ყველგან აღიარებდნენ - დასავლეთშიც და აღმოსავლეთშიც. აშკარად მისტიროდნენ წარსულს, უკმაყოფილებას გამოთქვამდნენ ახალი მრევლის მისამართით. ღვთისმსახურები უჩიოდნენ მათ საერთო გულგრილობას, ინდიფერენტულ დამოკიდებულებას სარწმუნოებისადმი. აღნიშნავდნენ, რომ თვით შაბათ-კვირასაც კი, მესის დროს, უზარმაზარი ეკლესიები ფაქტიურად ცარიელი იყო, ხოლო ვინც დადიოდა, არც ისინი გამოირჩეოდნენ რელიგიური გულმოდგინებით. ზოგან სასულიერო პირების ნაკლებობაზეც დაიწყეს მსჯელობა, ამის გამო კი ზოგან ეჭვი შეიტანეს ცელიბატის (უცოლობის) დოგმატის მიზანშეწონილობაში. ლაპარაკობდნენ მოსახლეობის შედარებით კარგად უზრუნველყოფილ ნაწილში რელიგიურობის შემცირებაზე. ერთი სიტყვით, ამ დროისათვის, ყველა აღიარებდა ოფიციალური ეკლესიის უუნარობას დაეცხრო მოსახლეობის მზარდი სულიერი თუ მიწიერი ტკივილები.

ყოველივე ეს, რასაკვირველია, არ ნიშნავდა იმას, რომ მოსახლეობაში რელიგიურობამ იკლო, მაგრამ ხალხმა მისი დაკმაყოფილების სხვა ფორმებსა და საშუალებებს მიმართა. ამ პროცესებს თან ახლდა ახალი რელიგიური ძიებებიც, ახალი დენომინაციების, ახალი სექტების გაჩენა. ჰორიზონტზე ახალი წინასწარმეტყველები და ჰურუები გამოჩნდნენ, რომლებმაც ადამიანებს სულიერი ხსნის ახალი გზები შესთავაზეს.

ერთ პერიოდში დასავლეთში ძალზე პოპულარული გახდა აღმოსავლური რელიგიები: ინდუიზმი, ბუდიზმი და სხვა სწავლებები. ქრისტიანული მსოფლმხედველობით გულმოყირჭებული დასავლეთისთვის აღმოსავლური რელიგიები ეგზოტიკური და იდუმალებით სავსე აღმოჩნდა. სწორედ იმ პერიოდში ფართოდ ვრცელდება ძენ-ბუდიზმი, უფრო გვიან მუნიზმი, კრიშნაიზმი და ა.შ.

შემდეგ ისევ ქრისტიანობამ იმძლავრა და სხვა პროცესები განვითარდა...

1. რატომ იყო აუცილებელი საბჭოთა კავშირისათვის ათეიზმი

ათეიზმსა და თავისუფალმოაზროვნეობას კაცობრიობის ისტორიაში ძალზე ხანგრძლივი ისტორია აქვს. მისი ასაკი დაახლოებით ისეთივეა, როგორც რელიგიური შეხედულებების. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, როგორც კი გაჩნდა პირველი წარმოდგენები ზებუნებრივზე, მაშინვე ჩნდება ეჭვი, რომ ეს შეხედულებანი არ შეესაბამება სინამდვილეს. ათეიზმი ყოველთვის იყო რელიგიური მსოფლმხედველობის, რელიგიური ცხოვრების წესის ალტერნატივა, მაგრამ ადრე მას არასოდეს მიუღია სახელმწიფოებრივი იდეოლოგიის ფორმები, როგორც ეს საბჭოთა ხელისუფლების დროს მოხდა.

 

 

1917 წლის ოქტომბრის გადატრიალების შემდეგ შექმნილი სოციალისტური საზოგადოება შეეცადა თავიდან მოეშორებინა რელიგიური მსოფლმხედველობა. პირველი დღეებიდანვე, თითქმის 70 წლის მანძილზე, საბჭოთა მეცნიერებს შორის შეუვალ ჭეშმარიტებად ითვლებოდა, რომ სოციალურ და სამეცნიერო-ტექნიკურ პროგრესთან ერთად ხალხის, მასებში ფართო ცოდნისა და განათლების შეტანასთან, ანტირელიგიური პროპაგანდის გაშლისა და მატერიალისტური, მეცნიერულ-ათეისტური მსოფლმხედველობის დამკვიდრებასთან ერთად, რელიგიას, რომელიც გამოცხადებული იყო არამეცნიერულ, არასწორ და რეაქციულ მსოფლმხედველობად, როგორც ხალხის მასების მოტყუებისა და დაბნელების საშუალებად, არსებობა უნდა დაემთავრებინა. შესაბამისად, მისი როლის შესწავლა და გაანალიზება ეროვნებათშორის, განსაკუთრებით კი ეთნოკულტურულ ურთიერთობებში, ამ პერიოდში ნაკლებად ხდებოდა.

სოციალისტურ საზოგადოებაში რელიგიური მსოფლმხედველობის გათავისუფლებული ადგილი დაიკავა მატერიალისტურმა, მეცნიერულ-ათეისტურმა მსოფლმხედველობამ, რომელმაც რელიგიისა და მისი მთავარი კომპონენტის, ღმერთის, უარყოფასთან ერთად წინა პლანზე წამოსწია და უმაღლეს არსებად გამოაცხადა ადამიანი.

ამასთანავე, ადამიანთა ნამდვილი ბედნიერების წინაპირობად, ადამიანთა რელიგიური, ილუზორული ბედნიერების გაუქმება ჩათვალა. მაგრამ, ადამიანისათვის ადამიანის უმაღლეს არსებად გამოცხადების, ცრურწმენებისგან საზოგადოების გათავისუფლების ცდასა და ადამიანის შესაძლებლობების ამქვეყნად სრული რეალიზების კეთილშობილურ ამოცანასთან ერთად, მეცნიერულ ათეიზმს მრავალეროვან და მრავალრელიგიურ რუსეთში არცთუ ისე სახარბიელო და მორალური, სოციალური დაკვეთა მიეცა. იგი უნდა გამხდარიყო მნიშვნელოვანი იარაღი ერთა შორის ეროვნული და რელიგიური განსხვავების ნიველირებისა. მას უნდა ჩამოეშორებინა სხვადასხვა ხალხებისათვის ის სპეციფიკური ნიშნები, რაც მათ ერთმანეთისგან განასხვავებდა და რაც, ძალზე ხშირად, რელიგიისაგან მომდინარეობდა. მეცნიერულ ათეიზმს ერთმანეთთან უნდა დაეახლოვებინა და საბოლოო ჯამში ერთ ერად შეერწყა სხვადასხვა ეროვნებისა და სარწმუნოების ხალხი - ქრისტიანი თუ მუსლიმი, იუდეველი თუ ბუდისტი, ორთოდოქსი თუ სექტანტი. ასეთი გზით, ერთიან საბჭოთა ხალხად ქცეულ სხვადასხვა ერებს, საბოლოო ჯამში, უნდა აეშენებინა სრულყოფილი საზოგადოება - ჯერ სოციალისტური, მერე კი კომუნისტური. ასეთი იყო სოციალისტური საზოგადოების ამოცანა და პროგრამა.

ერთიანი საბჭოთა ხალხის ჩამოყალიბების საკმაოდ რთულ და ეკლიან გზაზე მეცნიერული ათეიზმი აღმოჩნდა არცთუ ისე სახარბიელო მეზობლობაში ხალხთა ასიმილაციის ისეთი შოვინისტურ-პროპაგანდისტული საშუალებების გვერდით, როგორიც იყო სხვადასხვა ეროვნების წარმომადგენლების შერეული ქორწინებანი და ორენოვნება (რუსული და მშობლიური ენის), ფაქტიურად კი რუსული ენის ერთადერთ საურთიერთობო ენად დანერგვა. ყოველივე ამან კი ძალზე შეურყია ავტორიტეტი მეცნიერულ ათეიზმს, როგორც ჰუმანურ მოძღვრებას და როგორც ცხოვრების წესს.

ერთიანი საბჭოთა ხალხის ჩამოყალიბების გზაზე ხელისშემშლელ ფაქტორებად ითვლებოდა ძველი ეროვნული ტრადიციები, დღესასწაულები, წეს-ჩვეულებანი, რომელნიც უმრავლეს შემთხვევაში ასევე რელიგიიდან იღებდნენ სათავეს. კომუნისტური იდეოლოგია მეცნიერული ათეიზმის გამოყენებით ცდილობდა, ხალხებისათვის უარი ეთქმევინებინა ძველ ეროვნულ ტრადიციებზე, დღესასწაულებსა და წეს-ჩვეულებებზე და დაენერგა ახალი, კომუნისტური და ინტერნაციონალური, შრომითი, საბრძოლო თუ ყოფითი ტრადიციები, რომლებიც ერთნაირი იქნებოდა რუსისათვის, უზბეკისათვის, ჩეჩენისათვის, ყირგიზისათვის, ესტონელისათვის თუ ქართველისათვის. ამ მიზნით, მთელი საბჭოთა ქვეყნის მასშტაბით, გრანდიოზული ღონისძიებები ტარდებოდა.

2. რელიგიის თანამედროვე მდგომარეობა საქართველოში და მისი როლი ეროვნებათშორის ურთიერთობებში

როგორი იყო რელიგიისა და რელიგიურ ორგანიზაციათა როლი ეროვნებათშორის ურთიერთობებში საქართველოში? ჩვენი რესპუბლიკა, ისევე როგორც მთელი საბჭოთა კავშირი, წარმოადგენდა მრავალეროვან და მრავალრელიგიურ რესპუბლიკას. საქართველოს გასაბჭოების შემდეგ მეცნიერულ-ათეისტური მსოფლმხედველობის დანერგვისათვის გატარებული გრანდიოზული ღონისძიებების მიუხედავად, ჩვენს რესპუბლიკაში ორ ათეულ რელიგიურ კონფესიამდე მაინც შემორჩა, რომლებიც უმეტესად სხვადასხვა ეროვნების ხალხთან იყო დაკავშირებული. რაც შეეხება რელიგიური ორგანიზაციების რაოდენობას, მათი რიცხვი ჩვენი საუკუნის სამოციანი წლებისათვის საქართველოში არც ისე დიდი იყო, ხოლო თუ სხვა რესპუბლიკების მონაცემებთან შევადარებთ - თითქმის უმნიშვნელო. ასე მაგალითად, ყველაზე მსხვილი რელიგიური კონფესია რესპუბლიკაში, ქართული მართლმადიდებელი ეკლესია 1963 წლისათვის 45 ეკლესიით იყო წარმოდგენილი, იუდაიზმი - 26 სინაგოგით, სახარებისეულ ბაპტისტთა სექტა - 11 სამლოცველოთი, სომხურ-გრიგორიანული ეკლესია - 5 ეკლესიით, ისლამი - 3 მეჩეთით, კათოლიციზმი - 3 ეკლესიით. სხვა სექტები თითო-ოროლა სამლოცველოთი.

რელიგიურ ორგანიზაციათა ეს მცირერიცხოვანი ციფრები, ერთი შეხედვით, იმაზე მიუთითებდა, რომ რელიგია არცთუ ისე დიდ როლს თამაშობდა ხალხის ცხოვრებაში საერთოდ და კერძოდ ეროვნებათშორის ურთიერთობებში. მაგრამ, სინამდვილეში, მიუხედავად რელიგიური ორგანიზაციების ასეთი სიმცირისა და დაკნინებული მდგომარეობისა, რელიგიური ფაქტორი მაინც სერიოზულად

მოქმედებდა ეროვნებათშორის ურთიერთობებზე, ტრადიციულად განსაზღვრავდა ამა თუ იმ ხალხების ეთნოკულტურულ ურთიერთობას და დამოკიდებულებას, სიმპათიას თუ ანტიპათიას, ერთმანეთთან შეგუებას თუ სწრაფვას განცალკევებისაკენ. მაგრამ, განვლილი 70 წლის მანძილზე, ამ ზემოქმედების გავლენას ფარავდა პარტიულ-ბიუროკრატიული და იდეოლოგიური დაწესებულებების დიქტატი, რომელიც გარეგნულად მაინც ახშობდა ეთნიკურ დაპირისპირებებს და კონფლიქტებს. ცხადია, ასეთი ვითარება ვერ გააჯანსაღებდა ეროვნებათშორის ურთიერთობებს. პირიქით, კიდევ უფრო აღვივებდა ავადმყოფობას და ფარულს ხდიდა მას. მაგრამ, როგორც აღვნიშნეთ, ეს ურთიერთდაპირისპირებები გარედან არ ჩანდა და იქმნებოდა შეხედულება, რომ ყველაფერი წესრიგში იყო.

1985 წლიდან დაწყებულმა პერესტროიკამ მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა რელიგიის მდგომარეობაზე საბჭოთა კავშირში. პერესტროიკა" გახდა ის ბიძგი, რომლითაც რეალურად უნდა განხორციელებულიყო კონსტიტუციაში არსებული მუხლი სინდისის თავისუფლების შესახებ. რელიგიურ კონფესიებს მიეცათ ნორმალური ფუნქციონირების საშუალება.გაუქმდა ბევრი შეზღუდვა და აკრძალვა, რის გამოც ბევრი, ფაქტიურად აკრძალული რელიგიური ორგანიზაცია გამოვიდა იატაკქვეშეთიდან. შეწყდა ზოგიერთი სექტანტური ორგანიზაციის აშკარა დევნა, გაიზარდა რელიგიურ დაწესებულებათა რიცხვი, სასულიერო პირებს ფართოდ დაეთმოთ პრესა, ტელევიზია, ზოგიერთი მათგანი საბჭოთა პარლამენტშიც გამოჩნდა. გამრავლდა სასულიერო ჟურნალები და გაზეთები. უფრო ინტენსიურად გამოდიოდა რელიგიური ლიტერატურა, გაიზარდა რელიგიურ დაწესებულებათა ფულადი შემოსავალი, იმატა ეკლესიათა მრევლმაც.

რელიგიური ორგანიზაციები განსაკუთრებით გააქტიურდნენ მას შემდეგ, რაც 1988 წელს რუსულმა მართლმადიდებელმა ეკლესიამ მთელ საბჭოთა კავშირთან და მთელ მსოფლიოსთან ერთად ფართოდ იზეიმა რუსეთის გაქრისტიანების ათასი წლისთავი. ამ ზეიმმა რეალურად აჩვენა ის დიდი მატერიალური თუ სულიერი ძალა, რომელიც ამ ეკლესიას გააჩნია, მიუთითა მის დიდ გავლენაზე ხალხის მასებზე. რუსული მართლმადიდებელი ეკლესიის ათასი წლისთავის ზეიმი მასტიმულირებელი ფაქტორი გახდა სხვა რელიგიური კონფესიებისთვისაც. ისლამურმა, ბუდისტურმა, იუდაურმა თუ სხვა რელიგიურმა ორგანიზაციებმაც ძალზე გაააქტიურეს თავიანთი საქმიანობა,მნიშვნელოვნად გაიზარდა როგორც სასულიერო პირთა, ასევე მრევლის რაოდენობა. სხვა კონფესიებშიც მნიშვნელოვნად იმატა ფულადმა შემოსავალმა.

გაჩნდა ციფრობრივი მონაცემები, რომლებიც ახასიათებდა რელიგიური ორგანიზაციების ზრდას საბჭოთა კავშირში. აღსანიშნავია, რომ პერესტროიკიდან" დაწყებული ხუთი წლის მანძილზე რელიგიურ ორგანიზაციათა რაოდენობა საბჭოთა კავშირში 1,5-ჯერ გაიზარდა.

თუ მთელ საბჭოთა კავშირში 1985 წელს იყო 12438 რელიგიური დაწესებულება, 1990 წლის პირველი ივლისისათვის გახდა 18 666, ე.ი. 6 228-ით მეტი. აქედან რუსულ მართლმადიდებელ ეკლესიაში იყო 6 806 ეკლესია, გახდა 11 116. ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის რიცხვი 51-დან გაიზარდა 296-მდე, კათოლიკური ეკლესია 1068-დან 1385-მდე, ლუთერანული ეკლესია 580-დან 624-მდე,

სომხურ-გრიგორიანული ეკლესია 33-დან 56-მდე, რეფორმატული ეკლესია 86-დან 96-მდე, სტაროობრიადცების~ეკლესია 337-დან 371-მდე, ისლამური მეჩეთები 392-დან 1103-მდე, სახარებისეული ქრისტიანები, ბაპტისტები, ორმოცდაათიანელები 2537-დან 3841-მდე, იუდაური რელიგია, მიუხედავად ებრაელთა მნიშვნელოვანი მიგრაციისა ისრაელსა თუ სხვა ქვეყნებში, 91-დან გაიზარდა 106 სინაგოგამდე, ბუდისტური რელიგია 2-დან 12-მდე, მე-7 დღის ადვენტისტები 342-დან 457-მდე, მალაკნები 44-დან 49-მდე, მენონიტები 53-დან 54-მდე, კრიშნაიტებს არცერთი არ ჰქონდათ და ახლა 8 აქვთ.სხვადასხვა წვრილ სექტებს კიდევ 74 სამლოცველო აქვთ. ამის შემდეგ დღემდე ეს ციფრები კიდევ უფრო გაიზარდა.

რა როლს ასრულებდა რელიგია ამ პერიოდში ერთაშორის ურთიერთობებში? რამდენად პროგრესულია მისი მნიშვნელობა დღევანდელ ვითარებაში? რასაკვირველია, ეს როლი ისევე ძლიერი და მნიშვნელოვანი არ არის, როგორც წარსულ საუკუნეებში. რელიგიას, ცხადია, აღარა აქვს ის ყოვლისმომცველი ძალა, როგორც შუა საუკუნეებში. ახლა ძნელი წარმოსადგენია ომები მხოლოდ სარწმუნოებრივ ნიადაგზე, ვთქვათ, ისეთი, როგორიც ჯვაროსნული ომები იყო შუა საუკუნეებში, მაგრამ რელიგიური ფაქტორი დღესაც რჩება მნიშვნელოვან იდეოლოგიურ ძალად. იგი დიდ გავლენას ახდენს არა მარტო თანამედროვე ადამიანის ცხოვრების წესზე, არამედ პოლიტიკურ სიტუაციებზეც. აღსანიშნავია, რომ კონფესიური კუთვნილების მიხედვით ჯერაც იქმნება სახელმწიფოთაშორისი კავშირები. ამ მხრივ მარტო ისლამური ქვეყნების გახსენება რად ღირს. ჩვენ ძალზე ხშირად ვხვდებით რელიგიურ საფუძველზე გაეთიანებულ ადამიანებს, რომელთაც განსხვავებული შეხედულებანი და პოლიტიკური კრედო აქვთ. მაგრამ, სამწუხაროდ, ასევე ძალზე ხშირად ვხედავთ, თუ როგორ იყენებენ რელიგიას ეთნიკური შუღლის გასაღვივებლად, რა იოლად ჩაღდება რელიგიური თუ პოლიტიკური ბრძოლები ხალხებს შორის რელიგიურ ნიადაგზე. ამიტომ, რელიგიის როლის მხოლოდ ცალმხრივი შეფასება დადებითად ან უარყოფითად მართებული არ იქნება. რელიგიური ფაქტორის მნიშვნელობა ყოველმხრივ უნდა შევაფასოთ.

რაც შეეხება ყოფილი საბჭოთა კავშირის ტერიტორიას, აქ რელიგიური ფაქტორი მხოლოდ ახლა იწყებს მხრების გაშლას, ძველი ღირებულებების დაბრუნებას. თანამედროვე პირობებში, ესა თუ ის რელიგია, მის მაღიარებელ ხალხს ეხმარება, აღიდგინოს თავისი ტრადიციები, წეს-ჩვეულებანი, რიტუალები, აღიდგინოს ის სპეციფიკური და განმასხვავებელი ნიშნები, რის ნიველირებასა და მოსპობას 70 წლის მანძილზე ცდილობდა სოციალისტური იდეოლოგია.

შესაბამისად, თანამედროვე ეტაპზე, სანამ ეროვნული მოძრაობა დუღს, სანამ ყველაფერი თავის კალაპოტში არ ჩამდგარა, და ეროვნებებს შორის ნორმალური პროცესები არ აღმდგარა, სხვადასხვა რელიგიები განკერძოებისა და მარტოობისაკენ უფრო უბიძგებენ ხალხებს, ვიდრე კონსოლიდაცია-შეერთებისაკენ. ეს ფაქტორი კი ზოგჯერ დაძაბულ სიტუაციებს იწვევს. თუ ადრე ათეისტური პროპაგანდით დაშინებული რელიგიური დაწესებულებები ცდილობდნენ ერთმანეთთან დაკავშირებას, ერთგვარ ალიანსს ქმნიდნენ მატერიალისტური მსოფლმხედველობის წინააღმდეგ, პროპაგანდა ეწეოდა გამაერთიანებელ, ეკუმენისტურ მოძრაობას, ახლა ზოგი რელიგიური კონფესია სხვათა მიმართ შეურიგებელი ხდება და განკერძოებისკენ მიისწრაფვის.

რა ხდება საქართველოში? რა პროცესებთან გვაქვს საქმე? განვლილი წლების მანძილზე ქართული მართლმადიდებელი ეკლესია ჯერ რუსული ეკლესიის მიერ 100 წელზე მეტი ხნის მანძილზე ავტოკეფალიაწართმეული, პატივაყრილი და დასუსტებული, შემდეგ რამდენიმე ათეული წლის მანძილზე ანტირელიგიური ბრძოლით დაუძლურებული და თითქმის განადგურების პირას მიყვანილი, სასწაულებრივად მაინც ფეხზე დადგა. რასაკვირველია, ჯერ წარსულ ძლიერებამდე მას ბევრი უკლია, მაგრამ ისიც ფაქტია, რომ იგი, უდავოდ, ძალას იკრებს და თავისი ინდივიდუალურობის აღდგენით არის დაკავებული. იგი საკმაოდ დიდხანს იყო დევნილი და საქართველოში სხვა რელიგიურ კონფესიებზეც კი მეტად დაჩაგრული.ასე რომ, ჯერაც საჭიროებს გონზე მოსვლას. თანაც ისევე, როგორც ზოგიერთმა მართლმადიდებელმა ეკლესიამ, მანაც უარი თქვა ეკუმენისტურ მოძრაობაზე და საკუთარ ინდივიდუალობაზე აიღო გეზი. მისი მდგომარეობა ერთაშორის ურთიერთობებში იოლი არ არის, რადგან საქართველოში ქართველის გარდა მართლმადიდებელია რუსიც, უკრაინელიც, ბერძენიც, ოსიც, ბელორუსიც და ნაწილობრივ აფხაზიც. ამიტომ ეკლესიის ცდა, თავის დროზე მხარში ამოსდგომოდა ქართულ ეროვნულ მოძრაობას, ყოველთვის, ყველა მართლმადიდებლის გაგებას როდი იწვევდა და გარკვეულ სიძნელეებთან იყო დაკავშირებული.

რაც შეეხება სხვა რელიგიურ კონფესიებს, ახლა ისინიც ძალზე აქტიურობენ. თითოეული მათგანი ცდილობს საკუთარი მსოფლმხედველობის და ცხოვრების წესის დანერგვას და გავრცელებას. თითოეულ მათგანს მხოლოდ საკუთარი მოძღვრება მიაჩნია ჭეშმარიტად, ხოლო სხვები არასწორად და შეცდომად. თითოეული რელიგიური კონფესია თავისი მოძღვრების მიხედვით ზრდის საკუთარ მრევლს. პროპაგანდას უწევს მისეულ ღირებულებებს, ნერგავს საკუთარ ტრადიციებს, წარმოდგენებს, ზნე-ჩვეულებებს, ერთგულებას უცხადებს იმ ქვეყანას, საიდანაც ეს რელიგია იღებს სათავეს, ან სადაც ამ რელიგიათა მმართველი ორგანიზაცია არის.

 

 

ამიტომ, ახლა, საქართველოში ყოველთვის როდია ნათელი, თუ რა პოზიციაზე დადგება საქართველოს მიმართ სხვა რელიგიის მაღიარებელი ხალხი, რა პოზიციას დაიკავებს ეროვნული დამოუკიდებლიბისათვის ბრძოლაში, როგორ უერთგულებს საქართველოს ისლამით ნაზარდი აზერბაიჯანელი, ლეკი თუ ქისტი, გრიგორიანული სარწმუნოებით გაზრდილი სომეხი, სექტანტური იდეოლოგიის სხვადასხვა ეროვნების წარმომადგენელი, რა პოზიციას დაიკავებს სხვა სარწმუნოებაზე მდგარი ქართველი, სახარებისეული ბაპტისტი იქნება ის თუ ორმოცდაათიანელი, კათოლიკე თუ ძველი მართლმადიდებელი, მუსლიმი თუ კრიშნაიტი, მეშვიდე დღის ადვენტისტი თუ იეღოველი.

რელიგიურმა მოძრაობამ, ისევე როგორც მთელი ყოფილი საბჭოთა კავშირის მასშტაბით, საქართველოშიც გაშალა ფრთები. მისი გავლენა ხალხის მასებზე მნიშვნელოვნად გაიზარდა. ამიტომ იგი თანამედროვე პირობებში საფუძვლიან შესწავლას და ანგარიშის გაწევას მოითხოვს. მითუმეტეს, რომ რელიგიური ფაქტორის როლი ერთაშორის ურთიერთობებში თანდათან კი არ მოიკლებს, არამედ მოიმატებს. ამას კი მეტად დიდი მნიშვნელობა ექნება ქართული სახელმწიფოებრიობის ჩამოყალიბების და განმტკიცების შემდგომ გზაზე.

*

* *

IV საუკუნეში, მაშინ, როდესაც მცხეთაში ჩვენი განმანათლებელი ნინო კაბადოკიელი მოვიდა და ქრისტიანობა გვიქადაგა, რის შედეგადაც საქართველოში ახალმა რელიგიამ იმძლავრა, მისმა მიმდევრებმა ძველი, ადრე აქ გავრცელებული წარმართული სალოცავები გაანადგურეს: კერპები დაამსხვრიეს, ტაძრები დაანგრიეს, წარმართები ქრისტიანებად მოაქციეს...

მრავალი საუკუნე გავიდა მას შემდეგ. და აი, მეოცე საუკუნეში, მთელ რუსეთში და ჩვენშიც ძალაუფლება ათეისტ-კომუნისტებმა იგდეს ხელთ. მათ მრავალი ეკლესია დაანგრიეს, კიდევ უფრო მეტი გააუქმეს, სამრეკლოებიდან ზარები ჩამოხსნეს, რელიგიური წიგნები მიმოფანტეს, მრევლი გარეკეს, ქრისტიანული სიწმინდეები წაბილწეს, მათ ნაცვლად კი ახალი რელიგიის" - მარქსიზმის - ფუძემდებელთა და სახელგანთქმულ ბოლშევიკთა სურათები დაკიდეს, ძეგლები და ბიუსტები აღმართეს, მოსკოვში მავზოლეუმი, სხვადასხვა ქალაქებში კი რევოლუციის მუზეუმები ააშენეს...

კიდევ უფრო გვიან, სულ ათიოდე წლის წინ, მას შემდეგ, რაც 70 წლიანი კომუნისტური რეჟიმი დამთავრდა და რელიგია ისევ აღდგა თავის უფლებებში, ახლა უკვე რევოლუციონერების სურათები ჩამოხსნეს, ძეგლები დაანგრიეს და ისევ ეკლესია-ტაძრების მშენებლობას მიჰყვეს ხელი...

ყველაფერ ამაში არის გარკვეული კანონზომიერება. თუმცა, მორწმუნის თვალთახედვით, ქვეყანაში ქრისტიანობის შემოსვლის შედარება კომუნისტების ქმედებასთან დიდი ცოდვა და მკრეხელობაა, მაგრამ იგი გარკვეულად მაინც ასახავს იმ რეალურ ისტორიულ პროცესს, რაც სინამდვილეში მოხდა ჩვენს ქვეყანაში და არსებითად, ძალიან მოკლედ, მხოლოდ კონტურებში, მაგრამ მაინც გადმოსცემს რელიგიური რწმენის მიხვეულ-მოხვეულ გზებს საქართველოში. ალბათ მართალნი არიან ის მკვლევარები, რომლებიც რელიგიურ რწმენას ზღვის მიმოქცევას ადარებენ. მართლაც ასეა: დიდი ტალღა მოაწყდება ხოლმე ნაპირს, ყველაფერს დაფარავს, მერე უკან იხევს, ძალას მოიკრებს და ისევ ისწრაფვის ნაპირისაკენ...

და მაინც, კარგად რომ გავერკვეთ იმ რელიგიურ პროცესებში, რომლებიც ახლა მიმდინარეობს ჩვენს ცხოვრებაში, ამისათვის აუცილებელია უფრო ღრმად ჩავიხედოთ საქართველოს ისტორიაში, ქართველთა სულიერ ცხოვრებაში, ჩვენი ხალხის მისწრაფება-სურვილებში, ცალკეულ ნიუანსებში, პრაქტიკულ რელიგიურ საქმიანობაში, რათა ნათლად გავარკვიოთ რწმენის როლი როგორც ჩვენს წარსულში, ასევე თანამედროვე ვითარებაში.

თუ რა იყო ქრისტიანობა ქართველთათვის, რა როლს ასრულებდა იგი ჩვენს ცხოვრებაში ეს საკმაოდ კარგად არის ცნობილი და ყველას მიერ აღიარებული.

სამეცნიერო თუ მხატვრულ ლიტერატურაში ამ მხრივ სრული ერთსულოვნებაა: ქრისტიანობა ქართველთათვის იყო რწმენაც, მსოფლმხედველობაც, ცხოვრების წესიც. უმეტესად სწორედ მასთან იყო დაკავშირებული ტრადიციები, წეს-ჩვეულებანი, საერთოდ ყოფა, კულტურა; რომ იგი იყო ის ფარი, რომლის მეოხებითაც მრავალი საუკუნის მანძილზე თავს ვიცავდით მრავალრიცხოვანი მტრისაგან, რომლებიც სხვა სარწმუნოებით შეიარაღებულნი მოდიოდნენ ჩვენს დასაპყრობად და მის თავზე მოხვევას ცდილობდნენ. ქრისტიანობა ქართველთათვის მარტო სარწმუნოება არ იყო, არამედ ყოველივე ის, რაც მას ქართველად ხდიდა. ამიტომ, იგი მარადჟამს მოგვიწოდებდა, შეგვენარჩუნებინა ჩვენი ენა, მეობა, თავისებურებანი, არ გავთათრებულიყავით", არ ავთქვეფილიყავით სხვა ხალხებში. მისი მეოხებით, როგორც ვხედავთ, შევძელით კიდეც აქამდე მოგვეღწია...

 

 

ყველა ამ შეხედულებაში, რასაკვირველია, არის გარკვეული პათეტიკაც, საწინააღმდეგო ფაქტების მიჩქმალვის ცდაც, მაგრამ ძირითადად ყველაფერი მაინც მართალია...

ის, რაც ზემოთ ჩამოვთვალეთ, და ქრისტიანობის აქტივში შევიტანეთ, უფრო საქართველოს რუსეთთან შეერთებამდე იგულისხმება.

მაგრამ XIX და XX საუკუნეებში ქართველთა შორის მკვეთრად იმატა რელიგიისადმი გულგრილმა დამოკიდებულებამ, ზოგ შემთხვევაში კი ეკლესიისადმი ზურგის შექცევის აშკარა ცდებმაც.

უფრო გვიან ამ მოვლენას ბევრი მკვლევარი მხოლოდ მარქსიზმის შემოსვლას, ოქტომბრის რევოლუციის გამარჯვებას და ათეიზმის 70 წლიან ბატონობას მიაწერდა. მაგრამ ეს არ არის სწორი. ჩვენი გულგრილობა ეკლესიის მიმართ გაცილებით ადრე დაიწყო და იგი საქართველოს რუსეთთან შეერთებასთან არის დაკავშირებული. და თუკი ჩვენ ამ ფაქტორს სერიოზულად არ განვიხილავთ, მაშინ ვერც იმ რთულ და სერიოზულ რელიგიურ პროცესებში გავერკვევით, რომელიც ახლა საქართველოში მიმდინარეობს.

ცოტა ხნით უკან დავიხიოთ და საქართველოს ისტორიაში ჩავიხედოთ: ჯერ კიდევ XVI-XVII საუკუნეებში მტრებისგან შევიწროებული და სისხლისაგან დაცლილი ქართული სამეფო-სამთავროები მფარველს ეძებდნენ. ეს მფარველი მათ ქვეყნის გარეთ უნდა ეპოვათ. ასეთი საგარეო მფარველის ძიება და პოვნა, როგორც სამართლიანად შენიშნავენ ისტორიკოსები, დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლის წაგებას ნიშნავდა, რადგან პოლიტიკაში უანგაროდ არავინ ირჯება და არაფერს აკეთებს თვით ერთნაირი სარწმუნოებისა და შეხედულებებისთვისაც კი. ამიტომ, ასეთი მფარველი საგანგებოდ უნდა შერჩეულიყო და ყველა სხვა შესაძლებელ მფარველზე უკეთესი უნდა ყოფილიყო. მას სხვებთან შედარებით სრულად უნდა დაეკმაყოფილებინა ამ ქვეყნის ინტერესები, დაეცვა მისი უშიშროება და მშვიდობა მოეტანა მის მფარველობაში შესული ქვეყნისათვის.

როგორც ცნობილია, ამ პერიოდისათვის ამიერკავკასიის და შესაბამისად საქართველოს სამეფოებისა თუ სამთავროების ხელში ჩასაგდებად ორი მუსლიმური ქვეყანა იბრძოდა: ირანი და ოსმალეთი. ამ ქვეყნების გარდა კავკასიაში

გავლენისათვის პრეტენზიას აცხადებდა რუსეთიც. ოსმალეთისა და ირანისგან განსხვავებით რუსეთი ერთმორწმუნე" სახელმწიფო იყო, იგი საქართველოსავით მართლმადიდებლობას აღიარებდა. ასეთ მძიმე პირობებში, როდესაც ქართული სამეფო-სამთავროები გარშემორტყმულნი იყვნენ მათდამი მტრულად განწყობილი მუსლიმური ქვეყნებით, რომელნიც ყოველ წუთს წალეკვით ემუქრებოდნენ საქართველოს, ისეთი მოკავშირის გამოჩენას, რომელსაც რეალური ძალა გააჩნდა და ამავე დროს ერთნაირი სარწმუნოება და ტიპიკონი ჰქონდა, უდიდესი მნიშვნელობა ენიჭებოდა. როგორც სამართლიანად აღნიშნავენ ისტორიკოსები, ერთმორწმუნეობა" ამ ორ ქვეყანას შორის უცხოობის" ზღვარსაც კი შლიდა და განუხრელად უწყობდა ხელს საქართველოს რუსეთთან დაახლოებას.

მართალია, რუსეთს, ამ დროისათვის ჯერ კიდევ არ შეეძლო ამიერკავკასიაში აქტიური პოლიტიკის გატარება, რადგან XVI-XVII საუკუნეებში მას მოსაწესრიგებელი ჰქონდა ქვეყნის ჩრდილოეთისა და დასავლეთის საზღვრები. შესაბამისად, ამიერკავკასიაში წამყვანი პოზიციების დასაკავებლად მას რეალური ძალა არ გააჩნდა. მაგრამ რუს დიპლომატებს შორს წამსვლელი გეგმები ჰქონდათ და საქართველოს სამეფო-სამთავროებთან ურთიერთობას პერსპექტივის ჭრილში განიხილავდნენ. ისინი ვარაუდობდნენ, რომ რუსეთის საგარეო პოლიტიკაში ამ სამეფო - სამთავროებს დიდი როლი უნდა შეესრულებინათ ამიერკავკასიაში გაბატონების საქმეში. ამიტომ, მიუხედავად იმისა, რომ რუსეთს ჯერ კიდევ არ შეეძლო რეალურად ჩარეულიყო ამიერკავკასიის საქმეებში, მისი დიპლომატები უხვ დაპირებებს არ იშურებდნენ და ქართული სამეფო-სამთავროების გამგებელთათვის დროდადრო მცირეოდენ საჩუქრებსაც იმეტებდნენ.

ფიქრობდნენ კი ქართული სამეფო-სამთავროების პატრონები, საბოლოო ჯამში, რა მოჰყვებოდა ამ კავშირს? თავისი დახმარების საფასურად რა პირობებს წამოაყენებდა რუსეთი? ქართველი პოლიტიკოსები გულუბრყვილოდ მართლა ხომ არ ფიქრობდნენ, რომ რუსეთის სახელმწიფო მარტო ქრისტიანობისა და ერთმორწმუნეობის გამო" სრულიად უანგაროდ გაუწევდა დახმარებას ქართველებს? და საერთოდ, დაიწყებდნენ თუ არა ქართველები ისეთი მოკავშირის ძებნას, რომელიც მათ სახელმწიფოებრიობას შეიწირავდა?

როდესაც საქართველოს სამეფო-სამთავროების მიერ სახელმწიფოებრიობის დაკარგვაზე საუბრობდა, აკადემიკოსი ივანე ჯავახიშვილი აღნიშნული მარცხის მიზეზად მიიჩნევდა არა მარტო მეფის რუსეთის ცბიერ პოლიტიკას, არამედ ქართლ-კახეთის სამეფოს მესვეურთა პოლიტიკურ გულუბრყვილობას, რაც რუსეთისადმი სახელმწიფოებრივ-ქრისტიანულ ნიადაგზე დაუშრეტელ ნდობაში" გამოიხატებოდა.

ასე იყო, თუ ისე, 1801 წლის 18 იანვრის მანიფესტით ქართლ-კახეთის სამეფო რუსეთის გუბერნიად გამოცხადდა. ამ ფაქტმა განსაზღვრა ქართული ეკლესიის ისტორიული ბედიც.

ჯერ კიდევ 1783 წელს რუსეთსა და ქართლ-კახეთის სამთავროებს შორის დადებულ გეორგიევსკის ტრაქტატში ნათქვამი იყო, რომ ქართული ეკლესიის მმართველობის და მისი დამოკიდებულების შესახებ რუსეთის წმინდა სინოდთან უნდა შედგენილიყო ცალკე არტიკული.

ამ არტიკულს ქართული ეკლესიის მესვეურნი ასე განმარტავდნენ: მეფეს არ ჰქონდა უფლება, ჩარეულიყო სასულიერო საქმეებში, ამიტომ, როდესაც საქმე პოლიტიკურად გადაიჭრებოდა, შემდეგ უნდა გადაეწყვიტათ სარწმუნოების საკითხი, ეკლესიათა ურთიერთდამოკიდებულების საკითხი, მაგრამ შემდეგ მეფის რუსეთის ხელისუფლებამ ამ არტიკულს ყურადღება არ მიაქცია და თანდათანობით ქართული ეკლესია დაუმორჩილა რუსეთის სინოდს.

1811 წელს კათალიკოსი ანტონ II პეტერბურგში გაიწვიეს. ეს ფაქტი უკვე მოასწავებდა ქართული ეკლესიის დამოუკიდებლობის გაუქმებას. ამის შემდეგ შეიქმნა საეგზარქოსო. პირველი ეგზარქოსი იყო ვარლამი, გვარად ერისთავი. ეს იყო პატივმოყვარე კაცი, რომელიც ცდილობდა სინოდის კეთილგანწყობის დამსახურებას. მან ბევრი იშრომა საეგზარქოსოს შესაქმნელად, ამიტომ, მომდევნო პერიოდის ქართული სამღვდელოება მას ზიზღით უყურებდა.

საეგზარქოსოს ისტორიის მთელ მანძილზე ვარლამი იყო ერთადერთი ქართველი ეგზარქოსი, დანარჩენი თოთხმეტი (მათი რიცხვი სულ 15 იყო), რუსი იყო.

საეგზარქოსოს დაწესების შემდეგ ქართულ ეკლესიაში თანდათან დაინერგა რუსული საეკლესიო წესრიგი. ბევრ ეკლესიაში შემოიღეს ხალხისათვის გაუგებარ ენაზე წირვა-ლოცვა და საერთოდ, ქართული ეკლესია რუსეთის ეკლესიის ნაწილი გახდა.

საეკლესიო მამულების დიდი ნაწილი ჩამოერთვა სამღვდელოებას და გადავიდა ხაზინის მფლობელობაში. სამაგიეროდ წმინდა სინოდმა გამოუყო თანხები საეგზარქოსოს, მაგრამ ეს ფულადი თანხა იმდენად მცირე და უმნიშვნელო იყო იმ შემოსავალთან შედარებით, რაც შემოსდიოდა ეკლესიას თავისი სამფლობელოებიდან, რომ ეს აქტი ქართველმა სამღვდელოებამ ძარცვის აქტად ჩათვალა და აშკარა უკმაყოფილებას გამოთქვამდა.

 

 

ასე რომ, ქართველი სამღვდელოების უკმაყოფილების ერთ-ერთი სერიოზული და ძირითადი მიზეზი ეკონომიკური მდგომარეობის გაუარესებაც იყო. გარდა ამისა, მეფის თვითმპყრობელობა საქართველოში ეგზარქოსებად აგზავნიდა თავის მოხელეებს, რომლებიც უმეტესად გამოირჩეოდნენ შოვინიზმით, უმეცრებით და შეუგნებლობით. ცარიზმი ცდილობდა გამოეყენებინა მართლმადიდებელი ეკლესია კოლონიური ჩაგვრის და აშკარა რუსიფიკატორული პოლიტიკის გასატარებლად, რაც მოსახლეობის დიდ უკმაყოფილებას იწვევდა. საქართველოს ეგზარქოსები და მათი მოხელეები ცდილობდნენ სწავლებიდან ამოეღოთ ქართული ენა, გაეთიშათ ქართველი ხალხი, მეგრელებს და სვანებს არაქართველებად აცხადებდნენ.

ერთ-ერთი ეგზარქოსი პავლე 1886 წელს იქამდეც მივიდა, რომ საჯაროდ დაწყევლა ქართველი ერი, რასაც ქართველთა შორის მძლავრი საპროტესტო გამოძახილი მოჰყვა. ამის საპასუხოდ, ერთგული სამსახურისათვის, რუსეთის იმპერატორმა ალექსანდრე II ეგზარქოსს ბრილიანტის ჯვარი უბოძა.

უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ რუსულ ენაზე წირვა-ლოცვის შემოღებამ ემოციური გავლენა დაუკარგა მართლმადიდებლურ კულტს, ხოლო ყოველივე ამან

თავი იჩინა მოსახლეობის რწმენის შერყევაში, რაც უფრო ხშირად რელიგიისადმი გულგრილობაში გამოიხატებოდა. ამის გამო სამღვდელოება დიდ შეშფოთებას გამოთქვამდა.

XIX საუკუნის დასასრულიდან სულ უფრო გახშირდა სამღვდელო პირთა გოდება ეკლესიის ავტორიტეტისა და რწმენის დაცემის გამო. საეკლესიო მამულების ჩამორთმევის შემდეგ სამღვდელოების ეკონომიკური კეთილდღეობა დამოკიდებული იყო მრევლზე. ამიტომ, მათ ძალზე აწუხებდათ მორწმუნეთა ღვთისადმი გულგრილობა.

ქართველი სამღვდელო პირები რწმენისადმი გულგრილობას უპირველეს ყოვლისა მიაწერდნენ საკუთარი, დამოუკიდებელი ეკლესიის უქონლობას, მოითხოვდნენ ავტოკეფალიის დაბრუნებას. ამ პერიოდში ჩნდება ლიტერატურა, რომელშიც არის მტკიცება, რომ რუსეთის მთავრობამ დაარღვია III მსოფლიო საეკლესიო კრების მერვე და VI მსოფლიო საეკლესიო კრების ოცდამეცხრამეტე წესი და დაიწყო ეგზარქოსების დანიშვნა საქართველოში აღმოსავლეთის პატრიარქების თანხმობის გარეშე.

ქართველი სასულიერო პირების მტკიცებაში, რასაკვირველია, დიდი სიმართლე იყო. მართლაც, რუსულ ენაზე წირვა-ლოცვამ, უცხო საეკლესიო მმართველობამ შეასუსტა სამღვდელოების კავშირი მოსახლეობასთან. შეანელა რელიგიის გავლენა ხალხზე და მორწმუნეთა მნიშვნელოვანი ნაწილი ჩამოაშორა ეკლესიას, მაგრამ ამ მსჯელობებში ნაკლებადაა ლაპარაკი მორწმუნეთა რელიგიისადმი გულგრილობისა და ზურგის შექცევის სხვა მიზეზებზე. კერძოდ, არაფერს ამბობდნენ იმ დიდ საეკლესიო გადასახადებზე, რომლითაც მოსახლეობა ძალზე შევიწროვებული იყო. სხვა მოთხოვნებთან ერთად გლეხობა აყენებდა მოთხოვნას საეკლესიო გადასახადების გაუქმების შესახებ.

ამის გამო, საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში 1905-1907 წლების რევოლუციური გამოსვლების დროს ხალხი მკაცრად ილაშქრებდა ეკლესიის წინააღმდეგ. სამწუხაროდ, ამ პერიოდში რუსული თვითმპყრობელობის სამსახურში მდგარი ეკლესია ხელისუფლების დასაყრდენს წარმოადგენდა. ის ებრძოდა განსხვავებულ აზრს და პოლიციასთანაც თანამშრომლობდა. საქართველოში, ისევე როგორც მთელ რუსეთში, სამღვდელოება ხელს უწყობდა ანტისოციალისტური ლიტერატურის გავრცელებასაც. ეს კი მის ავტორიტეტს როდი ზრდიდა. ეკლესიის ასეთი არასასურველი მდგომარეობა გაგრძელდა 1917 წლამდე, ვიდრე ქართველმა სამღვდელოებამ ავტოკეფალია არ გამოსთხოვა დროებით მთავრობას...

ერთმორწმუნე", ერთი ტიპიკონის გამზიარებელ ხალხთან შეერთებას და ჩახუტებას, ლოგიკის მიხედვით, თუ პრივილეგირებული მდგომარეობის დაკავება არა, ყოველ შემთხვევაში სხვა სარწმუნოების ხალხთან შედარებით უარეს მდგომარეობაში ჩავარდნა მაინც არ უნდა მოჰყოლოდა. მაგრამ სინამდვილეში მაინც საოცარი და დაუჯერებელი ამბავი მოხდა: თავისი ერთმორწმუნეობის~ გამო ქართველები სხვაზე მეტად დაიჩაგრნენ და ეროვნულ დამოუკიდებლობასთან ერთად საკუთარი მრავალსაუკუნოვანი საეკლესიო ავტოკეფალიაც დაკარგეს.

ათასგზის მართალი იყო ჩვენი სასიქადულო მწერალი ილია ჭავჭავაძე, როდესაც ჩვენი ასეთი მართლმადიდებლური გულუბრყვილობის" და ერთმორწმუნეობის" ზედმეტად ნდობის სავალალო შედეგს მისთვის დამახასიათებელი სიცხადით აფიქსირებდა საქართველოში რუსეთის ხელისუფლებისადმი მირთმეულ მოხსენებაში და მის დაუყოვნებლივ გამოსწორებას მოითხოვდა:

რუსეთის ფარგლებში ყველა არარუსს (ინოროდეცს) სარწმუნოებრივი მმართველობის საქმეში საკუთარი დამოუკიდებლობა აქვს. სომხები, მუსულმანები, ებრაელები და ა.შ. თავიანთ აღმსარებლობის მმართველობაში თვითთავადნი არიან, მათ აქვთ საკუთარი სასულიერო სასწავლებლები, სადაც სწავლა მშობლიურ ენაზეა და ყოველდღე მშობლიურის სწავლებას დათმობილი აქვს ფართო ადგილი. მათ დამოუკიდებლად მართავს საკუთარი სამღვდელოება. უცნაურია, რომ ამ სიკეთეს მოკლებულნი არიან მხოლოდ მართლმადიდებელი ქართველები, თითქოსდა სასჯელად მათი მართლმადიდებლობის გამო.

მარტოოდენ მართლმადიდებელი ქართველების უუფლებობამ შეიძლება წარმოშვას აზრი, რომ არარუსებისათვის, ეროვნული გაგებით, მართლმადიდებლურ რუსეთში სახეირო არ არის მართლმადიდებლური სარწმუნოების აღმსარებლობა. საქმის ასეთი ვითარება შეიძლება აიხსნას რაღაც გაუგებრობით, რომელსაც ამდენი ხანია, ზიანი მოაქვს მართლმადიდებლობისათვის.

ამგვარი უგუნური ვითარების შენარჩუნება, ჩვენი აზრით, მიჩნეულ უნდა იქნეს სახელმწიფოებრივ და რელიგიურ შეცდომად.

ამიტომ განსახილველად წარმოგიდგენთ შუამდგომლობას ქართული ეკლესიისათვის მის წიაღში უძველესი დროიდან არსებული ავტოკეფალიის დაბრუნების შესახებ: ვიმედოვნებთ რომ ამით ვასრულებთ ჩვენს მოქალაქეობრივ ვალს და ვსასოებთ, რომ ამ თხოვნამ თქვენი ბრწყინვალების მხარდაჭერა დაიმსახუროს."

მაგრამ, რუსთა შორს მიმავალ პოლიტიკურ-რელიგიურ გეგმებში ქართული ავტოკეფალიის აღდგენა არ შედიოდა, რადგან მათ მართლმადიდებლობა, მართლმადიდებელი ეკლესია პირველ რიგში ესახებოდათ კოლონიური ჩაგვრისა და მორჩილების სულიერ იარაღად, მოსახლეობის რუსიფიკაციის საშუალებად, რაც ესოდენ საჭიროდ და საშურად ითვლებოდა ახალშემოერთებული მხარის სრული ათვისებისათვის.

ამ უეჭველ ფაქტს, უფრო გვიან, აღარც რუსი სასულიერო პირები მალავდნენ. ამ მხრივ მეტად საინტერესოა არქიეპისკოპოს სერგის მიერ გამოთქმული აზრი შრომაში ქართული ავტოკეფალია და მისი რესტავრაცია~, სადაც იგი დაუფარავად წერდა: გადაწყდა, პატარა ქვეყანა თავისი დამოუკიდებელი ძველი კულტურით გაერუსებინათ, ხოლო მართლმადიდებელი ეკლესია, რომელიც ქართული სულიერების გამომხატველი იყო, რუსული მართლმადიდებელი ეკლესიის ნაწილად ექციათ. ამისათვის მეთოდებიც შესატყვისი და იმ დროისათვის შესაფერისი იქნა

არჩეული: უხეში ადმინისტრირება, ძალდატანება, მეფის რუსეთის ჩინოვნიკთა და სატრაპთა თვითნებობა, განუკითხაობა და ეკლესიის იერარქთა საქმიანობაში ჩარევა."

 

 

თუ რა უბედურება მოუტანა ქართველ ხალხს და მართლმადიდებელ ეკლესიას ავტოკეფალიის დაკარგვამ და საეგზარქოსოს შემოღებამ, კარგად აქვს შეჯამებული ეპისკოპოს დავითს თავის შრომაში ივერიის ეკლესიის ავტოკეფალიის შესახებ~, რომელიც 1912 წელს გამოვიდა რუსულ ენაზე. იგი წერდა:

 

1. ეგზარქოსები არ ზრუნავდნენ ქართველი ხალხის სულიერი მოთხოვნილების დაკმაყოფილებაზე;

2. მათ არ იციან ქართული ენა და არა აქვთ უშუალო კავშირის შესაძლებლობა მორწმუნეებთან;

3. ისინი პატივს არ სცემენ ქართველთა ეროვნულ გრძნობებს და მათ კულტურას;

4. არ ზრუნავენ ქართველი სამღვდელოების მაღალი განვითარებისათვის;

5. ჩაგრავენ ქართველ სამღვდელოებას, არ აწინაურებენ ხელმძღვანელ თანამდებობაზე, რუს კოლეგებთან შედარებით უხდიან ნაკლებ ჯამაგირს;

6. ყოველნაირად ხელს უშლიან ქართველი სამღვდელოების მიერ ლიტერატურულ-საღვთისმეტყველო მუშაობას. ქართული საეკლესიო ორგანოს შექმნას;

7. ხელს უწყობენ ქართველი ერის გათიშვას, ცდილობენ მეგრელები დაუპირისპირონ ქართველებს და ამ მიზნით სამეგრელოში შემოიღეს წირვა-ლოცვა მეგრულ ენაზე;

8. ცდილობენ ქართული ეკლესიების გარუსებას;

9. ქართველი სამღვდელოებისაგან მკაცრად მოითხოვენ მოვალეობის შესრულებას, ხოლო რუსი მღვდლების მიმართ აწარმოებენ ყველაფრის პატიების პოლიტიკას;

10. ეგზარქოსები ნაკლებ ყურადღებას უთმობენ მრევლში მუშაობის დაყენების საკითხებს.

11. ცდილობენ ერთმანეთს დაუპირისპირონ ქართველი სამღვდელო პირები;

12. ისინი უფრო მეტად იმაზე ზრუნავენ, რომ დაამცირონ ან საერთოდ უგულებელყონ ქართველთა ეროვნული თავისებურებანი, მოსპონ ყველაფერი, რაც შეიძლება იყოს ქართველთათვის ეროვნულ გრძნობათა წყარო;

13. რუს ეგზარქოსებს არ შეუძლიათ შეიყვარონ თავიანთი სამწყსო, გაიზიარონ მათი ჭირი და ლხინი, იამაყონ იმით, რითაც ქართველები ამაყობენ, აფასებდნენ იმას, რაც მათთვის ძვირფასია;

14. ეგზარქოსებს არ უყვართ ქართველები და საქართველო.

3. ავტოკეფალიის აღდგენა

ბოლოს და ბოლოს ეს უსამართლობაც დამთავრდა, ახდა ქართველთა მრავალწლიანი ოცნება. ბრძოლა ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენისათვის, როგორც იქნა,წარმატებით დასრულდა. ქართველებმა 1917 წლის 12 მარტს კარგად ისარგებლეს რუსეთში მომხდარი თებერვლის ბურჟუაზიულ-დემოკრატიული რევოლუციით და მცხეთაში გამართულ საეკლესიო კრებაზე ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის დამოუკიდებლობის აღდგენა გამოაცხადეს. რასაც მალე, 1917 წლის 27 მარტს რუსეთის დროებითმა მთავრობამაც დაუჭირა მხარი.

მართალია, რუსეთის დროებითი მთავრობის მიერ საქართველოს ეკლესიის დამოუკიდებლობის ცნობა არ იყო ბოლომდე მისაღები, რადგან ავტოკეფალიის აღიარება მოხდა მაინც არა ტერიტორიული, არამედ ეროვნული ნიშნით (მხოლოდ ქართველებისათვის), მაგრამ მთავარი მაინც გაკეთებული იყო. ყინული გალღვა. პირველი, ყველაზე უფრო რთული ნაბიჯი გადადგმულ იქნა, რასაც შემდეგში ქართული ავტოკეფალიის შემდგომი გაღრმავებისა და განმტკიცებისათვის სხვა სასურველი ქმედებებიც მოჰყვა.

1917 წლის სექტემბერში ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის ყრილობაზე კათოლიკოს-პატრიარქად აირჩიეს დიდი მოღვაწე და ავტოკეფალიისათვის თავდადებული მებრძოლი კირიონ საძაგლიშვილი. მისი საზეიმო კურთხევა კი რამდენიმე დღეში, ამავე წლის პირველ ოქტომბერს გაიმართა.

ამ საეკლესიო კრებას ბევრი მკვლევარი ისტორიულს უწოდებს და ეს მართლაც ასეა. იმ ჩამოქუფრულ, შავბნელ ზეცაზე, რომელიც რუსეთთან შეერთების შემდეგ თავს დაგვყურებდა, ეს პირველი ნათელი წერტილები იყო, საიდანაც ხელახალი ათვლა დაიწყო მრავალტანჯულმა ქართულმა მართლმადიდებელმა ეკლესიამ. ამის შემდეგ ქართულ მართლმადიდებელ ეკლესიას დამოუკიდებლობის გზაზე ჯერ კიდევ ბევრი სირთულეები უნდა გადაელახა, მრავალი მსხვერპლი გაეღო, რათა საბოლოოდ დაემკვიდრებინა თავისი მეობა და თავისთავადობა.

მაგრამ, როგორც უკვე ვთქვით, დასაბამი უკვე მიცემულ იქნა.

1918 წლის 26 მაისს, როგორც ცნობილია, საქართველომ თავისი დიდი ხნის დაკარგული დამოუკიდებლობის აღდგენა გამოაცხადა. ამ პერიოდიდან დაწყებული 1921 წლის 25 თებერვლამდე, სანამ კომუნისტური იდეებით შეიარაღებული რუსები არ შემოიჭრნენ ჩვენს ქვეყანაში და მისი ანექსია არ მოახდინეს, მთლიანად საქართველოს და ქართულ მართლმადიდებელ ეკლესიასაც ამოსუნთქვის საშუალება

მიეცათ. დემოკრატიული საქართველოს ხელისუფლების სათავეში მენშევიკები იდგნენ, ისინი არ ღალატობდნენ თავის შეხედულებებს რელიგიასა და ეკლესიაზე, ამიტომაც, ერთი მხრივ, მათ საქართველოს ეროვნული საბჭოს და საქართველოს რესპუბლიკის 1918 წლის 25 ნოემბრის კანონით საღვთო სჯულის სწავლება გააუქმეს:

1. ყოველი ტიპისა და საფეხურის სახაზინო და კერძო უფლებიან სკოლაში, _ ნათქვამი იყო კანონში, _ გაუქმდეს საღვთო სჯულის სწავლება და საღვთო სჯულის მასწავლებლის თანამდებობა.

2. ხსენებულ სკოლებში დაიხუროს კრედიტი, რომელიც გახსნილი იყო საღვთო სჯულის მასწავლებელთა ჯამაგირისათვის.

3. შტატს გარეშე დატოვებულ საღვთო სჯულის მასწავლებელთ

მიეცეთ ჯილდო, რომელიც დაწესებულია 1918 წლის ივლისის 5-ის კანონით.

4. იმ მშობლებს, რომლებიც მოისურვებენ თავის შვილებს თავისი ხარჯით ასწავლონ საღვთო სჯული, დაეთმოთ სკოლის შენობა იმ საათებში, როდესაც ეს ხელს არ შეუშლის სხვა საგნების სწავლებას.

5. ეს კანონი ძალაში შედის დღიდან მისი გამოქვეყნებისა მთავრობის ორგანო საქართველოს რესპუბლიკაში."

მაგრამ, მეორე მხრივ, დემოკრატიული საქართველოს მენშევიკურ მთავრობას კარგად ესმოდა, თუ რა დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა ეროვნულ ეკლესიას ხალხისათვის, კარგად ითვალისწინებდა, თუ რა როლს ასრულებდა იგი ქართველთა ისტორიასა თუ სულიერ ცხოვრებაში. მათ ისიც კარგად ესმოდათ, თუ რა დიდი მხარდაჭერა შეიძლებოდა მიეღო მისგან ახლადაღდგენილ ქვეყანას, რომელიც თვითდამკვიდრებისათვის იბრძოდა. ამიტომ, იგი ყოველმხრივ ეხმარებოდა ქართულ ეკლესიას ფეხზე დამდგარიყო და გაძლიერებულიყო.

უფრო გვიან, კომუნისტური მმართველობის დროს, ასეთ ფაქტებს საბჭოთა ისტორიკოსები წყრომით მოიხსენიებდენ და როგორც სერიოზულ ბრალდებას ისე უყენებდნენ დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობას, საყვედურობდნენ, რომ მათ არა მარტო მორალური მხარდაჭერა გამოუცხადეს ეკლესიას, არამედ მატერიალურადაც დაეხმარნენო...

მართლაც, ზოგიერთი ცნობით, 1918-1919 წლებში მართლმადიდებელი ეკლესიის და მისი აპარატის შენახვისათვის მენშევიკურმა მთავრობამ გამოყო 2 501 000 მანეთი. სხვა ცნობით, 1919 წელს მთავრობამ ეკლესია-მონასტრებისა და სამღვდელოების შესანახად მნიშვნელოვანი თანხა - 1 720 000 მანეთი გამოყო. სპეციალისტთა მტკიცებით, ეს თანხა 672 000-ით მეტი იყო იმაზე, რაც იმ დროისთვის სახალხო ჯანმრთელობის კერებისა და მათი მომსახურე პერსონალის შესანახად დაიხარჯაო. ამ ფაქტის კომენტირებისას ისტორიკოსები შენიშნავენ, რომ დემოკრატიული მთავრობა ხალხის სულიერ სიმტკიცეზე არანაკლებ ზრუნავდა, ვიდრე ფიზიკურ ჯანმრთელობაზეო.

თავის მხრივ, ქართველი მართლმადიდებელი სამღვდელოებაც დიდი სიხარულით შეხვდა მენშევიკთა მმართველობას საქართველოში, რადგან ჩვენს ქვეყანაში დამოუკიდებლობის გამოცხადებას, სამართლიანად, ქართველთა დიდი ხნის ოცნების აღსრულებად თვლიდნენ, რაც ესოდენ დიდი გარჯისა და ტანჯვა-წვალების შედეგად იქნა მიღწეული.

ქართველ სამღვდელო პირებს, ისევე, როგორც ნებისმიერ თავისუფლებისმოყვარე ადამიანებს, ძალზე ეშინოდათ რუსეთის ახალი ექსპანსიის, რევოლუციის ექსპორტის,ბოლშევიკების, რომლებიც თავიანთ მოძღვრებაში ადგილს არ ტოვებდნენ რელიგიისა და ეკლესიისათვის, თვლიდნენ მას მხოლოდ გადმონაშთად, რომელიც დროთა ვითარებაში უნდა დაძლეულიყო. შესაბამისად, სამღვდელოების უმრავლესობის მხრიდან კომუნისტების მიმართ რაიმე სიმპათიაზე ლაპარაკი არ შეიძლება. მათგან დასაცავად ეკლესია მზად იყო ყოველი ღონე ეხმარა.

4. ბოლშევიზმი, როგორც ახალი რელიგია

ქართველ სასულიერო პირებს ტყუილად როდი ეშინოდათ, ტყუილად როდი განიცდიდნენ ჩრდილოეთიდან, კერძოდ, რუსეთიდან, იქ მომხდარი ოქტომბრის რევოლუციიდან მომდინარე საფრთხეს.ეს საფრთხე ძალზე რეალური იყო. შემთხვევით როდი წერდა კათალიკოს-პატრიარქი კირიონი: რომ დღეს არავისთვის საიდუმლოს არ წარმოადგენს რუსეთის პოლიტიკის ვერაგობა წარსულში თუ ახლა. თუ ადრე ჩვენ თვითმპყრობელობა გვანადგურებდა, დღეს ჩვენ თვალს გვთხრიან დემოკრატი სოციალისტ-ბოლშევიკები" და გვიწინასწარმეტყველებენ ევროპაში ერთადერთი ფანჯრის - ბათუმის - დახურვას. კათალიკოს-პატრიარქი აშკარად გრძნობდა კატასტროფას და სასოწარკვეთილი წერდა: საქართველოს ცაზე ჩამობნელდა..."

ქართველმა სასულიერო პირებმა ხალხს მიმართვაც გაუგზავნეს, სთხოვდნენ, გაეძლიერებინათ სახალხო ლაშქარი და სამშობლო განსაცდელისგან ეხსნათ.

მაგრამ, ყოველივე ამისაგან არაფერი გამოვიდა. მოსახდენი მაინც მოხდა. საფრთხის თავიდან აცილება არ მოხერხდა. რუსეთმა თავისი მეთერთმეტე არმია შემოუსია საქართველოს და 1921 წლის 25 თებერვალს საქართველოში, თბილისში უკვე წითელი დროშა აღიმართა. საქართველომ ისევ დაკარგა ასეთი ტანჯვით მიღწეული დამოუკიდებლობა. დაიწყო უმძიმესი პერიოდი ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის ისტორიაში...

 

 

შემდეგ ყველაფერი ისე წავიდა, როგორც ერთიან რუსეთში იყო. საქართველოშიც იგივე წესები და დადგენილებები იქნა მიღებული, რაც მომავალ საბჭოთა კავშირში. იმ დადგენილებებს შორის, რომლებიც იმ პერიოდში მიიღეს საქართველოში, ძალზე საყურადღებოა #21 დეკრეტი - სახელმწიფოსაგან ეკლესიის და ეკლესიისაგან სკოლის გამოყოფის შესახებ", რომელიც 1921 წლის 15 აპრილს იქნა მიღებული. იგი რუსეთში 1918 წლის 20 იანვრის დეკრეტის ანალოგიურად შეიქმნა.

ქაღალდზე ყველაფერი თითქოს კარგად და სამართლიანად იყო დაფიქსირებული. აღიარებული იყო სინდისის სრული თავისუფლება. ნათქვამი იყო, რომ თითოეულ ადამიანს ეძლევა უფლება, აღიაროს ნებისმიერი რელიგია, ან არ აღიაროს არცერთი, ყოფილიყო ათეისტი და გაეწია მეცნიერულ-ათეისტური შეხედულებების პროპაგანდა. ამასთანავე, ისინი არ უნდა შეხებოდნენ მორწმუნეთა გრძნობებს და შეექმნათ სათანადო პირობები რელიგიური ჯგუფების (თემის) ნორმალური ფუნქციონირებისათვის.

როგორც უკვე ვთქვით, ქაღალდზე ყოველივე ეს მშვენივრად გამოიყურებოდა, მაგრამ რეალურად საქმე სულ სხვანაირად იყო. ფაქტიურად, მზადდებოდა ნიადაგი იმისათვის, რომ ყოველგვარი რელიგიური შეხედულება გადმონაშთად გამოეცხადებინათ და შემდეგ მთელი ძალით, ადამიანთა შეგნებული ნაწილის მობილიზებით, ასეთი გადმონაშთები უნდა დაეძლიათ და აღმოეფხვრათ. ამასთან სერიოზული ლაპარაკი რელიგიის როგორც სოციალური, ისე გნოსეოლოგიური (შემეცნებითი) ფესვების აღმოფხვრაზე. სოციალურ ფესვებში კი განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭებოდა კლასობრივი ფესვების (მიზეზების) აღმოფხვრას.

იმისათვის, რომ ეს გეგმები ცხოვრებაში განეხორციელებინათ, დიდი ღონისძიებები ტარდებოდა. მათ შორის ხშირი იყო შიშველი ადმინისტრირების ფაქტებიც, მაგრამ ის, რაც მთელი საბჭოთა კავშირის მასშტაბით ცხოვრებაში ტარდებოდა, ეს არ იყო სუფთა ათეიზმი, ეს არ იყო მხოლოდ ღმერთზე, მის საქმეებზე უარის თქმა და ადამიანის წინა პლანზე წამოწევა, არამედ ეს უფრო რაღაც ფსევდო რელიგიის მსგავსი მოვლენა იყო, რასაც რელიგიის თითქმის ყოველგვარი ატრიბუტი ჰქონდა, გარდა იმქვეყნიური ცხოვრების დოგმატის აღიარებისა, ამ უკანასკნელს კი კომუნისტები ამქვეყნიური სრულყოფილი ცხოვრების შექმნის იდეით ცვლიდნენ.

 

 

*

* *

ბევრნი, ყველაფერ ამას, მხოლოდ ახლა მიიჩნევენ დიდ უბედურებად და საშინელებად: კომუნისტების 70-წლიან ბატონობასაც, ამ დროს მომხდარ რეპრესიებსაც, უბრალოდ და უდანაშაულოდ დაღვრილ სისხლსაც, ციხეებსა თუ საკონცენტრაციო ბანაკებში გამოკეტილი ადამიანების ბედსაც, დანარჩენი მსოფლიოსაგან ჩამოფარებულ რკინის ფარდასაც, სიტყვისა და სინდისის თავისუფლების შეზღუდვასაც, ჩვენი მოსახლეობის დიდი ნაწილის კომუნისტურ მისტიციზმსაც, სხვასა და სხვას...

დღეს, მთელ პოსტსაბჭოურ სივრცეში და მათ შორის დამოუკიდებელ საქართველოშიც, უფრო ამ უარყოფით მომენტებზე მახვილდება ყურადღება; სამწუხაროდ, ახლა, მემარცხენე ძალების და გაჭირვებული მოსახლეობის გარდა, იშვიათად თუ ვინმე ახსენებს იმ პოზიტიურს, რაც ამ რევოლუციურ ბრძოლებს მოჰყვა; ნაკლებად იგონებენ წარსულს, როგორც ახლო და ისე შორეულს, რასაც

მონობა, ბატონყმობა, ადამიანის გაყიდვა, პირველი ღამის უფლება, წოდებრივი უთანასწორობა, ერთი ადამიანის მიერ მეორეს ჩაგვრა ჰქვია.

ზოგს აღარც ისტორიის აღმა სვლა უნდა შეამჩნიოს. ამიტომ არც იმ სოციალურ უბედურებებს იხსენებს, რაც კაპიტალიზმს მოჰყვა, თავდაპირველს, ველურს თუ უფრო გვიანდელს, განვითარებულს და ცივილიზებულს. ის დიდი, უზარმაზარი ფილოსოფიური, მეცნიერული თუ მხატვრული ლიტერატურაც თითქმის დავიწყებულია, რომელშიაც მთელი ეს უბედურება არის აღწერილი. ასეა ყველგან პოსტსაბჭოურ სივრცეში და ასეა ჩვენში, საქართველოშიც. ამ მიმართებით იშვიათად თუ ახსენებენ დანიელ ჭონქაძეს, ილია ჭავჭავაძეს, ნიკო ნიკოლაძეს, და არც თეოდორ დოსტოევსკი, არც ანტონ ჩეხოვი, არც სტენდალი და ვიქტორ ჰიუგო ახსოვთ. თითქოს დავიწყებულია ის დიდი, უზარმაზარი რევოლუციური ლიტერატურაც, რომელსაც სოციალური უკუღმართობები უნდა დაეძლია, სამყარო გარდაექმნა და ადამიანიც უფრო უკეთესი და სრულყოფილი გაეხადა. ბევრი ახლა ისეთი შთაბეჭდილების შექმნას ცდილობს, თითქოს ეს დიდი დაპირისპირება საზოგადოების სხვადასხვა ფენებს შორის არც არასოდეს არსებულიყოს.

ადრეც ვწერდით, რომ მარქსიზმი, მიმდევართა აზრით, თვისობრივად ახალი მოძღვრება იყო, რომელსაც უდიდესი გადატრიალება უნდა მოეხდინა კაცობრიობის ისტორიაში. მართალია, მას მჭიდროდ უკავშირებენ ათეიზმს, ღმერთის არსებობის კატეგორიულ უარყოფას, რომელსაც შემდგომში ათეიზმის უმაღლესი ფორმა


 მეცნიერული ათეიზმი უწოდეს, მაგრამ სინამდვილეში იგი თვით იყო რელიგიური მოვლენა, რომელიც ისეთივე დოზით თხოულობდა ერთგულებასა და ღრმა რწმენას, როგორც ნებისმიერი რელიგიური მოძრაობა.

 

ასეც მოხდა. მარქსიზმი რუსეთში და ზოგ ქვეყანაში მოვიდა, როგორც ახალი რელიგია. შესაბამისად მას უნდა მოჰყოლოდა ცხოვრების ახალი წესიც. ამიტომ, იგი არ უნდა დაკმაყოფილებულიყო მხოლოდ ძველის უარყოფით, მხოლოდ წარსულის დაგმობით და აკრძალვით, არამედ მას საკუთარი პრინციპები, იდეალები და ღირებულებები უნდა მოეტანა. იმისათვის, რომ ხალხის მასებში აღმოეფხვრა ძველი რწმენა და ცხოვრების წესი, ამისათვის მას საკუთარი მსოფლმხედველობისათვის ადგილი უნდა გაეთავისუფლებინა. სხვაგვარად, ადამიანთა ცხოვრებიდან უნდა წაეშალა ყოველივე ის, რაც რელიგიურ ცხოვრებასთან იყო დაკავშირებული. ეს შეეხებოდა ადამიანთა რწმენას, ყოფას, ტრადიციებს, წეს-ჩვეულებებს და ა. შ.

როგორც ადრე აღვნიშნეთ, თუკი ათეიზმის ადრინდელი ფორმები კმაყოფილდებოდნენ ცალკეული რელიგიური დოგმების კრიტიკით, სკეპტიკური დამოკიდებულებით განგებისა თუ ბედისწერისადმი, მსხვერპლშეწირვის საჭიროებისადმი, ეჭვის შეტანით ამა თუ იმ ტრადიციის, წეს-ჩვეულებების სისწორეში და ა.შ., ახლა მას მთლიანად უნდა უკუეგდო რელიგიის გავლენა, მთლიანად მოეცვა და დაეფარა ის არეალი, რომელიც ადრე რელიგიას ეკავა, იქნებოდა ეს სულიერი სფერო თუ ადამიანთა ყოფა.

მართლაც, კომუნისტების დროს, ათეიზმი წარმოგვიდგებოდა როგორც ერთიანი სახელმწიფოებრივი იდეოლოგია, რომელიც თავისი მსოფლგაგებიდან სრულიად გამორიცხავდა რელიგიურ წარმოდგენებს, აცხადებდა მას დრომოჭმულ,

არამეცნიერულ შეხედულებად, რომლის აღმოფხვრაც დროთა განმავლობაში გარდუვალად უნდა მომხდარიყო.

მარქსიზმი, თანმხლები ათეიზმით, მიუხედავად მომხრეების მიერ ხაზგასმული ღმერთის უარყოფისა, გარეგნულად ძალიან ჰგავდა რელიგიას და მისი უამრავი კომპონენტი გააჩნდა, ხოლო მისი დებულებები რელიგიური მცნებებივით გამოიყურებოდა. ასეთი დიდი მსგავსება ამ ორ მოვლენას შორის ბევრ მკვლევარს აქვს შემჩნეული. მათ შორის იყო ჩვენი დიდი მწერალი ილია ჭავჭავაძეც. სულ ცოტა ხნის წინ გამოქვეყნდა დოკუმენტი, რომელშიაც, მართალია ირონიულად, მაგრამ მაინც მითითებულია ამ მსგავსების შესახებ. და ვინაიდან, ჩვენში, ცოტა ვინმემ თუ იცის მისი არსებობის შესახებ, მთლიანად მოვიტანოთ ეს მასალა:

სიმვოლო სარწმუნოებისა

შედგენილი მსოფლიოსა კრებასა ზედა ქალაქსა შინა დორპატისასა და გამოცხადებული სამეუფოსა ქალაქსა შინა ქვათათისს, ადგილობრივსა კრებასა ზედა მესამისა დასისა, წელსა დასაბამითგან კვალისა

 მეშვიდისა, ხოლო გაჟორდანიებისა მისისაგან მესამისა.

1) მრწამს ერთი მარკსი, ტომით ურიასტანელი, თავბრუდამსხმელი ყოველთა უმეცრობით


 მოცულთა ჩჩვილთა და უპოვართა, მოჯადოებული სახელ-განთქმულისა გეგელის მიერ, მამა-შემქმნელი ყოვლისა მეცნიერებისა, არსისა და უარსისა, გარეშე რომლისა არა იყვნენ მეცნიერნი უცხონი სოფელსა ამას შინა აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე;

 

2) და ერთი ოდენ ჭეშმარიტი მოციქული მისი ჟორდანია, გურჯისტანელ მარკსად წოდებული, რომელი მარკსისაგან გამოვალს, მის მიერვე გაცოფებულ არს მსგავსად ჯიბლაძისა და მისთანათა, უარ-მყოფელი ყოველთა მეცნიერთა გარეშე მისა, რომელიც ჩვენის დასის თავად აღსაარებულ და ხელ-დასხმულ იქნა წინასწარმეტყველისა გიორგის მიერ უწინარეს დაბადებისა მისისა, ჟამსა მას გოდებისასა, დასაფლავებასა ზედა ინგოროყვასასა, ნათელი ნათლისაგან, მეცნიერი ჭეშმარიტი მეცნიერისაგან უჭეშმარიტესისა, ქმნილი და არაშობილი, თანაარსი მოძღვრისა მისისა, რომელისაგან შეიქმნა ყოველი მეცნიერება;

3) რომელი ჩვენთვის, მესამე დასის კაცთათვის, და ჩვენისა ცხოვრებისათვის გადმოხტა ცისკიდით, დასავლით კერძო და ფრთანი შეისხნა წინასწარმეტყველისა გიორგისაგან და განკაცდა და მპყრობელ არს დროშისა მის, შთაბერებულისა წინამორბედისა მისისა გიორგის მიერ;

4) რომელი ჟამსა ამას არა ჯვარცმულ არს, არცა ვნებულ და არცა დაფლულ მსგავსად წინამორბედისა მისისა, არამედ ჯვარმცველ არს ყოველთა მათ, რომელნიცა არიან გარეშე ჩვენსა;

5) რომელი სდგას თავსა შინა მესამისა დასისასა მსგავსად წერილისა წინასწარმეტყველისა მის გიორგისასა;

6) და ამაღლებულ არს მერყევსა ტახტსა ზედაკვალისასა

 და მჯდომარე არს მარჯვენით ხელ-დამსხმელისა მისისა;

7) და მოვლენილ არს დიდებით ქვეყანასა ამას გურჯისტანისასა განსჯად ყოველთა ცხოველთა და მკვდართა ეროვნებათა და მრთელისა კაცთა ნათესავისა მსგავსად მაზაკვალისა, რომლისა სიჭაბუკესა არა აქვს დასასრული;

8) და ერთი წმინდა სულიერი, წინასწარმეტყველი და წინამორბედი ჟორდანიასი გიორგი, რომელი გურჯისტანისაგან გამოვალს, გურჯისტანელთაგან და აიასტანელთაგან ჟორდანიასთანა და ჯიბლაძესთანა თაყვანისიცემების და იდიდების ამა ჟამსა შინა, რომელში იტყოდა და არცა იტყვის ივანიკასა და გოჯასპირას მიერ;

9) ერთი წმინდა მართლ-მადიდებელი და სამახარაძო მესამე დასი და ყორანი მისი კვალი ;

10) აღვიარებ ერთსა ოდენ მცნებასა გაჟორდანიებულის მარკსისა და გამარკსებულის ჟორდანიასასა მოსატევებელად ყოველთა ცოდვათა, ურიგობათა, უწესობათა და სულელობათა;

11) მოველი სასოებით დამხობასა ყოველთა წოდებათა და ეროვნებათა და უწინარეს ყოველთა გურჯისტანის განადგურებასაცა;

12) და ცხოვრებასა გაღატაკებულთა, გაუმეცრებულთა და მხეცებრივის ბრძოლით გაპირუტყვებულთა ბრბოთა მერმისა მის საუკუნისასა, ამინ! (იხ. სიმბოლო სარწმუნოებისა. ილია ჭავჭავაძის უცნობი პამფლეტი. ტექსტი გამოსაცემად მოამზადეს და ნარკვევი დაურთეს აპოლონ სილაგაძემ და ვახტანგ გურულმა. თბილისი, 1997 წ.).

როგორც ჩანს, მიმართვა ასეთი ხერხებისა და პარალელებისადმი იმ პერიოდში ძალიან მოდაში იყო და მას საზოგადოების რევოლუციურად გარდაქმნის მომხრეებიც მიმართავდნენ. აი, საუფლო ლოცვის მამაო ჩვენოს

 ბოლშევიკური ვარიანტი:

მამაო ჩვენო, რომელი ხარ პეტერბურგში,

დაიწყევლოს სახელი შენი,

წარწყმდეს სუფევა შენი, და

ნუ იყოფინ ნება შენი, თვით ჯოჯოხეთშიც.

მოგვეც ჩვენი პური, რომელსაც გვპარავ,

და გადაიხადე ვალნი შენნი,

ვითარც ჩვენ ვიხდით ვალთა ჩვენთა,

და ნუ შემიყვანებ ჩვენ საცდურსა,

არამედ მიხსენ ჩვენ პლევეს პოლიციისაგან,

და წარწყმიდე სახსენებელი მისი და

რამდენადაც უძლური ხარ და სულით გლახაკი,

უკუნისამდე მასთან ერთად წარწყმდი შენც, ამინ!

 

რუს სოციალისტთა მსგავსად ანალოგიური პაროდია გერმანელ სოციალისტებსაც შეუთხზავთ, თუ პირველნი მამაო ჩვენოში მეფეო ჩვენოს

 გულისხმობდნენ, მეორენი კაპიტალს მიმართავენ და ხოტბას ასხამდნენ მას:

კაპიტალო ჩვენო, რომელი ხარ დასავლეთში,

საიმედო იყოს ინვესტიციები შენი,

და გამორჩენა მიიღე მათგან. დაე ამაღლდეს აქცია შენი,

 

 

ვითარცა უოლი-სტრიტზე, ასევე ევროპაშიც,

ვაჭრობა ჩვენი უზრუნველყავ,

და განამრავლე კრედიტი შენნი,

ვითარცა ჩვენ განვუმრავლებთ კრედიტებს თანამდევთა მათ ჩვენთა

და ნუ გაგვაკოტრებ,

არამედ გვაშორე ჩვენ პროფკავშირები,

რამეთუ შენია მსოფლიოს ნახევარი,

ძალა და სიმდიდრე 2000 წელია, მამონა

.

სამწუხაროდ, იმ დადებითთან და ღირებულთან ერთად, რაც რელიგიას ჰქონდა, სოციალისტებმა ბეჯითად გადაიღეს ის უაღრესად უარყოფითი, რაც მოგვიანებით წარმოიქმნა ისტორიული ქრისტიანობის, განსაკუთრებით კათოლიციზმის წიაღში. ამაში თუნდაც ინდულგენციებით ვაჭრობას და ინკვიზიციას ვგულისხმობთ, რომელმაც შუა საუკუნეების მთელი ევროპა შეაძრწუნა და მრავალი მილიონი ადამიანი იმსხვერპლა. მასთან მხოლოდ არანაკლებ სისხლიანი ბოლშევიკური რეპრესიების შედარება თუ შეიძლება.

და როგორც ძე ღვთისა, იესო ქრისტე, რომელიც ადამიანების ცოდვებს შეეწირა და უსაშინლესი სიკვდილით მოკვდა ჯვარზე, ვერასოდეს მოიფიქრებდა, რომ მისი სახელით, რელიგიის პირფერი ჯალათების ხელით, აგიზგიზდებოდა უამრავი კოცონი, გაისკვნებოდა სარხრჩობელის ყულფი და დილეგში ჩააგდებდნენ ოდნავ სხვაგვარად მოაზროვნე ადამიანებს; ასევე ისინი, ვინც თავდაპირველად ადამიანთა თანასწორობასა და სოციალურ სამართლიანობაზე ფიქრობდნენ და ოცნებობდნენ, ვერ წარმოიდგენდნენ, რომ მათ ამ ნათელ იდეას, რომელიც შორეულ წარსულში თვით ქრისტიანობიდან და ბუდიზმიდან იღებდა სათავეს, ასეთი ბოროტება და გადაგვარება მოჰყვებოდა.

მართლაც, კომუნისტების ნამოქმედარში, მათი პარტიის ისტორიაში, ბევრი რამ არის ისეთი, რომელიც ისტორიული ქრისტიანობის ამბებს მოგვაგონებს. ისევე, როგორც ეკლესიის ისტორიაში იყო ათასგვარი გადახვევები, რომლისაგანაც წარმოიქმნა მრავალი ერესი თუ სექტა, ასევე ბოლშევიკთა მოძრაობაში იყო სხვადასხვაგვარი გადახრები, ე. წ. უკლონები: მემარჯვენე თუ მემარცხენე, ანარქო-სინდიკალიზმი თუ ნაციონალ-უკლონიზმი, მარქსიზმის ლენინური კი არა, ტროცკისტული ან სხვაგვარი გაგება, რასაც ტრადიციულად პარტიული წმენდა მოჰყვებოდა ხოლმე და რაც, საბოლოო ჯამში, დაგვირგვინდა კიდეც 1937-1938 წწ წმენდით, რომელსაც მილიონობით ადამიანი ემსხვერპლა. შესაბამისად, ისევე როგორც ინკვიზიცია თვლიდა მომაკვდინებელ ცოდვად და დევნიდა ოფიციალური სარწმუნოებისაგან განსხვავებულ მსჯელობას, ასევე მიუღებლად ცხადდებოდა პარტიის გენერალური სწორი ხაზისაგან გადახვევა და საწინააღმდეგო აზრის გამოთქმა.

მართლაც, ბევრი რამ იყო საერთო ამ ორ მოვლენას შორის. კომუნისტები აშკარად იოლად ვერ გადიოდნენ ისტორიული, დამახინჯებული ქრისტიანობის გამოცდილების გარეშე, რადგანაც იმ ადამიანებისათვის, რომლებმაც დიდხანს რელიგიური ცნობიერებით იცხოვრეს და მისი იდეებით საზრდოობდნენ, მათზე უარის თქმის შემდეგ, საჭირო იყო რაღაც კომპენსაცია, ახალი სიწმინდეების

 გამონახვა და მოშველიება...

ამიტომ, მართალია ეკლესიები, მონასტრები და სალოცავები დაანგრიეს, ბევრი გააუქმეს, მაგრამ მის ნაცვლად რევოლუციის ბელადს XX საუკუნეში ეგვიპტის ფარაონების სამარხებზე უფრო შთამბეჭდავი მავზოლეუმი დაუდგეს და იგი თაყვანისცემის საგნად აქციეს...

მიზანსაც მიაღწიეს. მავზოლეუმში ულევ ზღვად მიედინებოდა ხალხი. მის სანახავად მსოფლიოს რომელი მხრიდან აღარ ჩამოდიოდნენ, უგრძესი რიგები იდგა.

ცხადია, ყველა აქ მოსულს როდი სწამდა ბელადის, მისი იდეების და ხალხის ბედის მისებური გადაწყვეტის. ბევრი აქ ცნობისმოყვარეობის გამო მოდიოდა, ზოგსაც სხვათა სიგიჟე აინტერესებდა. ქვეყანაში მავზოლეუმი ნომერ პირველ პოსტად ითვლებოდა და მას უამრავი ხალხი ემსახურებოდა. ბელადის სხეულის ბალზამირებისა და მოვლისათვის სპეციალური სამსახური იყო შექმნილი. რაც შეეხება საპატიო ყარაულს, ისინი 30 გრადუსიან ყინვაშიც კი განუძრევლად უნდა მდგარიყვნენ. ყველაფერი ეს, ცხადია, რელიგიური თაყვანისცემის ელემენტი, უფრო სწორად რელიგიის ანომალია იყო.

რისთვის გაკეთდა ეს? ცხადია ხალხისათვის, უფრო სწორად, ხალხის იმ ნაწილისათვის, რომელსაც ასეთი თაყვანისცემის გარეშე გაძლება არ შეეძლო. უბრალოდ, თაყვანისცემის ობიექტი შეიცვალა. კომუნისტებმა ხალხის ტრადიციას, ჩვეულებასა და წესს მისამართი შეუცვალეს და თავის სასარგებლოდ აამუშავეს. მავზოლეუმის გარდა ქვეყანა რევოლუციურმა მემორიალებმა, თვალსაჩინო ბოლეშვიკების ძეგლებმა, ბიუსტებმა და პორტრეტებმა დაფარეს. ოფიციალურ ადგილებზეც ჯვარცმისა და ხატების ნაცვლად, მათი პორტრეტები ეკიდა. ეკლესიის ნაცვლად ხალხი ამ ძეგლებთან იკრიბებოდა, ყვავილები მიჰქონდათ, გვირგვინებით ამკობდნენ, მგზნებარე სიტყვებს წარმოთქვამდნენ. აქვე მოჰყავდათ ბავშვები, ფიცს ადებინებდნენ, პიონერებად იღებდნენ, ოღონდ წითელი კვერცხების ნაცვლად წითელი ყელსახვევები ეკეთათ, რაც ქრისტეს სისხლის ნაცვლად მშრომელთა დაღვრილი სისხლის ფერი და სიმბოლო იყო. ჯვრისწერის და ნათლობების ნაცვლად კომკავშირული ქორწილები და ნათლობები იმართებოდა. ღმერთმა უწყის, რა არ ხდებოდა. ბიბლიის ნაცვლად მარქსიზმის კლასიკოსების ციტატები მოჰყავდათ. ეს წიგნები და მათში გამოთქმული აზრები ისეთივე აუცილებელი და თაყვანისცემის საგანი იყო, როგორც მორწმუნისათვის საღმრთო წერილი.

კიდევ ბევრი რამ ჰქონდა საერთო ძველ და ახალ რელიგიას. ორივე ცდილობდა ადამიანის მთელი ცხოვრება თავისი წესებისათვის დაექვემდებარებინა


 დაბადებაც, ქორწინებაც, გარდაცვალებაც, სახელმწიფოსა თუ ოჯახთან დაკავშირებული ყველა სხვა თარიღი თუ დღესასწაული. ახალი რელიგია ყველა სფეროში თავის ვერსიას აყენებდა და ძველი რელიგიის გაძევებას ლამობდა.

 

მხოლოდ ესაა, სიკვდილს და სიკვდილის შიშს, არყოფნას ვერაფერი მოუხერხეს კომუნისტებმა. მათი თეორია ამ საკითხში რაღაც ოპტიმისტურ ტრაგედიას მიაგავდა: მივდივართ აქედან, ამ ქვეყნიდან და ამას არაფერი ეშველებაო. და თუკი მაინც უნდა მოვკვდეთ, მოვშორდეთ ამ ქვეყანას, დაე მხიარულად, მუსიკით დავიღუპოთ, რადგან არც წუწუნი გვიშველის, არც ვაი-ვიში, არც ცრემლის დენა და არც არაფერი. დრო კი შეუბრალებლად გარბის და სულ უფრო გვაახლოებს ფინიშს. რუსთველიც ხომ ამას გვასწავლიდა: ვერ დაიჭირავს სიკვდილსა გზა ვიწრო, ვერც კლდოვანიო

...

აქედან გამომდინარე, კომუნისტთა მიხედვით, სულ ტყუილია ის ზღაპრები, რაც საიქიო ცხოვრებაზეა მოთხრობილი, ტყუილია საფლავების გახსნა, მკვდრეთით აღდგომა, სულის უკვდავება, იქით არაფერი არ არის, სრულებით არაფერი...

და თუ ეს ასეა, მაშინ რაღა რჩება? მხოლოდ ერთადერთი - იმქვეყნიური ილუზიების აყოლას სჯობია ამქვეყნიური ცხოვრება მოვაწყოთ, ავაშენოთ სრულყოფილი საზოგადოება, რომელშიც ყველა ბედნიერად იგრძნობს თავს, ყველა თანასწორი იქნება, ყველას ექნება საკუთარი შესაძლებლობების რეალიზების საშუალება. მართალია ჩვენ მივდივართ ამ ქვეყნიდან, მაგრამ, რაც ჩვენამდე შექმნილა და რაც ჩვენ დროს შეიქმნება, ხალხს დარჩება, მათ შორის ჩვენს შვილებს, შვილიშვილებს, ჩვენს შთამომავლობას. ამაშიაო ჩვენი უკვდავება...

კომუნისტებმა დაიწყეს კიდეც ასეთი საზოგადოების აშენება. მათ ეს პროცესი ორ ეტაპად დაყვეს: სოციალიზმად, რომელიც გარდამავალ ეტაპს წარმოადგენდა და ერთგვარ კათოლიკურ სალხინებელს წააგავდა, და შემდგომ სრულყოფილ საზოგადოებად


 კომუნიზმად.

 

კითხვაზე


 თუ რატომ დევნიდა კომუნისტური იდეოლოგია ეკლესიას, რატომ ვერ იგუა მან რელიგია, პასუხი ნათელია - მათი შერიგება არასგზით არ შეიძლებოდა, რადგან კომუნისტური მოძღვრება, როგორც ითქვა, თვითონ მოგვევლინა რელიგიის როლში და მას, ცხადია, სხვა რელიგიის აღიარება არ შეეძლო. ხოლო საკუთარი შეხედულებების გასავრცელებლად და დასანერგად სხვა რწმენის განადგურება იყო საჭირო.

 

მართალია, იტალიელი კომუნისტები დასაშვებად მიიჩნევდნენ მორწმუნეთა პარტიაში მიღებას, მაგრამ ეს ამბავი უფრო გამონაკლისი იყო, ვიდრე წესი და იგი მხოლოდ იმის ასახვა იყო, რომ ამ ქვეყანაში კათოლიციზმს დიდი გავლენა და ტრადიციები ჰქონდა.

და თუ ჩვენ ზემოთქმულს შევაჯამებთ და პარალელურ მომენტებს მოვნახავთ, დაახლოებით ასეთი სურათი წარმოგვიდგება:

1. საღმრთო წერილის ნაცვლად


 მარქსიზმის კლასიკოსების ნაწარმოებები;

 

2. ბიბლიური ციტატების ნაცვლად


 მარქსიზმის კლასიკოსების ციტატები;

 

3. ღმერთის ნაცვლად


 ყოვლისმომცველი მატერია;

 

4. რელიგიური თემის ნაცვლად


 კომუნები, კოლმეურნეობები, საბჭოები;

 

5. რელიგიური ფიცის ნაცვლად


 პარტიული ფიცი;

 

6. რელიგიური მორალის ნაცვლად


 კომუნიზმის მშენებლის კოდექსი;

 

7. რელიგიური სიმბოლიკის ნაცვლად


 კომუნისტური სიმბოლოები;

 

8. რელიგიური წმინდანების ნაცვლად


 რევოლუციური საქმისათვის თავდადებული ადამიანების ხსოვნის დღეები;

 

9. მონასტრებისა და ეკლესიების ნაცვლად


 მავზოლეუმი, მემორიალები;

 

10. ხატების ნაცვლად


 რევოლუციონერთა ძეგლები, ბელადთა სურათები;

 

11. რელიგიური დღესასწაულების ნაცვლად


 ბოლშევიკური თუ შრომის დღესასწაულები, რევოლუციური თარიღები;

 

12. რელიგიური ქორწინების ნაცვლად


 კომკავშირული ქორწილები;

 

13. რელიგიური ნათლობების ნაცვლად


 კომკავშირული ნათლობები;

 

14. სამოთხის ნაცვლად - კომუნიზმი;

15. ეკლესიებიდან განკვეთის თუ ინკვიზიციის ნაცვლად


 პატიული წმენდა, რეპრესიები, განსაკუთრებით 1937 წლის;

 

 

 

16. ერესებისა და სექტების ნაცვლად


 სხვადასხვა უკლონები

 

 - მემარცხენე, მემარჯვენე და ა. შ.;

17. მღვდლებისა და ეპისკოპოსების ნაცვლად


 პარტორგანიზაციისა და რაიკომების მდივნები;

 

18.წითელი კვერცხის ნაცვლად


 წითელი ყელსახვევები ბავშვებისათვის;

 

19.ჯვრის ნაცვლად


 წითელი ვარსკვლავი.

 

ცხადია, ამ პარალელების გავლება და ჩვენება დაუსრულებლად შეიძლება, მაგრამ ეს ჩვენს თვითმიზანს არ წარმოადგენს.

5. კომუნისტური მოძღვრება და ხალხის რწმენა

სწამდა თუ არა ხალხს ეს ფსევდორელიგია თუ პოლიტიკური მოძღვრება? რასაკვირველია, დიდ ნაწილს მტკიცედ სწამდა; ამას ბევრი ისტორიული მომენტი თუ ფაქტი ადასტურებს. შემთხვევითი სულაც არ იყო, რომ ამ ახალ იდეოლოგიაზე დაფუძნებულმა სახელმწიფომ საგრძნობ წარმატებებსაც მიაღწია. და ეს მართლაც ასე იყო. რეალური ფაქტია, რომ ჩამორჩენილი, ნახევრად ფეოდალური, კავის რუსეთი ერთ-ერთ მოწინავე ინდუსტრიულ და შესანიშნავი სამხედრო ტექნიკით შეიარაღებულ ქვეყნად იქცა, აშენდა და დამშვენდა ქალაქები, გაიჭრა უზარმაზარი სანაოსნო თუ სარწყავი არხები, გაიყვანეს რკინიგზები, გზები, ათვისებული იქნა ბუნებრივი სიმდიდრეები. გარკვეული წარმატებები იქნა მოპოვებული მეცნიერებასა თუ ხელოვნებაში: ლიტერატურაში, სახვით ხელოვნებაში, მუსიკაში, თეატრსა და კინოში.

გაუძლო თუ არა ამ სახელმწიფომ დროის გამოცდას? საკმაოდ გაუძლო. მან გადაიტანა უმძიმესი სამოქალაქო ომი, ეკონომიკური გაჭირვება, ახალი სახელმწიფოებრივი მანქანის მშენებლობა, კოლექტივიზაცია და

ინდუსტრიალიზაცია, შიმშილობები და რაც მთავარია, მან გადაიტანა მეორე მსოფლიო ომი, რომლიდანაც იგი გამარჯვებული და გაძლიერებული გამოვიდა. ბელადების რწმენა, რომელმაც ღმერთის რწმენა შეცვალა, დიდ როლს თამაშობდა ამ ბრძოლასა თუ შრომაში. ადამიანთა დიდ ნაწილს სჯეროდა, რომ ისინი სამართლიან საზოგადოებას აშენებდნენ, იმედი ჰქონდათ მომავლის.

როგორი იყო ეს რწმენა საქართველოში? უნდა ითქვას, საკმაოდ ძლიერი. ეს იყო რწმენა და ერთგულება ერთიანი სახელმწიფოსადმი, იმ მიზნებისა და იდეებისადმი, რომელსაც იგი ისახავდა. რაც შეეხება რელიგიურ რწმენას, იგი მოსახლეობის მცირე ნაწილს თუ შემორჩენოდა. უსაფუძვლოდ არ ლაპარაკობდნენ, რომ საქართველო მალე მთლიან ათეისტურ რესპუბლიკად იქცევაო. ბევრი ქართველის ერთგულებას და რწმენას ერთიანი საბჭოთა კავშირისათვის აშკარად ის ფაქტიც განაპირობებდა, რომ ქვეყნის სათავეში ქართველი კაცი იდგა და ის, როგორც სიმღერაში იყო ნათქვამი


 ეს ადამიანი გამარჯვებული ბელადი იყო...

 

მართლაც, რწმენა კომუნიზმის იდეალისადმი და რელიგიის თითქმის სრული იგნორირება მთელ 30-40-იან წლებს გასდევს, თუმცა ომის წლებში იყო ეკლესიის გააქტიურებისა და მისი სამამულო ომში სათანადოდ გამოყენების მცდელობაც. სანამ სტალინი ცოცხალი იყო, ეს ტენდენცია არ შეცვლილა...

პირველი ბზარის გაჩენა ქართული მოსახლეობის უმრავლესობის რწმენასა და გულებში დაკავშირებული იყო პიროვნების კულტის კრიტიკასთან, იმ პიროვნების კრიტიკასთან, ვინც სამი ათეული წლის მანძილზე თითქმის ღმერთის ტოლფასად იყო გამოცხადებული და მას კერპივით თაყვანს სცემდნენ. სტალინის ასეთი მხილება ბევრისათვის სრულიად მიუღებელი აღმოჩნდა და კომუნისტური ღირებულებების მთლიან გაუფასურებას უდრიდა.

გარდა ამისა, ხრუშჩოვის და მისი თანამოაზრეების გამოსვლებში სტალინის ქართველობაზეც მახვილდებოდა ყურადღება. მალე მასობრივი პროპაგანდის საშუალებებში გაჩნდა სალანძღავი ტანდემი: სტალინი და ბერია


 არარუსები, რომელნიც ყველა უბედურების მთავარ დამნაშავეებად გამოცხადეს. მოსკოვში, ლენინგრადსა თუ რუსეთის სხვა ქალაქებში ქართველებს ამრეზით დაუწყეს ცქერა. ჩვენი მისამართით გაისმა დამამცირებელი გინება, შეძახილები. ყოველივე ეს, ცხადია, ეროვნულ დამცირებად და შეურაცხყოფად იქნა აღქმული.

 

ყველაზე ტრაგიკული ამბები მაინც 1956 წლის 9 მარტს დატრიალდა, როდესაც საკუთარი რწმენისა და ეროვნული შეურაცხყოფის გამო, ქართველები ქუჩაში გამოვიდნენ, თბილისში, სტალინის ძეგლთან, მიტინგები გამართეს და თავისი კერპის ავტორიტეტის აღდგენა მოითხოვეს.

როგორც ვიცით, ეს მიტინგები სისხლისღვრით დამთავრდა. მთავრობამ ხალხს ესროლა. იყო საკმაო მსხვერპლიც: იყვნენ მოკლულებიც და დაჭრილებიც. ეს ძალზე დიდი დარტყმა იყო მოსახლეობისათვის, რამაც გაკვირვება, გაოგნება და თავზარდაცემა გამოიწვია, რადგან არავინ ელოდა, რომ ხალხს ესროდნენ. ხალხის ცნობიერებაში რაღაც გადატრიალდა. პირველი ბზარიც ქართველთა გულებში

 

 

სწორედ მაშინ გაჩნდა... რეპრესიების შიშის გამო დახოცილები ჩუმად, უხმაუროდ დამარხეს. დაჭრილებსაც საიდუმლოდ უმკურნალეს...

1956 წლის 9 მარტის ამბებში სხვადასხვაგვარად განწყობილი ადამიანები მონაწილეობდნენ: მათ შორის იყვნენ ბოლშევიკების მოძულენიც, რევოლუციისა და მისი ბელადების მიმართ ზიზღით განწყობილი ადამიანებიც, მაგრამ ხალხის უდიდესი უმრავლესობა გულწრფელად იყო აღშფოთებული იმ უსამართლობით, რაც პიროვნების კულტის კრიტიკით დაიწყო და 9 მარტის ტრაგედიით დამთავრდა, ბევრმა ქართველმა სწორედ მაშინ დაიწყო თავისი შეფასებების გადასინჯვა. ეროვნული სახელმწიფოებრიობის მოთხოვნაც, ძირითადად, ამ დროიდან ჩნდება; რელიგიის, ეკლესიისა და რწმენისაკენ გადადგმული ნაბიჯებიც ამ პერიოდს ემთხვევა.

არადა, ამ დროისათვის, მართლმადიდებელი ეკლესია ჯერ კიდევ არ წარმოადგენდა რაიმე სერიოზულ ძალას. მას არც მატერიალური ბაზა ჰქონდა, არც ბევრი მიმდევარით გამოირჩეოდა, მაგრამ მასში მაინც რაღაც ახალი მოხდა, ახალი სხივი შემოიჭრა, რასაც შემდგომ სხვა, უფრო მნიშვნელოვანი ამბებიც მოჰყვა...

ეროვნულ მოძრაობაში, რომელიც ამის შემდეგ გამოიკვეთა საქართველოში, ქართულ მართლმადიდებელ ეკლესიას, რელიგიურ რწმენას დიდი მნიშვნელობა ენიჭებოდა. იგი უნდა დახმარებოდა ახლადფეხადგმულ ეროვნულ მოძრაობას, დაეცვა ქართველობა ყველა იმ შეტევისაგან, რომელსაც საქართველო განიცდიდა რუსიფიკატორული პოლიტიკისაგან. ეს განსაკუთრებით ეხებოდა ქართულ ენას.

ეს ის პერიოდი იყო, როდესაც რუსიფიკატორებმა გადამწყვეტი შეტევა წამოიწყეს ეროვნული ენების მიმართ. იმ პერიოდში თბილისში ჩამოსული საკავშირო კომპარტიის კომიტეტის II მდივნის ეგორ ლიგაჩოვის მოთხოვნით, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში მთელი რიგი საგნების სწავლება რუსულ ენაზე უნდა გადასულიყო. სამწუხაროდ, უნივერსიტეტის დამფრთხალი იმდროინდელი ხელმძღვანელობა უმალვე დათანხმდა ამ მოთხოვნას (მადლობა ღმერთს, ცხოვრებაში განხორციელება არ ეწერა ამ შოვინისტურ და უპრეცედენტო მოთხოვნას).

ქართული მართლმადიდებელი ეკლესია იმ მოკრძალებული საშუალებებით, რაც მის ხელთ იყო, ცდილობდა დაეცვა ქართული ენის ღირსება, მისი გავრცელების არეალი, ქება-დიდებას ასხამდა მის სიმდიდრეს და მრავალფეროვნებას, მის როლს ქართული სულისა და ეროვნული მეობის შენარჩუნებაში. ამ პერიოდში მას მეტი არა შეეძლო რა.

შემდეგ, ყველას ახსოვს, იყო 1978 წლის 14 აპრილი, როდესაც მოსახლეობამ, მათ შორის მორწმუნეებმაც, დაიცვეს ქართული ენა, არ დაანებეს საკავშირო მთავრობას კონსტიტუციიდან ამოეღოთ ის მუხლი, რომლის ძალითაც ქართული ენა სახელმწიფო ენის ფუნქციას ასრულებდა.

6. რელიგიის დაბრუნება

იოსებ სტალინის გარდაცვალების შემდეგ, როგორც ცნობილია, სახელმწიფოს სათავეში ცოტა ხანს გიორგი მალენკოვი იყო პირველ პლანზე, შემდეგ კი ნიკიტა ხრუშჩოვმა იგდო ხელთ ლიდერობა. სწორედ მის დროს განახლდა თავდასხმები რელიგიურ კონფესიებზე. მიღებული იქნა რამდენიმე დადგენილება მოსახლეობის ათეისტური აღზრდის გაძლიერების შესახებ. თითქმის დავიწყებული იქნა ის შემწყნარებლური ტენდენცია ეკლესიასთან მიმართებაში, რომელიც სტალინის მმართველობის ბოლო პერიოდში გამოიკვეთა და მის გარდაცვალებამდე არ შეცვლილა.

კომუნისტური პარტიის კურსი, ისევე როგორც ძველად, ახლა იმაში მდგომარეობდა, რომ რელიგია, როგორც მოვლენა, მხოლოდ სოციალური დაბეჩავების, უწიგნურობის, გაუნათლებლობისა და სიბნელის გადმონაშთად ითვლებოდა, და რომ იგი, მოკლე დროის მანძილზე აუცილებლად უნდა დაეძლიათ...

ამ პერიოდში კონსტიტუციით, სხვა სამთავრობო დადგენილებებითაც, იურიდიულად თუ ყოფით ცხოვრებაში, რელიგიას, ეკლესიის საქმიანობას, ჯერ-ჯერობით ითმენდნენ, რადგან მისი დაძლევა და ხალხის ცხოვრებიდან აღმოფხვრა პრაქტიკულად შეუძლებელ აღმოჩნდა, მაგრამ ყველაფერი კეთდებოდა მის ნაცვლად ახალი იდეოლოგიის დასანერგად.

საბჭოთა კავშირის მომდევნო ლიდერების - ლეონიდ ბრეჟნევის, იური ანდროპოვის, კონსტანტინე ჩერნენკოს დროს, ქვეყანაში ამ მიმართულებით რაიმე ახალი რადიკალური ცვლილებები არ შეიმჩნეოდა, ყოველ შემთხვევაში მათზე ნაკლებად ამახვილებდნენ ყურადღებას, იოლად გადიოდნენ იმ კანონებითა და დადგენილებებითაც, რომლებიც ადრე იყო მიღებული.

ერთი რამ კი მაინც ცხადი იყო. მთავრობა თუ პარტიული ხელმძღვანელობა უხმაუროდ, მაგრამ განუხრელად ანგარიშს უწევდა რუსულ მართლმადიდებელ ეკლესიას, რომელსაც სათანადოდ იყენებდნენ თავისი, ვითომდა დემოკრატიული ქვეყნის იმიჯის შესაქმნელად, თავისი პოლიტიკის გასატარებლად. რაც შეეხება სხვა კონფესიებს, განსაკუთრებით სექტანტურ დენომინაციებს, სახელმწიფო მათ ნაკლებად სწყალობდა; ხოლო იმათ, ვინც უკმაყოფილებას გამოთქვამდა ასეთი წესრიგის გამო, ანტისაბჭოთა ქმედებების ბრალდებით, სულაც უკრძალავდა მოქმედებას.

მიხეილ გორბაჩოვის სახელთან, როგორც ცნობილია, ჯერ პერესტროიკა" იყო დაკავშირებული, შემდეგ კი სულაც მთელი საბჭოთა კავშირის დანგრევა და დაშლა. მისი მოსვლის პირველ ხანებში რაიმე რადიკალური ცვლილება სახელმწიფოსა და ეკლესიის ცხოვრებასა და ურთიერთმიმართებაში არ შეიმჩნეოდა. მაგრამ, ცოტა უფრო გვიან, ეს ცვლილებები მოხდა. კერძოდ 1988 წელი აშკარად ის სამანი გახდა, რომელმაც 70-წლიანი კომუნისტური სახელმწიფო რელიგიისაკენ შემოატრიალა.

ეს თარიღი შემთხვევითი როდია. სწორედ ამ დროს რუსეთს უნდა ეზეიმა გაქრისტიანების 1000 წლისთავი. ამ დიდი ზეიმის მოსამზადებლად ერთმანეთს შეხვდნენ რუსეთის პატრიარქი და სახელმწიფოს მეთაური. შეხვედრაზე აღინიშნა,

რომ რუსეთის გაქრისტიანების ათასი წელი მარტო ეკლესიის ზეიმი არ შეიძლება იყოს, იგი მთელი საბჭოთა მოსახლეობისა და მსოფლიოს ხალხების დღესასწაული უნდა გახდესო.

დიდი გეგმა შედგა, ფართო პროგრამაც შემუშავდა. მსოფლიოს თითქმის ყველა კონფესიის წარმომადგენლები მოიწვიეს. რუსთა გაქრისტიანების ზეიმი გრანდიოზულად აღინიშნა. ამ ზეიმში ჩვენი ეკლესიაც აქტიურად მონაწილეობდა, ხოლო დელეგაციათა ერთი ნაწილი ჩამოვიდა საქართველოში, მართლმადიდებელ ქვეყანაში, რომლის ეკლესიაც წლების მანძილზე რუსული მართლმადიდებელი ეკლესიის შემადგენლობაში შედიოდა.

1988 წელი, მართლაც, დიდი გარდატეხის ხანა აღმოჩნდა. კიდევ ვიმეორებ, რაიმე ცვლილება კანონმდებლობაში არ მომხდარა, იურიდიულად არაფერი შეცვლილა. უბრალოდ, განწყობილება შეიცვალა. რელიგიისადმი მკაცრი მიმართება შესუსტდა, უფრო კეთილგანწყობილი დამოკიდებულება გაჩნდა და რელიგიურ კონფესიებს თავისუფლად მოქმედების საშუალება გაუჩნდათ.

რუსთა გაქრისტიანების ათასი წლისთავის ზეიმი თითქოს სიგნალი აღმოჩნდა არა მარტო მართლმადიდებელი ეკლესიისათვის, არამედ იმდროინდელ საბჭოთა კავშირში არსებული სხვადასხვა კონფესიებისთვისაც. მართლმადიდებელთა მსგავსად მათაც გაააქტიურეს თავისი საქმიანობა, ააშენეს ახალი და აღადგინეს ძველი სალოცავები, გაიხსნა რელიგიური სასწავლებლები, გამოვიდა ახალი ჟურნალები და გაზეთები. მათი წარმომადგენლებიც, მართლმადიდებელთა წაბაძვით, გამოჩნდნენ ტელევიზიაში, რადიოში, პრესაში, სხვადასხვა საზოგადოებრივ შეკრებებზე. ზოგმა პოლიტიკაში და პარლამენტშიც კი ცადა ბედი.

ეს, მართლაც, რელიგიის გამოღვიძების და გააქტიურების ჟამი იყო. სხვადასხვა კონფესიები თავისი დაკარგული გავლენისა და ავტორიტეტის აღდგენას შეუდგნენ. მოიხაზა მათი სამოქმედო არეალიც.

რელიგიის გამოფხიზლებისა და აღმშენებლობის პროცესი, ცხადია, საქართველოსაც შეეხო. აქაც დაიწყო ბრძოლა ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის აღდგენისათვის, უკვე არსებულის გაძლიერებისათვის, რელიგიური ზნეობის წინა პლანზე წამოყენებისათვის. ეს პროცესი არცთუ ისე იოლი აღმოჩნდა, რადგან ჩვენი საუკუნის 60-იანი წლებისათვის ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის მდგომარეობა ნამდვილად სავალალო და საგანგაშო იყო: სულ დარჩა ოთხ ათეულზე ოდნავ მეტი მოქმედი ეკლესია, ისიც უმეტესად თბილისში. სასულიერო პირთა რაოდენობა ას კაცს თუ აღწევდა. ასე რომ, ერთი მხრივ, დანგრეული ეკლესიები და ტაძრები, განადგურებული ინვენტარი, შებღალული სიწმინდეები, გადაბერებული საეკლესიო პირები, ქართველთა სულიერ ცხოვრებაში შემოჭრილი უცხო კონფესიები და, მეორე მხრივ, რელიგიურობის მკვეთრი დაცემა, მრევლის საოცარი შემცირება, უსახსროდ, უმრევლოდ, ბეჭდვითი თუ პროპაგანდის სხვა საშუალებებს მოკლებული ეკლესია უმწეოდ და უსასოოდ გრძნობდა თავს. როგორც ვთქვი, ქართული ეკლესია ორმაგად იტანჯებოდა. ერთი მხრივ, კომუნისტური ხელისუფლებისგან (ისევე როგორც სხვა კონფესიები) და მეორე მხრივ, რუსული

მართლმადიდებელი ეკლესიისაგან, რომლის თანხმობის გარეშეც იგი ხელის განძრევასაც ვერ ბედავდა.

ქართველ სასულიერო პირთა ძალზე შეთხელებული კონტიგენტი ძლივს აუდიოდა იმ რიტუალურ მხარესაც კი, რომელიც თან ახლავს მათლმადიდებლურ რჯულთმსახურებას. სხვა, უფრო ფართო მოქმედებისათვის მათ არანაირი საშუალება არ ჰქონდათ. სამღვდელოების განათლების დონეც საერთოდ დაბალი იყო, შესაძლებლობები შეზღუდული. ისინი ისევე, როგორც სხვა სასულიერო პირები საბჭოთა კავშირში, არ სარგებლობდნენ არჩევნებში ხმის უფლებით, არ ღებულობდნენ რაიმე დახმარებას სახელმწიფოს მხრიდან, პირიქით იხდიდნენ იჯარის გადასახადს საეკლესიო შენობის გამოყენებისათვის.

 

 

ქართული ეკლესიის დიდი გასაჭირი ის იყო, რომ არ ჰქონდა რელიგიური სასწავლებლები, არ მზადდებოდა ახალი კადრები, ძველი კი თოვლივით დნებოდა. ამიტომ, ზოგიერთი ექსპერტი ქართული ეკლესიის მალე აღსასრულსაც ვარაუდობდა.

დამფრთხალი სასულიერო პირები მოუწოდებდნენ მოსახლეობას, დაბრუნებოდნენ მამაპაპეულ სარწმუნოებას, მაგრამ მათი ხმა ნაკლებად ესმოდათ. როგორც იტყვიან ხოლმე: მათი ხმა რჩებოდა, როგორც ხმა მღაღადებლისა უდაბნოსა შინა.~ და ვინც კი ჯერ კიდევ დარჩენილი იყო მორწმუნედ, ისინიც უმეტესად სექტანტურ ორგანიზაციებს მიჰკედლებოდნენ. ეს ფაქტები ეკლესიის დიდ შეშფოთებას იწვევდა, მაგრამ ამ პროცესისათვის წინააღმდეგობის გაწევის საშუალება მას არ გააჩნდა. ქართველ სასულიერო პირებს ნაკლებად ჰქონდათ ინფორმაცია სხვათა საქმიანობის შესახებ, არც მათი რაოდენობის შესახებ იცოდნენ რამე. ბუნებრივია, ისინი ვერც მათ საქმიანობას აკონტროლებდნენ.

1972 წელს კათალიკოს ეფრემ II გარდაცვალების შემდეგ საქართველოს საკათალიკოსო ტახტზე ავიდა უხუცესი მღვდელმთავარი დავით V (დევდარიანი). მის დროს გრძელდებოდა ძიება იმ გზებისა და საშუალებებისა, რომელთაც ქართული მართლმადიდებელი ეკლესია კრიზისიდან უნდა გამოეყვანა. გარკვეული ნაბიჯებიც გადაიდგა, მაგრამ ეკლესიისათვის მაშინ მეტად მძიმე დრო იდგა და გაღატაკებულ, განადგურებულ ეკლესიას, მეტად შეთხელებულ სამღვდელოებას, ბევრი რამის გაკეთება, რაც რადიკალურად შეცვლიდა მდგომარეობას, არ შეეძლო.

ასე გაიარა ხუთმა წელმა. 1977 წელს დავით V გარდაიცვალა და მის ნაცვლად კათალიკოსად აირჩიეს ილია II (შიოლაშვილი). ეკლესიის სათავეში მოვიდა ახალგაზრდა კაცი (კათალიკოსობისათვის), გარკვეული იმედებით, გაგებით და შემართებით. მისივე განცხადებით, მან არჩევისთანავე მიზნად დაისახა გაემთლიანებინა ქართველი ხალხი ერთ თავისუფალ, ძლიერ სახელმწიფოდ და ერთ მტკიცე მართლმადიდებელ ეკლესიაში.

რასაკვირველია, ეს შესანიშნავი მიზანი და იდეალი იყო, მაგრამ მისი მიღწევა საკმაოდ რთული, ზოგჯერ წარმოუდგენელიც ჩანდა. ამიტომ, ახლადარჩეული პატრიარქი შეეცადა, პირველი რიგის ამოცანები მაინც დაეძლია, გადაერჩინა ის, რისი

გადარჩენაც მას შეეძლო და რაც მის ძალას არ აღემატებოდა, ხოლო შემდეგ მომდევნო ნაბიჯების გადადგმასაც ვარაუდობდა.

 

 

გასაკეთებელი კი უამრავი რამ იყო. პირველ რიგში საჭირო იყო ახალი კადრების მომზადება, ახალგაზრდობის შემოკრება, ეკლესიისადმი იმ ნეგატიური დამოკიდებულების გაქარწყლება, რომელიც მოსახლეობაში და კერძოდ, ინტელიგენციაში იყო. მათში სათანადო სულიერების დანერგვა, ეკლესია-მონასტრების შეკეთება, საპატრიარქოს მოწყობა და გალამაზება, საეკლესიო ინვენტარის განახლება, რელიგიური ჟურნალ-გაზეთების გამოცემა, უამრავი სხვა რამ, რაც დაცემის გზაზე მდგარ ეკლესიას უნდა აღედგინა და გამოესწორებინა.

ყოველივე ეს მეტად მძიმე ტვირთი იყო გაღატაკებული და დაუძლურებული ეკლესიისათვის, გარდა ამისა, მოსაგვარებელი იყო ურთიერთობები რუსულ ეკლესიასთან, სხვა მართლმადიდებელ ეკლესიებთან, მსოფლიოს სხვადასხვა კონფესიებთან.

ილია II დაუყოვნებლივ შეუდგა საქმის კეთებას. მან თავი გამოიჩინა, როგორც კარგმა ორგანიზატორმა, საქმეში ჩახედულმა ადამიანმა და, რაც მთავარია, დიდი სულიერების მქონე მოღვაწემ.

პირველი ნაბიჯების გადადგმა, რასაკვირველია, დიდ სიძნელეებთან იყო დაკავშირებული. მაშინ ეკლესიას ჯერ კიდევ არ ჰქონდა რაიმე განსაკუთრებული უფლებები მინიჭებული. ათეისტური პროპაგანდა ძველებურად ხორციელდებოდა. ეკლესიების გახსნაც ჭირდა.

მიუხედავად ამისა, მან მაინც შეძლო ახალგაზრდების შემოკრება, წინა თაობასთან შედარებით უფრო განათლებული ხალხის მოზიდვა, მათი სათანადო ეპარქიებში დანიშვნა, ჟურნალ "ჯვარი ვაზისას" გამოცემა, რამდენიმე ახალი ეკლესიის გახსნა. მათ შორის - ზუგდიდში, ბოლნისში, ყვარელში, რაჭაში (ნიკორწმინდაში) და სხვ. მის დროს იმ სასულიერო სემინარიას, რომლის პირველი რექტორიც თვითონ იყო, სასულიერო აკადემიაც დაემატა. მანვე ურთიერთობა დაამყარა მსოფლიო ეკლესიათა საბჭოსთან და გარკვეული წლების მანძილზე მისი პრეზიდენტიც იყო. იგი აქტიურად ჩაება იმ მოძრაობაში, რომელიც ქრისტიანული მოძღვრების გაერთიანებას ისახავდა მიზნად. ჟურნალ ჯვარი ვაზისას" პირველი ნომრების გარკვეული ნაწილი სწორედ ამ პრობლემას ეხებოდა.

მოკლედ რომ ვთქვათ, ყინული დაიძრა. მალე საქართველოში ეროვნულმა მოძრაობამ იმძლავრა და საკმაოდ სერიოზული ამოცანებიც დაისახა მიზნად. ეს პირველ რიგში ეროვნული დამოუკიდებლობის აღდგენა იყო.

 

 

ქართველი დისიდენტები ეროვნული დამოუკიდებლობის მოპოვების გზებსა და საშუალებებში დიდ იმედებს ამყარებდნენ ქართულ მართლმადიდებელ ეკლესიაზე, რომელსაც ამ პროცესის ბუნებრივ და აქტიურ მხარდამჭერად მიიჩნევდნენ. საქართველოში ოდითგანვე ეკლესია დიდ როლს ასრულებდა ჩვენი ხალხის ეროვნული მეობის და თვითმყოფადობის შენარჩუნებაში.

ამიტომ, შემთხვევითი სულაც არ იყო, რომ დისიდენტური მოძრაობა რელიგიური შეფერილობისა იყო. ხოლო რეფრენი ჩვენთან არს ღმერთი", ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული გახლდათ ეროვნული მოძრაობის აღზევების მთელი პერიოდის მანძილზე.

მომიტინგეთა თუ მოშიმშილეთა აზრით, საქართველოს, როგორც ღვთისმშობლის წილხვედრ ქვეყანას, უფალი განსაკუთრებით მფარველობდა, ხოლო მისი განთავისუფლების საქმე სამართლიან საქმედ მიაჩნდა.

იმ პერიოდში საქართველოში, ისე როგორც არასდროს, დაიძაბა ვითარება. აშკარად რაღაც მზადდებოდა. ახალგაზრდობის უმრავლესობას არ სჯეროდა, რომ შესაძლებელი იყო 9 მარტის მსგავსი მოვლენებისგანმეორება. მართლაც, სხვისი გამოცდილება იშვიათად თუ ასწავლის რამეს ადამიანებს. თითოეულმა თაობამ ალბათ, თვითონ უნდა მოიპოვოს ეს გამოცდილება...

1989 წლის 9 აპრილიც დადგა...

ამის შესახებ უკვე ბევრი დაიწერა და მომავალშიც ბევრი დაიწერება, ბევრი რამეც გაირკვევა, მაგრამ ამჟამად ჩვენ ის უფრო გვაინტერესებს, რაც უშუალოდ ჩვენი კვლევის საგანთან არის დაკავშირებული.

დარბევამდე სულ ცოტა ხნით ადრე მომიტინგეებსა და მოშიმშილეებთან მივიდა საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი და აცნობა ხალხს მოსალოდნელი დიდი საფრთხის შესახებ, მოუწოდა, მშვიდობიანად დაშლილიყვნენ, შესულიყვნენ ქაშუეთის ეკლესიაში და იქ ელოცათ. ამ მოწოდებას მომიტინგეები დუმილით შეხვდნენ. საოცარი სიჩუმე ჩამოვარდა. გვიანი ღამე იყო, ხალხიც შედარებით შეთხელებული. თავისუფლების მოედნის მხრიდან ტანკები და ჯარი იყო მომდგარი. კათალიკოსის მოწოდების საპასუხოდ მომიტინგეთა მხრიდან მოშიმშილე ირაკლი წერეთელი წამოდგა, რომელმაც მოუწოდა ხალხს, დარჩენილიყვნენ. კათალიკოსის იქ ყოფნის დროს ხალხს მამაო ჩვენოც" ათქმევინა. ამდენად, ის პატარა შანსიც კი, რომ ყველაფერი მშვიდობიანად დამთავრებულიყო, დაიკარგა.

 

 

უფრო გვიან, ტრაგედიის დატრიალების შემდეგ, იყო ბრალდებები კათოლიკოსის მიმართ, რომ ხალხი არ გაყვა მას, არ დაუჯერა და საფრთხე თავიდან ვერ აიცილა. მაგრამ ალბათ ამ მომენტში მეტის გაკეთება არ შეიძლებოდა.

მე მქონდა საშუალება უწმინდესისათვის მეკითხა ამ საჭოჭმანო მომენტის შესახებ, რაზეც მან მიპასუხა: დიახ, მე ვურჩიე მაშინ ყველას, წასულიყვნენ ქაშუეთის ეკლესიაში და იქ ელოცათ. მართლაც, ეს კარგი გამოსავალი იყო. ბევრმა დამიჯერა კიდეც და უფრო გვიან მადლობაც გადამიხადა გადარჩენისათვის, მაგრამ, სამწუხაროდ, ყველამ არ დაიჯერა..."

მოშიმშილეები ისე იყვნენ ეგზალტირებულნი, რომ მათ რეალური საფრთხის შეგრძნება არ ჰქონდათ. ბევრსაც არ სჯეროდა იმისა, რომ მთავრობა უკიდურეს ზომებს მიმართავდა. მე დამამახსოვრდა ერთი ახალგაზრდის სიტყვები, რომელიც დარბევამდე ამბობდა: დიდი-დიდი ერთი მაგრად გვცემონო..." მაგრამ,

სამწუხაროდ, შედეგი ძალიან მძიმე აღმოჩნდა: იყვნენ დაჭრილები, დახოცილები, მოწამლულები...

9 აპრილის ამბებს დიდი რეზონანსი მოჰყვა მსოფლიო მასშტაბით. ამ ფაქტმა თავისი წვლილი შეიტანა საბჭოთა ხელისუფლების დაცემაში. მალე საქართველომ სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობა აღიდგინა, რის შემდეგაც ახალი ეტაპი დაიწყო ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის ცხოვრებაში.

გაზეთი სრულიად არასაიდუმლოდ

 #6-10, 1999 წ. 01


 2000 წ.

 

II. ქტოლერანტობა

და რჯულთშემწყნარებლობა ქართული სახელმწიფოებრივი ცნობიერების მშენებლობაში

საქართველოში რელიგიური ფაქტორი ყოველთვის, ყოველ ეპოქასა და დროში უდიდეს როლს ასრულებდა საზოგადოებრივ და პოლიტიკურ ცხოვრებაში.

თუ რა როლი შეასრულა რელიგიურმა ფაქტორმა ქართული ეროვნული საქმის მოწესრიგებაში, ამ კითხვაზე პასუხი სადაო არ არის. ყველასათვის ცნობილია მრავალი გამოჩენილი ქართველი მოღვაწის დადებითი დამოკიდებულება და გამონათქვამები ქრისტიანობის შესახებ, მათი აზრით სწორედ მან შეგვინარჩუნა ჩვენი მიწაწყალი, ეროვნული თვითმყობადობა, ტრადიციები, ენა, ყოველივე ის, რასაც ქართველობა ჰქვია. საუკუნეთა მანძილზე სწორედ ის მოგვიწოდებდა არ გავთათრებულიყავით, შეგვენარჩუნებინა ეროვნული მეობა. ეს არც არის გასაკვირი, რადგან ამ პერიოდში ქართველობა და ქრისტიანობა ხშირად იდენტურ ცნებებად აღიქმებოდა. ჩვენ გვაქვს შესანიშნავი მაგალითები ქრისტიანობის ზეობისა, სამშობლოსათვის თავდადებისა და თავის შეწირვისა. გვახსოვს დავით აღმაშენებლის სიტყვები დადგორის ომის წინ ქრისტიანობის მნიშვნელობის შესახებ...

მაგრამ საქართველო მარტო მართლმადიდებელი ქვეყანა როდია, იგი არა მარტო მრავალეროვანი, არამედ მრავალრელიგიური ქვეყანაც არის. მართლაც, აქ ოდითგანვე მრავალი ეროვნების წარმომადგენელი ცხოვრობდა, რომლებიც თავის სარწმუნოებას აღიარებდნენ. ბევრი რელიგიური კონფესია საქართველოში სწორედ შორეული პერიოდიდან იღებს სათავეს და დღემდე მოდის. ასე მაგალითად, იუდაიზმი დაკავშირებულია ებრაელთა მოსვლასთან საქართველოს ტერიტორიაზე, სომხურ-გრიგორიანული ეკლესია _ სომხური მოსახლეობის არსებობასთან, ისლამი არაბთა ბატონობასთან და შემდეგ ამ რელიგიის მაღიარებელი ხალხის ცხოვრებასთან, კათოლიციზმი ევროპის ინტერესთან საქართველოსადმი და კათოლიკე მისიონერებთან...

1801 წლიდან, მას შემდეგ, რაც საქართველო ძალით შეიერთა რუსეთმა, საქართველოში გაჩნდა პროტესტანტული თუ რუსული მართლმადიდებლობის ნიადაგზე გაჩენილი მრავალი სექტა. ასე ჩნდებიან საქართველოში მენონიტები, მალაკნები, დუხობორები. უფრო გვიან ბაპტისტები, ორმოცდაათიანელები, ადვენტისტები. კიდევ უფრო გვიან იეღოველები, კრიშნაიტები, ახალსამოციქულო ეკლესიის წარმომადგენლები და ა.შ.

ადრე ამ რელიგიურ დენომინაციათა შემადგენლობა ძირითადად არაქართული იყო, მაგრამ დროთა ვითარებაში მდგომარეობა შეიცვალა. ახლა ქართველთა შორისაც მრავლად არიან კათოლიკები, ბაპტისტები, ორმოცდაათიანელები, ძველმართლმადიდებლები, ევანგელისტები, იეღოველები, კრიშნაიტები, მუსლიმები და ა.შ.

როგორ მოქმედებს ეს ყოველივე საქართველოს ერთიანობაზე, როგორ მიმართებაში იმყოფებიან ეს რელიგიური დენომინაციები ქართულ სახელმწიფოებრიობასთან, ან რა როლს ასრულებენ ისინი სახელმწიფოებრივი ცნობიერების მშენებლობის გზაზე, როგორი ვითარება იყო ამ მხრივ ჩვენში ისტორიულად და როგორი ვითარებაა დღეს?

ტოლერანტობა" (ქართულად მოთმინება, შემწყნარებლობა) ის ლათინური სიტყვაა, რომელიც ზუსტად ასახავს ქართველთა და ქართული სახელმწიფოს დამოკიდებულებას სხვა ეროვნებებისა და რელიგიური აღმსარებლობისადმი.

 

 

სიტყვა ტოლერანტობა ასეა განმარტებული ქართულ ენციკლოპედიაში: ტოლერანტობა არის იმუნოლოგიური ორგანიზმის ისეთი მდგომარეობა, როცა მას არ გააჩნია გარკვეული ანტიგენის მიმართ იმუნური რეაქციის უნარი, ტოლერანტული ორგანიზმის იმუნოკომპეტენტური სისტემა ვერ აღიქვამს~ ანტიგენს როგორც უცხო სხეულს, რის გამოც არ ხდება დაცვითი ძალების მობილიზება."

მაგრამ ჩვენ აქ ვსაუბრობთ ეროვნებათშორის ურთიერთობებზე, ქართველი ხალხისათვის საუკუნეთა მანძილზე დამახასიათებელ ნიშან-თვისებაზე, იყოს ტოლერანტული სხვა ხალხებისადმი. სხვაგვარად, თუ ტერმინის პირდაპირი გაგებიდან გამოვალთ, ქართველი კაცის იმ თვისებაზე, რომ სხვა ტომისა და სარწმუნოების წარმომადგენელი თავის სახელმწიფოებრივ ორგანიზმში უცხო სხეულად არ აღიქვას.

როდესაც საუბარი ქართველი კაცის ტოლერანტობაზე ჩამოვარდება ხოლმე, მაშინვე გაიხსენებენ, რომ საქართველოს ტერიტორიაზე ოდითგანვე ჭრელი მოსახლეობა იყო, რომ ქართველთა გვერდით საუკუნეების მანძილზე ცხოვრობდნენ სომხები, ებრაელები, აზერბაიჯანელები, ოსები და ა.შ. მათ შორის ადრე რაიმე სერიოზული მტრობა არ ყოფილა. ამ მხრივ მარტო ქართველ ებრაელთა გახსენება რად ღირს, რომლებიც 26 საუკუნის მანძილზე ძმურად და მეგობრულად ცხოვრობდნენ ქართველთა გვერდით და მათ შორის კონფლიქტი არ მომხდარა. როდესაც უნდათ საქართველოსთვის დამახასიათებელ რჯულთშემწყნარებლობას გაუსვან ხაზი, ასევე იხსენებენ, რომ თბილისში საუკუნეთა მანძილზე ერთმანეთის

გვერდით ფუნქციონირებდნენ და დღესაც ფუნქციონირებს ქართული მართლმადიდებელი ეკლესია, სომხური გრიგორიანული ეკლესია, ებრაული სინაგოგა და მუსლიმანური მეჩეთი. ასეთი რამის ნახვა იშვიათად შეიძლება.

როგორც თანამედროვე ქართველი ისტორიკოსები აღნიშნავენ, ასეთი დამოკიდებულება სხვა ხალხების მიმართ საქართველოში ჩვეულებრივი მოვლენა იყო, იმდენად ჩვეულებრივი, რომ ქართულ წყაროებში ამ საკითხს სპეციალურად არც ეხებოდნენ. სამაგიეროდ ეს ფაქტი იმდენად თვალშისაცემი და უცნაური იყო უცხოელი ავტორებისათვის, რომ მას საგანგებო ადგილს უთმობდნენ თავის შრომებში. მათი აზრით, ქართველთა ასეთი შემწყნარებლობა, კაცთმოყვარეობა, სტუმართმოყვარეობა იყო ის თვისებები, რომლებმაც საბოლოო ჯამში საქართველო დაღუპვას გადაარჩინეს. ქართველ ისტორიკოსებს ტრადიციულად მოჰყავდათ ფრანგი მოგზაურის ჟან შარდენის სიტყვები: ქართველთა ეს თვისებები მათ ქვეყანაში არსებული ტრადიციული სარწმუნოებრივი თავისუფლების შედეგიც უნდა იყოსო...

როგორც აღვნიშნეთ, ქართველთა ტოლერანტული ბუნება სხვისი რწმენის, ადათ-ჩვევების, ინტერესების და ცხოვრების წესის ატანა ადრიდან იყო ცნობილი და მას არამარტო შორეულ წარსულში აღიარებდნენ, არამედ ახლაც, საქართველოში უკანასკნელ წლებში მომხდარი ამბების შედეგადაც გაუსვეს ხაზი. კერძოდ, 1989 წელს 9 აპრილის ტრაგედიის შემსწავლელი დეპუტატთა კომისიის თავმჯდომარე ანატოლი სობჩაკი სატელევიზიო გამოსვლაში ამბობდა, რომ ქართველები ამიერკავკასიის მკვიდრთა შორის გამოირჩევიან რჯულთშემწყნარებლობითო~. იგივე აზრი მან გაიმეორა ჟურნალ ოგონიოკის ფურცლებზე: საქართველო ოდითგანვე გამოირჩევა მშვიდი ხასიათით ეროვნებათშორის ურთიერთობებში. ასეული წლების მანძილზე აქ ერთად ცხოვრობდნენ ასობით ათასი სომეხი, აზერბაიჯანელი, აფხაზი და სხვა ხალხები და მაინც, ერთაშორის კონფლიქტები, საქართველოს არ ეხებოდნენ. თავისი ხასიათით და თავისი ცენტრალური მდგომარეობით კავკასიაში ქართველები ყოველთვის გამოირჩეოდნენ ეროვნული შემწყნარებლობის მაღალი დონით."

ქართველთა ასეთი შემწყნარებლური ხასიათი კიდევ ერთხელ გამოჩნდა ბოლოდროინდელ ამბებში. რაც უნდა საოცარი და გასაკვირი იყოს, მიუხედავად საქართველოში მომხდარი სისხლისმღვრელი ამბებისა, ქართულ-ოსური, ქართულ-აფხაზური კონფლიქტებისა, რომლებიც რუსეთის აგრესიული ძალების მიერ იქნა ინსპირირებული, მიუხედავად იმ უმძიმესი შედეგებისა, რაც მათ მოჰყვა, ქართველთა შორის დღესაც არ შეიმჩნევა სიძულვილი არც ოსთა, არც აფხაზთა და არც რუსების მიმართ.

რა არის ეს, შემთხვევითობა თუ კანონზომიერება? ბუნებრივად იბადება კითხვა, ქართველ კაცს ატროფირებული ხომ არ აქვს სიძულვილისა და შურისძიების გრძნობა. მართლაც, რატომ ვერ ვისწავლეთ ჩვენ მტრის სიძულვილი და მტრის ხატის შექმნა, როგორც ეს სხვებმა, იმავე ოსებმა და აფხაზებმა, შეძლეს. ეს კითხვა საფუძვლიან პასუხს ელის. ეს კი, თავის მხრივ, ჩვენი ქვეყნის ისტორიის კიდევ ერთხელ გადახედვას თხოულობს.

ტოლერანტობა" ქართულ სინამდვილეში, როგორც ირკვევა, სულაც არ ყოფილა შემთხვევითი მოვლენა, იგი არც რომელიმე მეფის ან ძლიერი პოლიტიკოსის მიერ ერისათვის თავს მოხვეული ნება-სურვილი იყო, არამედ საუკუნეთა მანძილზე სხვადასხვა ვითარებათა გამო ჩამოყალიბებული პოლიტიკა. პირველ რიგში ასეთი პოლიტიკა განპირობებული იყო მძიმე გეოგრაფიული გარემოთი, გზაჯვარედინზე ცხოვრებით, აგრესიულ სახელმწიფოებთან მეზობლობით, ხშირი მიგრაციული პროცესებით და ყოველივე ამით გამოწვეული ეთნიკური სიჭრელით. თუ ამას დავუმატებთ საქართველოსთვის დამახასიათებელ მრავალრელიგიურობასაც, ცხადი გახდება, რომ ასეთი კომპლექსი საკმაოდ გაართულებდა ქვეყნის მდგომარეობას ზოგადად და ეროვნებათშორის და რელიგიურ ურთიერთობებს კერძოდ.

ასეთი ვითარების გამო საქართველოსთვის უაღრესად საჭირო და აუცილებელი იყო ამ პროცესების მართვა, ურთიერთობის მოწესრიგება სხვადასხვა ტომებთან, რომლებიც ქვეყნის ტერიტორიაზე რჩებოდნენ, მათი გაუვნებელყოფა, თავის გადარჩენა ათქვეფა-აღრევისაგან.

ასეთი ჭრელი მოსახლეობის პირობებში საკუთარი მეობის გადასარჩენად და ქვეყნის დამოუკიდებლობის დასაცავად ორი გზა არსებობდა: ან ქვეყანა ძალიან ძლიერი უნდა ყოფილიყო და უცხო, მტრული ელემენტები დაეთრგუნა, ან გამოეჩინა შემწყნარებლობა, უფრო მოქნილად ემოქმედა და უცხო ელემენტი, თუნდაც გარკვეული დათმობებით, ქვეყნის სასარგებლოდ მიმართულ პროცესებში ჩაერთო.

ქართველი ისტორიკოსები მართებულად შენიშნავდნენ, რომ მიუხედავად იმისა, რომ გარკვეულ პერიოდებში ქართული სახელმწიფო საკმაო სიძლიერეს აღწევდა, იგი მაინც არ იყო ისე ძლიერი, რომ სხვადასხვა ეთნიკური ჯგუფების მიმართ მხოლოდ ძალა გამოეყენებინა და მათი დათრგუნვის გზას დასდგომოდა. ამიტომ, მას უფრო მოქნილი, გონივრული და რეალური გზა ჰქონდა არჩეული, იჩენდა რჯულთშემწყნარებლობას და საბოლოო ჯამში თავის ძირითად მიზანსაც აღწევდა, მოსულ ხალხს თავისი სახელმწიფოს სასარგებლოდ იყენებდა.

ზოგიერთი ქართველი ისტორიკოსის აზრით, ასეთი ტოლერანტული დამოკიდებულება სხვა ხალხთა მიმართ იმითაც აიხსნება, რომ სხვა ტომის წარმომადგენლები (სომხები, ებრაელები, მუსლიმები) არ მისდევდნენ ქართველთათვის ტრადიციულ საქმიანობას, არამედ უმეტესად ვაჭრობაში, ხელოსნობაში იყვნენ დაკავებულნი. ქართველი ხელისუფალნი კი, რომლებიც დაინტერესებულნი იყვნენ ქვეყნის და, შესაბამისად, მისთვის საჭირო ხელოსნობის განვითარებით, იძულებულნი იყვნენ, მათ რჯულს არ შეხებოდნენ. ასე თუ ისე, საუკუნეთა მანძილზე ასეთ სპეციფიკურ, ჭრელ გარემოში ცხოვრება გარკვეულ გავლენას ახდენდა ქართველი ხალხის ცხოვრებაზე, მის ყოფაზე, ტრადიციებზე, ადათებზე, წეს-ჩვეულებებზე, აყალიბებდა მის ხასიათს, განაპირობებდა მის შემწყნარებლობას. ქართველი კაცის ხასიათიც ისე ჩამოყალიბდა, რომ იგი უცხო სხეულად არ თვლიდა სხვა ტომის წარმომადგენელს, არ შურდა მისი და არც მტრობდა. ამიტომ მის ტერიტორიაზე, ბევრი სხვა ქვეყნისაგან განსხვავებით, ადგილი არ ჰქონია უცხო ტომთა დევნასა და პოგრომებს.

ქართველი კაცის ტოლერანტული ბუნება კარგად აქვთ გაშუქებული ჩვენს ისტორიკოსებს. ამ შრომებში აღნიშნულია, რომ ტოლერანტობისა და რჯულთშემწყნარებლობის პოლიტიკის რანგში აყვანა იწყება ჯერ კიდევ დავით კუროპალატის დროიდან. განსაკუთრებით თვალსაჩინოდ ჩანს ეს პოლიტიკა დავით აღმაშენებლის დროს. ჩვენს ისტორიოგრაფიაში კარგად არის ცნობილი არაბი ისტორიკოსის ცნობა, რომელიც გვამცნობს, თუ როგორი პრივილეგირებული მდგომარეობით სარგებლობდნენ თბილისში მუსლიმები მას შემდეგაც, რაც 1122 წელს დავით აღმაშენებელმა იგი საქართველის შემოუერთა. მათი რელიგია ხელშეუხებლად იყო გამოცხადებული. მოსახლეობას პატივი უნდა ეცა ისლამისათვის. იმ ნაწილში, სადაც მუსლიმები ცხოვრობდნენ, ღორი არავის არ უნდა დაეკლა, მათ აბანოში სხვა ეროვნების ადამიანი არ უნდა შესულიყო. მუსლიმებს პარასკეობით შეეძლოთ ელოცათ ხალიფისა და სულთნისათვის და არა ქართველთა მეფისათვის, ამასთანავე, გადაეხადათ ნაკლები გადასახადი, ვიდრე ქართველებს. ცნობაში ნათქვამია, რომ დავით აღმაშენებელი პატივს სცემდა მუსლიმან ხალხს, მეცნიერებსა და სუფიებს. სხვა წყაროებით (იბნ-ალ-ჯაუზი), დავით აღმაშენებელი არა მარტო ერკვეოდა ყურანში, არამედ თავის შვილთან, დემეტრესთან, ერთად პარასკეობით დადიოდა მეჩეთში და დიდძალ ფულსაც სწირავდა მას. იგივე ავტორი მიუთითებს, რომ დავით აღმაშენებელი მქადაგებლებს, სუფიებს და ასკეტებს სასახლეებს უშენებდა. თუ მუსლიმი ქალაქიდან მიდიოდა, ფულს აძლევდა და საერთოდ, იგი მუსლიმებს უფრო მეტი პატივისცემით ეპყრობოდა, ვიდრე თვით მუსლიმანთა ხელმწიფენიო.

თავისთავად ცხადია, რომ საქართველოში ასეთი პრივილეგიებით მარტო მუსლიმები არ სარგებლობდნენ. დავით აღმაშენებელი ძალზე უწყობდა ხელს სომხებს, ეხმარებოდა მათ შევიწროებული ეკლესიის აღორძინების საქმეში. დაჩაგრულად თავს არც ებრაელები გრძნობდნენ. ისინი უფლებრივად გათანაბრებულნი იყვნენ ქრისტიანულ მოსახლეობასთან. წყაროებში მითითებულია, რომ ებრაელები შეღავათიან გადასახადებს იხდიდნენ.

როგორც აღვნიშნეთ, საქართველოში რჯულთშემწყნარებლობაც სახელმწიფო პოლიტიკის რანგში იყო აყვანილი. მართალია, ისტორიოგრაფიაში არის გამოთქმული აზრი, რომ რჯულთშემწყნარებლური პოლიტიკის საბოლოო მიზანი ერთ სარწმუნოებაზე გადაყვანა იყო (ქართული პოლიტიკის მესვეურებს, ცხადია, ერჩივნათ ერთ იდეოლოგიას დაყრდნობილი ერთმორწმუნე სახელმწიფო ჰქონოდათ; აქედან გამომდინარე, ისინი უარს არ იტყოდნენ სხვა ხალხების მართლმადიდებლობაზე გადაყვანაზე და ამის გარკვეული ფრთხილი მცდელობაც იყო სომხურ-გრიგორიანულ მრევლთან მიმართებაში), მაგრამ ამ ცდას თუ დაწოლას არასდროს მიუღია რადიკალური ფორმები. რაკი ერთმორწმუნეობა არ გამოდიოდა, ქართველი პოლიტიკოსები ამჯობინებდნენ რჯულთშემწყნარებლობას, რათა სახელმწიფოში მცხოვრები სხვა ხალხები არ გადაეკიდებინათ ქართველებისთვის და იზოლირებულნი არ აღმოჩენილიყვნენ მტრულ გარემოცვაში. საქართველოს მტერთაგან, ცხადია, ბევრი ეცადა ჩვენი ქვეყნის იზოლირებას, მაგრამ ასეთი რჯულთშემწყნარებლური და ტოლერანტული პოლიტიკის წყალობით საქართველომ თავიდან აიცილა საშიში იზოლაცია.

როგორც აკადემიკოსი ნ. ბერძენიშვილი აღნიშნავდა, ქართული სახელმწიფო კარის პოლიტიკა ამ შემთხვევაში მიმართული იყო თურქობის და არა მუსლიმანობის წინააღმდეგ.

ჩვენს ისტორიოგრაფიაში სამართლიანად ითვლება, რომ რუსეთთან შეერთებამდე ტოლერანტობა და რჯულთშემწყნარებლობა სწორი და გონივრული პოლიტიკა იყო. როგორც ცხოვრებამ გვიჩვენა, ასეთი პოლიტიკით ესოდენ რთულ სიტუაციებში ჩვენ შევძელით არა მარტო ფიზიკური არსებობის, არამედ ეროვნული მეობის შენარჩუნებაც. ასეთმა პოლიტიკამ არ გარიყა ქართველი კაცი, არ გააბოროტა, არ გახადა მოძულე ყველა იმ სხვა ტომისა, რომელიც ისტორიულ ვითარებათა გამო მის გვერდით მოხვდა და არც თვითონ აღმოჩნდა იზოლირებული. ახლანდელი ტერმინით რომ ვთქვათ, არ შეუქმნა მას მტრული ინტერფრონტი.

მაგრამ ჩვენ, რასაკვირველია, არ უნდა დავსვათ ტოლობის ნიშანი იმ ტოლერანტობასა და შემწყნარებლობას შორის, რომელიც არსებობდა ფეოდალურ საქართველოში რუსეთთან შეერთებამდე და მას შემდეგ, როცა მდგომარეობა მკვეთრად შეიცვალა. საქართველოს რუსეთთან შეერთების შემდეგ ცარიზმი შეეცადა, მოეშალა ქართველთა ასეთი პოლიტიკა. ცარიზმს აშკარად გამოხატული ასიმილატორული ამოცანები ჰქონდა. ამ მიზნით მან დაიწყო ძველი პოლიტიკის, დაყავი და იბატონეს", პრინციპით მოქმედება. ცადა, ერთმანეთისთვის დაეპირისპირებინა ერთ ტერიტორიაზე მცხოვრები სხვადასხვა ეროვნების ხალხები, ხოლო თვითონ მესამე ძალის როლში გამოსულიყო.

რუსიფიკატორებმა ცადეს ყველა სფეროდან გამოედევნათ ადგილობრივი ენები და მათ ნაცვლად დაენერგათ რუსული ენა.

მესამე ძალის ჩარევამ ძალიან არასასურველ შედეგებამდე მიგვიყვანა. ეროვნებათშორის ურთიერთობებში მდგომარეობა დროდადრო ძალზე გამძაფრდა და დაიძაბა. ყოველივე ამან კი ეჭვი დაბადა ჩვენი ადრინდელი ეროვნული პოლიტიკის სისწორის მიმართ. გაჩნდა კითხვები, თუ რამდენად მართებული იყო ჩვენი ტოლერანტობა და რჯულთშემწყნარებლობა უცხო ფესვისადმი, რატომ ვუთმობდით მოსულ ხალხს ამდენს, რატომ გრძნობდა სხვა ტომის ადამიანი ზოგჯერ თავს უკეთ, ვიდრე ადგილობრივი მოსახლეობა, ასეთი პოლიტიკა მეტისმეტი ფუფუნება ხომ არ იყო საქართველოს მცირერიცხოვანი, თავადაც ცუდად დაცული ხალხისათვის, ჩვენივე ხელით მტრები ხომ არ გამოვიზარდეთ?

ეს ეჭვები და კითხვები განსაკუთრებით გაძლიერდა უკანასკნელ ათწლეულში, როდესაც ჩვენს რესპუბლიკას უამრავი უბედურება დაატყდა თავს. შეიძლება კითხვა სხვაგვარადაც დაისვას: რამდენად უწყობს ხელს საქართველოს ეროვნული მეობის შენარჩუნებას ქართველი კაცის ტოლერანტული ბუნება. ასეთი პოლიტიკით ჩვენი ქვეყანა ხომ არ დავამსგავსეთ ცუდად დადებულ საგანს, რომელსაც ყველა ხელს უწვდის წასაღებად. რამდენად მართალნი ვიყავით, როდესაც, ზოგჯერ, საკუთარის საზიანოდ, უცხო ტომის ხალხს ხელს ვუწყობდით, რომ თავი კარგად ეგრძნო, ეკონომიკურად მომძლავრებულიყო, განევითარებინა საკუთარი კულტურა, ჰქონოდა გაზეთი, თეატრი, სხვა დაწესებულებები, ჰქონოდა ლიმიტები უმაღლეს სასწავლებლებში და ა.შ.

 

 

ცხადია, ასეთი ხელშეწყობით მოსული ხალხი შესანიშნავად გრძნობდა თავს, თავისად თვლიდა ქართულ ტერიტორიას და მადლიერების სანაცვლოდ, ადგილობრივი მოსახლეობის შევიწროების ხარჯზე, საკუთარი ინტერესების დამკვიდრებას ლამობდა. სანამ ყველა სტუმრად მოსულ ერს უფლება ეძლეოდა, რაც სურდა, ის ეკეთებინა ქართულ მიწაზე, გაჩუმებული და კმაყოფილი იყო, მაგრამ საკმარისი ხდებოდა, რომ ქართველთა თვითშეგნება გამოცოცხლებულიყო, რაიმე პატრიოტულ საქმეს ჩაჰყროდა საფუძველი, რომ ამ წამოწყებას ხიშტებით ხვდებოდნენ. საკმარისი იყო ქართველებს სტიქიური უბედურებისაგან დაზარალებული ხალხისთვის ბინა მიეჩინათ თავისივე ტერიტორიაზე, რომ ამ ფაქტს საშინელი უკმაყოფილება გამოეწვია. ყოველივე ამან, რასაკვირველია, კიდევ უფრო გაამძაფრა ეჭვი ჩვენი ტოლერანტული, შემწყნარებლური პოლიტიკისადმი.

ამ პროცესებში განსაკუთრებული უარყოფითი როლი ითამაშა, მესამე ძალის ენამ, ჩვენს შემთხვევაში რუსულმა ენამ. ეროვნული ჩაგვრა და დამორჩილებული ერის დევნა შედარებით ახალი მოვლენაა საერთაშორისო ურთიერთობათა ისტორიაში," _ წერდა აკად. ი. ჯავახიშვილი. მართლაც, საქართველოს ადრეულ ისტორიაში ასეთი ჩაგვრის ფაქტები შემჩნეული არ არის, მაგრამ ცარიზმმა საქართველოს შეერთების შემდეგ დაიწყო ქართული ენის დევნა და რუსული ენის ძალით დანერგვა. რუსულად წარმოებდა მმართველობა, სამართალი, ღვთისმსახურება, კანცელარული საქმიანობა და სხვა. ქართული ენის ხმარების არეალი ძალიან შემცირდა. თუ ადრე საქართველოში მცხოვრები არაქართველი მოსახლეობა გრძნობდა ქართული ენის ცოდნის აუცილებლობას, ახლა ასეთი საჭიროება შექმნილი მდგომარეობის გამო მოიხსნა. სამაგიეროდ, რუსული ენის ცოდნა გახდა წინაპირობა ყოველგვარი წარმატების მიღწევისა. მართალია, ქართველმა ხალხმა მაინც შეძლო თავისი ენის შენარჩუნება, მაგრამ საქართველოში მცხოვრები სხვა ტომის წარმომადგენლებისათვის, ასეთი პოლიტიკის გამო, ქართული ენა ზედმეტი შეიქნა.

საბჭოთა ხელისუფლების პირობებში ქართული ენა, ერთი შეხედვით, ვითარდებოდა, იხვეწებოდა, დგინდებოდა გარკვეული მეცნიერული ტერმინოლოგია, იქმნებოდა მხატვრული ლიტერატურა, მაგრამ, სხვა მხრივ, იგი ისეთ დღეში იყო ჩაყენებული, რომ მისი გამოყენება სხვა ხალხებთან ურთიერთობაში უკვე აღარ ხერხდებოდა. ცხოვრება გაიძულებდა მთელი ყურადღება რუსული ენისთვის დაგეთმო. რუსული ენის ცოდნით შეიძლებოდა წასულიყავი და გესწავლა საბჭოთა კავშირის უზარმაზარი ტერიტორიის ნებისმიერ ადგილას, გემუშავა რომელიმე ქარხანაში თუ დაწესებულებაში. რუსული ენის ცოდნით იოლი იყო არმიაში სამსახური, დისერტაციის დაცვა და სხვა.

ქართული ენის ფუნქციის ესოდენ დაკნინებამ გამოიწვია ის, რომ ჩვენს რესპუბლიკებში არსებულ ავტონომიებში შესაბამისი ეროვნების წარმომადგენლები ძირითადად განუდგნენ როგორც საკუთარს, ასევე ქართულ ენასაც და გადავიდნენ რუსულ ენაზე. სომხების, აზერბაიჯანელების, ბერძნების, ქურთების და სხვათა უმრავლესობაც ასევე რუსულ სკოლებში გადავიდა. მათთვის პრაქტიკულად შექმნილი პირობების გამო ქართული ენა საჭირო აღარ იყო თვით რესპუბლიკაში საურთიერთობოდაც კი. რაც შეეხება რუსულ სკოლადამთავრებულ სხვადასხვა ეროვნების წარმომადგენლებს (ხშირ შემთხვევაში თავისი ენის ცუდად მცოდნე

ხალხს), ისინი ქართულის არმცოდნე რუსებთან ერთად გადაიქცნენ ეროვნულ რესპუბლიკებში მესამე ძალის დასაყრდენად. მათი ერთადერთი გამაერთიანებელი რუსული ენა გახდა. ამ გზით ცენტრმა მოახერხა სხვადასხვა რესპუბლიკებში სხვადასხვა ხალხის წარმომადგენლებისგან შეეკოწიწებინა ინტერფრონტები, რომლის მეოხებითაც ცენტრი თავის მიზნებს ახორციელებდა.

მადლობა ღმერთს, ყველაფერი ეს დამთავრდა. საბჭოთა კავშირი დაიშალა. საქართველომ აგერ უკვე რამდენიმე წელიწადია, აღიდგინა თავისი დამოუკიდებლობა. მესამე ძალის ასეთ უშეღავათო ჩარევაზე (თუმცა ბევრ სფეროში მისი გავლენა ჯერ კიდევ ძალიან ძლიერია) შეგვიძლია აღარ ვილაპარაკოთ. ახალი ვითარებიდან გამომდინარე ჩვენი ამოცანა მდგომარეობს იმაში, რომ მთლიანად იქნას დაძლეული მესამე ძალის მავნე გავლენა, მაშინ ტოლერანტობა და რჯულთშემწყნარებლობა აღარ აღმოჩნდება დრომოჭმულ და წამგებიან საშუალებად ქართველთა პოლიტიკურ არსენალში. პირიქით, იგი დიდსულოვან, ჰუმანურ, ჭეშმარიტად ინტერნაციონალურ, ნამდვილ ქართულ პოლიტიკად იქცევა და იგი მხოლოდ ქართველთა კარგი ზნის, სიმშვიდის, გონიერებისა და სიკეთის მაჩვენებელი კი არ იქნება, არამედ პრაქტიკული სარგებლობის მომტანი გახდება მრავალეროვანი საქართველოს ერთაშორის ურთიერთობებში.

 

 

მუდამ უნდა გვახსოვდეს, რომ მრავალერიანობის პირობებში ტოლერანტობა და რჯულთშემწყნარებლობა იყო და მომავალშიც დარჩება ქართველი ერის გადარჩენის და სიცოცხლისუნარიანობის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფაქტორად.

გაზეთი ახალი საქართველო

 24.02


 2.03. 2000 წ.

 

III. საით მივდივართ?

ჩვენ ახლა ვგავართ თავგზააბნეულ ცხვრის ფარას, რომელსაც ათეული წლების მანძილზე ერთ მხარეს მიერეკებოდნენ, შემდეგ შეაჩერეს, შემოატრიალეს და ახლა საპირისპირო მიმართულებით ერეკებიან. ყველაზე უცნაური და გასაოცარი ის არის, რომ გაბრიყვებული, გაბითურებული ხალხის მასის წინ იგივე ადამიანები აღმოჩნდნენ, რომლებიც ადრე ასე ბეჯითად მიუძღოდნენ მათ საწინააღმდეგო მიმართულებით.

მართლაც, დღევანდელი პოსტკომუნისტური საზოგადოების ლიდერები უმეტესად სწორედ ის ხალხია, ან მათი მემკვიდრეები, ვინც სამკვდრო-სასიცოცხლოდ ებრძოდა კერძო საკუთრებას, აცხადებდა მას საზოგადოების ყველა უბედურების უმთავრეს მიზეზად. უკანასკნელი სიტყვებით ლანძღავდა კაპიტალიზმს, უწოდებდა მას ლპობადსა" და ხრწნადს", სიტყვა "საქმოსანს" ზიზღითა და დაცინვით წარმოთქვამდა, თვით კაპიტალისტებს ცხოვრების ხორცმეტებს, ხოლო მათ საქმიანობას არაშრომით შემოსავალს უწოდებდა.

ახლა ყველაფერი ეს დავიწყებულია, თითქოს არასოდეს ყოფილიყოს ბრძოლა კერძომესაკუთრული" ტენდენციების წინააღმდეგ. გადაწყდა, ჩვენ უკან ვბრუნდებით. ალბათ, კაპიტალიზმს ვუბრუნდებით, ხოლო გზა, რომლითაც ჩვენ ათეული წლები უკანმოუხედავად ვიარეთ, უაზროდ და მცდარად ცხადდება.

ის, რაც ყველაფერ ამას მოჰყვა, მართლაც რომ, საარაკო და დაუჯერებელია, მდგომარეობა, რომელშიც ჩვენ აღმოვჩნდით - ტრაგიკული და შემზარავი. საქართველოში მიმდინარე სწრაფად ცვლადმა ამბებმა - სამშობლოს ტერიტორიული მთლიანობის დარღვევის საფრთხემ, სამოქალაქო ომმა, შიმშილისა და ფიზიკური განადგურების შიშმა, ჯერ კიდევ არ მოგვცა იმის საშუალება, სათანადოდ დავფიქრებულიყავით, გაგვეანალიზებინა მომხდარი ამბები, გაგვერკვია და აღგვექვა, თუ რა მოხდა, რა უბედურება დატრიალდა ჩვენს თავს, რატომ ჩავარდა საზოგადოება ასეთ უმძიმეს მდგომარეობაში, რატომ დავკარგეთ საფუძველი და საყრდენი წერტილი, რატომ აღმოვჩნდით ასეთი საბედისწერო ექსპერიმენტის მსხვერპლი, რატომ აღმოჩნდა ის გზა, რომელსაც მივყვებოდით მცდარი, ხოლო მიზანი _ განუხორციელებელი. რატომ შეეწირა იმ უტოპიური საზოგადოების მშენებლობას მრავალი თაობა, რისთვის დაიტანჯა ციხეებსა და საკონცენტრაციო ბანაკებში მილიონობით ადამიანი, რატომ გადაჰყვა ბაბილონის" ამ აუშენებელი კოშკის აგებას ამდენი ხალხი, ან თუ არიან მართლები ის ადამიანები, ვინც კოშკის მშენებლობა შეაჩერა, კოშკი დაანგრია და საზოგადოება კი - ამ ნანგრევებთან დატოვა?

არადა ის მიზანი, რომლითაც თავის დროზე მოღვაწეობას იწყებდნენ სოციალისტები, მრავლისაღმთქმელი, ამაღლებული და სამართლიანი ჩანდა. ოცნება ახალ, სამართლიან საზოგადოებაზე, რომლის აშენებაც მათ მიზნად დაისახეს, მათი გამოგონილი სულაც არ იყო, იგი შორეული წარსულიდან, ჯერ კიდევ კლასობრივი საზოგადოების გარიჟრაჟიდან მოდიოდა. ეს იყო თავისუფლების, თანასწორუფლებიანობის, ძმობის, ურთიერთსიყვარულის იდეების განხორციელების ოცნება. სხვას რომ თავი დავანებოთ, გამთანაბრებლური იდეები თითქმის ყველა რელიგიაში გვხვდება. მათ შორის, ბუდიზმში, ინდუიზმში, იუდაიზმში, ისლამში, განსაკუთრებით კი ქრისტიანობაში: ვისაც ორი ხელი სამოსი აქვს, - მოუწოდებდა იესო ქრისტე თავის მრევლს, - მისცეს არმქონეს და ვისაც საჭმელი აქვს, ასევე მოიქცეს" (ლუკა, 3,11).

უფრო გვიან, ეს ოცნებები აისახა უტოპისტ-სოციალისტების ნააზრევში. XVI საუკუნიდან მოყოლებული საკმაოდ პოპულარული გახდა ინგლისელი თომას მორის, იტალიელი მოაზროვნის ტომაზო კამპანელას (XVII ს.), ფრანგი ჟან მელიეს (XVIII ს.), მორელის, ბაბეფის, XIX საუკუნის ფრანგი მოაზროვნეების ანრი სენ-სიმონის, შარლ ფურიეს და ინგლისელი რობერტ ოუენის ნააზრევში, რომელიც უტოპიური სოციალიზმის სახელწოდებით არის ცნობილი. ამას მოჰყვა უტოპიური სოციალიზმის გავრცელება რუსეთში. უტოპიურ სოციალიზმს მოჰყვა მეცნიერული კომუნიზმის თეორიის შექმნა, რაც ევროპაში მარქსისა და ენგელსის, ხოლო რუსეთში ლენინის სახელს დაუკავშირდა. ამ თეორიის ბაზაზე რუსეთში მოხდა რევოლუცია და ბურჟუაზიული წყობილება შეიცვალა სოციალისტურით. ასე შეიქმნა ახალი საზოგადოება, ასე ვიცხოვრეთ 70 წელიწადი - ახალი ეკონომიკით, ახალი რწმენით და ზნეობით, ახალი რეალიებით. იდეალური საზოგადოების აშენების მოლოდინში ვიცხოვრეთ, ვიბრძოლეთ, ვიომეთ, ვაშენეთ,სამხედრო ძლიერების მხრივ

 

მსოფლიოში მეორე სახელმწიფო შევქმენით. ეს იყო ძალზე ცუდი, ყაზარმული სოციალიზმი თავისი ტრაგედიებითა და უბედურებებით, მაგრამ ამასთან ერთად იყო დადებითი მომენტებიც: წინსვლა კულტურაში, სწავლა-განათლებაში, სპორტში, მეცნიერებაში... როგორც უცხოელი ავტორები სამართლიანად აღნიშნავდნენ, კავის რუსეთი ატომურ რუსეთად იქცა.

მერე ყველაფერი ეს შეგნებულად თუ შეუგნებლად ჩიხში მოექცა. აღარ მოხდა ამ თეორიის აღარც თეორიული და აღარც პრაქტიკული განვითარება. ის, რაც შექმნილი იყო ამ დროის მანძილზე გულმოდგინედ დანგრეულ იქნა, ხოლო ხალხის მიერ ნაგროვები ქონება - გაძარცული. თვით საზოგადოება აღმოჩნდა გატეხილი ვარცლის წინაშე.

როგორც ირკვევა, ყველაფერი ეს შეგნებულად იქნა გაკეთებული. ერთ-ერთ თავის რადიოინტერვიუში ედუარდ შევარდნაძე ამბობდა:

როცა დაიწყო იმპერიის რღვევა, მისი დაშლა, ხაზგასმით მინდა აღვნიშნო, რომ იმპერიის დაშლა იდეოლოგიური ბასტიონების მსხვრევით დაიწყო. სწორედ ეს უდიდესი, ამ საუკუნისათვის ყველაზე დიდი რევოლუცია, რომელიც დედამიწის ერთ მეექვსედზე მოხდა, განპირობებული იყო იდეოლოგიური დოგმების მსხვრევით. ეს ბარიერები რომ არ დამსხვრეულიყო, იმპერიაც აღარ დაინგრეოდა."(იხ. გაზეთი საქართველოს რესპუბლიკა" 4.V.1994წ. ე. შევარდნაძის 2 მაისის რადიოინტერვიუ).

ამ იდეოლოგიურ ბასტიონებსა თუ დოგმებში, როგორც ჩანს, კერძო საკუთრებისადმი დამოკიდებულება და კომუნისტური საზოგადოების აუშენებლობა იგულისხმებოდა უწინარეს ყოვლისა.

ახლა ჩვენ უკან ვბრუნდებით. თანაც ვუბრუნდებით არა იმას, რაც 7 ათეული წლის წინ იყო, არამედ, გაცილებით ადრეულ პერიოდს, კაპიტალიზმის გარიჟრაჟისას რომ იყო. რა მოჰყვება ამ დაბრუნებას, რა სოციალური და ზნეობრივი პრობლემების წინაშე დავდგებით, ამას სათანადოდ ვერ ვაცნობიერებთ. ისიც გასარკვევია,რა ელის ჩვენს პატარა სამშობლოს, დასახლებულს სხვადასხვა ეროვნებისა და რელიგიური რწმენის ხალხებით, გარშემორტყმულს ძლიერი და არცთუ ისე კეთილგანწყობილი მეზობლებით? რა საფრთხის წინაშე დავდგებით, რას მოვიგებთ თუ რას წავაგებთ? სამწუხაროდ ჯერ ისიც კი ვერ გავარკვიეთ, მართლა დავაღწიეთ თავი რუსეთის იმპერიის კლანჭებს თუ არა. როგორც ჩანს, ამ პრობლემების ირგვლივ ბევრ ადამიანს, რომლებიც ამ პროცესებში მონაწილეობდნენ, ნაკლებად უფიქრიათ. ეროვნული მოძრაობის დასაწყისში ბევრი ჩვენგანი ძალიან ჰგავდა იმ სულსწრაფ და მოუთმენარ ბავშვს, რომელიც მთელი ძალით ცდილობს სახლიდან გავარდნას და სულ არ ფიქრობს იმაზე, თუ რა საფრთხე ელოდება გარეთ.

სოციალიზმის აშენების კრახმა, სამწუხაროდ, თითქმის საბოლოოდ დაასამარა ის დიდი იდეა, რომელსაც ადამიანთა თანასწორუფლებიანობა ჰქვია. ამით ერთხელ კიდევ მიეცათ დიდი არგუმენტი იმათ, ვინც ამტკიცებს, რომ ამქვეყნად უთანასწორობის აღმოფხვრა შეუძლებელია, რომ კაცობრიობა უნდა შეეგუოს ამ მეტად უსიამოვნო, მაგრამ რეალურ ფაქტს.

თუკი ყველაფერი, მართლაც, ასეა, სამოცდაათი წელიწადი ჩვენ მართლა არასწორი გზით ვიარეთ, ახლა ხომ მაინც უნდა ვიცოდეთ, რომ სწორად მივდივართ. უნდა მოინახოს ისეთი გზები, რომლებიც ჩვენს პატარა რესპუბლიკას საბოლოოდ არ დაღუპავს, არ გაანადგურებს. ასეთ მძიმე პირობებში მოხვედრილ ადამიანებს საბოლოოდ არ გაუტეხავს გულს და ხელს არ ააღებინებს სამშობლოში ცხოვრებაზე. მაინც რას ვაშენებთ, როგორ საზოგადოებას?

1. როგორ საზოგადოებას ვაშენებთ?

კითხვაზე, თუ როგორ საზოგადოებას ვაშენებთ, თავის წინასაარჩევნო გამოსვლაში, რომელიც საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიაში 1992 წლის ოქტომბერში გაიმართა, ე. შევარდნაძე ამბობდა: ვაშენებთ ეროვნულ სახელმწიფოს ცივილიზაციის თანამედროვე მოთხოვნების, თანამედროვე დემოკრატიული სტანდარტების გათვალისწინებით. ...მომავლის საზოგადოება იქნება სინთეზი იმისა, რაც კი რამ პროგრესული შეუქმნია კაცობრიობას ყველა საზოგადოებრივ-პოლიტიკური, სოციალურ ეკონომიკური ფორმაციის დროს, თავისი განვითარების ყველა ეტაპზე. ეს პოლიტიკური ფილოსოფია უნდა დაედოს საფუძვლად საქართველოს ახალი სახელმწიფოს მშენებლობას.

ქართული სახელმწიფოს მშენებლობის კონცეფციაში კონცენტრირებული გამოხატულება უნდა პოვოს ჩვენმა ისტორიულმა ტრადიციამ, ერის ინტელექტმა, ეროვნულმა სულიერმა ენერგიამ და მსოფლიო გამოცდილების შემოქმედებითად ათვისების უნარმა. უნდა დავამტკიცოთ, რომ ჩვენ არა მარტო დაწინაურებული ცივილიზებული ქვეყნების გამოცდილების ათვისება და გამეორება ძალგვიძს, არამედ მისი შემოქმედებითად განვითარებაც

 (იხ. საქართველოს რესპუბლიკა"1992წ. 10 ოქტომბერი).

 

 

ქაღალდზე ყველაფერი ეს საკმაოდ კარგად და მიმზიდველად გამოიყურება. უკეთესი გეგმისა და პერსპექტივის დასახვა ალბათ ძნელი წარმოსადგენია. კიდევ ბევრი რამ არის საინტერესო ამ გამოსვლაში: სოციალური პროგრამა ეკონომიკასა და პოლიტიკაში მიღწეული წარმატებების კონცენტრირებული გამოხატულებაა. სოციალური პროგრამა აჯამებს იმას, თუ რას აძლევს საზოგადოება ადამიანს და ადამიანი _ საზოგადოებას. ამიტომ ადამიანთა დაცვის ჩემეული გაგება ეკონომიკური რეფორმის პირველ ეტაპზე გულისხმობს ისეთი პოლიტიკის გატარებას, რომელიც საქართველოს ყველა მოქალაქეს უზრუნველყოფს საარსებო მინიმუმით (კომუნალური მომსახურება, კვება, ხელფასი, ტანსაცმელი და ა.შ.). საარსებო მინიმუმი კი მეცნიერულ დონეზე უნდა განისაზღვროს."

ამავე გამოსვლაში საზოგადოების სერიოზული გაფრთხილებაც არის: ...საბაზრო ეკონომიკაზე გადასვლის პირველ ეტაპს საზოგადოების დიდი ნაწილის გარკვეული გაღარიბება მოჰყვება. ეს ბაზრის კონკურენციის თანმხლები ობიექტური პროცესია და ვერსად წაუვალთ მას. ეს მკაცრი სინამდვილეა." ან მეორე ადგილას: შექმნილი ვითარება ემუქრება ცოცხალი და მომავალი თაობების ჯანმრთელობას,

ქართველი ხალხის დემოგრაფიულ პერსპექტივას. მცირდება შობადობა, იზრდება მცირეწლოვანთა სიკვდილიანობა. საშიშროება ელის ეროვნულ გენოფონდს. თუ ეს პროცესები არ შევაჩერეთ, სოციალური და ეროვნული კატასტროფაა მოსალოდნელი."

გამოსვლის ის ადგილი, სადაც ჩამოთვლილია, თუ რა უნდა გაკეთდეს, რომ მდგომარეობა გამოსწორდეს, კერძოდ მერვე მუხლი ასე ჟღერს:
საჭიროა ეროვნული ეკონომიკის სტრუქტურის რეფორმა, ეკონომიკურ პოლიტიკაში პრიორიტეტული მიმართულებების სწორი განსაზღვრა და სტიმულირება, საქართველოს ეკონომიკისა და მსოფლიო ეკონომიკის ინტეგრაციული პროცესების განვითარება, მსოფლიო და რეგიონულ ბაზრებში შეღწევა და იქ დამკვიდრება, სამამულო წარმოების პროდუქტის კონკურენტუნარიანობის ამაღლების, მარკეტინგის, საბაზრო კონიუნქტურის შესწავლის და გამოყენების გზით. ახლა ჩვენ ეს შეიძლება მაღალფარდოვან ფრაზებად გვეჩვენება, მაგრამ 2-3 წლის შემდეგ ყველაფერი ეს რეალობა იქნება."

რელობა, სამწუხაროდ უფრო მკაცრი აღმოჩნდა. ის პროცესი, რომელიც ჩვენს საზოგადოებაში მიდის, ასეთი ოპტიმისტური დასკვნების გაკეთების საშუალებას არ იძლევა. ის, რაც ახლა საქართველოში ხდება, კაპიტალის პირველი დაგროვების ხანას უფრო ჰგავს, ვიდრე რაიმე ჰარმონიული საზოგადოების შექმნის ცდას. პირველი კაპიტალის შოვნა კი ყველა გზითა და საშუალებით მიმდინარეობს: ძარცვა-გლეჯით, მითვისებით, მკვლელობით, ყველაზე წმინდა იდეალების გაქელვითა და შელახვით.

ყველაზე ცუდი მაინც ის არის, რომ ამ გზით ნაშოვნი ფული წარმოებაში კი არ ბანდდება, არამედ ან საზღვარგარეთ გაედინება, ან იფლანგება და ქრება. ნამდვილი საბაზრო ეკონომიკის ჩამოყალიბება ჯერჯერობით არ მოხერხდა. შესაბამისად არ მოხერხდა საშუალო ფენის ჩამოყალიბებაც. სამაგიეროდ, იქმნება მქონებელ-მომხმარებელთა ფენა, რომლის ხელშიც თავი მოიყარა სიმდიდრის უდიდესმა ნაწილმა.

მაინც როგორ წარიმართა ეს პროცესი, ვისგან ჩამოყალიბდა მქონებელ-მომხმარებელთა ფენა? ასე მოკლე დროის მანძილზე როგორ აღმოჩნდა ქვეყნის სიმდიდრე და ფული მათ ხელში?

ის სისტემა, რომელშიც ჩვენ თითქმის 70 წელი ვიცხოვრეთ, ბევრი ფულის დაგროვების საშუალებას ნამდვილად არ იძლეოდა. მოსახლეობის უმრავლესობას თვიდან თვემდე ძლივს გაჰქონდა თავი. ყველას კარგად გვახსოვს, რომ მანქანის საყიდელი ფული ძალიან დიდ ფულად ითვლებოდა. ვისაც ასეთი პირობების შემდეგ საბრუნავი თანხა აღმოაჩნდა, უმეტეს შემთხვევაში ფინანსური მაქინაციებით, გაფლანგვით ან ქრთამის აღებით ჰქონდა ნაშოვნი. ალბათ ძალზე უმნიშვნელო იყო იმ ადამიანების რაოდენობა, ვისაც ასეთი თანხა კანონიერი გზით ჰქონდა მოპოვებული.

პოსტკომუნისტური საზოგადოების დროს ძალზე მარჯვე" ადამიანებმა მოხერხებულად ისარგებლეს ამღვრეული წყლით, საყოველთაო უპატრონობით და ხალხის კუთვნილი ქონება მიიტაცეს. ზოგმა ავტომატით იშოვა ქონება, სხვებმა

საზოგადოებრივი ქონება დაიტაცეს: გაძარცვეს ქარხანა, ფაბრიკა, ჩამოხსნეს მავთულები, ერთი სიტყვით, ვისაც რაზე მიუწვდებოდა ხელი, ის მიითვისა. 70 წლის მანძილზე ნაგროვები დოვლათი საკმაოდ დიდი იყო, მაგრამ არანაკლები აღმოჩნდა დამტაცებელთა მადაც. ის, რაც სახლში ან გასაყიდად ვერ წაიღეს, დაამტვრიეს, მოსპეს, ააფეთქეს. ამაზე უფრო სამარცხვინო და ამაზრზენი ქმედება წარმოუდგენელია. მოტყუებულნი და გაძარცულნი აღმოჩნდნენ მხოლოდ ის ადამიანები, რომლებიც წლების მანძილზე პატიოსნად ემსახურებოდნენ თავის საქმეს, წესიერად მოიხადეს ვალი საზოგადოების წინაშე, ერთგულად იცავდნენ ღმერთისა და ადამიანთა სამართლით დადგენილ არა კაც კლას~,
არა იპაროს", სხვისი არ შეგშურდეს" ზნეობრივ პრინციპებს. ახლა ამ ხალხის უმეტესობა ასევე პატიოსნად შიმშილობს, ზნეობრივად კი დამცირებული და გაქელილია, მათ ხომ ყველაფერი ხელიდან გამოაცალეს და სანაცვლოდ (ეს უკეთეს შემთხვევაში) ვაუჩერებს სთავაზობენ, რომელთა ფასიც თითოეულ ადამიანზე დაახლოებით 10 ამერიკული დოლარია ნაანგარიშევი. ახლანდელი ფასებით რომ ვიანგარიშოთ, ეს 4 კილოგრამი ხორცი და 1 კილოგრამი ყველია.

განა ეს არის სტარტისათვის ყველასთვის თანაბარი შესაძლებლობების შექმნა? განა ეს დააკმაყოფილებს იმ ადამიანებს, ვინც ცარიელზე დარჩა? მოჰყვება თუ არა ამას სოციალური უკმაყოფილება და აფეთქება? ჩემი აზრით, აუცილებლად. ძალაუნებურად გაგონდება თომას მორის სიტყვები, წარმოთქმული 4 საუკუნის წინ: მსგავს მდგომარეობაში მე შემიძლია დავიფიცო და ისე ვამტკიცო, რომ ეს არის მდიდართა რაღაც შეთქმულება, რომლებიც სახელმწიფოს სახელით და აბრით ლაპარაკობენ თავიანთ პირად მოგებაზე. ისინი ყველა ხერხსა და ეშმაკობას იგონებენ იმისათვის, რომ, ჯერ ერთი, დაკარგვის შიშის გარეშე შეინარჩუნონ ის, რაც სხვადასხვა თვალთმაქცური ეშმაკობებით დააგროვეს და შემდეგ, რათა ღარიბთა შრომა რაც შეიძლება იაფი საფასურით გამოისყიდონ და ექსპლუატაცია გაუწიონ მათ, როგორც სასაპალნე საქონელს. მდიდრებმა რაკი სახელმწიფოს და ასევე ღარიბთა სახით დაადგინეს, დაიცვან ეს ნაძარცვი, ეს უკვე კანონად იქცევა."

ახლა ჩვენ ყველაზე უფრო მორალურ დაცემას და სულიერების დაკარგვას მივტირით. ხშირად გაიგონებ ასეთ მსჯელობას: ყველაფერს ეშველება, მაგრამ რა ეშველება ზნეობას, რომელიც ასეთ საშინელ დონემდე დავარდა. მართლაც, უბედურება ტრიალებს ამ მხრივ საქართველოში. ადამიანი ადამიანს აღარ ზოგავს, ადამიანი ადამიანისთვის მგლად იქცა.

იმ პრინციპმა, რომელშიც ახლა მეფობს საქართველოში - რაც იყო, იყო", რაც მოხდა, მოხდა", ვინც რაიმე იშოვა, იშოვა~, რომ არავის არაფერი არ მოეკითხება", საშინელი ზნეობრივი კლიმატი შექმნა ხალხისათვის. ჩვენ ამით ფაქტიურად უარი ვთქვით სამართლიანობასა და მისაგებელზე. არადა, ყველა დროში აუცილებელი და საჭირო იყო მისაგებელი. თვით ზღაპარშიც კი ზეიმობდა სამართლიანობა. ღარიბი, მაგრამ წესიერი ადამიანი იმარჯვებდა უზნეოზე; პატიოსანი, დაჩაგრული და ტვირთმძიმე ამარცხებდა უსინდისო მდიდარს; დაჩაგრული უმცროსი ძმა იმარჯვებდა უპატიოსნო და ხარბ უფროს ძმაზე. რელიგიაში ზნეობრივად მცხოვრები ადამიანისათვის სამოთხე იყო განსაზღვრული, ხოლო ცოდვილისათვის ჯოჯოხეთი.

დღევანდელი ურწმუნო ადამიანებისათვის, რომელთაც არც ღვთისა ეშინიათ და არც კანონების რიდი აქვთ, ყველაფრის შერჩენის პრინციპი ისეთი ცუდი მაგალითია", რომელსაც თავისთავად შეუძლია თაობები გარყვნას და ვინ უწყის, რა დრო დასჭირდება ამის გამოსწორებას.

მართალია, კომუნისტებისაგან განსხვავებით, ახლანდელმა ლიდერებმა ხალხს რელიგია დაუბრუნეს, ეკლესიაში უკვე მრავალ მიმსვლელს შეხვდები, მაგრამ მათი უდიდესი უმრავლესობა ძალზე შორს არის ღმერთისაგან. მათ მიერ აღვლენილი ლოცვა და ანთებული სანთლები ხშირად არც ზეცამდე ადის და ვერც უზენაესს უთბობს გულს. ისინი უმრავლეს შემთხვევაში საკუთარი კეთილდღეობის და ძარცვა-გლეჯით მიღებულის შენარჩუნებას ეხვეწებიან უფალს. მე მაინცდამაინც არ არ მჯერა ასეთი ადამიანების რწმენის. მე არც ასე უცებ გადაბრუნებული" კომუნისტების რელიგიურობისა მჯერა რამე. ისინი თავის დროზე ცუდი კომუნისტები იყვნენ და ახლა ცუდ მორწმუნეებად იქცნენ|; და თუკი ადამიანებს ნამდვილი რწმენა არა აქვთ, ისინი ზნეობრივადაც ვერ იცხოვრებენ...

საზოგადოებრივ ცხოვრებაში ყველაზე დიდი ორიენტირი ალბათ ზნეობრივი მაგალითია. ქრისტიანისათვის ყველაზე დიდი მისაბაძი, ცხადია, თვით ქრისტე და მისი წმინდანებია. საერო ცხოვრებაშიც უამრავი ზნეობრივი მაგალითი გვაქვს, რომლითაც უნდა ვიხელმძღვანელოთ ყოველდღიურ ცხოვრებაში. საზოგადოებამ აუცილებლად უნდა იზრუნოს ამ ორიენტირის შექმნასა და ჩვენებაზე. ჩვენ კი რა დაგვემართა, მის ნაცვლად, რომ ისეთი მაგალითები გვეჩვენებინა, ასეულობით და ათასობით უპატიოსნესი ადამიანი, რომელსაც სხვისი ქონებისაკენ ავი თვალით არ გაუხედავს, რომლებიც ერთგულად იცავდნენ ღვთის მცნებებს: არა კაც ჰკლა~, სხვისი არ შეგშურდეს", ვინც კეთილსინდისიერად ემსახურა თავის ხალხს, ვინც ქმნიდა მატერიალურ დოვლათს, უმძიმეს დღეში ჩავაგდეთ, ლუკმაპური

 

 

მოვანატრეთ. საზოგადოებამ კარგად დაინახა, თუ როგორ იქნა შეფასებული მათი პატიოსნება, ერთგულება ღმერთისა და სამართლის პრინციპებისადმი. რა მძიმე ბედი ეწიათ მათ ოჯახებს, შვილებსა და შვილიშვილებს, რომლებიც სიღატაკის ზღვარზე აღმოჩნდნენ...

ასეთი მაგალითის ჩვენებით, ჩვენ ხაზი გადავუსვით ადამიანის ზნეობრივ იდეალს, ხოლო პატიოსანი ადამიანის ავტორიტეტი კი სასაცილო გავხადეთ.

თუ წინათ, სანამ კომუნისტური რეჟიმი ბატონობდა, ის ადამიანები, ვისაც უკანონო გზებით ჰქონდა ნაშოვნი სიმდიდრე, მორიდებულნი მაინც იყვნენ, გაურბოდნენ ნაძარცვ-ნაგლეჯის აშკარა გამოჩენას, ვიღაცას ეფარებოდნენ, მოკრძალებულად მოქმედებდნენ, დღეს უკვე აღარავის ერიდებიან, მათ ახლა არა მარტო სიმდიდრე, არამედ ხელისუფლებაც აქვთ, სწორედ ისინი ქმნიან განწყობილებას, საზოგადოებრივ მორალს. ასეთი უმსგავსო მორალით გაიძარცვა რესპუბლიკა, განადგურდა მისი სიმდიდრე, ასეთი მორალით იპარავენ გაჭირვებული ხალხისათვის განკუთვნილ წამლებს, ჰუმანიტარულ დახმარებას. იმ დროს, როდესაც ასეულ ათასობით ადამიანს სცივა, შია, სწყურია და ტანთ არ აცვია, რესტორნები სავსეა ამ უღირსი საშუალებებით გამდიდრებული ხალხით, მრავალ ასეულ დოლარად ღირებულ ტურისტულ თუ კომერციულ მარშრუტებს ხალხი არ

აკლდება. ქალაქში გამოჩნდა უამრავი უცხოური მანქანა. იმ დროს, როდესაც ქუჩები სავსეა მანქანებით, ქალაქი ნაგვით იხრჩობა. გაჭირვებულ, საცოდავ ადამიანს სასწრაფო დახმარების იმედი არ უნდა ჰქონდეს. მოსახლეობის უმრავლესობა უბრალო წამალსაც ვეღარ ყიდულობს. ერთი ჰკითხეთ იმ ხალხს, ვისმა შვილმა ან რძალმა იმშობიარა, რა დაჯდა სამშობიაროდან ბავშვის გამოყვანა, ან თუ ახლობელი გარდაგეცვალა, რა თანხა დასჭირდა მის დასაფლავებას.

ასეთმა მორალმა მიგვიყვანა იქამდე, რომ სიკვდილიანობა გაიზარდა, შობადობა დაეცა, საქართველოდან გარბის ყველა, ვისაც კი ამის საშუალება აქვს. დაეცა მეცნიერება, განათლება, კულტურა. იმატა ნარკომანიამ. ძნელია ყველა იმ უბედურების ჩამოთვლა, რაც ჩვენ დაგვემართა, მაგრამ, როგორც ჩანს, ყველაზე საშინელი მაინც ასეთი უზნეობის გაბატონებაა. ახლა რომ საქართველოში ნავთობის უდიდესი მარაგი აღმოჩნდეს, დარწმუნებული ვარ, მას რამდენიმე ათეული კაცი დაეპატრონება და სხვებს ძველებურად სულს ამოხდიან.

 

 

ის, რაც საქართველოში მოხდა, არ შეიძლება მხოლოდ სისტემის შეცვლას დავაბრალოთ. ნორმალური საზოგადოებრივი ცხოვრება ალბათ ორივე სისტემით შეიძლება. ჩვენ გვაქვს ჩინეთის მაგალითი. ქვეყანა, სადაც სოციალისტური ცხოვრების წესი ბატონობს, ახერხებს დაამყაროს წესრიგი და მასში ხალხი არ იხოცება შიმშილით. მეორე მხრივ, მსოფლიოში მრავალი აყვავებული ქვეყანაა, რომელიც კაპიტალისტური წესით ცხოვრობს.

მაშ, რაშია საქმე? ჩვენ რა დავაშავეთ ასეთი? რატომ დავისაჯეთ ასე? დროდადრო საზოგადოებაში გაიგონებ მსჯელობას, რომ ჩვენ, ჩვენი ურწმუნოებისათვის ვისჯებით, იმისათვის, რომ ზურგი შევაქციეთ უფალს, უარი ვთქვით მის თაყვანისცემაზე. ჩემი აზრით, არ არის ეს მართალი. ჩვენ ხომ ყველამ შესანიშნავად ვიცით, თუ ვინ, რატომ, რისთვის და რა საშუალებით გვსჯის ჩვენ, რა ძალასთანაც გვაქვს საქმე. და განა ისინი, ვისი ხელითაც ჩვენ ვისჯებით, ჩვენზე უფრო ზნეობრივნი არიან, განა მათ უფრო კეთილშობილური მიზნები ამოძრავებთ, თუ უფრო ამაღლებულ პრინციპებს გვიპირისპირებენ? მაშ რატომ ვისჯებით ჩვენ და არა ისინი? ყველა უბედურების მხოლოდ ურწმუნოებით ახსნა არ მიმაჩნია სწორად. კატეგორიული წინააღმდეგი ვარ იმ თვალსაზრისისა, რომ მონღოლების გამოჩენა ჩვენში ღვთის რისხვა იყო, შიდსსის გაჩენაც აგრეთვე, ის რაც ახლა ხდება ღვთის წყრომაა და ა. შ. ასეთი ინტერპრეტაცია არაფერს გვაძლევს. ყველაფერს რომ თავი დავანებოთ, ის ხალხი, რომელიც ახლა ამას ამტკიცებს, სულ ცოტა ხნის წინ ამტკიცებდა ღმერთი ჩვენთან არისო~.

ხანდახან ვფიქრობ, რომ ჩვენი ხალხი ხომ არ ჰგავს იმ სულმოკლე ებრაელებს, რომლებიც უდაბნოში აუჯანყდნენ თავის წინამძღოლებს, მოსეს და აარონს: რატომ დაგვატოვებინეთ ეგვიპტე, სადაც ჩვენ, მართალია, გვჩაგრავდნენ, მაგრამ მაძღარნი ვიყავით, წამოგვიყვანეთ უცნობ და საშიშ გზაზე, აღგვითქვით მიწა, რომელიც შორსაა და თანაც სხვა, ძლიერი ტომებით არის დასახლებული. ამბოხებული ებრაელები მოითხოვდნენ წინამძღოლების გადარჩევას და უკან, ეგვიპტეში დაბრუნებას.

შეიძლება ჩვენსა და ამ უმადურ ებრაელებს შორის მართლა მოიძებნება ბევრი საერთო, მაგრამ ჩვენ შორის არის ერთი არსებითი განსხვავება: იქ, უდაბნოში, ყველას

 

 

ერთნაირად უჭირდა: წინამძღოლსაც და უბრალო ადამიანსაც, ჩვენთან კი უმრავლესობას რომ ასე უჭირს, უმცირესობა სწორედ ამაზე აგებს თავის ბედნიერებას, თანდათან მდიდრდება და მერე ამის დაკანონებაც უნდა.

ის პატარა ნავი, რომელსაც ახლა საქართველო მიჰყავს, არ არის გათვლილი მბორგავი ოკეანისთვის, რომლის უზარმაზარი ტალღები მრისხანედ ეხეთქება და ანგრევს მის კედლებს. ასეთ ღელვაში მოხვედრილებმა შეიძლება სულ დავკარგოთ ნავიც და მასში მსხდომი ხალხიც. იქნებ სხვა ხალხს, ბევრად უფრო მრავალრიცხოვანს, ვიდრე ჩვენ ვართ, კიდეც გაეძლო, გარკვეულ მსხვერპლს გაიღებდა, მაგრამ საწადელს მაინც მიაღწევდა, მაგრამ ჩვენ ცოტანი ვართ, ძალიან ცოტა და გაფრთხილება გვინდა. დროა ყველამ გაიგოს ეს და გაითვალისწინოს.

სახელმწიფოს მართვის ხელოვნება იმაში მდგომარეობს, რომ, როდესაც უზარმაზარი ტალღა მოდის, შენი პატარა ნავი ისე უნდა დაახვედრო, რომ არ გადატრიალდეს და ნაკლებად დაზიანდეს. როდესაც დიდი კატაკლიზმები ხდება, იმაზე კი არ უნდა იფიქრო, მსოფლიოს წინაშე რით გამოიჩენ თავს და როგორი იმიჯი გექნება, არამედ იმაზე, რომ მაქსიმალურად აარიდო უბედურება შენს ხალხს, დაზოგო და დაიცვა ის. უნდა მოერიდო იმასაც, რომ შენი ტერიტორია და ხალხი ექსპერიმენტის არედ არ აქციო.

ზოგიერთი ჩვენი პოლიტიკოსი თავის თავს იმ ხელოვანებს ადარებს, რომელთაც თავის შემოქმედებაში სხვადასხვა ეტაპები ჰქონდათ. მათი მსჯელობით, თუკი ხელოვანს ამის შესაძლებლობა აქვს (ვთქვათ, პიკასოს), რატომ არ შეიძლება, პოლიტიკოსსაც ჰქონდეს ასეთი ეტაპები. მაგრამ ის, რისი გაკეთებაც შეიძლება ხელოვნებაში, ალბათ მიუღებელია პოლიტიკაში. თუ პოლიტიკაში იმის საწინააღმდეგოს აკეთებ, რასაც გუშინ აკეთებდი, ამას უპრინციპობა ჰქვია. ხელოვანისაგან განსხვავებით, რომელიც თავისი ეტაპებით არავის არაფერს უშავებს, პოლიტიკოსი ხალხის ბედით თამაშობს...

მაინც საით მივდივართ, გავაღწევთ კი გვირაბში, თუ გავაღწევთ, რა დარჩება ჩვენგან? ამ კითხვებზე ჯერ ნათელი პასუხი არ ჩანს.

ასეთ მდგომარეობაში ჩაყრილები ჩვენს მდგომარეობას ძალიან ხშირად ვადარებთ ისრაელის სახელმწიფოს, მის ჩამოყალიბებას და თანამედროვე მდგომარეობას. დღეს ყველა ხედავს, თუ როგორი მონდომებით უყრის იგი თავს თავის მოსახლეობას, როგორი რუდუნებით ზრდის ახალგაზრდებს სხვადასხვა ქვეყნებში, ასწავლის მათ მშობლიურ ენას, კულტურას, ცდილობს ჩაიყვანოს ისტორიულ სამშობლოში და ღირსეულ მოქალაქეებად ჩამოაყალიბოს. და თუ ისრაელს, უზარმაზარი შესაძლებლობების მდიდარ და მოწესრიგებულ ქვეყანას უჭირს ამ საქმეში, რა გვეშველება ჩვენ? ვინ დაგვეხმარება ჩვენი გაქცეული და დაფანტული ქართველების მოგროვებაში? და თუ ამას ვერ მოვაბით თავი, ვის ვუტოვებთ ჩვენს მიწას, წინაპართა სისხლით გაპოხილსა და განაყოფიერებულს?

რპ გაზეთი ლიტერატურული საქართველო~, 16 სექტემბერი, 1994წ.

IV. რელიგიური ფაქტორი საქართველოს საგარეო პოლიტიკური კონცეფციის ჩამოყალიბებაში

(სიტყვა, წარმოთქმული ივანე ჯავახიშვილის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტში გამართულ კონფერენციაზე საქართველოს საგარეო პოლიტიკური კონცეფციის საკითხები" 1992 წლის 23 მარტს)

ჩვენი კონფერენცია საქართველოს საგარეო პოლიტიკის კონცეფციის შემუშავებას, მისი ძირითადი პრინციპების ჩამოყალიბებას ეხება. დღევანდელ შეკრებაზე ამ კონცეფციის მრავალ საინტერესო ასპექტზე იყო საუბარი. სხვა საკითხებს არ შევეხები, შემოვიფარგლები მხოლოდ რელიგიის როლის გარკვევით საგარეო კონცეფციის ჩამოყალიბების საქმეში. მართლაც, როგორი უნდა იყოს რელიგიის როლი ჩვენს საგარეო პოლიტიკაში, უფრო ზუსტად, რა რელიგიური ფაქტორები უნდა იქნას გათვალისწინებული მისი ძირითადი პრინციპების ჩამოყალიბების საქმეში.

პირველი, რითაც ჩვენ ამ კონცეფციის ჩამოყალიბებისას უნდა ვიხელმძღვანელოთ, ეს არის საქართველოს გეოგრაფიული მდებარეობა. ყველასათვის ცნობილია, რომ ჩვენ გარშემორტყმულნი ვართ მუსულმანური რწმენის ხალხების რკალით (თურქეთი, აზერბაიჯანი, ირანი, დაღესტანი, ჩრდილოეთ კავკასიის სხვა პატარა რესპუბლიკები). რუსულ პრესაში არცთუ ისე დიდი ხნის წინ გამოჩნდა ქრისტიან ოსთა განცხადება. ისინი იმუქრებოდნენ: თუ რუსეთი ჩვენ სათანადო ყურადღებას არ მოგვაქცევს, არ დაიცავს ოსეთის ინტერესებს (იგულისხმებოდა საქართველოსთან მიმართებაში - თ. ფ.), ჩვენ მეტი არაფერი დაგვრჩება, თუ არა ის, რომ მივიღოთ ისლამი და რელიგიურადაც შევუერთდეთ ჩრდილოეთ მუსულმან თანამემამულეებს." ამ აქციით, მათი აზრით, ისინი გადაუკეტავდნენ ქრისტიანულ საქართველოსა და სომხეთს იმ პატარა ყელს, რომლითაც ისინი ქრისტიანულ სამყაროს უკავშირდებოდნენ. ამასთანავე, მათ მუქარაში იგულისხმებოდა, რომ მეორე კარს ქრისტიანულ სამყაროსთან აფხაზები ჩაკეტავენ.

ამის შემდეგ საქართველოს ქრისტიანი მეზობელი არ რჩება. თუ ამას იმასაც დავუმატებთ, რომ სომხეთიც საქართველოს ხშირად გამორჩენის თვალით უყურებს და ყოველ ღონეს ხმარობს, რომ ზღვაზე გასასვლელი იპოვოს, უნდა ვაღიაროთ, რომ ჩვენ ძალზე სახიფათო მეზობლობა გვაქვს.

ცხადია, ასეთი მოსაზრებების არსებობა სულაც არ ნიშნავს იმას, რომ ასეთი საშიშროება გარდაუვალია და მას ცხოვრებაში განხორციელება მოჰყვება. სხვას რომ თავი დავანებოთ ახლა ძველი დრო არ არის და ხმელეთის გარდა არსებობს ზღვა და ჰაერი იმისათვის, რომ კავშირი დავამყაროთ ქრისტიანულ ქვეყნებთან, მაგრამ ასეთი მოსაზრებების სრული უგულებელყოფა ალბათ არ შეიძლება.

გარდა ამისა, ჩვენ სხვაგვარადაც ძალზე რთული და სპეციფიკური ვითარება გვაქვს. თვით საქართველოში არის ისლამის ბევრი მიმდევარი როგორც ქართველთა (აჭარლები), ისე სხვა ეროვნების (აზერბაიჯანელი, აფხაზი, ლეკი, ქისტი) წარმომადგენელთა სახით, რომელთა გარკვეული ნაწილი (ჩვენი გამოკვლევებით, 34,9%) რელიგიასა და ეროვნებას ერთმანეთთან აიგივებს. თუ ამას დავუმატებთ, რომ ყველაზე მრავალრიცხოვანი ქართული დიასპორა თურქეთში და ირანში ისლამის მიმდევარია, ხოლო ჩვენ აქ გვაქვს პრობლემები თურქ მესხებთან

 დაკავშირებით, მსოფლიოში კი ძლიერდება ისლამური ფუნდამენტალიზმი, უნდა ვაღიაროთ, რომ ჩვენ საკმაოდ რთული პრობლემების წინაშე აღმოვჩნდით.

აქედან გამომდინარე, ჩვენს უშუალო მეზობლებთან ურთიერთობისას საქართველოს საშინაო პრობლემების გათვალისწინებით რელიგიური ფაქტორის წინა პლანზე წამოწევა სწორად და სასარგებლოდ არ მიგვაჩნია. ალბათ, ბევრად უკეთესია, მივმართოთ უფრო მოქნილ პოლიტიკას, რომლის გატარებაც თავიდან აგვაცილებს მეზობელ ქვეყნებთან რელიგიურ კონფრონტაციას და არ გადაგვკიდებს მთელ მუსულმანურ სამყაროს.

საქართველოს ისტორიაში საკმარისად არის მაგალითები ისლამურ ქვეყნებთან ასეთი ურთიერთობისა. თვით შუა საუკუნეებშიც კი ქართველ პოლიტიკოსებს კარგად ესმოდათ, თუ როგორი დოზით უნდა ყოფილიყო რელიგიური ფაქტორი პოლიტიკაში გამოყენებული.

ასე მაგალითად, კონსტანტინეპოლის დაცემის შემდეგ, როდესაც შემუშავდა თურქებთან ბრძოლის გეგმა, საქართველოს მეფე-მთავრებს ერთმანეთთან ზავი დაუდიათ. როგორც მ. თამარაშვილი წერდა, ხელშეკრულებაში ნათქვამი იყო: ჩვენ, ყველა ქრისტიანმა მთავრებმა, კავშირი და ერთობა დავდეთ და ერთმანეთს შევფიცეთ, მთელი ჩვენი ცოდნითა და ძალ-ღონით თურქებს ვეომოთ. განსაკუთრებით იმათ, რომელნიც კონსტანტინეპოლში არიან, რადგან ისინი ქრისტიანეთა ყველა მოძულე არიან."

ქართველ პოლიტიკოსებს კარგად ესმოდათ, რომ ოსმალთა წინააღმდეგ ბრძოლა იოლი არ იყო, ამიტომ ისინი მოკავშირეებს არა მარტო დასავლეთში, არამედ თავის მეზობლებშიც ეძებდნენ. ასეთი მოკავშირეებიც მოუძებნიათ.ტრაპიზონის იმპერატორისა და მცირე სომხეთის პატრონის სახით. პირველი აღუთქვამდა მოკავშირეებს 30 000 ჯარისკაცსა და 30 ხომალდს, მეორე კი - 20 000 ჯარისკაცის გამოყვანას.

ყველაზე საგულისხმო ის იყო, რომ ქართველებს ქრისტიანი მოკავშირეების გარდა მაჰმადიანი მთავრებისთვისაც მიუმართავთ დახმარებისთვის. ქართველებს მოუხერხებიათ და სამი ძლიერი უსჯულო მთავარი, რომელნიც კონსტანტინეპოლელ თურქთა მტრები იყვნენ, თავის მხარეზე გადმოუყვანიათ." თუმცა ამ გეგმებს საბოლოო ჯამში განხორციელება არ ეწერა, მაგრამ თვით ფაქტი, რომ ებრძვიან თურქებს და არა ისლამს, საგულისხმო ფაქტია და თვალსაჩინო მაგალითია იმ დროის მოქნილი პოლიტიკისა.

ამ გამოცდილებას, რასაკვირველია, გათვალისწინება და სათანადოდ გამოყენება უნდა. ჩვენ დღესაც უნდა გამოვიდეთ იმ პრინციპიდან, რომ უკიდურეს შემთხვევაში დავუპირისპირდეთ არა ისლამს, არამედ იმ ქვეყანას, რომელიც ისლამის დროშით, შესაძლოა, ჩვენ მიმართ მტრულ საქმიანობას წარმართავს. კიდევ ვიმეორებ, ჩვენ უნდა შეგვეძლოს მანევრირება, რეალური სიტუაციის გათვალისწინება, საღი თვალით იმის დანახვა და შეფასება, თუ რისი შემოთავაზება შეუძლიათ ჩვენთვის ისლამის მაღიარებელ მეზობლებს. უნდა გვახსოვდეს, რომ ჩვენ საფრთხე აუცილებლად მხოლოდ ისლამური ქვეყნებიდან როდი გვემუქრება, არსებობს რეალური საფრთხე თვით ქრისტიანული ქრისტიანული ქვეყნებიდანაც. ასეთ შემთხვევაში ჩვენ გზა უნდა დავიტოვოთ, რათა ყოველმხრივ იზოლირებული არ აღმოვჩნდეთ.

ბოლო ხანებში ჩვენს არაოფიციალურ წრეებში არაერთგზის გაიგონებ მოსაზრებას, რომ საქართველომ უნდა შეასრულოს ისეთივე როლი ისლამური სამყაროს მიმართ, რომელსაც ასრულებს ისრაელი. მაგრამ რამდენად მართებულია საკითხის ასე დასმა და რამდენად გვაქვს ჩვენ ამის შესრულების საშუალება, ან რამდენად შეიძლება პარალელის გავლება ამ ორ ქვეყანას შორის?

ერთის მხრივ, ჩვენ თითქოს გეოგრაფიული მდებარეობა ამის საშუალებას გვაძლევს. როგორც აღვნიშნეთ, ჩვენც ებრაელებივით მუსულმანურ რკალში ვართ მოქცეულები. ისტორიაც მსგავსი გვაქვს ისლამთან ბრძოლისა, მაგრამ ზუსტი პარალელის გავლება ამ ორი ქვეყნის მდგომარეობას შორის, ჩემი აზრით, არ შეიძლება.

ჯერ ერთი, ყველა ქართველი ებრაელებივით ერთი რელიგიის მიმდევარი არ არის. როგორც აღვნიშნეთ, ჩვენი ერის გარკვეული ნაწილი მუსლიმანია, ზოგიც სხვა რელიგიური მიმდინარეობის თაყვანისმცემელი, ამ ფაქტორს კი აუცილებლად უნდა გაეწიოს ანგარიში. მეორე, ჩვენ არა გვაქვს ისეთი ტექნიკა და იარაღი, როგორც ებრაელებს, რათა ესოდენ მაღალ დონეზე დაპირისპირება შევძლოთ უზარმაზარ მუსლიმანურ სამყაროსთან. მესამე, ჩვენ ძალზე მცირერიცხოვანნი ვართ და ზურგს არ გვიმაგრებს ისეთი მძლავრი და გავლენიანი დიასპორა, როგორიც ისრაელს ჰყავს. და ბოლოს, ჩვენში ძალზე ცოტაა თავგადადებული ქრისტიანი, რომელიც რელიგიურს საერო ფაქტორზე წინ აყენებდეს.

საქმის ასეთმა ვითარებამ, რასაკვირველია, უფრო რეალურ საფუძველზე უნდა დაგვაყენოს. როგორც აღვნიშნეთ, ჩვენ ძალზე მცირერიცხოვანი ერი ვართ, ამიტომ დიდი საკითხების გადაწყვეტისას მეტი სიფრთხილე გვმართებს. მოსახლეობა ექსპერიმენტებისათვის არ უნდა გავიმეტოთ და ვიღაცის ინტერესებს არ შევწიროთ. აქედან გამომდინარე, თუ ისეთ პოლიტიკას მაინც დავადგებით, მოსალოდნელი შედეგებიც ბოლომდე უნდა გავთვალოთ, რადგან ჩვენ მეზობლებს არავინ შეგვიცვლის. კეთილმეზობლობა კი ნიშანია მშვიდობისა და გარანტია კეთილდღეობისა.

მეორე მნიშვნელოვანი ფაქტორი, რომელსაც განსაკუთრებით უნდა გაესვას ხაზი და გათვალისწინებულ იქნას საგარეო პოლიტიკის კონცეფციის ჩამოყალიბებისას, ესაა ჩვენი ისტორიული წარსული. ცნობილია, რომ საქართველოში

მოსული ყველა დამპყრობელი ცდილობდა, მამულთან ერთად ჩვენთვის ენა და სარწმუნოებაც წაერთმია. თუკი ისინი ამას მოახერხებდნენ, მაშინ ხელს ვერაფერი შეუშლიდათ ქვეყნის სრული დაუფლების საქმეში. ჩვენი ისტორიული მტრები კი ტრადიციულად ისლამის მაღიარებელი ხალხი იყო. ამიტომ ქრისტიანული რელიგია იყო მძლავრი, ნაცადი იარაღი ქართველთა ხელში თავისი ეროვნული მეობის შენარჩუნების საქმეში მანამ, სანამ მუსულმანური ქვეყნების წინააღმდეგ ვიბრძოდით. იმ დროს ქრისტიანობა ქართველობასთან იყო გაიგივებული, ამიტომ ქრისტესთვის ბრძოლა საქართველოსთვის ბრძოლას ნიშნავდა. შემთხვევითი როდი იყო ილია ჭავჭავაძის სიტყვები ქრისტიანობის შესახებ: ქრისტიანობა, ქრისტეს მიმდევრობის გარდა, ჩვენში ნიშნავდა მთელს საქართველოს მიწა-წყალს, აღნიშნავდა ქართველობას. დღესაც მთელს ამიერკავკასიაში ქართველი და ქრისტიანი ერთისა და იმავე მნიშვნელობის სიტყვები არიან. გაქრისტიანების მაგიერ გეტყვიან გაქართველდაო. ჩვენმა სამღვდელოებამ კარგად იცოდა, რომ მამული და ეროვნება, რჯულთან ერთად შეერთებული, რჯულთან შეხორცთვისებული, უძლეველი ხმალია და შეულეწელი ფარი მტრის წინაშე. სიტყვის გაქადაგებისას, სწავლის, მოძღვრების სულ იმაზედაც მიაქცევდა ხოლმე, რომ მამული და ეროვნება რჯულამდე გააპატიოსნოს, სარწმუნოებამდე აღამაღლოს, ასწიოს და ყოველივე ამ სამს წმიდას და უდიდეს საგანს, ერთად შეერთებულს, თავდადებით ემსახუროს, თავგანწირვით ამოქმედოს."

მაგრამ, ისიც უნდა ითქვას, რომ ქრისტიანული იდეოლოგია, ეს მძლავრი იარაღი, საუკუნეების მანძილზე გამოცდილი, ბრძოლებში გამოვლილი და გამოწრთობილი, რომელიც ქართველებს ომახიანად მოუწოდებდა, არ გათათრებულიყვნენ, არ გათურქებულიყვნენ, არ გამონღოლებულიყვნენ, მოულოდნელად სრულიად დაჩლუნგდა და ძალა დაკარგა მაშინ, როცა ქართველთა ინტერესები შეეჯახა ზუსტად ჩვენნაირ რელიგიას, ერთმორწმუნე ხალხს, რომელიც თავდაპირველადთითქოს ჩვენ საშველად მოვიდა. მხედველობაში გვაქვს ჩვენი ურთიერთობა მართლმადიდებელ ქრისტიან რუსეთთან. ე.წ. "ერთმორწმუნეობის" ფაქტორი.

მართლაცდა, საქართველო და რუსეთი ერთი სარწმუნოების, ერთი ქრისტიანული ღირებულების მიმდევარი ქვეყნები იყო. იმ დროს ერთი ტიპიკონის ქრისტიანები ცდილობდნენ, ერთმანეთთან მჭიდრო კავშირი დაემყარებინათ. ამ ურთიერთობას ისინი იყენებდნენ მუსულმანური ქვეყნების წინააღმდეგ კავშირის განსამტკიცებლად.

ერთმორწმუნეობის" საფუძველზე დაახლოება, ცხადია, უფრო მიმზიდველი და იდეოლოგიურად გამართლებული იყო. იგი ხელს უწყობდა სხვადასხვა ქვეყნების დაახლოებას განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ესა თუ ის ქვეყანა გარშემორტყმული იყო უცხო რელიგიის მატარებელი ხალხით.

ერთმორწმუნეობის" ტერმინი, ცხადია, მხოლოდ რუსეთთან მიმართებაში არ იხმარებოდა. დიდხანს მას ხმარობდნენ ბიზანტიასთან დამოკიდებულებაში, რომელთანაც საქართველოს საკმაოდ ინტენსიური ურთიერთობა ჰქონდა, მაგრამ მას შემდეგ, რაც 1453 წელს კონსტანტინეპოლი დაეცა და ბიზანტიამ არსებობა შეწყვიტა, რუსეთი გახდა ის ერთადერთი ერთმორწმუნე ქვეყანა, რომელსაც რეალური ძალა

გააჩნდა და შესაბამისად გაჭირვების დროს შეიძლებოდა დახმარების იმედი გვქონოდა. მართალია ამ საქმეებში რელიგია მთავარი და განმსაზღვრელი არ ყოფილა, მაგრამ მაინც მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა. ქართველებს, აკად. ნ. ბერძენიშვილის თქმით, ქრისტიანულ რუსეთში ახალი ბიზანტია ეჩვენებოდათ. ამ ძალის შემწეობით ისინი მაჰმადიან აგრესორთა (ირანისა და ოსმალეთის) შემუსვრაზე და საქართველოს ძველი ძლიერების აღდგენაზე ოცნებობდნენ.~ რაც შეეხება რუსეთს, როდესაც იგი თავს მესამე რომად აცხადებდა, მას საკუთარი ინტერესები ამოძრავებდა და ამ შემთხვევაში ქრისტიანობა მისთვის მიზნის მიღწევის ლამაზი და იოლი საშუალება იყო. იგი იყო იდეოლოგიური საბურველი, რომლის იქით საკუთარი სახელმწიფოებრივი ინტერესები ჩანდა.

XVI-XVII საუკუნეებში მტრებისგან შევიწროებული და სისხლისგან დაცლილი ქართული სამეფო-სამთავროები მფარველს ეძებდნენ. ასეთი საგარეო მფარველის ძიება და პოვნა, როგორც სამართლიანად აღნიშნავენ ისტორიკოსები, დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლის წაგებას ნიშნავდა, რადგან პოლიტიკაში უანგაროდ არავინ ირჯება და არც არაფერს აკეთებს თვით ერთნაირი შეხედულებებისთვისაც კი. ასეთი მფარველი საგანგებოდ უნდა შერჩეულიყო და ყველა სხვა შესაძლებელ მფარველზე უკეთესი უნდა ყოფილიყო. ასეთ მძიმე პირობებში, როდესაც ქართული სამეფო-სამთავროები გარშემორტყმულნი იყვნენ მათ მიმართ მტრულად განწყობილი მუსულმანური ქვეყნებით, რომელნიც ყოველ წუთს წალეკვით ემუქრებოდნენ საქართველოს, ისეთი მოკავშირის გამოჩენას, რომელსაც რეალური ძალა გააჩნდა და ამავე დროს ერთნაირი სარწმუნოება და ტიპიკონი ჰქონდა, უდიდესი მნიშვნელობა ენიჭებოდა. როგორც სამართლიანად აღნიშნავენ ისტორიკოსები, ერთმორწმუნეობა ამ ორ ქვეყანას შორის უცხოობის" ზღვარსაც კი შლიდა და განუხრელად უწყობდა ხელს საქართველოს რუსეთთან დაახლოებას.

როგორც ჩანს, ქართულმა სამეფო-სამთავროებმა ბოლომდე ვერ გათვალეს, რა მოჰყვებოდა ამ კავშირს. თავისი დახმარების საფასურად რა პირობებს წამოუყენებდა რუსეთი. შეიძლება, ქართველ პოლიტიკოსთა ნაწილი გულუბრყვილოდ ფიქრობდა, რომ რუსეთის სახელმწიფო მარტო ქრისტიანობის და ერთმორწმუნეობის" გამო გაუწევდა დახმარებას საქართველოს. სხვა ვითარებაში ალბათ ქართველები ისეთი მოკავშირის ძებნას არ შეუდგებოდნენ, რომელიც მათ სახელმწიფოებრიობას გააუქმებდა. ამიტომ, მართალი იყო აკად. ივანე ჯავახიშვილი, როდესაც წერდა, რომ ქართველთა მიერ სახელმწიფოებრიობის დაკარგვას არა მარტო მეფის რუსეთის ცბიერი პოლიტიკა განსაზღვრავდა, არამედ ქართლ-კახეთის მესვეურთა პოლიტიკური გულუბრყვილობა, რაც რუსეთისადმი სარწმუნოებრივ ნიადაგზე დამყარებულ დაუშრეტელ ნდობაში~ გამოიხატებოდა.

რასაკვირველია, ქართული სამეფოების ისტორიაში იყო მომენტები, როდესაც ერთგვარად შენელებული იყო რუსული ორიენტაცია. ამ ორიენტაციის შერბილებას კი მოჰყვა კათოლიკე მისიონერთა ერთგვარი წარმატება. XVII - XVIII საუკუნეებში კათოლიკე მისიონერებს მთელი რიგი მეფეები მფარველობდნენ. XVIII საუკუნეში თვით კათალიკოსი დომენტი თანახმა იყო, ეცნო რომის პაპის უზენაესობა. საერთოდ კი მართებულია ქართველ ისტორიკოსთა მიერ რელიგიური დამოკიდებულებების იმ ბარომეტრთან შედარება, რომელიც ნათლად უჩვენებდა, თუ ვისი გავლენა

მძლავრობდა. ასე მაგალითად, მართლმადიდებელი ორიენტაცია რუსულ გავლენას მოასწავებდა, კათოლიკური - ევროპის, მუსლიმანური - ირანის ან ოსმალეთისას. თუ რელიგიური ფაქტორი იცვლებოდა, ეს ნათლად მიუთითებდა, რომ ძალთა თანაფარდობა შეიცვალა. საბოლოო ჯამში ამ ბარომეტრმა მაინც რუსეთისკენ გადახრა აჩვენა.

ყველასთვის ცნობილია, თუ რით დასრულდა ეს მოვლენები: რუსეთ-საქართველოს ურთიერთობა ჯერ 1783 წლის გეორგიევსკის ტრაქტატით, უფრო გვიან კი 1801 წლის მანიფესტით დამთავრდა. საქართველო დაიპყრო რუსეთმა. ამან საბოლოო ჯამში გადაწყვიტა კიდეც ქართული ეკლესიის ბედი. 1811 წელს გაუქმებულ იქნა ავტოკეფალია და ქართული ეკლესია დაემორჩილა რუსეთის ეკლესიის წმინდა სინოდს. ქართულ ეკლესიას სათავეში ეგზარქოსები ჩაუდგნენ. ეს ტრაგიკული ფურცლები იყო როგორც ქართველი ერის, ისე ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის ისტორიაშიც.

მაინც რა გვიჩვენა ამ ისტორიულმა წარსულმა? რა დასკვნები უნდა გავაკეთოთ მომხდარი ამბებიდან? გამოცდილებამ ნათლად დაგვანახა, რომ სასარგებლო არ არის გქონდეს ზუსტად ის რელიგიური მიმდინარეობა, რომელიც იმ ქვეყანას გააჩნია, რომელიც შენს დამორჩილებას ან გავლენის სფეროში მოქცევას ცდილობს. როგორც უკვე აღვნიშნეთ, ზუსტად ჩვენნაირმა სარწმუნოებამ, რომლის დროშითაც რუსეთი მოვიდა, ჩვენ სრულიად განგვაიარაღა. ზუსტად ერთნაირმა ტიპიკონმა რუსეთს შესაძლებლობა მისცა, გაეუქმებინა ჩვენი ავტოკეფალია, ხოლო თვით ეკლესია ჩვენივე ჩაგვრისა და რუსიფიკაციის იარაღად ექცია.

განსხვავებულმა ტიპიკონმა საშუალება მისცა სომხებს შეენარჩუნებინათ თავისი ეკლესიის დამოუკიდებლობა და იმ ძნელბედობის ჟამს, როდესაც სომხებს საკუთარი სახელმწიფოებრიობა არ გააჩნდათ, თავისი ხალხის კონსოლიდაციისთვის ებრძოლათ.

გასათვალისწინებელია ისიც, რომ პატარა დაღესტანმა სხვა რელიგიით, შამილის მეთაურობით და ისლამის დროშით 25 წელი იბრძოლა დამპყრობელი ქრისტიანული რუსეთის წინააღმდეგ.

კიდევ რა დასკვნის გაკეთება შეიძლება ჩვენი ისტორიული წარსულიდან? პირველ რიგში ალბათ იმისა, რომ საგარეო პოლიტიკაში მარტო სარწმუნოებით გატაცებას ყოველთვის როდი მივყავართ სასურველ შედეგებამდე, სწორ, პერსპექტიულ პოლიტიკამდე. გამეორება კი იმ შეცდომებისა, რომლებიც ჩვენ წარსულში დავუშვით, მარტო გულუბრყვილობა კი არაა, არამედ დანაშაულიც იქნება ერის წინაშე. მით უფრო საკვირველია, რომ დღესაც ის იმედები და ილუზიები, რომლებიც ქართულ ეკლესიას თავის დროზე ჰქონდა ერთმორწმუნე" რუსეთთან დაკავშირებით დღესაც იჩენს ხოლმე თავს. ...დიახ, სწორედ მართლმადიდებლურ სარწმუნოების დაცვა და გადარჩენა ედო საფუძვლად იმ ისტორიულ ტრაქტატს რუსეთსა და საქართველოს შორის რომ გაფორმდა, - ამბობდა ქართველი ეპისკოპოსი ზოსიმე რუსეთის ნათლისღების 1000 წლისთავისადმი მიძღვნილ კონფერენციაზე, რომელიც 1988 წლის 20 მაისს გაიმართა ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის საპატრიარქოს რეზიდენციაში, - ქრისტეს ჯვარმა და წმინდა სახარებამ დაგვაახლოვა

ჩვენ. ამიტომაცაა, რომ რუსეთის გაქრისტიანების 1000 წლის დღესასწაულს ჩვენი ერი და წმინდა ეკლესია თვლის დიდ დღესასწაულად"(ჯვარი ვაზისა", 1988წ. #3).

 

 

ყოველივე ზემოთქმული, რუსეთთან ურთიერთობაში განცდილი და თავს გადახდილი მწარე გამოცდილება, რასაკვირველია, იმას როდი ნიშნავს, რომ ჩვენ ორიენტირი ქრისტიანულ ქვეყნებზე არ ავიღოთ, არ დავუკავშირდეთ ქრისტიანულ სამყაროს. ჩვენი ისტორია, ჩვენი ცხოვრება ხომ მჭიდროდ არის დაკავშირებული და გადაჯაჭვული ქრისტიანობასთან. ჩვენი ტრადიციები, წეს-ჩვეულებები, ცხოვრების წესი ქრისტიანულია. ქართული კულტურაც უმეტესად ქრისტიანული კულტურაა. ჩვენ არ ვიცნობთ ქართულ ისლამურ კულტურას, ამიტომ, ცხადია, ჩვენი ორიენტირი ყოველთვის იყო, არის და იქნება ქრისტიანული დასავლეთი. მაგრამ ამასთანავე, კიდევ ვიმეორებ, რელიგიური ფაქტორი არ უნდა იყოს ერთადერთი და გადამწყვეტი საგარეო პოლიტიკის გატარებაში. მან ხელი არ უნდა შეგვიშალოს მოქნილი პოლიტიკის გატარებაში, თუმცა მისი გათვალისწინებაც საჭიროდ და აუცილებლად მიგვაჩნია ისტორიული გამოცდილების ფონზე.

გაზეთი საქართველო", #8 (74), 8.V.1992წ.

V. ეროვნული ურთიერთობები საქართველოში

ჩვენ მომსწრენი აღმოვჩნდით იმ დიდი, რამდენიმე წლის წინათ თითქმის დაუჯერებელი ამბისა, რომელსაც საბჭოთა კავშირის, ამ უზარმაზარი იმპერიის, დაშლა ჰქვია და რასაც მოჰყვა ახალი, დამოუკიდებელი სახელმწიფოების შექმნა. გარდა ამისა, ტერიტორიული პრეტენზიები, შინააშლილობა თუ დუღილი ისევ გრძელდება მრავალეროვან პოსტიმპერიულ სივრცეში, რაც უარყოფით გავლენას ახდენს მიმდინარე პროცესებზე.

კონფლიქტები ყარაბახში, დნესტრისპირეთში, აფხაზეთში, ყოფილ სამხრეთ ოსეთში, ჩეჩნეთში, ტაჯიკეთში, ცდები, ხელახლა იქნას აღდგენილი იმპერია, კიდევ ერთხელ მიუთითებს მიმდინარე პერიოდის სირთულეზე ეროვნულ ურთიერთობებში; მათი გადაწყვეტის, სეპარატიზმისა და ტერორიზმის დაძლევის აუცილებლობაზე.

ეროვნული ურთიერთობები ყოველთვის იყო ძალზე რთული და ამავე დროს ფაქიზი საკითხი, რომლის გადაწყვეტაც ნებისმიერ დროს დიდ სიძნელეებს აწყდებოდა. კომუნისტური მსოფლმხედველობის ზეობის პირობებში ეს პრობლემები თითქოს არ ჩანდა.

კომუნისტები თვლიდნენ, რომ მხოლოდ მათ მოუარეს და გადაწყვიტეს ყველასათვის გადაუწყვეტელი ეროვნული საკითხი, თანაც ეს მოახერეს ისეთ დიდ და მრავალეროვან სახელმწიფოში, როგორიც იყო საბჭოთა კავშირი. შესაბამისად, ამ

 

 

გამოცდილებას უდიდეს საერთაშორისო მნიშვნელობას ანიჭებდნენ. კითხვაზე, თუ რის საფუძველზე მოხდა ამ პრობლემის გადაწყვეტა და რა არის მთავარი ამ გამოცდილებაში, ისინი პასუხობდნენ: მთავარი ამ გამოცდილებაში არის ექსპლუატატორული კლასების ლიკვიდაციის საფუძველზე ეროვნული ანტაგონიზმის და ერების სოციალური არაერთგვაროვნების დაძლევა, ხალხების სრული პოლიტიკური თავისუფლების მიღწევა. ძირითადი ეკონომიკური და კულტურული უთანასწორობის დაძლევა, თანასწორუფლებიანი ხალხების ნებაყოფლობით საწყისებზე გაერთიანება და შეკვრა. მათი სოციალური და პოლიტიკური თანამშრომლობის დამყარება სახელმწიფოებრივ, ეკონომიკურ და კულტურულ მშენებლობაში... შემდეგ ეტაპზე, რომელსაც ერქვა გაშლილი კომუნისტური მშენებლობის ეტაპი, მათი აზრით ერები კიდევ უფრო უნდა დაახლოებულიყვნენ და მიეღწიათ ერთობისათვის საზოგადოებრივი ცხოვრების ყველა სფეროში.

მარქსისტულ-ლენინური თეორიით, ეროვნული ურთიერთობების განვითარების გზაზე ყურადღება მახვილდებოდა ორ ურთიერთდამოკიდებულ ტენდენციაზე: ერების სწრაფ და ყოველმხრივ განვითარებასა და ერების შემდგომ დაახლოებაზე. სხვაგვარად, როგორც თვითონ კომუნისტები ამბობდნენ ხოლმე, თითოეული ხალხის გაფურჩქვნა ყველა ხალხის დაახლოებისათვის და დაახლოება ყველას გაფურჩქვნისათვის". ასეთი მიდგომა ითვლებოდა ერების განვითარების დიალექტიკად კომუნისტური მშენებლობის პირობებში.

მარქსისტულ-ლენინურ თეორიაში ერების შესახებ დიდი როლი ენიჭებოდა ხალხთა დაახლოების ეკონომიკური საფუძვლების აშენებას, ერების სოციალური და პოლიტიკური ერთობის გაძლიერებას, ერების სულიერი სახის განვითარებას, ერთიანი ენის (რუსულის) გავრცელებას. ამ თეორიის მიხედვით, თითქოს ითვლებოდა, რომ ყველა ენა თანაბარია, თითოეულ ადამიანს შეუძლია ილაპარაკოს, შვილები აღზარდოს და განათლება მისცეს მისთვის სასურველ ენაზე. ამა თუ იმ ენის გამოყენებისას იკრძალებოდა ნებისმიერი პრივილეგიები, შეზღუდვები თუ ძალდატანება.

მაგრამ, ამავე დროს, ხაზგასმით მიუთითებდნენ იმაზეც, რომ ხალხთა ურთიერთობისათვის აუცილებელია ერთიანი ენა. ასეთ ერთა შორის საურთიერთო ენად დასახელებული იყო რუსული. თავის დროზე კომუნისტებს ხშირად მოჰყავდათ ლენინის მოსაზრება ამ საკითხზე: ჩვენ, რასაკვირველია, გვინდა ის, რომ რუსეთის თითოეულ მცხოვრებს ჰქონდეს საშუალება ისწავლოს დიდი რუსული ენა. ჩვენ არ გვინდა მხოლოდ ერთი: იძულების ელემენტი" (ლენინი, თხზ., ტ.24, 295).

შემდეგი საკვანძო საკითხი ამ თეორიაში იყო ინტერნაციონალურის და პატრიოტულის ურთიერთშერწყმა. სოციალისტური საზოგადოების აუცილებელ ელემენტად ცხადდებოდა პროლეტარული ინტერნაციონალიზმი, რომელიც გულისხმობდა მშრომელთა აღზრდის ფორმების და მეთოდების სრულყოფას, ხალხთა მეგობრობის შემდგომ განმტკიცებას და გაღრმავებას, ბრძოლას ნაციონალიზმისა და შოვინიზმის წინააღმდეგ. ნაციონალიზმი ცხადდებოდა კაპიტალიზმის ყველაზე სიცოცხლისუნარიან გადმონაშთად, რომელიც ისწრაფვოდა, შეენარჩუნებინა ხალხთა ყველაზე უფრო ჩამორჩენილი, დრომოჭმული თვისებები

და თავისებურებები. მიაჩნდათ, რომ ნაციონალიზმის გადმონაშთებთან ბრძოლის გარეშე შეუძლებელია პროგრესი ეროვნულ ურთიერთობებში.

ინტერნაციონალური, ამტკიცებდნენ კომუნისტები, არ ნიშნავს ანტინაციონალურს და კომუნისტური პარტია არ დაუშვებს ეროვნული ინტერესების არც გაბერვას და არც მათ იგნორირებასო...

მარქსისტულ-ლენინური მოძღვრება ეროვნული საკითხის შესახებ პატრიოტიზმს იხილავდა, როგორც განკერძოებული სამშობლოს ხანგრძლივი განვითარების პროდუქტს და აღნიშნავდა, რომ ახლა ყალიბდება ახალი ტიპის პატრიოტიზმი. ეს არისო ასზე მეტი ერისა და ხალხის პატრიოტიზმი. ამას მოსდევდა მტკიცება, რომ ინტერნაციონალური არ უპირისპირდება პატრიოტულსო, მთავარია მათი შერწყმა და ჰარმონიაო, რის შედეგადაც და რის ბაზაზეც ყალიბდებოდა ადამიანთა ახალი ინტერნაციონალური, აქამდე არნახული ერთობა - საბჭოთა ხალხი, რაც არის ხალხების სოციალური პროგრესის, ეკონომიკური და პოლიტიკური დაახლოების, სოციალისტური იდეოლოგიის დამკვიდრების, ეკონომიკური და კულტურული დონეების გათანაბრების და მათ შორის ძმობისა და თანამშრომლობის განმტკიცების შედეგი.

საბჭოთა ხალხი, ასკვნიდნენ კომუნისტი იდეოლოგები, ეს არის სინთეზი, ერთობლიობა ბევრი ერისა და ხალხისა, რომელნიც გაერთიანებულნი არიან მიზნისა და ინტერესების, ეკონომიკური, პოლიტიკური და იდეოლოგიური ცხოვრების, სამშობლოს, ტერიტორიის, სოციალისტური შინაარსის კულტურით და ეროვნებათშორისი ერთიანი ენის ერთობით.

 

 

ფორმალურად ითვლებოდა, რომ ინტერნაციონალურ ერთობას არ უნდა გაეუქმებინა ნაციონალური ერთობა, კულტურა და ენა ისევე, როგორც ერთიანი საბჭოთა კავშირის არსებობა არ აუქმებს ნაციონალურ სახელმწიფოებრიობასო.

ერთი სიტყვით, ასეთი ერთობა, რომელიც 130-ზე მეტი ერის, ხალხის თუ ნაციონალური ჯგუფისაგან შედგებოდა, რეალურად არსებობდა და ეს დიდ მიღწევად ითვლებოდა. რაც შეეხება ერების მომავალს ასეთ გაერთიანებაში, ბუნდოვანება არც ამ საკითხზე იყო. კომუნისტები აკრიტიკებდნენ ე.წ. ბურჟუაზიული სოციოლოგების" აზრს, რომლებიც ერების განვითარებას სახავდნენ, როგორც განუწყვეტელ განვითარებას და ეროვნული თავისებურებების უსაზღვრო დაგროვებას. მათი აზრით, ნაციონალური განსხვავებანი არ არის მარადიული. თუ, მაგალითად, ახლა მსოფლიოში ათასამდე სხვადასხვა დონის ხალხია (მათ შორის ორასი მსხვილია, ერთ მილიონზე მეტი, რაც წარმოადგენს მსოფლიო მოსახლეობის 90%-ს), სოციალური პირობების გათანაბრება მომავალში მიგვიყვანს ეროვნული განსხვავებების წაშლამდე, ხალხთა დაახლოებამდე, რაც ისტორიული საფეხურია ხალხთა განვითარებაში და რაც, საბოლოო ჯამში, მიგვიყვანს ეროვნული განსხვავებების მოსპობამდე, ეს კი მოგვამზადებს ერების შემდგომი შერწყმისთვისო...

ერი, - ასკვნიდნენ კომუნისტები, - ისტორიული კატეგორიაა, იგი წარმოიქმნა კაცობრიობის განვითარების გარკვეულ ეტაპზე: ფეოდალიზმის ლიკვიდაციისა და

ბურჟუაზიული წყობის ჩამოყალიბების დროს. იგი ასრულებდა და ასრულებს პროგრესულ როლს საზოგადოების განვითარებაში. ადამიანთა განვითარების გარკვეულ საფეხურზე ერები ერთმანეთს შეერწყმიან და გახდებიან ერთიანი, მთლიანი. ამასთან შეცდომა იქნება, ერების შერწყმა განვიხილოთ როგორც იმის უარყოფა, რაც დაგროვილია მსოფლიოს ხალხების მიერ ისტორიული განვითარების ხანგრძლივი დროის მანძილზე. ერების შერწყმა ეს არის ხალხთა ცხოვრებიდან იმის მოშორება, რაც არის ვიწრო, შეზღუდული, მის ნაცვლად ყველა ხალხების საუკეთესო თვისებების დამკვიდრება. ერები შეიტანენ თავის ისტორიულ ღვაწლს ადამიანთა ახალი ერთობის შექმნაში."

რაც შეეხება საერთაშორისო ენას, ამის შესახებ ნათქვამი იყო, რომ საერთაშორისო ენა შეიძლება წარმოიქმნას, როგორც ხალხთა შერწყმის ერთიანი მსოფლიო პროცესის შემადგენელი ნაწილი და იგი ადამიანთა მსოფლიო ინტერნაციონალური ერთობის აღმოცენებისას ჩამოყალიბდება.

ასე წყდებოდა ყოფილ საბჭოთა კავშირში ეროვნული საკითხი. უფრო სწორად, კი არ წყდებოდა, არამედ სამუდამოდ გადაწყვეტილად ითვლებოდა. მართალია, პროლეტარული ინტერნაციონალიზმის დამკვიდრება პოლიტიკაში უფრო სწრაფად მოხდა, ვიდრე მორალის სფეროში, მაგრამ ითვლებოდა, რომ ესეც მალე გადაწყდებოდა. აქედან გამომდინარე საბჭოთა კავშირში ყველანაირი ეროვნებათშორისი კონფლიქტი გამორიცხულად ითვლებოდა.

მაშ ასე, ერების აყვავება, გაფურჩქვნა, დაახლოება, ყველა ენის თანასწორუფლებიანობა, საერთო ენის ნებაყოფლობით არჩევა, ინტერნაციონალურის და პატრიოტულის ურთიერთშერწყმა - ყოველივე ეს ქაღალდზე სოლიდურად და კარგად გამოიყურებოდა ისევე, როგორც თვით საბჭოთა კავშირის კონსტიტუცია, რომლის მიხედვითაც, ფორმალურად, კავშირში შემავალ ნებისმიერ ერს და მოქალაქეს ყოველგვარი ცივილიზებული უფლება ჰქონდა.

ამას ემატებოდა გარკვეული ეკონომიკური წარმატებები, ცალკეული ჩამორჩენილი ხალხებისათვის ანბანისა და ლიტერატურის შექმნა, სამეცნიერო კადრების გაზრდა, საერთო წარმატებები მეცნიერებაში, კულტურაში, სპორტში, სამხედრო ძლიერება... ამ ერთობის გამოცდა მოხდა მეორე მსოფლიო ომში, რომელიც ფაშიზმის დამარცხებით დამთავრდა.

აი, ის გარეგანი, ერთი შეხედვით, ეფექტური სურათი, რითაც საბჭოთა კავშირში კომუნისტები თავს იწონებდნენ. მაგრამ ეს მოჩვენებითი კეთილდღეობა იმას როდი ნიშნავდა, რომ ეროვნული პრობლემები კომუნისტურ საზოგადოებაში მართლა არ იყო. უბრალოდ, ეს დიდი უკურნებელი დაავადება, რომელიც ძალით შექმნილ იმპერიას ღრღნიდა, სხეულს შიგნით იყო შეგდებული. ეროვნული ურთიერთობის განხილვისას კომუნისტები ტრადიციულად შეგნებულად დუმდნენ იმაზე, თუ როგორ ხდებოდა მთელი რიგი ხალხების ჩაგვრა და დეპორტაცია, როგორ უხეშად ითელებოდა ცალკეული ადამიანების ეროვნული უფლებები, აღარაფერს ვამბობთ ცენტრის დიქტატზე, "უფროსი ძმის" სინდრომის დანერგვაზე, აშკარა რუსიფიკაციაზე, სხვადასხვა ხალხებში წინასწარ და განზრახ ჩადებულ ბომბებზე, საჭიროების შემთხვევაში რომ უნდა აფეთქებულიყვნენ.

ცენტრალური ხელისუფლების სიძლიერე, დამსჯელი ორგანოების რიდი, საყოველთაო დაძაბულობა, იმის შიში, რომ ვინმესთვის ბრალი არ დაედოთ ნაციონალიზმში - დროებით კეთილდღეობას და სიმშვიდეს ქმნიდა, მაგრამ, ცხადია, ეს ვერ კურნავდა დაავადებას, რომელიც იმპერიას სჭირდა.

ის, რაც შემდეგ მოხდა (იგულისხმება საბჭოთა კავშირის დაშლა) და მისმა შემდეგდროინდელმა ამბებმა ნათლად გვიჩვენა, თუ სინამდვილეში როგორი ფეთქებადი, წინააღმდეგობებით სავსე და დაძაბული ყოფილა ეს ურთიერთობები. კონფლიქტები გარდაუვალი აღმოჩნდა, რადგან აფეთქდა ჩადებული ნაღმები...

სამწუხაროდ, ის, ვინც ადრე თითქოს ხალხების გაერთიანებას ცდილობდა, ახლა ერთმანეთზე წასისიანებით და დაპირისპირებით ცდილობს თავისი ბატონობის შენარჩუნებას. დაყავი და იბატონეს" პრინციპი ისევ მოქმედებაშია. იმპერიის შენარჩუნებისა და მისი აღორძინების ძალები ისევ მოქმედებენ. ისინი მოხერხებულად იყენებენ ხალხთა შორის არსებულ შინაგან წინააღმდეგობებს, სწორედ მათი მცდელობის შედეგია ის მრავალი კოცონი, რომელიც ჯერ კიდევ გიზგიზებს პოსტსაბჭოურ ტერიტორიებზე.

ასეთ პირობებში როგორ უნდა მოვიქცეთ, როგორი უნდა იყოს ჩვენი ორიენტირები? ამ არეულობის ჟამს როგორ გადავრჩეთ ან, უკიდურეს შემთხვევაში, ნაკლები დანაკარგებით გამოვიდეთ საყოველთაო ქაოსიდან. რა უპირველესი პრობლემები დგას ჩვენ წინაშე, ახლა რით უნდა ვიხელმძღვანელოთ ეროვნულ ურთიერთობებში?

ვერსად გავექცევით იმ ფაქტს, რომ საქართველო იყო და დღესაც არის მრავალი ერის წარმომადგენლებისგან შემდგარი ქვეყანა, რომელიც ჯერ კიდევ ვერ განმტკიცებულა, მყარად ვერ დამდგარა ფეხზე; ქვეყანა, რომლის მთლიანობასაც ჯერაც სერიოზული საფრთხე ემუქრება. ასეთ საფრთხეში ჩავარდნილებს ძალაუნებურად ზოგჯერ სინანული გვიჩნდება იმის გამო, რომ თითქმის ყველა იმ ხალხმა, ვინც გაჭირვების ჟამს შევიფარეთ, გვიღალატა. ვინც კი მოღონიერდა, გაძლიერდა და ირგვლივ მიმოიხედა, მისთვის დათმობილი ტერიტორიების ხელში ჩაგდება მოინდომა. აქ არ მოვიტან ამის მაგალითებს, ისინი ისედაც ყველასთვის ცნობილია, მაგრამ ისევე, როგორც მრავალი წლის წინათ, ეს პრობლემა ისევ დგას საქართველოში. როგორ მოვექცეთ არაქართველი მოსახლეობის იმ ნაწილს, რომელსაც არცთუ კეთილი ზრახვები აქვს საქართველოს მიმართ? მათ, ვინც ქვეყნის ტერიტორიის დანაწევრებით ცდილობს თავისი ამბიციების დაკმაყოფილებას, თავისი დიდი სახელმწიფოს შექმნას? ვის ზღვაზე გასასვლელი უნდა, რომ ჰქონდეს, ვის თავისივე ხალხთან გაერთიანება სურს, ვინ ამჯობინებს ოკეანეს შეუერთდეს, ვიდრე ტბას და შენი მოსახლეობა სულ არ ადარდებს.

მაგრამ, ალბათ ყველაფერს, ყოველგვარ მოთმინებას, დათმობას, სტუმართმოყვარეობას, უცხოსადმი პატივისცემას, აქვს თავისი საზღვარი და გარკვეული ჩარჩოები, რომლის იქით იწყება სამშობლოს ღალატი. ასე მაგალითად, არ შეიძლება რომელიმე ხალხის წარმომადგენლები შენს ქვეყანაში ცხოვრობდნენ, სარგებლობდნენ მისი სიკეთით და სულ იმაზე ფიქრობდნენ, როგორ ჩაიგდონ ხელში შენი ტერიტორიის ესა თუ ის ნაწილი და თავის ისტორიულ სამშობლოს შეუერთონ.

ამ მიზნით მხარს უჭერდნენ ყოველგვარ სეპარატისტულ მოძრაობას, რომელიც შენი ქვეყნის წინააღმდეგ არის მიმართული.

აბა, ვიკითხოთ, რომელი ქვეყანა, რომელი სახელმწიფო, რომელი ხალხი ან პიროვნება გაპატიებს იმას, რომ იცხოვრო მის ტერიტორიაზე, ისარგებლო ყოველივე სიკეთით, რითაც მისი ხალხი სარგებლობს და ყოველ წუთს იმაზე იფიქრო, რა გამოგლიჯო ხელიდან, როგორ გაძლიერდე და გაფართოვდე მის ხარჯზე; ვინ გაპატიებს, რომ მეხუთე კოლონამ ქვეყანაში საკუთარი ბატალიონები შექმნას, დახოცოს ხალხი, მისი დიასპორის ნაწილი კი თავგამოდებით შენს მტრებთან აბამდეს კავშირს, ფინანსურად ეხმარებოდეს მათ, ქვეყნის საწინააღმდეგო საქმეს აკეთებდეს, თვითონ კი ძირითად მისახლეობაზე უკეთ გრძნობდეს თავს?

სამწუხაროდ, ყოველივე ეს ჩვენში რეალური ვითარებაა...

რა კონკრეტული პრობლემები დგას ამჟამად ეროვნულ ურთიერთობებში, რაზე უნდა გამახვილდეს ყურადღება? ეს პრობლემები ძალიან ხშირად უკავშირდება ჩვენს ავბედობას - შინაგან განხეთქილებას, საშიშ მეზობლებს და საკმაოდ ცუდ დემოგრაფიულ სიტუაციას, რომელიც ზოგჯერ ჩვენ მიმართ არცთუ ისე კეთილმოსურნედ განწყობილ ამა თუ იმ ხალხს უჩენს იმედს, რომ იოლად წაართმევენ საქართველოს და სხვა ქვეყანას გადასცემენ ძირძველ ქართულ მიწებს. რასაკვირველია, საჭიროა ამ მეტად სახიფათო და მავნე ტენდენციის დაძლევა, ამისთვის კი აუცილებელია საქართველოს როგორც პოლიტიკური, ისე სამხედრო და ეკონომიკური მდგომარეობის გამოსწორება, ქვეყნის შიგნით ეკონომიკური კავშირების განმტკიცება, საქართველოს მოქალაქეთათვის (მიუხედავად ეროვნებისა) უფრო მეტი პასუხისმგებლობის დაკისრება.

 

 

თუ მაინც დავაკონკრეტებთ საქართველოს წინაშე მდგარ ამოცანებს, უნდა დავასახელოთ: აფხაზეთის საკითხი, ყოფილი სამხრეთ ოსეთის პრობლემა, სამხრეთ საქართველოს პრობლემა, ამას ემატება ე.წ. თურქი მესხების" საკითხი, რომელიც გადაწყვეტას მოითხოვს. გარდა ამისა, ახლა იქნებ მთლად ნათლად არ ჩანდეს, მაგრამ უფრო გვიან შესაძლებელია, თავი იჩინოს რელიგიურმა ფაქტორმა. მხედველობაში მაქვს ისლამური ფაქტორი, რომელიც დროდადრო იჩენს ხოლმე თავს და გარესამყაროში მიმდინარე ამბებთან არის დაკავშირებული. ამავე პლანში ყურადღებას იმსახურებს ჩვენი ურთიერთობა ჩრდილოეთ კავკასიასთან.

საგარეო ურთიერთობებში ამერიკის შეერთებულ შტატებთან და დასავლეთ ევროპის ქვეყნებთან ერთად მჭიდრო კონტაქტების გარდა გადამწყვეტი მნიშვნელობა ექნება ჩვენს ურთიერთობებს უშუალო მეზობლებთან: რუსეთთან, თურქეთთან, სომხეთთან და აზერბაიჯანთან. წარმატებები ამ სფეროში დამოკიდებული იქნება ჩვენს ძლიერებაზე, ერთ მუშტად შეკვრის უნარზე, სამხედრო და ეკონომიკურ წარმატებებზე და, განსაკუთრებით, ეროვნული ურთიერთობების მოგვარებაზე. ბევრი იქნება დამოკიდებული იმ სიფრთხილეზე და მოქნილობაზე, რომელსაც გამოიჩენენ ჩვენი პოლიტიკოსები. ქვეყნის შიგნით ეროვნულ ურთიერთობებში იდეალი წარმატებული პოლიტიკისათვის უნდა იყოს ყველა ხალხის უფლებების დაცვა ისე, რომ საფრთხე არ შეექმნას და არ დაირღვეს საქართველოს ერთიანობა.

ამასთან, ისიც უნდა შევნიშნოთ, რომ ჩვენი ზოგიერთი პოლიტიკოსი გატაცებულია საერთაშორისო სტანდარტებით და უყოყმანოდ იღებს ყველა იმ რეკომენდაციას, რომელსაც საერთაშორისო გამოცდილება გვკარნახობს. მათ უნდა შევახსენოთ, რომ ის ნორმები, რომლებსაც ეროვნულ უმცირესობათა შესახებ გვთავაზობს საერთაშორისო სამართალი, მაქსიმალურად იდეალურ პირობებზეა გათვლილი და არა ისეთზე, როგორიც ჩვენშია: როდესაც სახელმწიფო ჯერ კიდევ გაუმაგრებელია, მის არსებობას და მთლიანობას საფრთხე ემუქრება, როდესაც დაცული არ არის უმრავლესობის ინტერესები და ძირითადი უფლებები. ასეთ პირობებში ყურადღების ზედმეტი გამახვილება ეროვნული უმცირესობების უფლებებზე გამოიწვევს ცენტრიდანული ძალების კიდევ უფრო მეტ გააქტიურებას. რაც შეეხება ეროვნულ უმცირესობებს, მათ უნდა შევახსენოთ, რომ საქართველოში მათ არა მარტო უფლებები აქვთ, არამედ სერიოზული მოვალეობებიც, რაზეც თავის არიდებას სათანადო რეაგირება უნდა მოჰყვეს.

ჟურნალი ცისკარი

 1996 წ. # 7 - 8.

VI. ეროვნული და რელიგიური

რელიგიურისა და ეროვნულის კავშირსა და ურთერთმიმართებას მიეძღვნა კამათი, რომელიც გაიმართა ფილოლოგიურ მეცნიერებათა დოქტორ, პროფესორ გრივერ ფარულავასა და ფილოსოფიურ მეცნიერებათა დოქტორ, პრფესორ თეიმურაზ ფანჯიკიძეს შორის. ეს მასალები ქვეყნდება ჟურნალ ცისკრის

 1995 წლის N 7


 8 ნომრებში. გთავაზობთ თეიმურაზ ფანჯიკიძის მოსაზრებებს ამ საკითხზე ოდნავი შემოკლებით.

 

დღეს, როდესაც საქართველოში რაიმე გაბატონებული იდეოლოგია აღარ არსებობს, როდესაც ჩვენი ქვეყანა იბრძვის რეალური თავისუფლებისა და დამოუკიდებლობისათვის, როდესაც ქვეყნის წინაშე დგას მრავალი საჭირბოროტო და გადაუწყვეტელი საკითხი, როდესაც ესოდენ ძლიერია ცენტრიდანული ძალები, ჩვენ გაცხოველებით ვეძებთ რაიმე გამაერთიანებელ იდეას, რომელიც მოგვეხმარება როგორც ჩვენი ერის სულიერ, ისე ფიზიკურ გამთლიანებაში, დაქსაქსულობის დაძლევაში, ტკივილების დაყუჩებასა და მოშუშებაში, სახელმწიფოს დამოუკიდებლობის გაძლიერებასა და განმტკიცებაში. ამ მიზნით, ჩვენს მზერას სულ უფრო ხშირად ვაპყრობთ ქრისტიანობას, რელიგიურ ფაქტორს, რომელიც ჩვენი ქვეყნის ისტორიაში საუკუნეების მანძილზე იყო მძლავრი იდეოლოგია, ზოგჯერ ერთადერთი სულიერი იარაღი, მომხდური მტრის წინაამდეგ, ჩვენი შეკავშირებისა და გადარჩენის საშუალება.

დიდ ყურადღებას ვამახვილებთ რელიგიურისა და ეროვნულის ურთიერთობაზე, მათ ურთიერთმიმართებაზე. ვცდილობთ, განვსაზღვროთ რელიგიური ფაქტორის როლი ჩვენს ეროვნულ ცნობიერებაში, გავარკვიოთ მისი როლი თანამედროვე, ჩვენს წინაშე მდგარი პრობლემების გადაწყვეტაში. სწორედ ამ საკითხების ნათელის მოფენას ემსახურება დიალოგი ბატონ გრივერ ფარულავასთან.

მკითხველს შეიძლება გაუჩნდეს კითხვა, თუ რატომაა დიალოგის ერთ-ერთ მონაწილედ არჩეული ფილოლოგი, ხომ არ აჯობებდა, ეს მსჯელობა უშუალოდ ფილოსოფოსებს ან ისტორიკოსებს შორის გამართულიყო, ან იმათ შორის, ვინც უშუალოდ მუშაობს ეროვნულ საკითხზე? უპირველეს ყოვლისა, ჩემი ყურადღება ბატონმა გრივერ ფარულავამ მიიპყრო რელიგიის სასარგებლოდ გამოთქმული მოსაზრებების კატეგორიულობითა და შეუვალობით. რელიგიური ფაქტორისადმი მისი ასეთი ამაღლებული დამოკიდებულება ჟურნალ ცისკარში

 დაბეჭდილ წერილშიც გამომჟღავნდა. გარდა ამისა, ის ხაზი და მიმართება, რომელიც არსებობდა საქართველოში რელიგიურსა და ეროვნულ შორის, საკმაოდ კარგად ჩანს ისტორიულ თუ ლიტერატურულ წყაროებში, რომელთაც, უმეტეს შემთხვევაში, თვით სასულიერო პირები წერდნენ. ამიტომ მათი გარჩევისა და ანალიზის გარეშე გაჭირდება ამ საკითხებისადმი სწორი პოზიციის გამომუშავება. არ დავმალავ, მე ყოველთვის ვეძებდი დამაჯერებელ არგუმენტებს რელიგიის დადებითი როლის სასარგებლოდ საქართველოში ეროვნული საკითხების გადაწყვეტის საქმეში. წინასწარ შემიძლია ვთქვა, რომ ბატონი გრივერის წერილში მოტანილი ბევრი მოსაზრება და საბუთი საყურადღებო და მისაღებია ჩემთვის. მაგრამ, მაინც დარჩა ზოგი ისეთი რამ, რამაც საბოლოოდ ვერ გაფანტა ჩემი ეჭვები რელიგიის, როგორც ერის ერთადერთი გამაერთიანებლისა და გამამთლიანებლის შესახებ. სანამ ყოველივე ამის შესახებ ვიტყოდე რაიმეს, მანამდე უნდა ვთქვა, თუ რას ვგულისხმობ რელიგიურისა და ეროვნულის ცნებებში.

რელიგიურში, უპირველეს ყოვლისა, უნდა ვივარაუდოთ ის საყოველთაო, წმინდა და ძვირფასი იდეალი, რისკენაც უნდა ილტვოდეს ყოველი მორწმუნე ადამიანი, საითკენაც უნდა ესწრაფოდეს საზოგადოება და თვით სახელმწიფოც. ეს სწრაფვა, ცხადია, რელიგიური წესით ცხოვრებისაკენ, მაღალი ზნეობისაკენ უნდა იყოს მიმართული, რომელიც ღმერთის რწმენაზე და მისდამი შიშზე არის დამყარებული, რამაც, საბოლოო ჯამში, უნდა გადაგვარჩინოს, იხსნას ჩვენი სულები ცოდვისგან და უზრუნველყოს ადამიანთა იმქვეყნიური მომავალი.

რელიგიურისადმი ორგვარი მიდგომა არსებობს: მორწმუნე ადამიანისათვის, როგორც უკვე ვთქვით, ეს წმიდათაწმიდა იდეალია; ხოლო არამორწმუნისათვის ის რეალობაა, რომელსაც ადამიანთა უმეტესი ნაწილი ყოველ წუთს აწყდება და რასაც იძულებულია, ანგარიში გაუწიოს.

რაც შეეხება ეროვნულს, მასში ჩვენ, ალბათ, უნდა ვიგულისხმოთ ყოველივე ის, რაც არსებითია, სპეციფიკურია ამა თუ იმ ერისათვის; ის, რაც ქმნის განუმეორებლობას, რაც ასახავს მის ძირეულ ინტერესებს, პასუხობს მის მიზნებსა და მისწრაფებებს, გვეხმარება ერის წინაშე მდგარი ამოცანების გადაჭრაში. ეროვნულში, ცხადია, იგულისხმება ენაც, ეროვნული კულტურაც, ეროვნული ღირებულებებიც, ეროვნული ტრადიციებიც. ამ ჩამონათვალში, ცხადია, განსაკუთრებული ადგილი რელიგიას უკავია, რომელიც, თავის მხრივ, უშუალო კავშირშია როგორც კულტურასთან, ისე ეროვნულ ღირებულებებთან და ტრადიციებთან, რომელზედაც უდიდეს გავლენას ახდენდა და ახდენს.

როგორი უნდა იყოს მათ შორის ურთიერთმიმართება?


 რასაკვირველია, პირდაპირი და ძალზე მჭიდროდ დაკავშირებული. იდეალურ შემთხვევაში,

 

რელიგიური ხელს უნდა უწყობდეს ეროვნული მიზნებისა და ამოცანების გათავისებას და გადაწყვეტას; თუ რელიგიური ეროვნულიდან გამოდის, თან მის ინტერესებსაც მოიცავს, ცხადია, იგი ამ ქვეყნის ძირეულ ინტერესებსაც გულისხმობს. ვიმეორებ, ყოველივე ეს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ეს ორი ცნება რეალობაში იდეალურ თანხმობაშია და ერთმანეთისაგან გამომდინარეობს. ასეთ პირობებში შედეგიც ყოველთვის სახეზეა. სხვა შემთხვევაში ისტორიამ იცის სხვა, საწინააღმდეგო მაგალითებიც.

 

1 2 3 4 5
გვერდის მისამართი : ბიბლიოთეკა / რელიგია / ფანჯიკიძე თეიმურაზ / რელიგიური პროცესები საქართველოში XX-XXI საუკუნეთა მიჯნაზე