ეკლესიის მსახურნი და მათი უფლება-მოვალეობანი.

 

 

 მაშინდელი შეხედულებით ხალხი ორ ძირითად ნაწილად იყოფოდა, რომელთაგან ერთს უმცირეს ნაწილს «მოწესენი» სამღვდელოება  და ბერმონაზონები, მეორე და უმთავრეს ნაწილს «ერისკაცნი» შეადგენდნენ (წყარო რ. უ. ძეგლისდება, ქკ-ბი,

68). მოწესეებად სამღვდელოება იმიტომ იწოდებოდა, რომ მისი ყოფა-ცხოვრება საეკლესიო წესებს ემორჩილებოდა.

ჩვეულებრივი «მოწესე» უფრო ბერმონაზონს გულისხმობდა, ვიდრე მღვდელმსახურს. ეკლესია ორ უმთავრეს ნაწილად იყოფოდა: საეროდ და სამონასტროდ. ამისდა მიხედვით, თვით საქრისტიანო ეკლესიის შვილნი და მსახურნიც ორად იყვნენ დანაწილებულნი: ერთ ნაწილში იყვნენ მონასტრის მსახურ-მოღვაწენი, მეორეს ეკუთვნოდნენ მსოფლიო ანუ საერო ეკლესიის

მსახურნი.

       საერო ეკლესიას მრავალრიცხოვანი მსახურები ჰყავდა, რომელნიც უმცროს-უფროსობით ასე იყვნენ აღნუსხულნი: 1. «წიგნის მკითხველნი». 2. «კერძო დიაკონნი». 3. დიაკონნი. 4. «დედათდიაკონნი». 5. ხუცესნი ანუ მღვდელნი. 6. ქორეპისკოპოსნი. 7. ეპისკოპოსნი. 8. მთავარეპისკოპოსნი და კათალიკოსი (წყარო, არქიჰიერატიკონი). იყო აგრეთვე «ქადაგი».

       საეკლესიო მსახურების თანამდებობას «პატივი» ეწოდებოდა. ეკლესიის მსახურების თვითეულ საფეხურს კი «ხარისხი»

ერქვა.        საკლესიო მსახურთა უფროს-უმცროსობა ისე იყო მოწყობილი, რომ იკურთხებოდნენ ხოლმე ერისკაცობისაგან წიგნის  მკითხველად, წიგნის მკითხველობისაგან მთავარ დიაკვნად, მთავარდიაკვნობისაგან მღვდლად, მღვდლობისაგან  ქორეპისკოპოსად, ქორეპისკოპოსობისაგან ეპისკოპოსად.

       საეკლესიო თანამდებობის მიცემას «დადგინება» ეწოდებოდა. დადგინებისათვის საჭირო იყო განსაკუთრებული  საეკლესიო დალოცვა და მღვდელმსახურება, რომელსაც «ხელდასმა» ეწოდებოდა.

       ელესიის თვითეულ მსახურთაგანს თავისი უფლება-მოვალეობა ჰქონდა და თვითოეული თანამდებობისათვის  განსაკუთრებული თვისებები იყო საჭირო ხელდასმისათვის.

       პირველად წიგნის მკითხველად დაადგენდნენ იმიტომ, რომ პირველი წესი ეკლესიისა წიგნის მკითხველობა გახლდათ.

მისი მოვალეობა იყო საღმრთო სჯულის წიგნების შეგნებული წაკითხვა, რომ მსმენლის გულსა და გონებას მოხვედროდა.

რაკი წიგნის მკითხველობისათვის განსაკუთრებით გარკვეული და შეგნებული კითხვის ცოდნა იყო საჭირო, ამიტომ წიგნის მკითხველი 8წლისა შეიძლებოდა ყოფილიყო, ამაზე პატარა ამ თანამდებობაზე  არ გამოდგებოდა და არც შეიძლებოდა რომ ეკურთხათ. ეს ცნობა ცხადჰყოფს, რომ მაშინდელ საქართველოში 8 წლის

ბავშვს უკვე იმხელა განათლება ჰქონდა, რომ მღვდელმსახურებაში ასეთი თანამდებობისა და შეგნებული მონაწილეობის მიღება შესძლებია.

       თავისი პირდაპირი საეკლესიო მსახურების გარდა, მთავარდიაკონს ებარა საეკლესიო სამართალი და ქვრივ-ობლებზე მზრუნველობა. ამიტომ მთავარდიაკონად ხელდასმული 25 წელზე ნაკლები არ შეიძლებოდა ყოფილიყო და ამ თანამდებობისათვის შესაფერისად უნდა ყოფილიყო განებრივად და სულიერად მომზადებული.

       დედათდიაკონს ვალად აწვა ბავშვების განათლებისა და საღვთო სჯულის ჩანერგვის საქმე.

       ეკლესიის მსახურთა შორის განსაკუთრებული და საპატიო ადგილი ხუცესს ანუ მღვდელს ეკუთვნოდა. გრიგოლ ხანძთელის სიტყვით «მღვდლობაი უფროის არს იგი დიდებათა სულიერთა და ხორციელთა, რამეთუ ქრისტეის ნაცვალობაი

არსო იგი. სულიერი მამა იყო სამწყოსი». მას იმდენი სიწმინდე უნდა ჰქონოდა, რომ ხელის დასმით «ხელთა ზედა უნდა განეკურნა», ე. ი. სულიერად და ხორციელად დაავადებული ადამიანის მკურნალი უნდა ყოფიდიყო, ამასთან ქვრივ-ობოლთა

გამკითხავი და პატრონი. რაკი მღვდელს ეგოდენ დიდი მოვალეობა და უფლება ჰქონდა, ამიტომ 30 წლამდე არ აკურთხებდნენ.

       მღვდელზე უმეტესი პატივი ქორეპისკოპოსობა იყო. მას სოფლის მღვდელ-დიაკონნი ექვემდებარებოდნენ, ამასთანავე მას ვალად ედო ყველა საქრისტიანო წესის დაცვა და მეთვალყურეობა. რაკი მას ასეთი დიდი უფლება ჰქონდა სჯულის

კანონი და საღვთო წიგნები უნდა სცოდნოდა.

       ეპისკოპოსს მღვდლები და ეკლესიის ყველა მსახური ემორჩილებოდა, ამას გარდა, იგი იყო სულიერი «მთავარი ერისა». მას ჰქონდა «სული ხელმწიფებისაი». თავისი განსწავლულობით მუდამ ითვლებოდა ერის მლოცველად. იგი, დიაკონისა

და მღვდლის მსგავსად კაცთმოყვარეობით უნდა ყოფილიყო განთქმული, ამიტომ მხოლოდ ის ითვლებოდა საეპისკოპოსო მიტრის ღირსად, ვისაც 35 წელი შესრულებოდა.

       კათალიკოსი ეპისკოპოსთა მთავარი იყო და საქართველოს ეკლესიის უზენაესი გამგე და მეუფე, ამიტომ იგი იწოდებოდა «საჭეთ-მპყრობელად წმინდისა კათოლიკე ეკლესიისა».

 

 

       თუ წინა საუკუნეებში ქართული ეკლესიის მამამთავარი მარტივად «ქართლისა კათალიკოზად და მთავარეპისკოპოსად» იწოდებოდა მეთერთმეტე საუკუნის დამდეგს იგი ქართლის კათალიკოს-პატრიარქის სახელს ატარებს, ხოლო შემდეგ მე-13 ს-ში მსოფლიო პატრიარქთა თანასწორად თვლიდა თავს.

       რამდენადაც კათალიკოსი ქართული ეკლესიის საჭეთმპყრობელი იყო, მის ხელთ იყო როგორც ეკლესიის დიდი  შემოსავალი, ასევე დიდი უძრავი ქონებაც, მრავალი სოფლების, ციხეების, აგარაკების და მრავალრიცხოვანი საკუთარი  ყმების შემცველი სამფლობელო. საქართველოს ეკლესია მაშინ ძლიერი და გავლენიანი იყო, ამიტომ მარტო ერთ ადამიანს, თვით კათალიკოზს ასეთი რთული საქმის გაძღოლა არ შეეძლო და მეათე-მეცამეტე სს-ში იგი ისეთივე სისტემის იყო,  როგორც სამეფო.დასაწყისი ეკლესიის მსახურთა ხელისუფლების მიღების წესი

       ეკლესიის მსახურთა თანამდებობის მიღებისათვის მტკიცე წესები არსებობდა მსოფლიო ეკლესიის კანონმდებლობაშიაც, რომელიც, რასაკვირველია, ჩვენს ქვეყანაშიაც მოქმედ სამართალს წარმოადგენდა, მაგრამ ამ საერთო  წესებსა და კანონიერ გზას ყოველი ქვეყნის ყოფა-ცხოვრებამ ზოგიერთი თავისებურებაც შესძინა. კანონიერი დებულების ძალით ხელდასმას და დადგინებას წინ უძღოდა ამ პატივის ღირსი ხელდამსმელის არჩევა. თვით კურთხევისა და ხელდასმის დროს ეკლესიაში ეს გარემოება საჯაროდ უნდა ყოფილიყო გამოცხადებული და ეკლესიაში მდგომი ხალხისთვის ხელდასმამდე წინასწარ უნდა ემცნოთ. მაშასადამე ეკლესიის მსახურთა დანიშვნა და დადგინება კათალიკოზისა ან  ეპისკოპოზის პირად სურვილსა და ნებაზე კი არ ყოფილა დამოკიდებული, არამედ ამისთვის საქართველოში მღვდელთა, ეპისკოპოსთა, «ყოვლისა ერის» თანხმობა, «წამება» იყო საჭირო. საეკლესიო მართვა-გამგეობის საქმეში ქართველ ერს თავისი უფლება ჰქონდა და მონაწილეობასაც იღებდა. ამგვარ მონაწილეობას ხელთდასმათა არჩევანში «წამება და თანადგომა» ეწოდებოდა.

       ამის გარდა, ეპისკოპოზებსა და კათალიკოზს კურთხევის წინ ჯერ სვეტიცხოველში უნდა აღქმა და ფიცი მიეღო და მხოლოდ ამის შემდგომ შეიძლებოდა არჩეული პირის მღვდელმთავრად კურთხევა.

       მაგრამ ამ კანონიერი და იდეალური გზის გარდა ცხოვრება გაცილებით  უფრო რთულ პირობებს ქმნიდა.  კათალიკოსობის, ეპისკოპოსობისა და მღვდლობის მოსაპოვებლად თუ მისანიჭებლად მაშინაც ზოგჯერ უკანონო წესსა და საშუალებას მიმართავდნენ. არც  მთავრობის წინაშე გავლენიან პირების დახმარება, კერძო თხოვნა, შუამდგომლობები ყოფილა უცხო.

       საეკლესიო თანამდებობის უკანონოდ დამკავებლის მიმართ ადგილობრივ ეკლესიას ან კრებას ბრალდებათა საქმის ვითარების მოსმენა-გამორკვევის შემდგომ განაჩენის დასმაც ხელეწიფებოდა და დამნაშავედ ცნობილის თანამდებობიდან

გადაყენებაც, რომელსაც «განკუეთაი პატივისაგან» ეწოდებოდა. როდესაც დამნაშავის სამაგალითო დასჯა უნდოდათ ასეთი სასჯელი საჯაროდ სრულდებოდა. საკურთხევლიდან ჩამოიყვანდნენ, თავის სამღვდელმსახურო სამოსელს ხდიდნენ. ამ

სამოსელის ჩამორთმევას «განძარცვა» რქმევია.

       მომხრე-მოწინააღმდეგეთა ბრძოლისა და ძალადობისაგან ზოგჯერ არც კათალიკოზის არჩევნები ყოფილა დაზღვეული.

ქართველი სამღვდელოების უმრავლესობის უკმაყოფილებას ზოგიერთი თანამდებობაზე  ასარჩევი  კანდიდატის მიმართ ერისკაცნიც იზიარებდნენ. ზოგჯერ დაპირისპირებული ჯგუფები ყოველნაირად ცდილობდნენ თავიანთი აზრის გატანას და თავიანთი კანდიდატის გაყვანას. მთავარ იარაღად მაინც სარწმუნოებრივ-ზნეობრივი გავლენა და ავტორიტეტი ყოფილა.

       გავლენიან პირთა ჩარევისა და მედასეობის გარდა, ბაგრატ მეოთხის დროს ქართული ეკლესიის ცხოვრებაში კიდევ  ერთი უწესობა შემოჭრილა, ბაგრატ მეფე, როგორც გიორგი ხუცეს-მონაზონის სიტყვებით ირკვევა, საეპისკოპოსოებს ჰყიდდა.

ამგვარი უწესობა დას. ევროპის, რომის ეკლესიაშიც იყო, სადაც ამას სიმონიას ეძახდნენ. ეს ის შემთხვევაა, როცა მეფე  საეპისკოპოსო კანდიდატთა შორის უპირატესობას იმას ანიჭებდა, ვისაც მეტის გადახდა შეეძლო. ამნაირი უწესო საშუალებით  გაეპისკოპოსებულნი თვითონაც რასაკვირველია მღვდლად კურთხევის დროს კანონების დაცვას არ დაიწყებდნენ, არამედ  თვითონაც ეცდებოდნენ, რომ ეპისკოპოსობის მისაღებად გაწეული ხარჯებიც აენაზღაურებინათ და მოგებაც ჰქონოდათ.

       მაგრამ, როგორც გავლენიან პირთა ჩარევის წინააღმდეგ, ისევე ბაგრატ მეოთხისაგან საეპისკოპოსოთა გაყიდვის წინააღმდეგაც ამხედრებულა განთქმული ქართველი მოღვაწე და მეცნიერი გიორგი მთაწმინდელი. იმის მიუხედავად, რომ იგი

თვით ბაგრატ მეფემ მოიწვია ათონითგან საქართველოში. როდესაც გიორგი მთაწმინდელი 1060 წელს  საქართველოში ჩამოვიდა, მაშინვე მან სამღვდელო პირთა არჩევის კანონიერი გზის ამ დარღვევას მიაქცია ყურადღება და სწორედ ამ უწესობის გამო ბაგრატ მეფის მხილება დაიწყო და ეპისკოპოსებსაც კარგად მოხვდათ.

ისტორიკოსის სიტყვით, გიორგი მთაწმინდელმა «პირველად ყოვლისა აღლესა მახვილი მხილებისა მეფეთა მიმართ» და  თანამდებობაზე ამის შემდგომ გამორჩეული და ღირსეულ ღვთის მსახურებს ნიშნავდა.

 

ქართული ეკლესიის სოციალური შემადგენლობა

 

 საქართველოში ეკლესია დამოუკიდებელი იყო საერო ხელისუფლებისაგან არა მარტო წმინდა საკლესიო საქმეებში, არამედ სამართლებრივ საკითხებშიც. მის მფლობელობაში იყო დიდძალი ადგილ-მამული, უამრავი სოფელი თავისი მკვიდრი

მიწათმოქმედი მოსახლეობით, ვაჭრებითა და ხელოსნებით. მის განკარგულებაში იყო მოძრავი და უძრავი ქონება, რის საფუძველზეც ფართო მეურნეობა ჰქონდა გაშლილი. საქართველოს ეკლესიის სათავეში იდგა კათალიკოსი, ცალკეულ

ეპარქიებს განაგებდნენ ეპისკოპოსები, რომელთაც ემორჩილებოდნენ როგორც თეთრი სამღვდელოება, ისე ბერ-მონაზვნობა.

საერო მფლობელთა მსგავსად ისინი განაგებდნენ სამწყოს გარდა, საეკლესიო დაწესებულებებს. მათ ხელისუფლებას ექვემდებარებოდა მთელი ვასალური და ბატონყმური მოსახლეობა. საქართველოს ეკლესიის მეთაურს ჰქონდა თავისი

სამმართველო დაწესებულებები, რომლებიც სამეფო დაწესებულებების მსგავსად იყო მოწყობილი, ჰქონდა საკუთარი «ეზოც».

მას ჰქონდა უფლება საეკლესიო სამართალი გაეწია არა მარტო თავისი სამწყსოსათვის, არამედ მის განკარგულებაში იყო ყველა ვასალის მიმართ სრული იურისდიქცია, მიუხედავად მათი წოდებისა და გასარჩევი საქმის ხასიათისა.

       საეკლესიო თანამდებობის დაკავება საქართველოში იმთავითვე არჩევნების გზით ხდებოდა, რომელშიც მონაწილეობას იღებდა მთელი სამწყსო, მაგრამ მეთერთმეტე ს-ში ეს პრინციპი იმდენად შერყეულია, რომ ბაგრატ მეოთხის დროს მეფესთან დაახლოებული პირებს წყალობდნენ არც თუ იშვიათად საეპისკოპოსო კათედრის კანდიდატებად.

       სამონასტრო ორგანიზაცია ერთმმართველობის პრინციპზე იყო დამოკიდებული. მის წინამძღვარს განუსაზღვრელი მონარქიული ძალაუფლება ჰქონდა მთელს ძმობაზე, ყოველგვარ თანამდებობაზე პირადად თვითონ ნმშნავდა პირებს. თავის

მომავალ მოადგტლეს ის თვითონ ასახელებდა სიკვდილის წინ, ან იმ შემთხვევაშიც, როდესაც ის გადადგომას აპირებდა, მისი ბრძანებები

უსიტძვოდ და უკლებლივ სრულდებოდა.

       სამონასტრო ძმობის სოციალური შემადგენლობა მეთერთმეტე ს-ში ჯერ კიდევ ემყარებოდა ბერად აღსაკვეც პირთა წოდებრივ განურჩევლობას. აქ არც ქონებრივი ცენზი ნიშნავდა რაიმეს. ესს ორი დოგმა წარმოადგენდა სფუძველს,  რომელზეც აგებული იყო მეათე ს-ის  მეორე ნახევარში იოანე მთაწმინდელის მიერ ათონის მთაზე, ბიზანტიაში, დაარსებული ქართული მონასტერი.

       მაგრამ, რაც უფრო მტკიცდებოდა წრდებრიობა და მასთან ერთად ქონებრივი მდგომარეობაც, უფრო მეტად იჭრებოდნენ ისინი სამონასტრო ორგანიზაციის წესწყობილების სიღრმეებში, რის წყალობითაც მეთერთმეტე ს-ის შუა

წლებისათვის სამონასტრო ძმობის სოციალური შემადგენლობა უკვე განსხვავებული იყო წინა პერიოდთან შედარებით და საკმაოდ სჭარბობდა უმათლესი სააზნაურო წოდება. რამდენადაც ეპისკოპოსებად მხოლოდ წარჩინებულთა გვარიდან იყვნენ

ქალაქისა და სოფლის მოსახლეობის წინაშეც დადგა უკვე მღვდლად კურთხევის მოსურნეთა წოდებრიობის საკითხი.

მეთერთმეტე ს-ში საქართველოს ეკლესია აღარ წარმოადგენდა არაწოდებრივ ორგანოებს.

       თავისი უარყოფითი გავლენა იქონია სამონასტრო ცხოვრებაზე ერთპიროვნულმა, განურჩეველი უფლებებით აღჭურვილმა მმართველობის სისტემამ, სადაც მონასტრისა და თვით ბერების ბედი უკვე პიროვნების პიროვნულ თვისებებზე

და მრწამსის სიწმინდეზე იყო დამოკიდებული. აღნიშნულმა მეტად სავალალო მდგომარეობამდე მიიყვანა 1029 წელს ათონის ქართული მონასტრის წინამძღოლი გიორგი, ე.წ. შავ-გიორგი, რომელსაც ბიზანტიის კეისრის რომანოზის წინააღმდეგ

შეთქმულებაში მონაწილეობა დაბრალდა. შავ-გიორგის საქციელის შედეგებს მთლიანად მონასტერიც და ბერებიც  სასწაულებრივ გადაურჩნენ.

       ასეთი მღელვარე პირობების გამო ათონის ბერებმა მოიწვიეს სხვა საზღვარგარეთული სავანეების წარმომადგენლები,  განიხილეს შექმნილი მდგომარეობა და ამგვარის აღარ გამეორების მიზნით ერთპიროვნული მმართველობა მმართველობის რესპუბლიკური წესით შეცვალეს, რომლის ძალით ს ავანის ყოველგვარი თანამდებობა, დაწყებული წინამღვრით არჩევითი

იქნებოდა, მთელი ძმობის საერთო კვებაზე ფარული კენჭისყრით.

 

 

       ასე მოხდა 1032 წ-დან საზღვარგარეთულ ქართულ სავანეებში, რომელიც იმავე მეთერთმეტე ს-ში თვით საქართველოს მონასტრებშიც შემოიჭრა. საეკლესიო წყობილების რეფორმა მხოლოდ ამით არ შემოიფარგლა. ქართული საეკლესიო

ორგანიზაციის მთავარი სატკივარი იყო დიდგვარიან აზნაურთა სრული ბატონობა. ეს გარემოება ეკლესიას შესაძლებლობას უსპობდა პირნთლად შეესრულებინა თავისი მოვალეობა. ამის გამოეკლესია თანდათან შორდებოდა და ემიჯნებოდა ხალხს.

აღნიშნულის მიმართ ხმა აიმაღლა სახელგანთქმულმა ძველმა ფილოლოგმა და ისტორიკოსმა, ბერძნული ენების უბადლო მცოდნემ გიორგი ათონელმა. 1060 წელს იგი ბაგრატ მეოთხემ საქართველოში მოიწვია.

       გიორგი ათონელმა სამანი დაუდო  საქართველოს ეკლესიებში გაბატონებულ უწესობას, რომელიც პირველყოვლისა წოდებრიობიდან და ქონებიდან იღებდა სათავეს, რაშიც თვით მეფეც კი არ დაინდო. მით უმეტეს, რომ მას საქართველოში

შიმშილობისწლებიც დახვდა, მშობლები შვილებს უტოვებდნენ. დიდაზნაურები კი მხოლოდ იმაზე ზრუნავდნენ, რომ დიდი  საბოძვარით როგორმე საუკუნო სახსენებელი დაემკვიდრებინათ. გიორგიმ გაბედულად დაიწყო დაბალი სოციალური ფენებიდან გამოსული პირების კურთხევა. მან მთელი რევოლუცია მოახდინა საეკლესიო იერარქიაში. უღირს მღვდელმსახურთა გადაყენება საქართველოს საეკლესიო კრებას შეეძლო .

 

 

 

გვერდის მისამართი : ბიბლიოთეკა / რელიგია / უავტორო / ეკლესიის მსახურნი და მათი უფლება-მოვალეობანი